close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4348 jusip kh. p sz khudireti

код для вставкиСкачать
К. п . Жусш, Н. к;. Жусшов
сез к;уд1рет1
8 том
Павлодар
Казадтан Республикасыньщ Бшм жэне гылым министршп
С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетпк университет!
К- П. Ж у с т
Н. К. Ж устов
сез к;у д 1р е т !
Монография
8 том
Павлодар
Ксреку
0 0 Ж 398 (035.3)
КБЖ 82.3
Ж90
С. Т орайгы ров аты ндагы Павлодар м ем лекегп к университетш ш
Гы лы м и кецеам ен баспага усынылды
Ш ю рсарапш ы лар:
А. К- Турышев - филология гылымдарынын докторы, профессор;
С. Н. Сутжанов - Павлодар мемлекегпк педагогикалык
институтынын профессоры, филология гылымдарынын докторы;
Б. Сагындыкулы - Павлодар мемлекегпк педагогикалык
институтынын профессоры, филология гылымдарынын докторы.
ЖуС1П К. П., ЖуСШОВ Н. К.
Ж90 Сез куД1рет1 : монография. - Павлодар : Кереку, 2016. - Т. 8. —
173 6.
15ВЫ - 978-601-238-578-6(т.8)
18ВЫ - 978-601-284-044-5
Казак тш н щ кемелденген бай тш екенш дэлелдеуге арналган
гылыми енбектерш сонгы 30 жылда газет-журнал беттервде,
ютаптарында уздаксй жариялап келгещ белгйп. Енбекте казакгын
белгйй акын - жазушылар шыгармаларындагы сез маржандары
арнайы зерттеуд! колга алды. Б1здщше, «Казак тЫ ете бай»- деп,
кур тамсана беру алыска апармайды, оны турл1 арнада дэлелдеуге
К1р1су керек. Сонын б1рг акын - жазушылар колданган сездер (ппнде
магынасы уйлес сездердщ, синонимдйс катардын т.с.с. мол екенш
зерделеу дер едж. Мэселен, осы ютапта бершген 22 такырып
бойынша топтастырылган сездер 1шшдеп «Мактау, мактану»
турлерше назар аударсак, онын 102 - дей улплер! салыстырылып
бершген.
Бул ютапта казак т ш н щ бай екенш дэлелдеуге арналган
мэтшдер шогыры алфавит тэрпбгмен бершген. Бул басылым
мэдениет жацашырларына т.с.с. арналады.
15ВЫ В 978-601-238-578-6(т.8)
15ВЫ - 978-601 -284-044-5
Э 0 Ж 398 (035.3)
КБЖ 82.3
© Жусш К- П; Жусшов Н. К-, 2016
© С.Торайгыров атындагы ПМУ, 2016
Матерйалдын дурыс болуына, грамматикалык жэне орфографияпык кателерге авторлар
мен курастырушылар жауапты
А лгы сез
Керкем шыгарма т т байлыгын дэлелдеуге арналган бул едбекте
непзщен алганда, 1917 жылдан кейш ютап шыгарган: Эуезов М.,
Торайгыров С., Сейфуллин С., Майпин Б., Муканов С., М уарепов Г.,
Эбшев Д., Орманов Р., Муртазаев Щ т.с.с. каламгерлер шыгармалары
непзге алынган.
Бул орайда ескерте кететш тагы б!р мэселе- ецбепш здщ алгашкы
3 ютабы МэшЬур-Жусш шыгармалары ретшде карастьфылуы орынды
болады деп шешкешм1зд1 еске саламыз. Себеб» ауызша айтылганды
саралап кагазга тусхрген МэшЬур-Ж уаптщ сол ел арасында бурын
ауызша гана таралып келген ауыз эдебиетшдеп сездерд1 теру»,
багалауыбэр]
жатканын,
оны
МэшНур-Жуаптщ
тел
туындыларындагы сездерге ыкпал еткешн ескерш, «МэшЬур-Жусш
тйп»- деген аталыммен жариялап, сонынан сонын жалгасы ретпнде
кеГпнп каламгерлер: Эуезов М., Торайгыров С., Сейфуллин С.,
Майлин Б., Муканов С., М уарепов Г., Эбшев Д., Орманов Г.,
Муртазаев Ш. т.с.с. шыгармалары тйпн топтастыруды жен санадык.
Сол юталтарга топтастырылган мысалдардын бэрш «Сез куд1рет1»деген атпен жарнялауды максат етпк. Егер осы максатты гске асырып
улгерсек, ол казак т ш байлыгын дэлелдейтш енбек ретщде баска
тшдерге аударылып жатса, казак тш н щ элемдеп ец бай тшдщ б1р!
екеж дэлелдешп, буп н п казак ш н екпшм катардагы тш рет1нде
сан ап, елемейпндерге ой саларлык енбек журт назарын аудартар ед>
деген ойдамыз. Ютап 1Ш1ндеп такырыпшалар атауларын (окырман
1здеуш женшдету ушш) алфавит рет>мен бергенд! жен кердш. Сонда
«Мазасыздану», «Мактау, мактану» - такырыптары 1ш1ндеп
такырыпшалар алфавит рет1мен бершген.
3
Сез кудйрет!
111 М азасыздану
1. А бырж ы // 0б1герлену, абдырау асып-сасу // Казак эдеби
тш н щ свзд1п , Алматы, 2006, 1 т., 41 б.
«Эулиеге ат айтып, //Корасанга кай айтып, // А бы рж ы п эбден
сассын!»- дер. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 280 б. Базар
0 тем1сов).
2. А бы рж ы // Эбггерлену, абдырау асып-сасу // Казак эдеби
тш н щ С63Д1П, Алматы, 2006, 1 том, 41 б.
Сондайда сен де елеус13 карамасан, // Кецл1мд1 сезем кенет
абы рж ы ган. (Орманов Г. Тапдамалы елецдер1, Жазушы, 1967,42 б.).
3. А лацда // 3) К е ц ш орныкпау, байыз таппау, мазасыздану. // 1
том, 365 б.
Кайын журты курметт! куйеудг жендеп куте алмай, бабын бшмей,
р е н ж т п алдык па,- деп алацдады . (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1,
Жазушы, 1978, 83 б.).
4. А лацда // 3) К е ц ш орныкпау, байыз таппау, мазасыздану //
1 т., 365 б.
Ешк1м кершбейдх, олай болса еш й м кецшм13Д1
ал аад атп ай д ы ... Б1з юр1спейм13 бе? (Тургенев И. С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 170 б.).
5. Ал аура //2) Алабурту, ерекпу, елепзу // 1 т., 376 б.
[Кыз айнадан сулулыгын кергесхн]. Осы сиякгы сушшпгп т з т п
сез1м ал ау р атк ан кецш куд1пн эжептэу1р жещпдетш тастады; ...
(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978,232 б.).
6. А лабурт // 2) Адамныц 1штей толкуы, жан сез1мшщ алыпушуы, орныкпауы // 1 т., 342 б.
[Ецлпс]. Батыр [кул1п], сырда сабыр болсын да... Есс1з тауда ойда
жэкта окыс кездескен кыз курбы алабуртар кецщд!. (Эуезов М.
Шыгармалары, 8, Алматы, 1969,21 б.).
7. Ал а бург //2) Адамныц 1штей толкуы, жан сезгмщщ альшушуы, орныкпауы. //1 том, 342 б.
Ондайда, ол [Еламан] мейл1, сыртка шыкса да, 1шке ырсе де
алабурткан к е ц ш элденеш киялдап ацсап, осы ещ рд еп кезге тускен
нэрсенщ бэр!-бэр1- анау аспан, мынау жер, су, топырак- тек соны
[Акбаланы] еске салады. (Н урпейков Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
576 б.).
8. А лабурт //2) Адамныц 1штей толкуы, жан сез!М1ш ц алыпушуы, орныкпауы. //1 том, 342 б.
4
де
Канша бекшем дегенмен дэл осы сэт Дэнёкердщ кенш
алабуртты. (Казыбаев К. Ызгар, Алматы, 1972,22 б.).
9. Алабурт 1/2) Адамнын 1штей толкуы, жан сезхмМц алыпушуы, орныкпауы // 1 том, 342 б.
... жазыкты айыптыларга ара тусем деу хуюметке сенбеу, ез1 де
алабурткан кауымга 1 |ш а салып, ... (Жушсов С. Акан сер1, 2,
Алматы, 1977, 147 б.).
10. Алабурт //2) Адамньщ 1штей толкуы, жан сез1мшщ алыпушуы, орныкпауы. //1 том, 342 б.
Алабурткан албырт коцшщнен сыйластык пен жарастык тауып...
(Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978, 7 б.)
11. Эуреле // Эуреге салу, сергелденге салу.// 2 том, 521 б.
Бхрак эуреленпн келед1, оларга кешсец де, солармен электенсен
екен дейсщ. (Тургенев И. С. Экелер мен балалар, Жазушы 1977,
141 б.).
12. Байы з таппады //Шыдамсызданды, сабырдан айрылды // 2 т.,
608 б.
Мыналар арлы-берл1 жуйткумен эл1 байыз таппай журген
сиякты. (Эуезов М. Шыгармапары, 1, Жазушы, 1967, 342 б.).
13. Байы з таппады //Шыдамсызданды, сабырдан айырылды //
2 т., 608 б.
Асылбектщ шабуылынан кешн Дарига уЙ 1Н де байыз тауып
отыра ал м ай ,... (Эл1мкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 148 б.).
14. Байы з таппады //Шыдамсызданды, сабырдан айырылды //
2 т., 608 б.
Енд1 сабыннан тускен акшаны коярга жер таппай, б1ресе жэш1к
ппщдеп корапка салады. Оган да байыз таппай, кайтадан колына
алып, шытырлаган ка газ акшаныц угымсыз жазуларына уншедь
(Сапаев Г. Туган жерде алыста, Жалын, 1982, 70 б.).
15. Байызда// 2) Тьшшу, тыныпггалу, сабыр сактау.// 2 том, 608 б.
... Оразбай отырган орнында байыздай алмай... (Эуезов М. Абай
жолы, 2, Алматы, КМКЭБ, 1961,646 б.).
16. Д албалакта// 3) Дегб|р1 калмай асып-сасу, калбалактау // 4 т.,
472 б.
Меш итёрш ж1бер1п, жогары карай далбалактап барады. Онсыз
да сылтып басатыны бар шалдын жупрген! кызык бол ад екен.
(Балдакпен журет1н адам туралы).(Найманбаев К- Беймезпл конак,
Жазушы, 1978, 25 б.).
17. Д ам ы л болмады //Тыным, маза, тыныштык болмады // 4 т.,
482 б.
5
«Патша тусшт!» деген хабар тараганнан кешн кала халкында
да мы л болмады. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967, 373 б.).
18. Дегб|рс13 // Шыдамсыз, мазасыз, гагате ыэ // 4 т., 597 б.
-Осы бала дегбйрейз боп барады,- дейд1 апам.-Кейде туш бойы
доцбекшш шыгады. (Найманбаев К- Беймезпл конак, Жазушы, 1978,
20-6.)19. Дегбфш ен айры лды // Тез>м тагатынан айрылды // 4 т., 596 б.
Ал енд1 екеу1 оцаша калса-ак болды, Ж1ПТ кершеу абдырап,
дегбйршен айры лы н калады . (Стендаль. Кызыл мен кара, (ауд.
Ысмагулов Ж.), Алматы, 1978, 63 б.).
20. Д егбф свден// Сабырсыздану, тагатсыздану, шыдамсыздану,
мазасыздану.// 4 том, 597 б.
-... Майбасар, бармаушы ма ец нам аз га?- деп, Жакып кайта
дегб1рс1здёндь (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 123 б.).
21. Дегб1рс1зден// Сабырсыздану, тагатсыздану, шыдамсыздану,
мазасыздану.// 4 том, 597 б.
Осы б!р сездй «юмнен еспр екен» деп дегб|рсйдеш п кеткен
Атамбайдын бузакы кездер! жылтылдап, акыры ойын айтты.
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972,19 б.).
22. Дсгб|рс1зден// Сабырсыздану, тагатсыздану, шыдамсыздану,
мазасыздану.// 4 том, 597 б.
Мен конакгын дегб|рс1зденш ереш-карсылы жургенш естццм.
(Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978, 208 б.).
23. Доцбекшгг // 3. Ауъхс. Мазасыздандыру, уйыктатпау7/ 4 том,
731 б.
... ал балдан т э т а балбыраган уйкы болса, меш жай таптырмай
двцбекш1тет1п беймаза урейл! тустермен алмасты. (Коллинз У.У. Ай
сэулел! асыл тас, Жапын, 1978, 175 б.).
24. Дуб!л // Аласапыран болу, дургйгу, дурбеленге тусу. // 5 том,
34 б.
, Осы манда карулы кузепш де бар емес пе! О здёр неге
дубй1дщ 1здер?! (Муканов С. Аккан жуддыз, 2, Алматы, 1970, 272 б.).
25. Д ы зы к // 1) Жаны кысылу, куйгелектену.// 5 том, 87 б.
... б1рак мундагы ьасшер мырзанын мунша неге жаны дызыгып
жургенш бшмей... (Нурпешсов Э. К^н мен тер, 1, Алматы, 1961, 56
б.).
26. Е лепз // 1 ) Жалгызсырап корку, елецдеу, жан-жагына карау,
кулак туру. // 5 том, 226 б.
Е лепзш , ез-вз1мнен кобалжимын, II Егер де хат кепштп,
салмасан да. (Торайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,64 б.).
6
27. Е л е п з II 1) Жалгызсырап корку, елецдеу, жан-жагына карау,
кулак туру. // 5 том, 226 б.
... Отырганда кер1нш // Кыска уакыт узактай, // Жарыннын кя
мазактай, // Гашыгьщ шыгар боз уйден // Е л е п зш аяк басканда.
(Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 68 б.).
28. Е л е п з // 1) Жалгызсырап корку, елендеу, жан-жагына карау,
кулак туру. // 5 том, 226 б.
0згеш е толкып, ел еп зген куш ол ертемен турды. (Есенжанов X.
Ак Жайык, 2- кггап, Алматы, Жазушы, 1968, 304 б.).
29. Е л е п з // 1) Елендеу, жан-жагына карау, кулак туру.// 5 том,
226 б.
Ал, кыздыц 631 мелшерл! уакытында келмей, б1рер кун кеппксе,
ел еп зш отыра алмайтын куйге ж етп. (Жумадшов К- Сонгы кеш, 2,
Жазушы, 1981, 318 б.).
30. Е л е п з // Бхр нэрсеге алан болу, к е ц ш бел1ну.// 5 том, 226 б.
Зират басынын мьшкау тыныштыгынан ккй е л е п зер л 1ктей.
(Канахин 0 . Куд1рет, Ж азушы, 1979, 7 б.).
31. Е л е п з п // Аландату, елендету. // Казак эдеби т ш н щ с е з д т ,
Алматы, 2007, 5 том, 227 б.
... сызылтып салган тэтп эн, сынкылдаган кулк1... кулакты
турйгпп, кеншд! е л е п з т п элдекайдагыларды кезге елестетед!.
(Одебиет оку ютабы, VI, М айлин Б. Верен, Мектеп, 1977,93 б.).
32. Е лецде // 1) Аландап жан-жагына карау, айналасына кез
тастау.// 5 том, 230 б.
VМ1т узбей келер деп, // Тыкыршнсын еленлеп, // Ауылга карап
телм^рш, // К ез1цнен уйкы кашканда. (Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 1,
КМ К0Б, 1960, 68 б.).
33. З ап ы болды // Ыгыр болды, мазасы кетп, зыкысы шыкты.// 7
том, 81 б.
-Сондай тэртш ке 613 кашан жетем1з? -деп Бекенбай зап ы л ан а
сейледь (Сматаев С. Ел1м-ай, 2, Жазушы, 1980,279 б.).
34. К еукел екте //Абыржу, каукалак кагу. // Казак эдеби "пл^нщ
сезд 1П, Алматы, 2007, 7 том, 734 б.
К еукелекте! ен Айырсакалда анкылдак адалдыктан баска ештеме
жок шыгар деп ойлады. (Обшев Д. Баянауыл баурайында, Алматы,
1975,13 6 .).
35. К уптен / / 1 ) Куд«ктену, 1иггей кобалжу, уайымдау. // 8 том,
539 б.
Ж |п ттщ сауьггсыз, кару-жараксыз екен1н керш , хан к ен ш
куптенбедь (Есенберлин I. Алмас кылыш, Алматы, 1971, 147 б.).
7
36.
К & л б ал а к т а
//
2.
А уы с.
А сы п-сасу,
саскалактап
дегб1рс1здену.// 9 том , 131 6 .
М ен ез1мн1н нотариусы м , эрх досы м н ы н кен сесш е ю рш ш ы ктьш ,
сонда екен. О ньщ эд еттеп д ен ты с к а л б а л а к т а п калганы н байкады м.
(К оллинз У. У. А й сэулел! асы л тас, Ж алы н, 1978, 239 б.).
37. К и м а с ы
кы ш ы ды
// К е щ л б о л ш , ж ан ауы ртты ,
м азасы зданды . К-Ж.
-С ен щ н еге к и м а н к ы ш и д ы ? (М айлин Б. Ш ы гарм алары , 5,
К М К Э Б , 1963, 97 б.).
38. К о б а л ж ы // 2) А лан болу, д е г б 1р 1, ты ны ш ы каш у, кецш ! жай
таппау. //9 то м , 616 6 .
К оркы т ата к о б а л ж ы п , //Д ун и еш к ез1ггп, // б л м е й п н ж ер кайда
деп. (Бес гасы р ж ы рлайды , 2, Ж азуш ы , 1984, 150 6 . Н доым
Ш ы рш ы гулдоы ).
39. Ц о б а л ж ы // 2 ) А лан болу, д е г б 1р 1, ты ны ш ы к аш у, к о ц ш жай
таппау.// 9 том , 616 6 .
Е л е п зш , е з -е з1м нен к о б а л ж и м ы н , //Е гер д е х ат к е ш ш п ,
сапмасан да. (Т оры айгы ров С. Ш ы гарм алары , I, Ж азу ш ы , 1 9 6 7 ,6 4 6 .
40. К о п а к т а // 2. А уы с. Т ы ны ш сы здан у, м азасы кету. //К азак
эдеби т ш ш 1Ц С03Д1П, А лм аты , 2011, 10 том , 59 6 .
-К асы м бект! и л а-аллага квн д1ре алм аган сон , к о п а к т а й бересщ ,
б 1л ем ,- деп к эр 1 эж е д е е з болж ауы н айты п калды . (О разали н К.
А байдан сон, Ж азуш ы , 1972, 75 о.).
41. К ы п ы л д а // Т ы ны ш ы кету, ты кы рш у. // К а зак эдеби т ш ш щ
С03Д1П, А лм аты , 2011, 10 том , 577 6 .
Бхр сагат кана
бегеу болар б1рдеме к езд ес ш к а л а м а деп
к ы п ы л д а п келд1м. (М ус^репов Г. К азак солдаты , А л м аты , 1 9 6 7 ,9 7 б.).
42. К ы п ы л ы к т а // Т ы ны ш ы кету, д е г б 1р с1зд ен у .// К а зак эдеби
т ш н щ СОЗД1П, А л м аты , 2011, 10 том , 578 6 .
[Ш окан ... к ел ед 1Н1 ест1гел 1 А йж ан к езд ер 1 аш ы лы п -ж аб ы л а берда.
С оган Зейнеп:]
-Н ем ен еге к ы п ы л ы к т а п кеткенсщ ! (М укан ов С . А ккан ж улды з,
2, Ж азуш ы , 1970, 429 б.).
43. Т а к а т т а п п а д ы /Л Гагат т а и п а л ы // М азасы к етш , к е ц ш
орн ы кп ады , катты аландады . //1 3 том , 603 6 .
[Д айыр] Ж ау ы н ы н к олы нда олм ей, н ам ы сы н ж ер кы п кеткен, оц
ж актагы жес1р1 М эк ен н щ ж ол ы нд а олм ей , то к та м а к ем ес. Сабы р,
т а к а т т а п п а й д ы . (Э у езо в М . Ш ы гарм алар ж ннагы , 6 , Ж азу ш ы , 1980,
94 б.).
44. Т а г а т т а п п а д ы // М азасы к е т п , к о ц ш о р н ы к п ад ы , катты
аландады . // 13 то м , 603 6 .
8
[Эже] онын [Мухтардьщ] ертенп кунш ойлап такат тапкан жок
ед1. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 198 б.).
45. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рс1здену.// 14 том, 542 б.
Умгг узбей келер деп, // Тыкыршисын елевдеп// Ауылга карап
телм1рш, //Кезщнен уйкы кашканда. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 68 б.).
46. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рС1здену.// 14 том, 542 б.
Ортамызда Некербек// Отыргандай куй кысып, //Домбьфаны экел
деп// Желшнщ б!р тыкыршып. (Орманов Г. Тандамалы елендер1,
Жазушы, 1967, 294 б.).
47. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рс!здену.// 14 том, 542 б.
Шептщ сыбдыры бшнгенде, карындары ашып калган ею ат
тыкыршып окыранып калды. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971,
158 б.).
48. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рс1здену.// 14 том, 542 б.
-Оны коя турынызшы. Кенже агам ез1щзд1 калай карсы алды,
соны айта берщдзпп,- дед1 Айжан тыкыршып. (Акышев 3. Жеарлер,
Алматы, 1973, 24 б.).
49. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рс»здену.// 14 том, 542 б.
[Бала] ... дзл каз1р ан бтсещц жалгыз ез1 жайратардай
тыкыршып отырганьш кердш бе ? (Айтматов Ш. «Жулдыз»
журналы, И , 1978, 113 б.).
50. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегбхраздену.// 14 том, 542 б.
Жггтм^з кетк1с1 кел1п тыкыршып отыр. (Канахин 0 . Куд1рет,
Жазушы, 1979, 109 6.).
51. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дег6«рс1здену.// 14 том, 542 6.
Уйге келсе, Нурбектер муны тыкыршып кутт отыр екен.
(Жумадшов К- Сонгы кош, 2, Жазушы, 1981, 345 б.).
52. Тыкыршы// 2. Ауыс. Мазасы кету, шыдамсыздану,
дегб1рс1здену.// 14 том, 542 6.
0рш туск1 шайга келмед!. Оны куткен Балкеш балаганга б1р
кфш, б1р шыгып тыкыршып жур. (Сапаев Г. Туган жерден алыста,
Жалын, 1982, 9 6.).
9
53. Т ы пы рш ы // 1) Тыпырлап козгала беру, тыным таппау,
мазасы кету. // 14 том, 562 б.
[Акылбай.]- Бакыршы бала тыным ала алмай ты пы рш ы гаи соц,
«шыгып карашы» деп, тагы б1р ж1берт ед1м. (Эуезов М. Шыгармапар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 122 б.).
54. Т ы рнала // Тырнакты батырып кайта-кайта тырнау.// 14 том,
572 6.
«Опыр-ау, жаулыктын аржагында жауыздык турган жок па?!» деп ол тагы да кашаннан бер! кеюрепн ты рналап журген езшщ
кекейкест! ойына карай киялап бара жатканын байкады. (Нурпешсов
Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 383 6.).
55. Ш ыбжында// 3) Тынышсыздану, мазасыздану .//Казак; эдеби
т ш н щ сезд 1П, Алматы, 2011, 15 том, 496 б.
Меруерт ш ыбжыцдап б1р уйге К1ред 1, б1р тыска шыгады.
(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 56 6.).
112 М актау, мактану
1. Ад ы р М1незд1 // "Пк, ожар мшезд!, одырандаган (адам)У/ 1 том,
95 6.
Кейб1р ады р М1незд1 екшдердей. (Майлин Б. Шыгармалары, 5
том, КМКЭБ, 1963, 296 6.).
2. А рында// 3. Ауыс. Лешру, ектндеу.// 1 том, 687 б.
Аркалык, акымаксыц ары ндагаи, // Ацгал жхпт какпанга
арандаган.(Аксауыт, 2, Жазушы, 1977,325 6.).
3. А рында// 3. Ауыс. Лешру, екпшдеу.// 1 том, 687 б.
Шоканньщ Петербургка жоламауын тшейт1н Гасфорт эуел1
Врангельге «анау-мынау» деп ары ндаган болды да... (Муканов С.
Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970, 349 6.).
4. А рында// 3. Ауыс. Лешру, е к т н д е у .//1 том, 687 6.
... аргынньщ 61раз ары ндап барып акылга келген1н... (Сматаев С.
Ел1м-ай, Алматы, 1978, 160 б.).
5. А скакта//4. Ауыс. Дандайсу, менменсу, тэкаппарлану. //2 том,
15 б.
Алтайдьщ аскактаган мырзалары, // Алдьщда тшге келмей
койдай ыкты. (XIX г. Казак поэзиясы, Гылым, 1985, 57 б. Сакау
Мэукеулы).
6. Гуле// 4) Даурыгу, дабырлау.// 4 том, 357 б.
Гулед! б1рак кос мерген, // Коздатып килы энпме; //Б1рще-б1р1
туе келгеи// Туб1 жок суайт, эрине. (Орманов Г. Тандамалы влецдер1,
Жазушы, 1967, 233 б.).
10
7. Далди// Дали// 3. Ауыс. Масаттану, кецш шалку, мактану.//
Казак эдеби тш н щ сездоп, Алматы, 2007,4 том, 477 б.
Жалайырдагы заман жок, //Акынмын деп далдияр //Тор алдында
шалжияр! (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 199 б. Бактыбай
Жолбарысулы).
8. Дали // 3. Ауыс. Масаттану, кецш шайку, мактану.//4 том,
477 б.
Менщ малымнан журтка шулен таратьш, жаксы атанбаксьщ гой?
Осындагы кусирактар «Турар, Турар!» дегенге тым далия берме.
(Муртазаев Ш, Кызыл жебе, Жазушы, 1980,480 б.).
9. Дандайсы// Асып-тасу, табыска мастану.//4 том, 486 б.
Нуртайдш Нуртай-ау, мына кеппрше шешн дандайсуын кердщ
бе, отауды кыньфжактап, Кулэштщ журетш жолын андиды. (Майлин
Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979,247 б.).
10. Дандайсы// Асып-тасу, табыска мастану.//4 том, 486 б.
Эуел1 бастыктын баласы болгасын дандайси келш едк
(Муарепов Г. Казак солдаты, Алматы, 1967, 54 б.).
11. Дандайсы // Асып-тасу, табыска мастану. //4 том, 486 б.
Аяк алысын жаман емес, б1рак дандайсып кетпе. (Жумадшов К
Сонгы кеш, Алматы, 1974,351 б.)
12. Дандайсы // Асып-тасу, табыска мастану. //4 том, 486 б.
Мацгаздагыньщ устще сэл гана даидайсуы да бар ... мырзанын
сыртынан Жюльен кызыга карап отыр. (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 325 б.)
13. Дацгой // Ел>рме, есер, беспе, даурыкпа.// 4 том, 490 б.
Ангырттыкпен ат елее, // Н еа уайым дацгойга! (Орманов Г.
Тандамалы елецдер1, Жазушы, 1967, 25 б.).
14. Дарди // 0зш-ез1 кетеру, элдекандай болу.// 4 том, 504 б.
Майбасар бул туста кайтадан ныгызсып, дардия ту с т:
-Е-е, соны айтсаншы! Душпан атаульгаьщ аузына кум куймай ма
бул меш1т? ...- дед|. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 124 б.)
15. Д аркансы // Жомартсыну, мырзасыну.// 4 том, 506 б.
- Э, бэсе, Мэримжан, не гып таныстырмады деп ем-ау.
Таныстьфмаса, Мэриямга екпелермш деп ед1м.
- Кайдар куле жайрандай, осы кецсеге тап ез1 кожа болганнан
жаман даркаисп барып, тер алдындагы жумсак диванга отырды.
(Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 28 б.).
16. Д эр 1П кы лды // Мадактады, дэр1птед1. //4 том, 579 б.
Ел боска айтады екен дэрш кы лы п, // Келш ем кайтарар деп
карык кылып. (Бес гасыр жьфлайды, 2, Жазушы, 1984, 43 б. Шеже
Каржаубайулы).
11
17. Д эрш те // 3) Мактау, мадактау.// 4 том, 579 б.
Кыз кандай, ж ш т кандай тецш тапкан, // Дэрш теп кальщ елге
кылган макган. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,228
б.).
18. Д эрш те // 3) Мактау, мадактау.// 4 том, 579 б.
Айтпаймын бос дэрш теп, // Кетедх сезхм кур шыгын. (Жабаев Ж.
Шыгармалар жинагы, 1, Жазушы, 1982,190 б.).
19. Д эрш те И 3) Мактау, мадактау.// 4 том, 579 б.
Танисыц гой сен оныц // взш ен бурын мылтыгын// Дэрштейсщ
касиет1н//Адамы тугтл итшщ. (Аманжолов К- Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1977, 124 б.).
20. Дэрш те // 3) Мактау, мадактау Л 4 том, 579 б.
... осы бозбалапардыц аргыкша касиеттерш кызга шын кещшмен
дэр1птеп айтатын болган. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,
421 б.).
21. Делебес! коздыII К ецш алып ушты, жел1кт1, аркасы козды.//
4 том, 610 б.
Сол кезде карсы алдымнан б!р жел де согып делебемд!
коздырмасы бар ма. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 7 б.).
22. Дели// Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сезд1П» деген кейшп 15
томдыкта (4 том, Алматы, 2007, 611 б.), бул сезге аныктама кате
бершген: «2. далию, дал болу, мец-зец болу». Б»зд1нше тал осы
мэтшге: «Нэтижеге мастану, кокилану»- деген аныктама деп келед].
К.Ж.
Д е л и т калды лезде ш1рюн пасык, //Агызып арам каиын аузын
ашып. [Каракус туралы. К-Ж.] (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2,
КМКЭБ, 1960, 33 б.).
23. Домбыт // Котершп, 1С1Н1П-кебш1п отыратын беспе.//4 том,
712 6.
Олардыц ауызша жасаган домбыттары, даурыгы кеп. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 135 б.).
24. Дурдн // 3. Ауыс. Окшаулану, ерекше кезге тусу, кейрепн
кетеру.//5 том, 69 б.
Алган сон тэкаппарлык сатып менен, //Дурдиер ез уйше ез1
сыймай. (Бес гасыр жырлайды., 2 том, Алматы, Жазушы, 1989, 248 6.
МэшЬур-Жусш. Шайтанныц саудасы.).
25. Дшмарсы// Шешенсу, дшмарлану, Т1лмарсу.// Казак эдеби
тш нщ сездхп, Алматы, 2007, 5 том, 1116.
Кыскарт тш нд1, дшмарсымай! (Есенжанов X. Ак Жайык, 1К1тап, Алматы, Жазушы, 1968, 315 6.).
26. Дшмарсы// Шешенсу, бшпшсу.//
12
Отыргандар дэлмэрсып та, долданып та шарпысканда, сезге
конак берген квнтерла адамньщ сынайын танытып, унсгз тывдаган
Сулеймен б1р кезде айлага басып, узак сонармен сикырлыкка салды.
(Жушсов С. Акан сер!, 2, Жазушы, 1977, 78-79 б.).
27. Елеуре // Желпу, желпшу.//5 том, 236 б.
Ыбырайдын кел1н1 есс13 болса керек: «Солдат... шурппт...»- деп,
уйкы жок, кулю жок елеуреп жатады бшем... (Тайшыков К- Октябрь
ушкыны, Алматы, КМКЭБ; 1962, 57 б.).
28. Ёлпш дет// Желюлдету, ел1кпру. //5 том, 243 б.
Байдьщ «Темеш» -деп еркелетш, бэйбнпенщ «Тем1рхан»-деп
елшлдетш отырганы- бордакыга байлаган тайыншадай сем13, оцкиген
кара бала екен. (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 79 б.).
29. Е а р // 2). Асып-тасу, аскактау, дандайсу. // 5 том, 441 б.
Терек сай шоккеюмен бел болмайды, // Бул акын тым еа р ш , бара
жатырУ/ Б1раз согып алмасам, ем болмайды. (Бес гасьф жырлайды, 2,
Жазушы, 1984, 233 б. Култума Сармуратулы).
30. Ес1р // 2). Асып-тасу, аскактау, дандайсу. // 5 том, 441 б.
031ВД1 -езщ кетер1п, // Мактай бердщ ес!рш, //Мактансан да
батыр-ау, //Сендей неме ежелден, //Ширепме келмейд1! (Жабаев Ж.
Шыгармалар жинагы, 1, Жазушы, 1982, 142 б.).
31. Ж ел 1к// 1) Б1рдемеге ел1гу, ел1ру, кызу. //Казак эдеби тшш1ц
свзд1П, Алматы, 2007,6 том, 308 б.
Ж1пттщ мурты кебер мактанарда, //Ж ел 1гер оз!не-оз1 дак
саларда, //Адамга кердендеген м1нез бггер, //Бак дэулет бастан бакыт
шайкаларда. (ХУ-ХУШ г.Казак поэзиясы, Рылым, 1982, 150 б. Шал
(ХУ1П г.).
32. Ж ел 1кт 1р// Ел1кпру, ел1рту.// 6 том, 309 б.
Асылханнын бул [тер1с] сез1 Ботагездщ сер1ктерш жел1кгпрдь
(Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967, 372 б.).
33. Зукит// Бес1п сейлеу, кеку.К-Ж.
Зукит о'пр1кт1. (Шолохов М. Тынык дон, 4, Алматы, 1956, 226 б.).
34. Кскш и // 2. Ауыс. Кегарею, кекию, олдскандай болу. // 7 том,
558 б.
Бас тау айтты: «Кскшиме, Самар суы, // Оншама кекшиетш нен1н
буы. (Торыайгьфов С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 82 б.).
35. Кеюрен// 2) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том, 560 б.
Пэлсшш, юс1мс1юп кеюрейгенде- // взгелер -кереге де, ол -б1р
шанырак. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 68 б. Шэд!
Жэнпрулы).
36. Ксп 1/3. Ауыс. Мактану, босу, асып-тасу. //7 том, 627 б.
13
Э л еум ет
кецщ
ж иналып,
//Х икаят
сейле,
К ете
Ж усш !//Т экаппарлы к ете ж аман, //К етерм е к е ц ш щ ц кеуш -гсш . (Бес
гасыр ж ы рлайды , 3, Ж азуш ы , 1985, 182 б. К ете Ж усш Ешниязов).
37. К ерд ец д е //К ердец-керден ету, ннрену, тэкаппарлану,
мацгаздану. // 7 том, 642 б.
С ойган кой, берген кымыз курметш е// Байлар д а кердецдейд!
алш ан басып. (Торы айгы ров С. Ш ы гармалары, 1, Ж азуш ы, 1967,
99 б.).
38. Квщт/1 Свйлей беру, токтамай кеп сейлеу. // 8 том, 221 б.
А та конысын тастап квш ш , к э р ш ш ш к хал бастары на тусш
отырган й сш е р д щ к е ц ш н д е л б е п а келд1 ме, к ай тп , к е л е а жолы карт
болыкш ы тещ з жагасыньщ т!рл1п н тш т1 тасырта мактап, кунделйсп
казандык балыгы мен ш абындыгын, отынын, суын к е ш т п .
((Н урпеш сов Э. Кан мен тер, Ж азуш ы, 1977, 264 б.).
39. К е к 1 // Э р нэрсеш б!р ш атып-бвсу, м актану.// 8 том, 249 б.
Б1р-ек1 рет 1ш кеннен кейш , эц п м е кыза бастады. Раушан
сампылдап сейлеуге айналды. Кайдагы- жайдагыны айтып, Бэкен де
к б к ш Ж0нелд1. (М айлин Б. Ш ыгармалары, 3, КМ КЭБ, 1962, 356 б.).
40. К о ю // Э р нэрсеш б»р шатып-бесу, мактану7/ 8 том, 249 б.
Булар менен артыкпыз деп канша к о к к е де- деп ойлады ол...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,437 б.).
41. К е м п и // 3. Ауыс. 1сш 1п-кеб1ну, кораздану, тэкаппарлану. // 8
том, 284 б.
Сезщдх бгр-ек! ауыз мш дет ет1п, // К в м п н м е кен еп ктщ
уртындай-ак. (Бес гасыр жырлайды, 3, Ж азушы, 1985, 250 б. Омар
Шораяков).
•
42. К втерм ел е// 2. Ауыс. Дем беру, колдау, рухани кемек
корсету. // 8 том, 385 б.
...Ие, ана жолы герцог де Рецтщ уй1ндеп балда Матильданы журт
осылай котерм елеп ед1-ау,... (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978, 400 б.).
43. К в ш ел 1С1 // Е скерту: «Казак эдеби тй11Н1ц созд1п » ютабыньщ
к е т н п кептомдыгында (8 том, Алматы, 2007, 391 б.) бул сездац
карастырылмауына тагы да кынжыла отырып, ез пайымдауымызды
усынамыз: «Бш прсу, акылдымсу». К-ЖЭкецщЦ тауып экелген етше тойып алып к ош ел 1С1мей, артынды
кысып жайыца отыр! ((Ж умадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 107
б.).
44. Кубш III) Мактану, коюрек керу, озхн мыктымын деп санау,
масатгану.// Казак эдеби тЫ ш ц сездш , Алматы, 2007, 8 том, 419 б.
14
Касындагы некерлер! елге эне кайтамыз, мше кайтамыз деп
кептен кубш уль (Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 522 б.).
45. Кумпи//2. Ауыс. вз-езш ен юш-кебу, й с 1мсу // 8 том, 482 б.
Ж уш стщ баласы келштп Текеден. «Улкен эюм болады» деп
кум пиш отьф, Кадес. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968, 186
б.).
46. К у п и //1 ) 1сш-кебу, кушну, дардию, дандайсу // 8 том, 538 б.
0 з ушне сыя алмай, купсш жаткан катынды б1ржола купщцетш
кет сейтш! М уареп ов Г. Улпан, Жазушы, 1975, 163 б.).
47. К упы // 1) 1сш-кебу, кушну, дардию, дандайсу // 8 том,
538
б.
Былайгы журт патша кулаган куннен бастап заман езгерд1,
жолымыз болды, енд1 карык болдьщ, кенелдпс деп купсш жатканда
бул дабыра-дуга араласпай, ун-туназ журш Колчактьщ 1ш ьбауырына
юрш алды. (Н урпейков Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 634-635 б.).
48. Купс1 //1 ) 1с1п-кебу, купону, дардию, дандайсу // 8 том, 538 б.
Казактыц каз1р п купшдеп сейлеп купсщ журген кеп жаксысы бгр
кезде сейтш жылт еткен б1рдеиес1мен ел назарьша ш т п , кеЙ1н ештене
тындырмай-ак абырой-атакка оцай не болып жургендер. (Кекшбаев Э.
Уркер, Ж азушы, 1981, 101 б.).
49. К уш лде// 2) Леп1ру, бесу, мактану, юш-кебу // 8 том, 541 б.
К упш деп, уйде отырып, кужьлдейд!.// Ж 1птпн коразданган кей
бгр паны. (Кепеев М-Ж. Тфлгкте кеп жасагандыктан керген бгр
тамашамыз, Казан, 1907, 9 б.).
50. К уш лде// 2) Леш ру, бесу, мактану, юш-кебу // 8 том, 541 б.
[Шокан:]- Не, сен!.. Экем сыртка «Ш ынгыспын!» деп
купшдеГецмен, уйдеп бш - сенсщ! (М уканов С. Аккан жулдыз, 2,
Жазушы, 1970, 134 б.).
51. К уш лде// 2) Леш ру, бесу, мактану, юш-кебу. // 8 том, 541 б.
«Жетюуга жеткенде, кызылдардын желкес1н киям»- деп
Дутовтын куп 1л д еген 1нс сенш келед! эзйр бул топ. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971,171 б.).
52. К у т л д е к // Мактаншак, лешрме, беспе. //8 том, 542 б.
Ыргызбайдьщ энш еш нде жуансыган колшыл болып мыктысыган
ургеппе, дацгойлары бул туста кур купш дектен аскан жок. (Эуезов
М. Ш ыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 296 б.).
53. К уш и// Леш ру, мактану, купйщеу.// 8 том, 542 б.
[Айкумю: ] Ж амбыл-ау, купжес1п неге сонша? // Куткарып кыз
б1ткенд1 калган жанша. (Ж абаев Ж. Ш ыгармалар жинагы. 1, Жазушы,
1982, 66 б.).
54. К упш // Леш ру, мактану, к у тл д еу .// 8 том, 542 б.
15
Тамагы токта кушнш, //Сейлейдх журтка дес бермей. (Орманов Г.
Тандамалы елендер1, Жазушы, 1967,28 б.).
55. К уш т // 3) Л етрту, беспрту, тасырайту. К-Ж // 8 том, 543 б.
«Бул бхр ел камын ойлап халык кажетш табатын азамат болды»
деп бхздщ мына каланьщ кызыл ауыз жемт1ктестерх к у п т п
кетермелеп кеткен ед1. (Бегалин С. Замана белестер!, Жазушы, 1975,
252 б.).
56. К окакта // 1) Кркандау, кодырандау, ед1ревдеу. // Казак эдеби
тш н щ сезд1П, Алматы, 2011,9 том, 689 б.
Ц окактап мойын созып, атка мшш, //Журуд! ойпамацыз енер
бш п. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 143 б. Акмолла (18311895).
57. Кокилан // Кыр корсету, кодырандау, ед1рендеу, кораздану. //
8 том, 691 б.
Ещреп торт балапан шуылдайды, //Каракус кокиланы п,
жымындайды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960,33 б.).
58. Кокилан // Кыр корсету, кодырандау, ед1рендеу, кораздану. //
8 том, 691 б.
Тук жасыратыны жок, кокем интернатка келген кундер1 жалым
куд!решп, кокиланы п калатынмын. (Найманбаев К- Беймезгш конак,
Жазушы, 1978, 69 б.).
59. Ц олпаш та // Котермелеу, мадактау, дэрхптеу. // 9 том, 740 б.
Ендеше тобын топтал, шогырын ныктап отер ел кэдес1 кай
дэрштеуге де, кай колпаш тауга да сияр. (Сматаев С. Ешм-ай, 1,
Жазушы, 1978, 161 б.).
60. Компит // 3. Ауыс. 0с1ру, эс1релеу, улкейту. //1 0 том, 19 б.
-Мынау ма? Ой, Кудай шебер-ай, КЮ1 деп компитканга каладан
бгреу ерш келген екен десем...(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы,
1977,326 б.).
61. Команда //2. Ауыс. Кеудесш керу, дандайсу. // 10 том, 60 б.
Басында ко панда и котершген болып ед1, [солдат шыккасын]...
атка мшген азамат атынан тусш, нэлет камытка мойнын усынды.
(Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967,301 б.).
62. Копацдау //2. Ауыс. Кеудесш керу, дандайсу. // 10 том, 60 б.
-Кедейлер кэд1мпдей копацдап, арка тугып калып ед1.
(Мустафин Г. Дауылдан кей1н, Алматы, 1962,284 б.).
63. Кораздан 1) Коюрек керу, менменсу, пацсыну. //10 том, 68 б.
Асыгып жан-жагына карап мерген, //Макганып бауыздайды
коразданып. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 328 б. Акан
серх).
16
64. К ы раттан // Ескерту: Сонгы 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
сезд1П» (10 том, Алматы,2011, 587 б.) йтабында бул сез
ескер1лмегенд1ктен, ез байламымызды усынамыз: «Кокиланып
ызбарланып мардымсыды». К-Ж- .
К ы раттана, сестене отьфды. (Бакбергенов С. Кайран шешем,
Алматы, 1963, 131 б.).
65. Л еш р / /1 ) Купсшщ бесш сейлеу, есу. //Казак эдеби тш нщ
сездап,Алматы, 2011, 10 том, 698 б.).
Жаман сейлер л е ш р т , // Орамалын ж елпш т, //Соза тусш
енешть (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 176 б. Майлыкожа
Султанкожаулы).
66. М адакта // 1) Б1реудщ е р л т н , енбепн, енерш ип
кылыктарын мактап кекке кетеру. //1 0 том, 732 б.
втегещ и мадакта п// Жырга косып тербетем. (Жабаев Ж.
Шыгармалар жинагы, 1, Жазушы, 1982, 162 б.).
67. М арапатта //Мадактау, дэрщтеу. //11 том, 73 б.
Журтпен кызыл кешрдек боп таласьт, с е т эбден мара патта п
бггедь (Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 101 б.).
68. М ардамсы //Мыкгымын деп санау, мыгымсу. // 11 том, 75 б.
-Ай, Ыдырыс! 0зщ е езщ кандай мардамсып тур екенсщ, э?..(
Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ; 1963, 164 б.).
69. М ардамсы // Мыкгымын деп санау, мыгымсу. //11 том, 75 б.
-... кеуден шалкак, кус тес екенсщ, жуйрж боларсын--- дейдь
Аркасынан сипаган бала мысыктай болып, кез1М Д1 жумып альт,
1Ш1мнен мардамсып мен жатырмын. (Мусгрепов Г. Тандамалы, 3,
Жазушы, 1980, 29 б.).
70. М ардамсы // Бшпшсшш элдекандай болу, бэлс!ну.// 11 том,
75 б.
[Шынгыс] енд1 ис1 казакты, казак болганда да бар аткам1нер,
шонжарларды ез1 бастап баратыныиа гштей м ардымсып, дала
генерел губернаторыньщ муны елеген1н тепн емес деп туйген.
(Жунков С. Акан сер!, 2, Жазушы, 1977, 222 б.).
71. М астан // Кеюрек керу, менменсу, дандайсу. //11 том, 95 б.
М астанмп арткандыктан тэкаппарлык, // Журе алмай бара жатыр
мынау есек. (XX г. Казак эдебиет!, Мектеп, 1983, 253 б. Кепеев М-Ж.).
72. М асы к // 2. Ауыс. Мактану, дандайсу, жел1гу. // 11 том, 96 б.
Мал-мул1кке масы кпа // Кедейлер адам еместей! (Бес гасыр
жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 286 б. 1зтшеуов Т.).
73. Нэнс! //М ыкты кер!ну, 1р1С1ну, кушт1С1ну. // 11 том, 512 6.
Сондыктан Алтай-Карпыктын нэндер1 Шэкенге келш отьф.
Канша 1Ю11С1ГС11МС11 жана заман жел! кагып, ер1ндер! тобарсыган,
атындагы
к ’1ТА
17
кешеп каНарлы кундердщ шет-жагасын керш, журектерх б1раз
шайлыккан кез. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, КМКЭБ, 1962, 203 б.).
74. Н ы гы рл ан // Ескерту: К еш нп 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ сезд^п» (11 том, Алматы, 2011, 530 б.) итабы нда бул сездщ
ауыспалы магынасы калып койганын ес к ер т, 031М13 юргсемЁз: «3.
Ауыс. 0 з беделше, ыкпалына сенш, дандайсу, нэнсу. К-Ж-)[Терентьев] Букхл Керекуд» астына басып отыргандай ны> арлана
туседь (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 59 б.).
75. Н ы гы зсы // Мыгымсу, менменсу, мацгазсу. //11 том, 592 б.
[Аскарга билет беруге Итбай кендыре алмаганын айтканда].- Мен
кещцрер ем, - дед1 Самым ны гы зсы и. (Муканов С. Ботагез, Алматы,
1967, 198 б.).
76. О йкаста// 2. Ауыс. Кезге тусу ушш бхреудщ к ец ш н аудару
ушш панданып, мацгазданып, кыр керсету. // Казак эдеби тш н щ
сездхп, Алматы, 2011, 11 том, 624 б.
[Кыз-келшшектерге]... Телеухан, Алтайлар да ойкастай, эз1лкалжын несерш куйылта... (Бегалин С. Замна белестер1, Алматы, 1975,
182 б.).
77. О сп адарлы к// Турпайы кылык, дерею л1к, врескелд1к.//12
том, 29 б.
... осп адарл ы к кылам деп, сондай атак алатын. (Эуезов М. Абай
жолы, КМКЭБ, 1961, 1, 265 б.).
78. б р к е ш т е н // 3. Ауыс. К е ц ш есу, тасу, мереш устем болу. //
12 том, 199 б.
«Колым кекке жеткендей оркеш тенш келш кагазды директорга
усындым. (Ж ансупров I. Шыгармалары, 4, Алматы, 1963, 252 б.).
79. в р к е щ т с и // 3. Ауыс. К е ц ш осу, тасу, мереш устем болу. //
12 том, 199 б.
Тере де Оразбайга ез! жаккан сайын еркеш тене бердь (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 259 б.).
80. СемЁр // 3. Ауыс. Асып-тасу, дандайсу. //1 3 том, 152 б.
Сешмге семЁрш, азаматтык борышыцды умытайын деген екенсщ.
(Иманжанов М. Жастык, Алматы, 1966, 29 б.).
81. С ерш // 4 Ауыс.// Самгау, асып-тасу, дандайсу. // 13 том,
173 б.
Кей мырзалар серпш жур,// Карны шыгып, шертхп жур. //Сен
солайсыц дегенге, //Тырс-тырс етш тертЁп жур. (XX г. Казак эдебиетх,
Мектеп, 1983, 235 б. С.Денентаев).
82. О р е с // 4. Ауыс. Айтканга кенбеу, касарысу, ерепсу. // 13
том, 576 б.
18
- Б1ршшкп, шырагым, бупннен бастап тшренбей, ар ееп ей ,
кэд1м п карапайым журтка уксап журпн. (Нуршайыков 0 . Акикат пен
аныз, Жазушы, 1976, 116 б.).
83. Т ан ау ы н т з ш т и т п //Т анауы н ш уж рд к // 0 з - езш е сыймай,
ешк1МД1 менсшбей дандайсьщы, макганды. // Казак эдеби тйпнщ
сездоп, Г ылым, 1977,492 б.
Осылай зиярат кып журттьщ бэр1, // Аузыннан шыккан сезщ
болып дэр1, // «Мырзеке, ие солай!» деп бас изесе, // Т эш ти тш
тан ау ы и д ы онан эри (Торыайгыров С. Ш ыгармалары, 1, Жазушы,
1967,77 б.).
84. Т асы // 3. Ауыс. Асып-тасу, к е ц ш шалку. //14 том, 3 1 6 .
К ейбфеу ез ойымен тасы п та жур/ / Кешлмен катарынан асып та
жур. (XIX г. Казак поэзиясы, Г ылым, 1985, 254 б. Нуржан
Наушабаев).
85. Т ас ы р т //Е сксрту: 15 томдык кейш п «Казак эдеби тхлхнщ
сезд1п» (14 том, Алматы, 2011, 35 б.) ютабына бул сез де орынсыз
юрмей калганына кынжыла отьфып, ез шюр1М13Д1 усынамыз: «Ерекше
дабырайтып, улгайтып керсету. К-Ж.
Ата конысьга тастап кешхп, кэршшй11к хал б астар ьта т у с т
отырган юсшердцн кецшхн делбепс1 келд1 ме, кайттх, келес! жолы карт
бапыкшы тещ з жагасынын Т1рл1п н тпгп та с ы р т а мактап, кундешкт!
казандык балыгы мен шабындыгын, суын кейтп. (Нурпеш сов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 264 б.).
86. Т э л 1м с|// Элдекандай болу, бэлс^ну, кергу. // 14 том, 55 б.
-Куйеу екен гой, б1зден неге кашты,- деп Маржанбике куле
сейлед!. Кулзипа [Эбд1рахман уйленед! деп, бос малданган кыз]
т эл 1м с1п ж ецгесш щ кулагына сыбырлап, сынкылдап кулгсп. (Майлин
Б. Ш ыгармалары, 3, КМ КЭБ, 1962, 15 б.).
87. Т у ш тал ац д а // Ж енштектену шошандау, тушталактау. //Казак
эдеби 'п л1тц С03Д1П, Алматы, 2011, 14 том, 452 б.
Тек жанагы Сакпаев Сакып кана окыгандар арасында
ту ш тал ан д ап , бгрнеше сездерд! орысша айтып, енд! Абайга карсы
басын какшита кегер1п алып, сез бастады. (Эуезов М. Абай жолы, 2
том, КМ КЭБ 1961, 748 б.).
88. Т у ш тал ан д а // Ж ежлтектену, шошандау, тушталактау. //14
том, 452 б.
Асылкожа:
- Акан ага, элплерд1н сыбагасын берд1щ з-ау, -дедь- Ай, айызым
канып отырлы, тым ту ш та л ан д ап кет!п ед|. (Жун1сов С. Акан сер), 2.
Алматы, 1977, 150 б.).
19
89. Тыраида // 3. Ауыс. ©здерхн
пысык санап, етхрхкке
насаттану. К-Ж.// 14 том, 563 б.
Урыга уш жылкыга б!р ат сатып, // Кебейтш байлар тобын
тыраидаган. (Квпеев М-Ж. Тхрлхкте кеп жасагандыктан керген бхр
тамашамыз, Казан, 1907, 12 б.).
90. Тыраштан // 1) БеспелЬске сапыну, бос мактану, кур
шашылу. //Казак эдеби тш нщ сездхп, Алматы, 2011, 14 том, 564 б.
Мукатай
тыраштанып,
барын
жайган,
жогын
бай
агайындарынан жиган... (Мустафин Г. Дауылдан кешн, КМКЭБ, 1962,
257 б.).
91. Тыраштан // 1) Беспелжке салыну, бос мактану, кур
шашылу. // 14 том, 564 б.
[Бауыржан сез1:] Мен прокурорга да, оньщ эйелше де, курортта
барынша тыраштанып кшнш элек болатын баска да казак жхгхттерше
ыза боп жургенмхн. (Нуршайыков Э. Акикат пен ацыз, Жазушы, 1976,
114 б )
92. Тыраштан // 1) Беспелжке салыну, бос мактану, кур
шашылу. // 14 том, 564 б.
Шаман келмейтхн болган сон кур тыраштанып не керек, ...
(Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1, Жазушы, 1978, 16 б.).
93. Тыраштан // 1) Беспелжке салыну, бос мактану, кур
шашылу. //1 4 том, 564 б.
Эсесщ- емхр езх какпайлап, ез дегенхне кенд1ред1 элх. Сондыктан
кур боска тыраш тана берме демекшн. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе,
Жазушы, 1980, 322 б.
94. Уркеппе// Беспе, дангой, елхрМе. // 14 том, 737 б.
Бурын Ыргызбай хшхн кернеп журетш каз-керхк сездер, уркеппе
желхктер де саябыр. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,336 б.)
95. У и ле II 3 .Ауыс. Айрыкша мэн берш, дэрхптеу, кулпырту.
К-Ж.
Е, сонша дэрхптейтхн, ыспатгайтын, укшейтхн, кежхмдейтхн
«Шунак-ау!» аягы аспаннан салбырап тусхп пе? (Тайшыков КОктябрь ушкыны, КМКЭБ, 1962, 69 б.).
96. Ш айпаулык// Огаш мшездшк, шэлкеспк.//15 том, 202 б.
Сарандыкпен, шайпаулыкпен... (Майлин Б. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1964, 170 б.)
97. Ш алкы// 5. Ауыс. Шалыктау, желпшу.// 15 том, 225 б.
Олжалы кайткан кунх Судыр Ахмет ёзщ тежемей лепхрхп,
шалкып отырады:
Катын, торыкпа! ... (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
315 6.).
20
98. Ш а л ы к т а // 3. Ауыс. К ец ш дщ кетер1лу1, ш алку, асыптасу.//15 том, 229 б.
Бай едщ е з алдыца шаруа баккан, // Ш а л ы к т а п , щагщып сейлеп,
шалкак каккан. (Торы айгыров С. Ш ыгармалары, 1, Ж азуш ы, 1967, 229
б.).
99. Ш у л е н и // М ырзасыну, жомартсыну.//15 том, 487 б.
Бименде ею катынына карап:
а Э л п 110-нпп «ак куйрык» шайдан салыцдар! О нан сон шайга
куятын каймактарьщ 1р т к е т т журмесш!.. Ана сепаратордын кэзгрп
т у й р ш жаткан ж ас каймагынан куйындар!- деп ш уленсш ь
(Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 4, КМ КЭБ, 1962,42 б.).
100. 1Шрен // 2. Ауыс. 0зш -ез1 жогары санап менменсу,
тэк ап п ар су .//15 том, 618 6.
М ею ренш кур нй репш тасса- дагы, // Сонымен юсйпкке кгрмей
де жур. (XIX г. Казак поэзиясы, Гылым, 1985, 254 б. Нуржан
Наушабаев).
101. О Крен // 2. Ауыс. Озш-ез? жогары санап менменсу,
тэкап п арсу.//15 том, 618 6.
[Бауыржан сез1:] Куннщ ми кайнаган ыстыгына карамастан
уст'ше ак кейлек киш , мойнына катырып галстук салып, пидж апнщ
сары туймелер^н те п е туймелеп а л ь т , ш Ё рен т серуенге шыгатын.
Ешк1ммен сэлемдеспейтш. (Нуршайыков Э. Акикат пен ацыз,
Жазушы, 1976, 114 6.).
102. 1Шрен // 2. Ауыс. 0зш -ез1 жогары санап менменсу,
тэкаппарсу.// 15 том, 618 6.
Схресу, пп рен у|ц д | ел!не, кецсеце барганда да койгын.
(Нуршайыков 0 . Акикат пен ацыз, Жазушы, 1976, 116 б.).
113 М ал турлср!
113 а. Ж ы л к ы ерекш ел 1П
1. А ктат //ГНпгпру, кест1рту. //1 том, 277 6.
[Тайбурылды] Ал ты жаста а к та тты // ©з1не елшеп бурылдыц//
Аптыннан турман какгатты. (Батырлар жыры. Алматы, 1959, 20 б.).
2. А лцы лда // Босау, колкылдау, кецу.//1 том, 421 6.
Арткы айыл ал к ы л д а п , атыныц тосше, ер мойнына барган.
(Мустафин Г. Дауылдан кеЙ1н, Алматы, 1962, 200 б.).
3. А тпаз //1 ) Ат жаратушы, бабына келт1руш>, сайьткер.// 2 том,
117 6.
*
...атпаз Эбеуд1 Борл! болысыныц тойшылары тобын бастата бас
идь (Бегалин С. Замана белестер!, Алматы, 1975,181 б.).
21
4. А ты л // 3. Ауыс. Ерекш е кайрат кылып кимылдау, эрекет
жасау. //2 том, 133 б.
Белдеуде кацтарулы тарлан аттын, //V стш е шыга келдхм
а т ы л ы п -а й . (Бес гасыр жырлайды, 3, Ж азуш ы, 1985, 108 б. Сары
Батак^лы).
5. Б а й т а // Ж аксы куту, бабына, куш не к й т р у . // 2 том, 707 б.
-Тэш р, торы ш олагынды бантап устал, енд1 жоргасы калып па?
(Д эулетбаев М. Кызылжар, Ж азушы, 1976, 5 б.).
6. Б а у ы р л а // 4) Атты бауырды ала камш ылау, осып жхберу. //
Казак эдеби тхлшхц сездхгх, Алматы, 2006, 3 том, 138 6.
К ек бедеудх б а у ы р л ан , //Ш абамын деп сен турдыц.(втемхсов М.
вл ец ц ер жинагы, КМ КЭБ, 1958, 85 б.).
7. Б о р б а й л а / / 1 ) Аттын, у стш е отырып ек1 аягымен бауырынан
устх-устше сабалау. // 3 том, 484 б.
Казхр сол Кунанбайлар ездерх де ун салып, аттарын борбайлап
ехдсейе шауып женелхп бердх. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ,
1961,201 б.).
8. Бокггер / / 1 ) Бхр нэрсеш ердщ /арт жагына колденец койып, е й
канжыгамеи байлау. // Казак эдеби тш1нхц создай, Алматы, 2006, 3
том, 538 б.
Кек кегершЁн, когершхн, // Кеккутан уш ар жем ушш, // Кек
шекпенхн б ек тср ш , // Ерлер жортар мал ушхн. (ХУ-ХУШ г. Казак
поэзиясы, Гылым, 1982, 96 б. Актамбердх (XVIII г.).
9. Б е к т е р / /1 ) Бхр нэрсенх ердхц /арт жагына келденец койып, ею
канжыгамен байлау. II Казак эдеби т ш н щ сездхп, Алматы, 2006, 3
том, 538 6.
Колга хлхккен дуние-мулхктхн келешекте кэдеге жарайтынжарамайтынына карамай, кезге тускенхн аттын артына бвктерш
жаты р. (Кан мен тер, Жазушы, 1977, 809 б.).
10. Б е к т е р / / 1 ) Бхр нэрсенх ердщ /арт жагына келденен койып,
ёкх канжыгамен байлау. // Казак эдеби тхл1н1Д создай, Алматы, 2006, 3
том, 538 б.
Артка боктерш алган коржынньщ эуелде ёкх басы да толык ед1.
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 160 6.).
11. Б ек тер // 1) Бхр нэрсенх ердщ /арт жагына келденен койып,
екх канжыгамен байлау. // Казак эдеби тш н щ создай, Алматы, 2006, 3
том, 538 б.
Екх коржынды екеушщ [екх аттыц] артына бектердь (Акышев 3.
Жаяу Муса, Алматы, 1978, 363 б.).
12. Б у л ы к с ы т // 3. Ауыс. Аласурту, екпхндету.//3 том, 716 6.
Ж ы лкы га отардагы к е п м к етп //... К ццрм ей кайта анналып 0Ж1
тереге //К екж алды [атты] б у л ы к с ы т ы п алы п ж е т п . (А ксауыт,2,
Ж азуш ы , 1977, 323 б.).
13.
Б у л д й р п // Б у ш п р ге // 1) Ш окпар, босм ойы н, сы лкетер сиякты
кол карулары ны ц сабы на тагы латы н кайыс, не бы лгары таспадан
жасалган туйы к бау, ш мек. // 4 том , 46 б.
К арагайлы кедш бойында, // К,амшым калды ойы нда// Б у л ш р п и
булан тер 1С1, //0р1М1 кунан бщ цщ кайысы, //Ш ы рм ауы гы алтын сабы
жез, // Би А зы ны ц бойы нда // Кузен, карсак ж ер ме екен! (ХУ -Х УШ г.
К азак поэзиясы, Гы лы м, 1982, 86 б. Д оспамбет (XV I г.).
14. Д а л а к т а // 2) А л д ы -ар тьта карамай, алангасарланып, жаны
кал май ш абу .//Казак эдеби т т н щ сездпг, Алматы, 2 0 0 7 ,4 том, 466 б.
Д алактап
ш апкан бай улы //Токгаса, кезг жас екен.
(Торы айгыров С. Ш ы гармалары, 1, Ж азуш ы, 1967, 124 б.).
15. Е ц сер ш 1/2) Аударылу, кулау, тусу. // 5 том, 322 б.
[ат устш де] ...Есенейге карай ецсерш е бурылып... (Мусгрепов Г.
Улпан, Ж азуш ы , 1975, 8 б.).
16. Е с // 3. Ауыс. Ж осу, жуйтку, заулау, зырлау. //5 том, 393 б.
... ек! Ж1п т кеш к 1 салкынмен е « п жур1п кеткенде... (0 у езо в М.
Абай жолы, К М К 0Б , 1961,279 б.).
17. Ж а й л а // 2/1 Реттеу, ыцгайлап жендеу. // 5 том, 577 б.
Аздан сон Баймагамбет, Дэрмен де аттарын ж а й л а п , уйге к)р1п,
юш кене децгелек стол айнапасына отырысты. (Эуезов М.
Ш ыгармалар жинагы, 6, Ж азушы, 1980, 183 б.).
18. К обец // 1 ) Аздап оналган, аз гана ет алган. // 8 том, 159 б.
Кебен сем!з торынмын, // К еп кулыннын б1р1М1Н, // Жаксыннан
м е т кем корд’щ ... (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 73 б.
Ш алкш з (ХУ-ХУ1 г.).
19. К обец а т / /1 ) Аздап оналган, аз гана ет алган. // 8 том, 159 б.
Кебен а т сёш рген жер, ж аз жайлаган, // Хан, кара мекен етш, мал
айдаган. (Бес гасыр жырлайды, 2, Ж азушы, 1984, 221 б. Серэл!
Еруэл1улы).
20. К есем а т // Т'ф кеспре жеккен аттын алдьтгы сы , жол
бастайтыны.// 8 том, 366 б.
Сол карауылдыц б|реу1 косем атпеп кес1лт1п келе жаткан
урядник пен приставты к ер геа н , ауылга тура шапты. (Муканов С.
Ботагез, Алматы, 1967,95 б.).
21. К а н та р // 1 ) Шоп ж епзбес уш 1н аттын басын кетере кекжит 1п
байлау. // 9 том, 251 б.
[Аттын]- Ш щерлеп, байлап, к ан та р ы п , //Алмап ед!м ер«н де.
(Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 1, КМ К 0Б, 1960,131 б.).
22. К у н а т // 2) Бой серп ту, тьщайту. //10 том , 204 б.
А лафасын арттырып, //А рпалап атты к у н а т к а н . (Х У -Х У Ш г.
Казак поэзиясы, Гы лы м, 1982,139 б. Букар (X V III г.).
23. К р и // 1)Б1р нэрсенщ жогарыдан томен карай ш анш ыла
карауы, тоне тусуь //К азак эдеби т ш н щ сезд1п , 10 том, А лматы, 2011,
248 б.
Еламан ш гер п ж агы на кезш кадап, ат жалы на жабысып к р и ы п
апты, ш апкан аттьщ екш ш м ен карсы алдынан соккан ескек жупар
желден жас ж усан и М н куана сезш келед!. (Н урпеш сов 0 . Кан мен
тер, Ж азуш ы, 1977, 340 б.).
24. К ы г ы н к ы р а // Тартынкырау, теж ещ ареу, кысынкырау. // 10
том, 641 б.
О лардын 'п зп н д! бурынгыдан коре к ь п ы н к ы р а н устап, аттарын
сы дырта аяцдатканы озара сыбырын токгаты п ты ндай калган Белан
мен Сорокага ж эне оларды н касындагы М арияга ап-аньщ естй щ .
(Есенж анов X. А к Ж айы к, 2, Алматы, Ж азуш ы, 1968, 51 б.).
25. О ц а л т // Ж онге келтЁру, жаксарту.// К азак эдеби т ш н щ
свзд1п , А лматы, 2011, 11 том , 690 б.
Кутсе, б!р кулы н берер, // Не о ц а л т ы п сойсам, ж ем ш толер...
(Ж ансупров I. Ш ы гармалары , 1, К^ИСОБ, 1960, 65 б.).
26. О р ел е / / 1 ) А ттьщ алдьщгы аягы мен арткы аягы н шалып
байлау, ере салу, тусау.// 12 том, 192 б.
Ерттеул! аттьщ барлы гы да, кыстаудан жогары, тем ен созылган
тогайлы кальщ ш абы нды ны ц бойында орелеул! жур екен... (Оуезов
М. Абай жолы, 1, К М К 0 Б , 1961,90 б.).
27. С а р т а п к ы л д ы // Какталып саргайды. К-Ж.
Сонгы б1р ж ум а бойы нда сондай аттарды н аз-аздап терш алып,
1Ш1н тартты ры п, суы ты п, танастырып, кыстьщ узак ж олы на сар тап
к ы п алм ак каракет! д е болатын. (Э уезов М. А бай жолы, 1, К М К 0 Б ,
1961, 133 б.).
28. С а я к с ы // 1)У ш рге косылмай, ез алды на ж еке кету. // Казак
эдеби т ш н щ С63Д1П, 13 том , Алматы, 2011, 52 б. Е ск ер т у : Бул сойлем
осы создпске ен 1п т1. К-Ж.
К ы сы рак уЩ рленген борте бурыл, // С а я к с ы п ш ет ж айылып емес
жуыр. (Ж ан суп ров I. Ш ы гармалары , 1, К М К Э Б; 1960, 99 б.).
29. С у ы т // 2. А уыс. У зак ж олдан терлеп келген аттьщ ертокымын ш еш пей, айы лы н босатып отка коймай, ты ны кгы ру.// Казак
эдеби т ш н щ созд^п, А лм аты , 2011, 13 том, 356 б.
А ттарды уйге бары п б1р-ак с у ы т а й ы н . (Ж ум адш ов К- Сонгы
кош, А лматы, 1974, 380 б.).
24
30. С уз//Ж ал-куйры гы н сузд|//Аттын жал-куйрыгын тарады.
//13 том, 389 б.
Тумарлап баптап, айдарын, // Куйрыгын сузш, ерлеген.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 105 б.).
31. Сузш // 2/2. Таралып, эдемшенген.К-ЖКунандардьщ бэр1 жарау, мешздей катып калган, бэршщ
куйрыкгары, айдарлары, кекшдер! сузйнп, эдемшешп, ершш,
уюленген. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 160 б.).
32. Т сбж // 2)М ш к кел1п н журпзу утшн онын ею бушршен
успндеп адамньщ аякпен соккылауы. // Казак эдеби т ш н щ сезд1п, 14
том, Алматы, 2011, 80 б.
Жирен сары офицердщ тещ репне онын дэл езщцёй ею кез1
игущрейген, ерш кезерген, бет-аузы жун-жун юсшер жаман атын
теб1нш емпелевдеп бастырып жан-жактан жиналып жатты.
(Нурпейков Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 80 б.).
33. У кш еп // Ую тагылып, тш-козден коргалу, эдемшену,
сэндену.// 15 том, 48 б.
Кунандардыц бэр1 жарау, мейЬдей катып калган, бэршщ
куйрыкгары, айдарлары, кеюлдер1 сузш п, эдемшенш, врш1п,
ую ленген. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 160 б.).
34. Ш алды р // Ат ш алды рды // а) Аттын демйн апдырды. отка
Ж1берд1. // 15 том, 221 б.
Сарац басып сар тайымИ Сабылды бой алдырып, //Жол бойында
жантайып// Жаттым талай ш алдырып.(Орманов Р. Тацдамалы
елецдер1, Жазушы, 1967, $6 б.)
35. Ш ауж айы иан устады // Ерюне ж1бермед1, тежед\.И 15 том,
292 б.
Булардын
аттарын
бай
уйшщ
жанында
б!р
банды
ш ауж айлары нан устап тур. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,38 6.)
36. Ш ауж айла // 1) Аттын Т1зпнга жулки тартып, жур1сш ретке
келт1ру, ерюне ж1бермеу. // 15 том, 292 6.
Э л1 де шабытты, ж ел псп Дэрмен енд1 балаша бгр куаныш
бЬздхрхп, астындагы ак бедеугн ез1 дагдыландырып. уйреткен калпына
салып, ш ауж айлап теб1нгенде, ак бедеу мунын куанышын
костагандай, шапшып, косаяктап шаншылып турып калды. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 17 6.).
37. Ш ауж айла // 1) Аттын Т1зпнш жулки тартып, ж урю н ретке
келт!ру, ерюне ж!6ермеу. //1 5 том, 292 б.
25
Булар пыскырып калган аттарын ш ауж айлап, тгзгшш жулки
тартып, басын темен салгызбайды. (Эуезов М. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 149 б.).
38. Ш ы рм ауы к // Ескерту: Кеш нп 15 томдык «Казак эдеби
т ш н щ С03Д1П» (15 том, Алматы, 2011, 597 б.) кггабында бул сез
ескершмеген. Шздщше; сол кезде колданылган кажет куралсайманныц б!р1 камшы болса керек. К-Ж.
Карагайлы кед1к бойында, //Камшым калды ойында: //Булд1рпс1
булан тер1с1, //0р1м1 кунан б в д щ кайысы, // Ш ы рм ауы гы алтын,
сабы жез, // Би Азынын бойында, //Кузен, карсак жер ме екен!.. (ХУХУШ г. Казак поэзиясы, Г ылым, 1982, 86 б. Доспамбет (XVI г.).
39. Ы спала//Е скерту: 15 томдык «Казак эдеби тш н щ сезд1п»
(15 том, Алматы, 2011, 682 б.) кггабында сездщ осы магынасы
камтылмаган. Б1здщше: «Камшымен урмай, асыкгырмай жур у
каж етппн ацдатып отырды»- деген тужырым деп келетш тэр13Д1.
кж.
Каспак беттенген кара торы ж ш т, желбейд! баса к и т , сем1з торы
атты ы сп алап айдап Коргамбектерге тенш келд1, жалт бурылды.
((Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 335 б.).
113 б. Ж ы л к ы б т м 1, турп аты
1. Кобец // 1)Аздап оналган, аз гана ет алган .// 8 том, 159 б.
Кобец сем1з торынмын, // Кеп кульщныц б1р1М1Н, // Жаксыцнан
мещ кем кердщ... (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 73 б.
Шалкшз (XV -XVI г.).
2. Кобец // 1)Аздап оналган, аз гана ет алган .// 8 том, 159 б.
Жай гана кундеп жепнде журген, сулы мен кебекке кезек тойып,
кобец сем1рген шаруаньщ мэстеп. (Эуезов М. Абай жолы, 2, КМКЭБ,
1961,582 б.).
3. К азДИ^ 1) Каккан казыктай Т1кес1нен Т1К туру.// 9 том, 15 б.
Карала [ат], б1рак каздиган басын ЭЛ1 иген жок. (Сулейменов А.
Бесш, Алматы, 1970, 33 б.).
4. Ж аи л ы // Ж айлы, кен жайылган. // 6 том, 228 б.
Шоктыкты, жоталы-жонды, ж аял ы жылкы. (М уареров Г. Улпан,
Жазушы, 1975, 81 б.)
5. С ауы р // 1) Малдыц бел омырткасынан куйымшак тусына
деш нп жерш щ уст1. //1 3 том, 35 б.
Атымныц как турады сауы ры на, // Кос тепю салып келем
бауырына.(Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 158 б. Бхржан
Кожагулулы).
26
6. С ауы р // 1) Малдьщ бел омырткасынан куйымшак тусына
деш нп жершщ усть //1 3 том, 35 6.
Ак аргымактын алдынан арты бшк, эсхресе, жалпак сауыры
тецкерген казандай болып тыкыр туп жылтырап туратын.
((Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,289 6.).
7. Т е п л // Ж ал куйры гы твплд1// Ескерту: 15 томдык «Казак
эдеби тш н щ С03Д1П» (14 том, Алматы, 326 б. ютабында рен эдем ш п
гана соз болып, жал-куйрык узындыгына кецш белшбеген. Б1здщше:
«жерге тхрелердей созьшган узын куйрык» угымы суранып тур. К-Ж.
Астындагы жал-кууйрыгы жерге теп л ген ... (Сматаев С. Елхм-ай,
Алматы, 1978, 64 6.).
8. Тецкерхл // 1) Б1р нэреенщ асты устане каратылу[ы]
аударылуы.// 14 том, 346 6.
[Тулпардыц]. Тоцкерш ген сауыры, // Келбетп кула келхетх.
(Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 293 б.).
9. Т оцксрш // 1) Б1р нэрсенщ асты устше каратылу[ы]
аударылды.// 14 том, 346 б.
0 цшец б«р тецкерш ген дога жал, ту бие мен ылги 1рхцдей 1р1кт1
аттар екен. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 137 б.).
10. Т у ры к ты // Туркы узын.// Казак эдеби т ш н щ сездхп, Алматы,
2011, 14 том, 438 6.
Тулке жеплген ту р ы к ты жирен каска ширак аяцдап,... (Оразалин
К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 126 б.).
11. Т арал // 3) Узару, суцгакгануУ/ Казак эдеби ■плгащ сездхп,
Алматы, 2011, 13 том, 727*6.
[Тайбурылдыц] Т арал ы п мойны ессхн деп, //Узын байлап
суйреттх. (Батырлар жыры, КМКЭБ, 1959, 20 б.).
12. Сузш// Таралып, созылуы.К-Ж.
Кунандардьщ... айдарлары, кекхлдерх сузш1п, эдемхленхп, ерхлхп,
укшенген. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 160 6.)
13. Сузш // Таралып, созылуы.К-Ж.
Етх таран эйел аргымак атгай сузш ш турар ма ед1, ш1рюн.
(Кекхлбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,94 6.).
14. Казмойын // Мойны узын келген торсык атауы. Осы
аныктамага, ягни «Казак эдеби тшш1ц сездхп» (9 том, Алматы, 2011,
16 6.) итабындагы аныктамага суйенхп, бул узындыкгы жылкы
мойыны узындыгына да пайдалануга болады деп уйгарамыз. К-Ж.
1шшде неше килы супу мусхндх, казм ойы и казанаттар бар екен.
(Бакбергенов С. Кайран шешем, Алматы, 1963, 137 6.).
15. Дслди // 2. Елецдеп, елгезектенгенде, мурын, кулактын
желпщдеук тхкхрегох. //4 том, 609 6.
27
Танауы делдиш , кез1 жайнап, аяктары биип кыздардьщ
аяктарындай ойнактайды. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 28 б.).
16. К ы л м ы кы н //М ы к ы н //Дененщ беломыртка тусындагы он
жэне сол жагы. //11 том, 406 б.
Аргымакка ок тид1- /71\ыл м ы кы н н ы ц тубшен. (©темпов М.
©лендер жинагы, КМКЭБ, 1958,63 б.).
17. С срек к у лак //а) Узынша келген, тнсше кулак. //13 том, 169 б.
Аргымак, с е т сактадым, // К улагы н сенщ серек деп; // Аргымак,
сеш сактадым, /Лмр кушме керек деп.( ©темков М. ©лендер жинагы,
КМКЭБ, 1958,96 б.).
18. К ултелен // 1) Б1ркелк1 шоктану.// 8 том, 474 б.
Капыда олш кетпц, жануарым, // Ж1бекгей култеленген куйрык,
жальщ. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 330 б. Акан сер1).
19. Ш ал к у й р ы к // Жылкыньщ куйрык кылыньщ ак араласкан,
акшылдау б^ткен тур1. //1 5 том, 213 б.
Прапорщик Губин ок тиш аттан ушып тускенде, астындагы ш ал
к уй ры к, шабдар аты аксандап, окыранып, шылбырын суйретгп барып
турды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, К^МКЭБ, 1963, 53 б.).
20. Ш аш а // Жылкыньщ сирагы мен бакайшагы туй^скен жердеп
б1р шот узын кыл.// 15 том, 299 б.
Салкын тунн1н кальщ шыгы журпнш1перд1ц аттарынын туягьш
жылтырагып
ш аш асы н а
ш еЙ1Н
суландырган.
(Эуезов
М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 7 б.).
21. Т ай п а к //2 ). Шуцгыл емес, жайпак.// 13 том. 625 б.
Туягым т а й п а к сургшмш, // Тугескен топты жоргалап.// Дидар
болып соз1ме, // Элеумет, турсын омбапап. (Бес гасыр жырлайды, 3,
Жазушы, 1985, 58 б. Актан Керейулы).
22. Ы рж ац да// 2) Сидиган, оте арык. // К-Ж. 15 том, 672 б.
Кабыргасы ы рж апдаган арык тор ат белестен ойга карай
тускенде булюлдеп жорткан болады, ... (Майлин Б. Шыгармалары, 4,
КМКЭБ, 1962, 71 б.).
113 в А т асаулы гы кершмл
1. Кур а т // Узак уакыт м1ншмеген сем13, тьщ ат. //1 0 том, 367 б.
Енд1 кыс суыгына шеЙ1н кон жиып алсын деп, оларды шржОла
коя берш, осы Шьщгыс асысымен куз мшетш, кыс м ш е т т кур
аггар д ы устаскан ед1. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭб, 1961, 206
б.).
2. Т ар п ац ат// 1) Бас бшмейтш, уйретшмеген асау жылкы. // 13
том, 747 б.
28
Анкау Макут дэл касыма келд1, тарпан ат мшген. (Орманов Г.
Тандамалы елендер!, Жазушы, 1967,22 б.).
3. Сы рдацда// Бойын аулак салып кашкактау, сыргактау.// 13
том ,545 б.
Кашагандар ушршен сырдацдап, уйездемей, уйездей калса,
турактамай, топты козгай бередь (Мустафин Г. Дауылдан кешн,
КМКЭБ, 1962,12 б.).
4. Т ы кы рш ы // 1) Ойнактау, ойнакшу. // Казак эдеби йданщ
сездап, Алматы, 2011, 14 том, 542 б.
[Жылкы туралы]- Жануардын ты кы рш уы н каранызшы, барин,
такымьщызды сагынган-ау, схрэ. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978,
36 б.).
5. Сы нар езуле// Алгашкы багытынан ауыткымай, онмевдеу.
К-Ж.
Ак тай Оспанныц ьфкына эл1 кешп болган жок екен. Агызган
кушнде сы нар езулеп, мойнын бурып, кырындай шауып кеп, бар
денес1мен Тэкежанньш кула бесткян койып кетп. ( (Эуезов М.Абай
жолы, КМКЭБ, 1961, 193 б.).
6. Бойлауык // 2) Т1зпн бермейтш, арыншыл, басы асау. ИЗ том,
428 6.
Енд1бугалык экететш, бойлауык жерше жеткен екен. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 26 б.).
7. Т осы рка// Жатыркау, 6отенс1ну, жатсыну. // 14 том, 312 6.
[Кузекке кайта келген жылкы жайлы]...Жал-куйрыгын кузеп кар
суымен сагымга жЁберген аттар тосы ркап калыпты, узындыгы бес
кулаш агаш астауга кулактарын одырайтып, оскырына... жакындайды.
(Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 117 6.
8. Елсурет // Кыздьфу, жел1кпру. // 5 том, 236 6.
[Нарын ерлерЦ Елеуретш ек« жуйрпс жетектеп, // Сулаган алтын
бедермен керд1ретке. (Акберен, (Кашаган) Алматы, 1972, 135 6 .).
9. в зеу р е // 5) Тыпыршып ентелеу , жулкыну. К-Ж.// 12 том, 102
6.
Екеухшч де аттары озеуреп, шыдамсызданып суга бастарын
койып, кулактарын кайшылай жутты... (Сейфуллин С. Шыгармалары,
5, КМКЭБ, 1963, 58 6.).
10. Ж осы I I4) Жорту, жуйтку, жонку. // 6 том, 501 6.
Сол жылкылары шетшен уркек, кашаган. Кеп тагыдай жосып
журетш, айдынды асаулар. (Эуезов М. Шыгармалар жннагы, 5,
Жазушы, 1980, 365 6.).
11. Дур еттт//Жаппай, дереу зымырады. К-Ж.
29
Мундайда мал да секемшш, жоктан езгвден дур етш урке
жонеледь (Сапаев Р. Тугаи жердей алыста, Жалын, 1982, 11 б.).
12. Ы т// Турган жершен шугыл козгалу, зытып кету. // Кдзак
эдеби т ш н щ сезд1п , Алматы, 2011, 15 том, 689 б.
[Купындар] Кдлыц жылкыньщ ш ш ен булардыц тек б!реу1 ы ты п
шыкса, калгандарын устау киын. (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын,
1978, 117 6 .).
13. Ы т к ы //1) Шугыл кимылдау, ыту. // Казак эдеби тш н щ
С63Д1П, Алматы, 2011, 15 том, 689 б.
Эп, бэрекелд!... Ерге конып улгергенше, есйс пен тердей жерге
б1р-ак ы т к ы га н ы . (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 6 б.).
14. Ш и ры к// 2. Ауыс. Шымырлану, шывдалу. // Казак эдеби
тш н щ создан, Алматы, 2011, 15 том, 371 б.
Делбеш кагып калуы муц екен, суыкка ш иры гы п турган ею ат
жула женедщ. (Жумадшов К- Сонгы кош, Алматы, 1974, 377 б.).
15. Ш и ы р ш ы к атты // Тыпыршып б!р орында турмады,
жулкынып гыкыршыды.// Казак эдеби тш н щ сезд1п, Алматы, 2011,
15 том, 375 б.
Сонадан ышкынган курен бест1 ш и ы р ш ы к аты п , колды-аякка
турмады. (Эдебиет оку ютабы, V I , Майлин Б. Верен, Мектеп, 1977, 9
б.).
16. Ж у л к ы // Сшке тарту, жулмалау. // 6 том, 549 б.
Эбден тыкыршып, алагызып турган аттар ж улки жонелд1 де,
есуас шапкылау басталды: ... (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 100
б.).
17. О ргы // 1) Сеюру, ыргу. // 11 том, 734 б.
Тулады, оргы ды асау- //Дуб^рлеп кущренд1 дала. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960,63 б.).
113 г. Ж ы л к ы к у п м |
1. К ы л ац // Бозгыл тур! басым, агарандаган, акшыл // 10 том, 520
б.
Кырым улыныц астында казакы сулу к ы л ац ат. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1963, 50 б.).
2. Ш ац ы т // ... Ак тозацдану. // Казак эдеби т ш н щ создйт,
Алматы, 2011, 15 том, 252 б.
[Аттар]. Т унп аязбен устер! кылауланып ш ац ы ты п тур. (Эуезов
М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 127 б.).
3. Ж ы л гы ра // 1) Жылт-жылт ету, жылтырап корхну. // 6 том, 698
б.
30
Ак аргымактыц алдынан арты бшк, эаресе, жалпак сауыры
тецкерген казандай болып тыкыр туп ж ы л ты рап туратын.
(Нурпеюсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 289 б.).
4. Арда емед| // ... К,ысыр калган биеш тайдыц ею жаска дешн
ему1. // 1 том, 599 б.
Ак тай е н е ст щ асаулыгынан былтыр байланбаган. Биыл арда
емедь (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 192 б.).
5. Секен е т п // Секек какты, секектедь//Казак эдеби типнщ
сезд1п, Алматы, 2011, 13 том, 132 б.
[Кулындардыц] Кейбхр ересектер1 секен етш шыга келедь
(Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 117 б.).
6. Каздацда / / 1 ) Бойын, аягын Т1К устал, ылдым-жылдым басу,
тез-тез журу. // 9 том, 14 б.
[Автомобильд1
кергенде]
Балапаным
кулыншак//
Каздацдайсы ц, жортасын, //Жхбек жалды тулымшак,// Неге б1зден
коркасьщ? (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 203 б.).
7. М ппскер// 1) Мхнуге жарамды, кенбхс (ат).// Казак эдеби
ТШ1НЩ С93Д1П, Алматы, 2011, 11 том, 446 б.
Онда бхздщ Ж1п т агасы б1р мшЁскер саятшы екен гой- деп...
(Бегалин С. Замана белестер!, Алматы, 1975,226 б.).
8. Т акы с // Ку> экю, айлакер.// Казак эдеби тйинщ сезд 1п,
Алматы, 2011, 13 том, 645 б.
Т ак ы с тарлан ушкьф екен. (Муканов С. Аккан жулдыз, 2,
Алматы, 1970, 412 б.).
9 . 1 р 1к т 1 // Жоталы да жорга. К-Ж0нш ен б!р тонкер1Лген дога жал ту бие мен ылги 1р1ндей, Ёрисп
аттар екен. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 137 б.).
10. Кебец // 1) Аздап о налган, аз гана ет алган, кебен. //8 том, 159
б.
Кунаннан шыгып дененд1, //Кун кермеген кебецдц // Жуандап
мойны ессш деп, // Бхр байталга жхберд1, // Деспсгнде уйретт1.
(Батырлар жыры, Алматы, 1959, 20 б.).
11. Ш айла // Малдьщ май басып, сем!зд!ктен тура алмай калуы. //
15 том, 200 б.
Казысы карыс биелер, // Колайлы коныс жерхнде, // Сем13Д1ктен
ш айлаган. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 293 б. Базар
0 темгсов).
12. М ам ы рл а // 1) Баяу козгалып, жай басу, тояттану. // 11 том,
54 б.
Кун1не уЙ1рлен1П сойылган сем13Д]ктен м ам ы рл аган жылкы, ...
(Есенберлин I. Алмас кылыш, Алматы, 1971, 53 б.).
31
13. Саумала// 2. Ауыс. Ептеп орагытып, какпайлау. // 13 том, 25
б.
Расында, бЁздщ жылкылар, саумалай кайырып, Макан айдап
келедх. (Муканов С. М е т ц мекгептер1м, 1, Алматы, 1955, 159 б.).
14. К ом акта// 2) Б1р жерге жинау, шогырлау. // Казак эдеби
тш н щ С03Д1Г1, Алматы, 2011, 10 том, 13 б.
Жылкыны комактап жусаткалы келе жатыр едг. (Эуезов М.
Шыгармалары, 8, Алматы, 1969, 14 б.).
15. Т ы ксы р //1 ) Соцына тусш такымдап куу, ыгыстыру. // Казак
эдеби т ш н щ сездхп, Алматы, 2011,14 том, 540 б.
-Ал, ж1пттер !- дед1 Амантай шыцнан жупре ту ст,Т ы цсы рьщ дар жылкыларды шыга бер!с ауызга! ... (Муканов С.
Ботагез, Алматы, 1967, 297 б.).
16. Т ы к сы р // 1) Соцына тусш такымдап куу, ыгыстыру. // Казак
эдеби тш н щ С63Д1П, Алматы, 2011, 14 том, 540 б.
Шекарадан етш тебшпнщ баурымен сайга тускен соц, сар
желюке салып, жылкыны да ты ксы ра айдау керек. (Сапаев Р. Туган
жерден алыста, Жалын, 1982,33 б.).
17. Т ы ксы рт// 1) Ыгыстыру, такымдап куу. И Казак эдеби тш н щ
сезд1п, Алматы, 2011, 14 том, 540 б.
Ей, батыр, Кекжалменен суды жалда, И Соцынан ты ксы ртайы н
жылкыны мен. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 335 б.).
18. Тыркырат//Ж анын коймай КУУ- И Казак эдеби тш н щ сезд1п,
Алматы, 2011, 14 том, 568 б.
Жатты былай койганда, тентеп мен тел1С1 молырак агайын
ауылдардьщ ездер1-ак жьшкыларын ты ркы раты п куып кун бермеген
кершедх. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 68 б.).
19. Б орты лдат //Борт-борт сындыру. // 3 том, 492 б.
[Жылкылар]. Б орты лдаты п епн басын уз 1п жегендер1мен катар,
орта белден опырып, сындырып жулгандар да бар. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,267 б.)
20. С ы ргы т// Адамдардыц малды т.б. айдап козгалыска тушршуй
К-Ж.// 13 том, 544 б.
Ендетш жхбермеген, топтацкырап сы ргы ты п, б1р жайылыска
салгалы, туртш келе жаткан ояу жылкышылар бар тэр13Д1. (Эуезов М.
Килы заман, Жазушы, 1975, 167 б.).
113 д. Ж ы л к ы эрекет 1
1. Д агды лан// Уйрену, машыктану. //4 том, 437 б.
32
Бул жолмен бхрс1пырадан бер1 журщ дагды ланган сары бауыр
ат... (Эбшев Д. Баянауыл баурайында, Алматы, 1975, 293 б.).
2. Ж ггинк// Кырагылык, корёгендмс, байкагыштык- //7 том, 53 б.
[Акбоз ат] Шанканда кырым ем жок каллез басын эсем шулгып,
ж т л в к к е жаралган камыс кулагын Т1ПП кайшылайды. (Эл1мкулов
Т.Акбоз ат, Алматы, 1962, 159 б.).
3. Кекж и// 1) Басы шалкайып, иеп кётеринп калу, кекию. // 7 том,
554 б.
[Бугалык салынган бие]. Акыры, эл1 к е т т , тынысы тарылган
жануар эм1рл1 колга ерщ яз багынып, ур1ккен бонда кулагын тхпп,
кскж и1п токтап калды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 1, Алматы,
Жазушы, 1967,247 б.).
4. К екж и// 1) Басы шалкайып, иеп котерш п калу, кекию. // 7 том,
554 б.
... сынар езулеп сырт жакка кекж ите кантарып тастаган шетю
жирен теюректеп шауып барады. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы,
1974, 78 б.).
5. К ерш // 3) Бой курысын жазу... // 7 том, 674 б.
Шын жарауы тускенде, //Жабуын алсац, жануар //Сйпшпп дурдур керш ген. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 292 б. Базар
0 тем1сов).
6. Каскай // Еркш эрекет жасады. К-Ж.
[Жылкылар]. Каская жайылып жатыр. (Бегалин С. «0дебиет жзне
искусство» журналы, №3, 1949, 21 б.).
7. Уйсзде //Кунн1н ыстьп^ кезхнде жылкыньщ ... шыбыннан,
бегелектен корганып, тумсыгын б1р-б1рш щ келецкесше жасырьш,
топтанып туруы. //15 том, 26 б.
Бойдак жылкынын бэр1 жайылысты тастап, сонау бшк адырдын
басына шыгып ап уйездеп тур. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ,
1961, 189 б.)
8. Уйезде //Куннщ ыстык кезшде жылкыньщ ... шыбыннан,
бегелектен корганып, тумсыгын б1р-б1р1юн келенкес1не жасырып,
топтанып туруы. //15 том, 26 б.
Желшщ басы кос-костан айкаскан, бестен-оннан топ-топ больш
уйездеген жылкы, бегелектен куйрыгымен корганып, аяктарымен
шаптарьш сарт-сурт соккан биелер... (Есенжанов X. Ак Жайык, 1,
Алматы, Жазушы, 1968,252 б.).
9. У ш р и р е // Уш рш жокгау, 1здеу.// 15 том, 43 б.
Белдеуде уш рс1реп окыранып турган атын ауыл шетше апарып
тусады да, отка Ж1берд1. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
706 б.).
33
10. Т у к ы р //[Жылкыныц] 2)Басын темен салып, мойнын Ёшке
алу[ы]. // 14 том, 415 б.
К ек ат аяктарын шхрей басып, лешрщкхреп журуге суранып андасанда басын ту к ы р ы п , мойнын эсемдеп ыргал кояды. (Сейфуллин С.
Ш ыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1963, 98 б.).
11. Е л евд е // 4) Аландап жан-жагына карау, айналасына коз
тастау. И 5 том, 230 б.
. Элден уакытта шетке кагылып саяксыган бхрлх-екш бедеу биелер
бастарын кетерхп, «осы 613Д1 м е зп л а з уакытта кай кудай мазалады,
кайда жосып барамыз»- дегендей елецдеп, кулактарын кайшылап, ...
(Ж уш сов С. Акан серх,2, Алматы, 1977, 6 б.).
12. Б ел ец ал д ы // э) Секем алды, шошынды. // 3 том, 252 б.
1лгер1 кетхй бара жаткан торы ат бхр нэрседен белец алган д ай
жалт бердх. (Майлин Б. Ш ыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1963, 384 б.).
13. А л агы з // Елегхзу, елецдеу, ел1ру...// 1 том, 345 б.
[Баска кеш керхнгенде]. Балалардыц тайлары бул дубхрдх байкап,
теп е а л а гы за бастаган екен. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961,
194 6.).
14. Э л екедей ж а л ан д ы // Кулшына жалац какты.// 5 том, 626 б.
... бэрх де элекедей ж а л ац д аган жарау аргымактар... (М уканов С.
Аккан Ж улдыз, 2, 1970, 363 б.).
15. А у ы зд ы гы н к ар ш -к а р ш ш ай н ад ы // Ауыздыгымен алысты,
тыкырш ыды, аласурды, жулкынды.// 2 том, 210 6.
А йгыры кызып алган, екх кезх оттай жайнап, ау ы зд ы гы н к ар ш кар ш ш ай н а н , кейде Тэцхрберген кос тхзпцщ карысып тартканда,
денесх кызган айгыр жолдан шыгып кетхп, келденендеп буйхрлеп
журхп о ты р ад ы ;... (НурпеЙ1сов Э . Кан мен тер, Ж азуш ы, 1977, 289 6.).
16. Б у л а ц к а к т ы // в) Ойнахсшыды// 3 том, 685 б.
К аз1р Эб!ш мхн1П алган жерде, аз ойнакшып, булац к ак к а н
камыс кулак узын сары ат, нагыз бозбаланыц аты екенш ацгартты.
(Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Ж азушы, 1980, 153-154 6.).
17. Б у л ац д а // 8) Ауыздыкпен алысу, аласуру, тыпырлау, жер
тарпу.//3 том, 686 6.
Касынан тазы иттер жупрхп етсе, балалар шапхсылап кетсе, семхз
сары ат кермеш сузе женел1п, ары-бер1 булацдап елегхзхп кояды.
(Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 144 6.).
18. К олб ск к а к г ы р д ы // Ат ж урк ш ш иратып назар аудартты.
К-Ж. И 8 том, 258 6.
Б эй п лерш
[бэйге
аттарын.К.Ж.]
жутындырып,
кел бек
к а к т ы р ы п келш жатыр. (Эуезов М. Абай жолы, 1, Алматы, КМКЭБ,
1961,269 б.).
34
19. Куйкы лж ы //2) Б1р орында турмай ойнакшу, ширыгу (ат
туралы).// 10 том, 262 б.
Беркшш садак асынган // Б1ршдеп жауды кашырган, //
К уйкы лж ы ган кула жирен ат мшген, //Куйрык жалын шарт туйген, //
Мен кескектп ердщ сойымын, //Кескшеспей б!р басылман.(0тем1сов 0 .
влевдер жинагы, КМКЭБ; 1958, 73 б.).
20. Ж ы лп ы лд а // 2) Жып-жып ету, лыпылдау. /16 том, 695 б.
Б1рд1 жесен, майды же!// Аузывда турсьга жылтылдап.//Б1рд1
мшсец, жуйрцс М1н!// Астында турсын ж ы лпы лдап. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,27 б.).
21. Ж ай тац д ат // Жайнавдату, жайнац каккызу.// 5 том, 594 б.
... аттарын ж айтацдаты п сау аяндатып...(Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 181 б.).
22. О йкаста // 1) Б1р жерде турмай ойнакшу, орагыту.// 11 том,
624 б.
Астындагы кара жорга ат ойкастап, басын шулгып тастап тур.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 102 б.).
23. О йкаста // 1) Бгр жерде турмай ойнакшу, орагыту.// 11 том,
624 б.
Оньщ астындагы боз шубар ат кептен бер1 аркасынан ер
алынбаган сон, бурынгыдай ойкастаудан калган, сипай камшылап
отыруды суйедо. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 161 б.).
24. О й н акш ы // 1) Б1р орында турмау, тыпыршу.// 11 том, 633 б.
Сэндуага элде б1реу эдеш барып хабарлады ма, элде ез) мал
аралап жур!п тап болды ма- ол жагы белг1С13, эйтеухр, каз1р кек жорга
атты ой п акш ы ты п , карсы алдьгада тур. (Сапаев Г. Туган жерден
алыста, Жалын, 1982, 13 б.).
25. Е н те л е т// 1) Кимелету, кшп-жаргызу. 1/5 том, 296 б.
аттарын
ептелетт
би1кке шыкты. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, Алматы, КМКЭБ, 1962, 179 б.).
26. в к т е //2) Жылдамдату, тездету, суыт журу. //12 том, 116 6.
Аргымактьщ баласы- // Мойны жалсыз болса да, //Караны корсе,
ектейдь (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 299 б. Базар
0 тем1сов).
2 7 .1скскте // Суыра жулкыды. К-Ж.
[Шалкодеш мына аттар] ... Тата калды бар гой, тумсыгын
котерместен Ёскектейдь (Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы, 1970,
68 б.).
...29. взе у р е // Е скерту: 15 томдык «Казак эдеби т ш н щ с е з д т »
(12 том, Алматы, 2011, 102 6.) ютабында бул свзд1Н адам эрекетп,
сезхмше байланысты магыналары гана ескерш1П, жылкы , мал т.б.
35
эрекеттер1 кагыс калган тэр13Д1. Бхз ез байламымызды колданамыз:
«Тыпыршып ентелеу, жулкыну».
Екёущщ де аттары езеуреп, шыдамсызданып суга бастарын
койып, кулактарын кайшылай жутты... (Сейфуллин С. Шыгармалары,
5, КМКЭБ, 1963, 58 б.).
30. Ы рга // 4. Айналдыру, толгау.// 15 том, 666 б.
Кек ат аяктарын шхрей басып, лешрщкхреп журуге суранып андасанда басын тукырып, мойнын эсемдеп ы ргап кояды. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,98 б.).
31. Ш анш ы л // 5. Ауыс. Аттьщ алдьщгы аяктары тхк кетерьтп,
ж о тары кадалуы. К-Ж.// 15 том, 242 б.).
Тагы бхр сэтте ак тай окыс шапшып кап, таласкан иттей кос
аяктап ш ан ш ы л ы н едх. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 193
6.).
32. Ш ан ш ы л т// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
сездхп» (15 том, Алматы, 2011, 242 б.) кхтабында сездхн, тагы бхр
магынасы ескерйхмеген. Бхздхцше «Аттьщ кутхмх, бабы келхскендхкген
де, аяктарын аспанга тхк кетерхп, ыргып секхруге дайын болуы»- деген
аныктама суранып гурган тэрхздх. К-Ж. Жомарт батыр майдан ортасыахнык алацх'а жетш, жиренхн аспанга тхк ш ан ш ы л ты п алды да, жау
батырын хсутхп калды. (Сматаев С. Елхм-ай, Жазушы, 1978, 9 б.).
33. Ш аиалас //Е скерту: 15 томдык «Казак эдеби т ш н щ сездхп»
(15 том, Алматы, 2011, 255 б.) кхтабында бул сез еленбегендхктен, ез
уйгарымымызды беремхз: «Тхресхп андысып пстеуге ецмевдеу». К-ЖЖылкышылар куланньЩ уйхрхн жирен каскага мандастырса
болганы- екх айгыр айкаса туседх, желке мен сауырга тхс дарытпай
т1рсектен ш ан ш ы л ы п ш апаласы п турганы. (Есенжанов X. Ак
Жайык, 1, Алматы, Жазушы, 1968, 336 б.).
34. Т ы за к т а // Безек кагу, шыжалактау. // Казак эдеби тш н щ
сездхгх, Алматы, 2011, 14 том, 536 б.
Ертокымын ал ганда жабы курсак сиыксыз керхнгенмен, басына
жуген тию1 мун - куппырып кетедх, узецгхге аягы ш ккенш е ты зак тап
зорга турады. (Кекхлбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 6 б.).
35. Т орт тагаи дады //1) Терт таганын тхреп тура калды. //14 том,
360 б.
[Ж егш 'ен ат]... Сайдыц кабагынан тускенде, т е р т тагандап
хлбумен тустх. (Эдебиет оку кхтабы, VI, Мектеп, 1977, 91 б. Майлин Б.
Берен.).
36. Т урш ле // Кедхр-будырын кетхру, тепстеу.// 14 том, 502 б.
36
Бул жердщ куйкасы шымыр болганмен, удайы ат туягы турпш еп
такыр тулактандырып тастаган-ды. (Есенжанов X. Ак Жайык, 3,
Алматы, Жазушы, 1969, 157 б.).
37. С ауы рла// 2) Айгырдын езге жылкыны сауьфынан
т1стелеу1.// 13 том, 37 б.
Ушрге шакар сака айгырдын шет жайылгыш саяк-сандыракты
кейде сауы рлап куып, тепкшеп те, ■пстелеп те ез бауырына тыгып,
кайырып алганы снякты. (0уезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 137 б.).
38. С ауы рла// 2) Айгырдын езге жылкыны сауырынан
■пстелеуг.// 1 том, 37 б. [Айгыр]... талай тайды сауы рлап тастайтынды. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968, 33 б.).
39. Т арпы // Малдын алдынгы ек1 аягымен жерд!, не баска б1р
затты согуы, уруы. //1 3 том, 748 б.
Жапсардай жауып кабакты, //Жылкыдай жабы тарп ы м а! (Бес
гасьф жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 133 б. Ергебек Куттыбайулы).
40. К а ш к а к га // Жуымай журу, 1ргесга аулак салу, алые
журу.//Казак эдеби тш н щ сезд1п, Алматы, 2011, 9 том, 528 б.
Тецбшкек// Бгр шетте жацгыз жайылып жур екен. Каш кактаган
жок. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 6 б.).
41. Зар желд!// Ескерту: Сонгы 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
С63Д1П» (7 том, Алматы, 2007, 83 б.) ютабында бул сездер
талданбагандыктан, ез шк1р1М13Д1 берем1з: «Екшндеп токтамай
шгершед1». К-ЖТупке жеплген кара аргымак зар желгенде... (Жумадшов КСонгы кеш, Алматы, 1974, 78 б.).
42. Зы м га // Заулау, зымырау, зулау. // 7 том, 169 б.
Байтаста ун жок, ез бет1мен зы м гап барады [Абай уры боп
коркытканда]. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,9 б.).
43. Кесш // 2) Малдын, непз1нен жылкыньщ бауырын жаза,
куйгыта шабуы.// 8 том, 371 б.
Ес1К пен тердей курен ат кеилте жортып кел1П токтады.
(Мусхрепов Г. Улпан, Жазушы, 1975, 81 б.).
44. Л ею т// 1)Екп1ндеу, жуйтку.// 10 том, 696 б.
Оцаша орман, иес13 жол, салкын лепт 1 медшр су л е к 1те аяндаган
ат Хашмнщ енсесш кетерш ж!берд!. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2,
Жазушы, 1968, 99-100 б.)
45. Л ы п ы л к ак ты // Лып-лып епп, колды-аякка турмады.// 10
том, 718 б.
37
[Оразбайдьщ] Догажал, кец сауыр, кояндай аппак боз, аяцшыл
аты кешке жавдьш л ы п ы л кагады . (Эуезов М. Шыгармалар жинагы,
5, Жазушы, 1980, 364 6.).
46. С ал ды р// Ескерту: Кеш нп 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
сездхп» (12 том, Алматы, 2011, 594 б.) кхтабында сездщ ат журшше
байланысты магынасы еяенбегенджтен, ез пщ рхщ зд1 келтхремхз:
«Токтамай жорту, тынбай желу». К-ЖУпангайыр децдерде шубыртып 13 калдырып, сары жел1стен б1р
танбай сал ды ры п келе жаткалы канша кун, канша тун! (Кекшбаев Э.
Уркер, Жазушы, 1981, 186 6.).
47. С ал д ы р т // 2) Тынбай жортты. К-ЖЕкеу1 жаткан жерше //С алды рты п жетш барады. // «Терехан
келш калды» деп ... (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 312 б.).
48. С ар ж елд| // Ыркалыппен агындата, кесше тартты. // 12 том, //
674 6.
Тайпалган катты жорга езге журпнш ш щ 6эр1н сар желдЁрЁп
келед1. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМК(Й>, 1961, 135 б.).
49. С ар ж елд1 И Б1ркалыппен агындата, кесше тартты. // 12 том,
674 6.
Кэлен лэм-мим деместен атын тебшщ кап, шгерх узап кеткен кеш
сонынан сар ж сл 1» кетп. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
234 б.).
50. Сау ж елу// Ат 61ркалыпты, шоркаксыз екшщц жур1ске тусп.
//1 2 том, 748 б.
Колдьщ алды Кунанбайлар. Катты жур1п, сау ж елш келед1.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 90 б.).
51. С скекте // 1) Секен -секен ету, секек кагу. // 13 том, 130 б.
Жаксы ат мшш, жупрт!п секектету, // Коян куу, тазыны
жетектету. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,287 б.).
52. С о к ты р // Е скерту: К еш нп 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
С63Д1П» и табы нда (13 том, Алматы, 2011, 252 6.) сездщ журуге
байланысты магынасы ескершмегенш Д1ттеп, ез усьшысымызды
енпземхз: «Екшндетш, суыт журд!» К-ЖЖ урпнш 1лер тагы да сок ты ры п жур1п к ета. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 137 б.).
53. С о к ты р 1/5. Ауыс. Екшндетш, суыт журу. К-Ж.
Журдек коцыр ат басжатактьщ кешелерхмен кеш батар шакта
со кты ры п , катты жур1П келе жатты. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы,
6, Жазушы, 1980, 181 б.).
54. С о к ты р /15. Ауыс. Екшндетш, суыт журу. К-Ж.
38
Мше каз1р Майканньщ Ташкент аллешне карай эл! де катты
тайпалтып, сокты ры п келе жаткан Торжоргасынын осындай
емгрбаяны бар-ды. (Эуезов М. Шыгармалар жиныгы, 6, Жазушы,
1980, 193 б.).
55. С окты ры п кслд|// Ескерту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ сезд1П» (13 том, Алматы, 2011, 252 б.) ютабында бул сездердщ
карастырылмаганын ескергп, ез т ю р 1м1зд1 усынамыз: «Жортып,
ушыртып ж етп» К-Ж.
... ею кылан жоргалы шатырлы уйлерге карай сокты ры п келе
жатты. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 188 б.).
56. С ы ды р // 7. Ауыс. Тездету, шапшавдату. // 13 том, 463 б.
Кэлен артынан шыккан
айкай-ойбайга карамай, сы дыра
шокытьш тарта берд1. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 241
б.).
57. С ы ды р // 7. Ауыс. Тездету, шапшавдату. // 13 том, 463 б.
Тэвдрберген бгр топ аттылы юсшщ алдында ак аргымакты
ауыздыкка керш, сы ды ры п келе жатты, ол жаца ауылдан шыга сала
камшы басып ед1, ... (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 289
б.).
58. С ы д ы р т // 2. Ауыс. Жупрту, зымырату. //13 том, 463 б.
Калбагай жылкыны тастай берш: сы ды рты п, ай сэулесшщ
астында кылацмен жер шалатын. (Эуезов М. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967,181 б.).
59. Т айпал // Аттьщ б1ркелю эдем), жайлы журу1, жоргалауы. //
13 том, 625 б.
Т ай п алгаи катты жорга езге журпнш 1ш ч бэрш сар желд1р1п
келедг. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 135 б.).
60. Т ай п ал т // Жоргалату, жортактату. // 13 том, 625 б.
Элде жорган тап п ал тар кешке мш!п, // Кум1с турман кеб'жке
кемшд1р1п// Элде алдыннан келмей ме жел жетпес1н // Улы топта
урандап дус«р кылып? (Торыайгьфов С. Шыгармалары, 1, Жазушы,
1967, 150 6.).
61. Т а й п а л т //... жоргалату, ж ортактату.//13 том, 625 б.
Мше каз1р Майканньщ Ташкент аллейше карай ЭЛ1 де катты
тай п ал ты п , соктырып келе жаткан Торжоргасынын осындай
емгрбаяны бар-ды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980,
193 б.).
62. Т ай п ал т //... жоргалату, ж ортактату.//13 том, 625 б.
Соны айтты да кек жорганы тай п ал ты п журе бердь (Сапаев Г.
Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 14 б.).
63. Т ай п ал т //... жоргалату, жортактату.// 13 том, 625 б.
39
Темхрхан жорга кунанын тайпалта жонелдь (Сапаев Г. Туган
жерден алыста, Жалын, 1982, 125 б.).
64. Тек1ректе// Жайсыз шокакгап желу, текхрек кагу.// 14 том,
101 б.
Арык курен ат тсюректсп жортып, туйпштеп, успндеплердцц
есш шыгарып келедь (Эдебиет оку ютабы, VI, Мектеп, 1977, 103 б.
Майлин Б.).
65. Тек1ректе// Жайсыз шокакгап желу, теюрек кагу.// 14 том,
101 б.
Артында калып... кашангы теюректеймЁз? (Эуезов М. Абай
жолы, 1, Алматы, КМКЭБ, 1961, 12 б.).
66. Теквректе// Жайсыз шокактап желу, теюрек кагу.// 14 том,
101 б. Кейб1реулер аттарын текфект^пп кайтып келед1. (Кдзыбаев К.
Ызгар, Жазушы, 1972,170 б.).
67. Тек1ректе// Жайсыз шокакгап желу, теюрек кагу.// 14 том,
101 б.
Эзге аттар журкш Калдыкызылга тенестрмек болып, бхреу!
теюректеп, бЁреу! желе шауып, мазасыз халде. (Муртазаев Ш. Кызыл
жебе, Жазушы, 1978, 85 б.).
68. Ш окыракта // Катты шаппай шокыта, желе журу,
теюректеу.// 15 том, 391 б.
[ат]... басын шайкай пыскырынып, какпадан шиыршыктала
шыгып, К0С1Л1П шокырактай женелдь (Куприн А.И. Тажал, Жазушы,
1978, 36 б.).
69. Шокыт// Тек1ректетш шокыракгата желу. //15 том, 391 б.
Куба жонга шокытып шыга келсем, // Журты жатыр, Ы жок
капкатайдын- (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 161 б. Б1ржан
Кожагулулы).
70. Шокыт// Теюректетш шокыракгата желу. //15 том, 391 б.
Касындагы торы бестш! желе шокытып жонелдь (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 101 б.).
71. Шокыт// Теклректетш шокыракгата желу. // 15 том, 391 б.
Аскар... уйшген балшыктьщ арасынан шокытып шыга келдц.
(Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967,288 б.).
72. Шокыт// Теиректетш шокыракгата желу. // 15 том, 391 б.
...Козыбай бхр туста атын тебше шокыта берхп... (Муканов С.
Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970, 412 б.).
73. Шокыт// Теюректетш шокыракгата желу. //15 том, 391 б.
Кэлен артынан шыккан айкай-ойбайга карамай, сыдыра
шокытып тарта бердь (НурпеЙ1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
241 б.).
40
74. Ш окы т// Теюректетш шокыракгата желу. //1 5 том, 391 б.
... сэйгушктерш желе-ш окыта талай белден асты. (Сматаев С.
Ел1м-ай, Алматы, 1978, 15 б.).
75. Ш оменде // Шемен- шемен ету, букендеу, бурсендеу. //1 5
том, 418 6.
[Кажыган аттар ылдига тусерде] ... ылдига карай бастарын
кекжитт, камытгары алкымына тыгылып, жукп арбага ие бола алмай,
шемецдеп ж е л т кетедь (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 334
6.).
76. К а ркы нда // Ескерту: «Казак эдеби тш н щ сезд1п» (9 том,
Алматы, 2011, 375
6.) ютабында сездщ бул магынасы
карастьфылмаганын
ёскёрш, ез тужырымымызды юрпземЁз:
«Малдын, оньщ 1Ш1нде жылкынын шепке т.с.с. тойып алуы». К-ЖТуш бойы бел1 кетерш п, кектей шауып уйген кедеге каркы ндап
калган кара тебел ат... (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 160 б.).
77. Ы рацда // Ескерту: «Казак эдеби т ш н щ сезд1П» (15 том,
Алматы, 2011, 665 6.) ютабына бул сез мулде й р м егеш н е сын айта
отырып, ез пайымдауымызды ортага саламыз: «Жылкынын т.с.с.
жайылымда конданып, ж ургсщ т.с.с. ширатуы». К-Ж.
Сшкшш жабагы, тай бесп ат болып, //Балапан уядагы
канаттангаи. //А т ы раддап, ер тацдап... //Тумаган ту мал балалап,
//Кузд1 кун! кус жумырткалап, // Жаннын бэр1 кыбырласып
талаптанган. («Бес гасыр жьфлайды» хшгнде 3, Жазушы, 1989, 266 б.).
78. Ж уса// 1) Малдын эбден тойганда, от оттамай тыныстап,
куй1с кайтармай жатуы. // 6 том, 527 б.
Агарып аткан танды деп, //Шолпанды шыккан кунд1 деп, // Май
канбакта агалардьщ //Аты жусап жатьф деп, // Ак шандакты курып
койган шатьф деп, // Жазыда кеп жорыткан екенб1з. (XV-XVIII г.
Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 85 б. Доспамбет (XVI г.).
113 з. А т ш абы сы турлер!
1. А гы нда // Бар пэрменхмен алга умтылу, арындау, ектндеу,
каркындау.// I том, 77 б.
Сол бойда агы ндап ала женелген аттьщ басын былайырак узап
шыккасын гежед!. (Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 241 б.).
2. А гы т // Е скерту: «Казак эдеби тш н щ сездпч, (1 том, Алматы,
2006, 78 б.) кхтабына б»р сездхн тагы б1р магынасы кхрмей калганын
ескерш, ез туЙ1ШМ1зд1 келтхремхз: «Ат шабысын, багытын тежемей
еркхндхк берд|». К-Ж.
41
К драш ... аты н ы ц басы н а г ы г г ы . (Эл1мкулов Т .А кбоз ат, А лм аты ,
1962, 162 б.).
3. А ц ы р а т //Е с к е р т у : «К азак эдеби т ш н щ с е з д т » (1 том,
А лм аты , 2006, 552 б.) ю табы нда с е зд щ тагы б!р магы насы
еск ер ш м егеш н дггтеп, е з пайы м дауы м ы зды ю рпземхз: «К уйгы та
ы згы ту». К .Ж .
... атты ц алды цгы 1р 1ктелш ш ыккан тобы ... К арам ы рза капталы на
ш н ш ац ы раты п келе жаткан-ды . (Бегалин С. Зам ана белестерх,
А лм аты , 1975, 178 б.).
4. Ацырат //3) Куйгыта ызгыту. К-Ж...Ж ы ры м арнасы нан ете бере суы ры ла а н ы р а т к а н алдыцгы
атка... (Бегалин С. Зам ана белестерх, А лматы , 1975, 180 б.).
5. А р к ы р а // 4. А уыс. Екш ндету, катты козгалу, куш -куаты тасу.
// 1 том , 627 б.
А лгаш кы да аркырап окш ау ш ыгып кеткен алка бел керх ат.
(Э л 1м кулов Т. А кбоз ат, А лматы , 1962, 344 б.).
6. А р ы н д а // 1) А тты ц ауы зды кпен алы сып, бой бермей
каркындап ш абуы.
Д елбещ сш кш койсам, куйш аттар арындап апып ж енелед1.
(С окпакбаев Б. в л г е н д е р кай гып келмейдх, А лматы , 1974, 20 6.).
7. А р ы н д а // 1) А ттьщ ауы зды кпен алы сып, бой бермей
каркындап ш абуы .//
.... пош табайды ц ж арау аттары, ер ш туй1п тастаган куйрыктарьш
булацдатып а р ы н д а п келедх. (Тургенев И .С. Э келер мен балалар,
Ж азуш ы, 1977, 87 6.).
8. Б а с т ы р // Е ск ер ту : «Казак эдеби тйпнщ сездап» ( 3 том,
Алматы, 2006, 77 б.) ю табында бул сезд щ тагы 61р магынасы
камтылмай калгандыкган, ез туж ырымымызды енпземхз: «8.Ауыс.
Ш апш ац жетш , алкымдап тен д1». К-Ж.
Ж ан уш ырып, жаяу кашып бара жаткан солдатты бул атпен
бастырын куып ж етп . (Ж умадш ов К- Сонгы кеш , Алматы, 1974, 278
6.).
9. Б езе к т е // 1) ... безек кагу, дедек кагу, ты ны ш тык керм еу.// 3
том, 192 6.
Кырдан кику те п л ее, // Ёдш ге таман уншее, //Аргымактыц
баласы// Ш абуш ы ед1 безектсп. (0тем1сов М. Олеццер жинагы,
КМ КЭБ, 1958,96 6.).
10. Б о ж е к те // Б у геж скте / / 1 ) Бугжец-бугжец ету, ецюштенш,
юбхртхктеу. // 4 том, 25 6.
Ж абыдан туган жаман ат// Ш аба алмайды б еж ектеп ; (0тем1сов
М. Элецдер жинагы, КМ КЭБ, 1958, 96 6.).
42
11. Д алакта // 2) Алды-артынан карамай, алацгасарланып
арсаландап шабу.// 4 том, 466 б.
«Конбеген1М13 жаксы болды!» - деген дабьфмен топ Ж1п т кику
салып, далактап жарысып кете барды. (Муканов С. Ботагез, Алматы,
1967, 439 6.).
12. Д албакта //1 ) Ес1 кетш куанып шабу, жупру.// 4 том, 472 б.
... мырза иек кетергенде, далбактап тура шапты. (Мустафин Г.
Дауылдан кешн, тура шапты. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы,
1962,313 б.).
13. Зы м ы ра //1 ) Зулау, зыркырау, зырылдау. // 7 том, 170 б.
[Уш ат] тазе косып [катар ] зымырады. «Сейфуллин С.
Шыгармалары 4, КМКЭБ, 1962, 66 б.).
14. Зы рлат // Куйындату, агызу, агындату. // 7 том, 176 б.
Не болса да тэуекел кврел1к деп И Атка мшш женеддйс бЁз
зы рлаты п. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 327 б.).
15. Келбек какты рды // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ с е зд т » (8
том, Алматы, 2007, 258 6.) кггабында бул сездерге аныктама дурыс
бершмегендпеген, ез шеш1М1М13Д1 колданамыз: «Ат журЫн ширатып,
назар аудартты». К-Ж.
... бййплерш [бэйге аттарын К-Ж.] жутындырып, келбек
какты ры п келш жатыр.(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 269
6.).
16. К о а л // 3) Жосылу,-чымырау, зулау, каркындау.// 8 том, 371 б.
Ендоп б1р сэтте тенбш кек айгыр Досмайылдьщ кара каскасымен
жарыса кесш геп кезде, ... (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, Жазушы, 1980,
373 6.).
17. Косш т 112) Куйгыта шабу, жосылту. // 8 том, 374 б.
Сол карауылдын б1реу1 кесем атпен кесш 'пп келе жаткан
урядник пен приставты кергесш ауылга шапты. (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 95 б.).
18. Ка ры ш та // 2. Ауыс. Эрлеу, еркендеу, каркындау. 119 том, 411
б.
Жан с е р т м , бурыл ат, // Барынды бупн кары ш та! (Батырлар
жыры, Алматы, 1959, 45 б.).
19. К^арышта // 1) Адымдау.// 9 том, 411 б.
К ары ш тап аяк басады.// Бурмнгыдай болмады, // Терлегесш
жануар // Адымын катты ашады. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977,93 б.).
20. Копац- копан ш апты И Калбалактап теюректеу. К-Ж. //
... атынын жалына жабысып, артынан копан-копан шауып келе
жаткан ен жок, туе жок ез куйеуш керш... (Мопассан Г.Ом1р (ауд.
Кекшбаев Э.), Алматы, 1970, 57 б.).
43
21. К уйгы т // Куйындату, катты шаба женелу. // 10 том, 20 б.
-Эне, жайлау! -деп, куйгы та женедщ Аман. (Мустафин Г.
Дауылдан кешн, Алматы, 1962, 267 б.).
22. К уйгы т // Куйындату, катты шаба женелу. // 10 том, 260 б.
Мукатай куйгы та жонелд!. (Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978,
29 б.).
23. К уйгы т // Куйындату, катты шаба жонелу. // 10 том, 260 б.
...- деп ойлады ол Медон орманында куйгы ты п журш.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,434 б.).
24. К уй ы кты р // Атка камшы басып, катты шаптыру. //10 том,
270 б.
Дэрмен енд1 атына камшы басып, куйы кты ра женелдь (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 16 б.).
25. К уйы кты р // Атка камшы басып, катты шаптыру. //10 том,
270 6.
Емберген куйы кты ра жонелдь (Сматаев С. Ёшм-ай, 2, Жазушы,
1980,45 б.).
26. К уйы ндат // 2) Екпшдете шабу, заулату. // 10 том, 273 б.
Аттары куйы ндатпай, сыпайы жортып бара жатыр. (Муарепов
Г. Жат колында, «Жудцыз» журналы, 3, 1982, 26 б.).
27. Лекгг // Еюпндеу, жуйтку. //10 том, 696 б.
Жэшбек те л е к т п шауып барады. (Эуезов М. Тандамалы
шыгармалары, 6, 1980, 86 б.).
28. Л ы пы лда // 1) Зыр кагып колды-аякка турмау.// 10 том, 719 б.
... [ат] кос кулагын жымып ап, узын мойнын аккудьщ
сунгагындай созып, бауырындагы торт аягы козге 1леспей, лы пы лдап
пыр-пыр ет1п агып келед1. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
340 б.).
29. Самга // 3. Ауыс. Зымырау, жуйтку, зулау. // 12 том, 628 б.
[Курен жорга].../ Ж1берш1леп октын-октын басьшен жер сузе
самгаганда, шалкайган кыздьщ мавдайын 031Н1Н ж«бек жалына, арткы
аягын салкы то а н е экелш типзед1. (Мустафин Г. Дауылдан кешн,
Алматы, 1962, 248 6.).
30. Суылда // 3. Ауыс. Зымырау, заулау. // 13 том, 352 б.
Кара аргымак астында суылдайды, // Анда-санда басын 61р изеп
тастап./ (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 166 6. Магауия
Кунанбаев).
31. С ы ды рт // 2. Ауыс. Жупрту, зымырату. // 13 том, 463 б.
[Тулпарга мшгенде] ... Олай-былай сы ды рты п, // Ортекедей
жупртш, ...(Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 294 6.).
32. С ы ды рт // 2. Ауыс. Жупрту, зымырату. // 13 том, 463 б.
44
Осы арадан женелсен, // Алдьщда талай сала бар. //Одан ассац
сыдыртып, //Киырсыз б!р кеч дала бар. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,272 б.).
33. Сыдырт // 2. Ауыс. Жупрту, зымырату. // 13 том, 463 б.
Ток ат денесш ауырлап, ырсылдай бастаганына карамай
жаркабакка
баскалардан
бурын-ак
сыдыртып
шыккан-ды.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 740 б.).
34. Сыцар езуле // Б1р жакка гана ецмевдеу, баскага бурылмау.
(К-Ж.).
[Асау тай] Агызган кушнде сынар езулеп, мойнын бурып,
кьфьшдай шауып кеп... (Эуезов М. Абай жолы, 1, Алматы, КМКЭБ,
1961, 193 б.).
35. Сыпыра шапты // Бгрден тепе камтыды. //13 том, 534 б.
Сыпыра шауып кырымды, // Амандасып келменен. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 105 б.).
36. Бауырын жаза сштед! И Ескерту: «Казак эдеби тшнщ
сезд1П» (13 том, Алматы, 2011, 569 б.) ютабында бул сез орамы
карастырылмагандыктан, ез уйгарымымызды усынамыз: «Шабысын
удетш, зымырады» К-Ж.
Булардан сон ... кулан атаулы да бозгып бауырларын жаза
сыггеп, дурюрей женеледк «Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981,
118 6.).
37. Тасырлат // 2) Дурцадцетш, тез-тез шабу. //14 том, 34 б.
Булар тасырлатып тура шапканда... (Жумадшов К Сонгы кеш,
Алматы, 1974, 255 б .).
38. Тасырлат // 2) Дурс1лдетт, тез-тез шабу. //14 том, 34 б.
[Ат] Зэрес1 ушып урккен бойы, айдалага лагып, тасырлата
шапты. (Жушсов С. Акан сер1,2, Алматы, 1977, 7 б.).
39. Тсгаректе // Жайсыз шокакгап желу, теюрек кагу. //14 том,
101 б.
... шетю жирен тсюректеп шауып барады. (Жумадшов К- Сонгы
кеш, Алматы, 1974, 78 б.).
40. Теюрёктет //Атты шокактату, теюрек кактьфу. // 14 том, 101
б.
Генерал Чернов лэм-мим деместен ак аргммакты тартып кап
тетректетш шаба женелдь ( Нурпейюов Э. Кан мен тер, Жазушы.
1977, 737 6.)
41. Токиетте //Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сезд1п» (14 том,
Алматы, 2011, 333 б.) ютабына бул сез мулде юрмей калганлыктан. ез
байламымызды енпзем!з: «Екпшш удеттп коале зымырау».К-Ж.
45
031 алысшыл, твкиеттеп шабатын мыкггы жылкы едк (Эуезов М.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 80 б.).
42. Т епел ш аигы //Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ сезд1П» (14
том, Алматы, 2011, 348 б.) кггабына ат шабысыньщ бул тур1 ескеруаз
калгандыктан
ез
ш ещ мййзД1
ал га
саламыз:
«Токтамай
бастырмалатып умтылу». К-Ж... ести сала тепеп тауга ш ауы п Ж1пттерге хабар беру ушш
барьш ед 1. (Тайшыков К Октябрь ушкыны, КМКЭБ, 1982, 65 б.).
43. Т ы рацда// 1) Аяк - колын ербендету, тырбацдау.// 14 том, 563
б.
Мэстекше кейде мешел ты рацдайды (куй туралы). (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 2, Жазушы, 1987,270 б.).
44. Т ы рацда// 1) Аяк - колын ербендету, тырбацдау.// 14 том, 563
б.
Машина- тулпар, кумай , аттан озды //Жарыскан жол аузында
бэсекемен. //Па, пйркш! //-Т ы рацдатты атты 613Д1!.. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 85 б.).
45. Т ы р а ц д ат // Ескерту: «Казак кэдеби т ш н щ с е з д т » (14 том,
Алматы, 2011, 564 б.) бул сез магынасы дурыс аныкталмагандыктан,
ез туш ш м1зд1 алга шыгарамыз: «Биенщ арыктыгынан т.б. шабыстыц
селекет кершуЬ>. К-Ж.
... Болат та кула шолак биеш ты рап даты п шауып келш... (Эуезов
М. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,215 б.).
46. У ш ы рт// 2) Куйгыту, зырлату, жуйтюту. //1 4 том, 790 б.
... Кед далага кез жетпес// Тулпарымды уш ы ртсам , ...
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 82 б.).
47. Удсре // Жедел, токгаусыз, ж аппай.//15 том, 11 б.
Б1р минуттьщ 1Ш1Нде Бэшекец келш щ алкабы кикулаган айкайлы
удере шабыска айналып кетп. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1, Алматы,
Жазушы, 1968,344 6.).
48. Удсре // Жедел, токгаусыз, жаппай.// 15 том, 11 б.
Удсре сштеген уш ж уйрш (Эл^мкулов Т. Акбоз ат, Алматы,
1962, 345 6.).
49. Ш о к ы р акта// Катты шаппай шокыта желе журу, тещректеу.
//1 5 том, 391 б.
... Сонарга тускен жаца 1здщ исш с е з т , б1раз жерге дешн
жупред1 де, иес1 сонынан ермеген соц, зэб1р шеккендей кынсылап,
киыс кеткен Аканга ш о кы р ак гап кайта келед!. (Жунюов С. Акан
сер!, 2, 1977, 183 б.
50. Ш о к ы р акта// Катты шаппай шокыта желе журу, тек1ректеу.
//1 5 том, 391 б.
46
Аруана боздаган жок, аксак кулан ш окы рактаган жок. (Сматаев
С. Ешм-ай, Жазушы, 1978, 6 б.).
51. Ш окы т //Теюректетт, шокырактата желу. //1 5 том, 391 б.
Узак кунп журютен талмаган ек1 жарау баран ат [арбага
жегшген] ш окы та шабады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 7 б.).
52. Ы згы т // Жуйтку, ушрш согу.// 15 том, 637 б.
... ауылдан ызгы та женелген Шабдарлыга... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 9 б.).
53. Ы згы т // Жуйтку, ушрш согу.//15 том, 637 б.
Кара жорга элден уакытта ызгытып келш, токтай калды.
(Дэулетбаев М. Кызылжар, Жазушы, 1976, 5 б.).
54. Ы згы т // Жуйтку, ушрш согу.// 15 том, 637 б.
Ауылдан шыгар-шыкпастан ызгыта женелдк (Мустафин Г.
Дауылдан кешн, Алматы, 1962, 341 б.).
113 и Ж ы лкы кимы лы , сеюру!
1. Ж улкы н // Ескерту: «Казак эдеби тш н щ сездЁп» (6 том,
Алматы, 2007, 550 б.) ютабында создан осы магынасы
карастырьшмагандыктан, ез пайымдауымызды усынамыз: «Елендеп,
тыкыршып умтылуга эрекеттену». К-Ж.
Кас жуйрЁктщ белпс! // Дуды керсе ж улкы нган. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 147 б. Нурым Шыршыгулулы).
2. Каргы // 1) Сек1ру, ыргу. // 9 том, 367 б.
Жан ушырып кекке каргы гап асау торы... (Жушсов С. Акан сер1,
2, Алматы, 1977, 5 б.).
3. Ой каста // 1) Б1р жерге турмай ойнакшу, орагыту. // Казак
эдеби тш н щ с е з д т , Алматы, 2011,11 том, 624 б.
Аздан сон ауылдан шыга бергенде, сары ат топ алдына тусш,
ойкастап кайта-кайта жер сузш, кебшше кырымен булкектеп отырды.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 154 б.).
4. О йкаста // 1) Б>р жерде турмай ойнакшу, орагьпу. // Казак
эдеби тш н щ сезд1п, Алматы, 2011, 11 том, 624 б.
Жарыктык коныр айгыздын осылай ойкастап шабатыны болушы
ед1. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 171 б.).
5. О йнакта //1) Асыр салып, емш-ерюн жупру, секиру (тел). // 11
том, 632 б.
[Жылкы туралы] Айдалганмен алыска, //Ор текедей онпактап,
//Талай келген еМмнен. (Бес гасьф жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 292 б.
Базар Этемюов).
47
6. Ойиацта //1) Асыр салып, емш-ерюн жупру, сеюру (тел). //11
том, 632 б.
Кой манырап, туйе боздап, сиыр мешреп, // Жылкы юсшеп,
ойиактап кулын, тайы. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы,
1967, 73 б.).
7. Ойиацта //1) Асыр салып, емш-еркш жупру, сеюру (тел). // 11
том, 632 б.
Тацертец кун кургатпай сагат 11 -ге таман оньщ кеппр1
ойнактагап уш сур атын жепп... келед1 де ... (Куприн А.И. Тажал,
Жазушы, 1978, 74 б.).
8. Ойаактат // 1) Асыр салдырту, ойнату, сеюрту.//11 том, 632 б.
... аланга фессалийлык сулу сэйгулштерш ойиактатып, пэуеске
уст1нде цпренген Иолктьщ эм1рш1с1- Пелий шыкгы.
(Эллада ерлер1, (ауд. Т. Эбд1ков), Жалын, 1977, 17 б.).
9. Ойнакшы // 1) Б1р орында турмау, тыпыршу. // 11 том, 633 б.
Каз1р Э61ш маши алган жерде, аз ойнакшып, булан каккан камыс
кулак узын сары ат, нагыз бозбаланыц агы екенш ангартты. (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 153-154 б.).
10. Оргыт // Каргьпу, сеюрту. //11 том, 735 б.
Тулпарларды оргытып, //Кекке кулаш сермедщ. // Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 88 б.).
11. Оргыт // Каргыту, сеюрту. //11 том, 735 б.
Кел, Ж1пттер, Болындар ер, // Жуйткгг, оргыт тулпарды!
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 101 б.).
12. Оргыт // Каргыту, сеюрту. //11 том, 735 б.
[Амангелд1]. КаРа корсе: «алгалап!», //Аргымагын оргыткан;
//КаЬар тексе ол борап, //Кас дуспанын коркыткан. (Орманов Г.
Тацдамалы елендер!, Жазушы, 1967, 365 б.).
13. Орткы // Сеюру, ыргу, ытку, шоршу. // 12 том, 17 б.
Сары ат сэл ортки тусш, ауыздыгын шайнап, жер тарпып ыгыса
кырындайды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 154
б.).
14. Сйисш // 5) Жылкы малынын шабар, мшер алдында буюл
денес1мен дур ету1. //13 том, 567 б.
Шын жарауы тускенде, //Жабуын алсан , жануар// Сьпкшш дурдур кер1лген. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 292 б. Базар
Этемюов).
15. Т ы к ы р ш ы //1) Ойнактау, ойнакшу. // 14 том, 542 б.
Кацтарулы ак бест! ат// Уй артында белдеуде. //Тыкыршиды байгусты// Керек еда жемдеуге. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 131 б.).
48
16. Т ы к ы р ш ы // I ) Ойиактау. ойнакшу. // 14 том, 542 б.
Ерттеул! жарау а п а р байсаплы тургзнымен. улксн уйге такау
байланган кара жал. кара куйрык. курым сары ат коптен г ы к ы р ш ы п ,
тыныштык ала алмай тур. (Эуезов М Ш ыгармалар жинагы, 5,
Ж азушы, 1980, 144 6.).
17 Ш я п атт а //Vру, согу, шапалактау. сабалау. И Казак эдеби
ТЫ1Н1Ц свзд1П, А лматы, 2 0 1 1, 15 том. 256 б.
[Ш ыбмндар коиганда] ... тулпарларлан тыныш жур»с кегп ,
пыскырыиып. куйрыгымеи т а п а т т а п жанталаска тустг (Досжанов Д.
Ж |бск жолы. Алматы. 1973, 97 б.)
18 Ш и ы р ш м к а т т ы И I ыпыршып б ф орында гурмалы.
жулкьшып гыкыршылы // 15 том, 375 б.
Кобланды мшгсн Тайбурыл // Ш и ы р ш ы к а т ы п ойнайлм
(Батырлар жыры. Ал магм, 1959, 44 б.).
19. М р г ы И Ж ыллам кимылмсн секфу, каргу. // 15 том. 670 б.
Жонелд! аузын ашып керше танлак// Ы р г и л ы куйын соккан
бейне канбак. (Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 2, КМ КЭБ, 1960, 60 б ).
20. Мргыт // Катты екш нмен сеюрту, каргыту.// 15 том, 670 б.
Торы шолак аттымен катар жеткен енгезердей б!р соллаттын
окоп у сп н ен атын ы р г ы т а бере бала Ж1ПТТ1 т а у ы п о т к е т н кэрмед 1.
(Нурпей!сов Э. Кан мен тер, Ж азуш ы. 1977, 739 б.).
113 к Жылкы урку!, гаотынуы
I Б елец алды // э) Секем алды, шошындыУ/ 3 том, 252 б
1лгер| к еп п бара жаткан торы ат б!р нэрседен белей ал га нда й
жалт берд!. (М айлин Б. Ш ыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1964, 384 б.).
2. Д у р л ж // 1) Коркып, я пюшынып катты абыржу. // 5 том. 74 б.
... колга туратын сауын биелерд 1и оздер 1 де лурл!пп, дурК 1рей
жонелед1. (А кы ш ев 3. Ж аяу М уса, Алматы, 1978, 117 6.).
3. Ж ы м и т // 2) М алдын (ат, есек т.б.) сес керсет1п кулагын
жымыруы. I I 6 том, 719 6.
... Кулагын ж ы м и т а зулаган шанкан боздын ш абысын м 1се
тутрпаса керек. (М устафин Г. Дауылдан кеш н. А лматы, 1962. 5 б ).
4. Ж ы м и т 2) Малдын [ат, есек т.б.] сес корсетт кулагын
жымыруы. // 6 том. 719 6.
[Аттар] Ш епке бас койган бетте кулактарын ж ы м и т ы с ы п ,
куирыктарын сипандатысып. бгрхн бхрх ауызлан кагып тастады.
(Акыш ев 3. А кбел асуы, А лматы, 1971, 158 6.).
5. Ж ы м и т ////. 2) Малдын [ат, есек т.б.] сес корсетт кулагын
жымыруы. // 6 том, 719 6.
49
... торы ат кулагын жымитып... (Жумадшов К. Сонгы кеш,
Алматы, 1974, 35 б.).
6. К улактары н оды райтгы // Ескерту: «Казак эдеби тш н щ
сездш » (11 том, Алматы, 2011, 611 б.) ютабында бул сездерге кецш
белшбегендпсген, ез байламымызды келт1рем1з: «Бегелш, сескене
бакылап, кулак Т1кп». К-Ж.
[Б^раз уакыт етюзш кузекке оралган жылкылар. К-Ж.]... астауга
кулактары н оды райты п оскырына аякгарын санап басып
жакындайды. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 117 б.).
7. О ш ары л II 2) Тугешмен копарьшу, жецюлу, каптау.//Казак
эдеби ТШ1НЩсездш, Алматы, 2011,12 том, 62 б.
Б1раз жер жур ген сон, салт аттылар жылкыньщ эр тусынан
белшш, жеппелете айдап, кыса тусш ед1, ушр-ушр жылкы эр жерде
шошына ош ары лы п, б1р бгрше белп бергендей окырана бастады.
(Жунюов С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 6 б.).
8. Секем алды // Элденеден сез1ктенд1, кауштендк// 13 том, 131
б.
Курыкшылар такалган сайын кашагандар секем алы п, жыта
женелуге дайын. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, КМКЭБ, 1962, 12 б.).
9. С ы рдакта //... сыртгау, кашкалактау.// 13 том, 544 б.
[Боран карсацында] Жылкылар пыскырынып, элденеш сезгендей,
уйлыга, сырдакггай жайылды. (Иманжанов М. Жастык, Алматы, 1966,
25 б.).
10. Т ы р к ы р а // Бет-бетше бытырау, жан-жакка карай зыта
женелу, тарап кету. // 14 том, 568 б.
БЁр топ жылкы жолдагы // Одагайлап шуркырап,// Солга карай о
дагы//Женелд1 урюп гы ркы рап. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 202 6.).
113 л Ж ы лк ы ун 1, ды бы сы
1. А ркы ра //1 ) Жан-жануарлардьщ катты дауыстауы, акыруы. //
1 том, 626 б.
А ркы раган сем1з, сулу асауларды мшген жас ж1пттер уй1рше
карай жулкынып, аласурып жер сузген айгырларын кутырта
ойнакшытып келш, калыц жылкыны дур1лдет1п желд1р1п айдайды.
(Эуезов М. Шыгармалары, 1, Алматы, Жазушы, 1967, 215 б.).
2. Дурш дет // 1) Дур-дур еткен дыбыс шыгарту. 1/5 том, 80 б.
... жас жцтггер уй1рше карай жулкынып, аласурып жр сузген
айгырларын кутырта ойнакшытып келш, кальщ жылкыны дуршдетш,
50
жедщртш айдайды. (Эуезов М. Шыгармалары, 1, Алматы, Жазушы,
1967,215 6.).
3. М ею реп // Кеюргенге, ыцыранганга уксатып тамагынан ун
шыгару. // 11 том, 172 б.
Аякты басар тарлан екшенш, // К^онага жем сурайды меюрешп.
(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985,106 б. Сары Батакулы).
4. О кы рап // Таныс бгр жайды сезшш, елепзген уЩрЩреген
дыбыс б1лд1ру. // 11 том, 662 6.
Прапорщик Губин ок тиш аттан ушып тускенде, астындагы шал
куйрык, шабдар аты аксандап, окы раны п, шылбырын суйретш барып
турды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 53 б.).
5. О кы ран // Таныс бгр жайды сезшш, елепзген уш рареген
дыбыс бщдару. // 11 том, 662 б.
Торы бие окы ран ы п орнынан атып турды. (Казыбаев К. Ызгар,
Жазушы, 1972, 8 б.).
6. О кы ран // Таныс б1р жайды сезшш, елепзген ушрмреген
дыбыс бщдару. //11 том, 662 б.
[Тумсыгына тумылдьфык киген жылкы]. Танауы желб1реп,
о кы раны п, пыскыра бастаганда, ... (Жушсов С. Акан серг, 2, 1977, 6
б.).
7. О кы ран // Таныс бгр жайды сезшш, елепзген уш рареген
дыбыс б1лд1ру. // 11 том, 662 б.
[Ат]. Жанына Муса келгенде козгалып, ок ы р ан ы п , басын
шулгып калган. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978,45 б.).
8. О ркы ра//Е скерту: «Казак эдеби тщ М ц созд1П» (11 том,
Алматы, 2011, 739 б.) К1табына бул сез юрмей калганын ескерш, ез
туЙ1Н1М13Д1 К1рпзем1з: «Карсьшастарын сескенту ушш айгырдын
осындай айбарлы ун шыгаруы». К-Ж.
... боз айгырды жолда бес каскыр камап, солармен алыскан
айгырдын о р к ы р ай мстесш, тепкшей тулап аркырай исшегешн
баяндайтын «Боз айгьф» (куш )-(М уканов С. Аккан жулдыз, 2,
Жазушы, 1970, 171 б.).
9. О скы р // Жьшкы малынын б!р нэрседен шошынып, катгы
пыскьфуы, урку!. // 12 том, 28 б.
Улы дуб1р болганда, И Зергпп 1Ш1 толганда, //Ш ьф айналып
казыгын, // О ск ы ры п жерд1 тебшген. (Бес гасыр жырлайды, 2,
Жазушы, 1984, 292 б. Базар втем ков).
10. О ск ы р // Жылкы малынын 61р нэрседен шошынып, катты
пыскьфуы, урку 1.7/ 12 том, 28 б.
51
Ом1р1 туйе кермей вскен ат апгашкыда о ск ы р ган болды, кулагын
туйеш бойына дарыткысы келмед!, ... (Акышев 3. Акбел асуы,
Алматы, 1971, 176 б.).
11. О ск ы р // Жылкы малынын б1р нэрседен шошынып, катты
пыскыруы, урку1. //1 2 том, 28 б.
Аттары да керш генге оск ы р а карал, карал, ... (М уареп ов Г.
Улпан, Ж азушы, 1975, 80 б.).
12. О с к ы р ы и // Урку, пыскырыну. //12 том, 28 б.
Кула ат о с к ы р ы и ы п жолдан шыга жалт бергенде, [Федоров] ер
устшен ушып кете жаздады. (Нурпешсов Э. Кдн мен тер, Жазушы,
1977, 60 б.).
13. П ы р -п ы р е т п //Кайта-кайта пырылдады. // 12 том, 411 б.
... [ат] кос кулагын жымып ап, узын мойнын аккудыц
сунгагындай созып, бауырындагы терт аягы кезге шеспей, лыпылдап
п ы р -н ы р с п и агып келед!. (Нурпешсов 0 . К,ан мен тер, Жазушы,
1977, 340 б.).
Т1пп,
113 м Ж ы л к ы к а л ж ы р а у ы , к и н ал у ы
1. Б а р л ы к //1) Сем1з аттьщ шапканда алкынуы, еки1щ кайтуы. //2
том, 732 б.
Уш кундж ж ол адамга да, аттарга д а батты. 0 с1ресе, тер!
алынбаган ток аттар бойын ауырлап б а р л ы гы п калган-ды.
(Нурпеш сов 0 . Кан мен тер, Ж азушы, 1977, 322 б.).
2. Б а р л ы к //1) Семгз аттын шапканда алкынуы, еш пш кайтуы.
//2 том, 732 б.
Аттары канш алык узакка сштесе, ездер! сондайлык тез
б а р л ы гад ы дейд1 Крейгель 1шшен. (Сулейменов А. Бес1н, Алматы,
1970,32 6.).
3. Б о сац сы // 4. Ауыс. 0лс1реу, кажу. // 3 том, 504 б.
Кан сонар болгандьщтан Амантай ацга тан б ш н е шыгып,
астьшдагы аты босацси бастаган едг. (М уканов С. Ботагез, Алматы,
1967,92 б.).
4. Б о сац сы // 4. Ауыс. 0лс1реу, кажу. // 3 том, 504 б.
Арбадагы ылау аттар босацсы п келед!. (Тайшыков К- Октябрь
ушкыны, К М К 0Б , 1982, 77 б.).
5. Б урл ы к // 1) Ш арш ап титыкгау, болдыру, бет1 кайту. // 3 том,
734 б.
Ойткеш жаз боны тыным кермеген колхоз аттары кыска
б у р л ь и ы п жетед!, алые жолга жарамайды. (Казыбаев К. Ызгар,
Жазушы, 1972, 5 б.).
52
6. Ж ац ы л // 3. Ауыс. Алган багытынан езгеру, ауытку. //6 том, 41
б.
Аттар жол сурлеушен ж аны лы п, куресщ карга урынып омбылап
кап отырды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 322 б.).
7. Кебенс! //Окала бастау, ет алу, сешру. //8 том, 160 б.
Сабаннан бер1 бос жайылыста коцын жинап, кобецсш калган
шаруа аттары бгриг-йр! омыраулап, итерхсш, т 1стесш калып,
тынышсыз калыпта шагьш ауланьщ шин элекке салды. (Есенжанов X.
Ак Жайык, 2, Алматы, Жазушы, 1968, 25 б.).
8. К» ржал // 1) Катты шаршау, болдыру, титыктау (ат). //Казак
эдеби тшшщ сездщ , Алматы, 2011,9 том, 369 б.).
Кабыргасы каткан кэр 1 боз, // К арж алган куш жупре алмас. (Бес
гасьф жырлайды, 1, Жазушы, 1984,192 б. Абыл (1777-1864).
9. М айры л// М ай ы ры л // Жуз 1 кайьфылып, майысып калу. //11
том, 15 б.
Тулпар бар ма туягы м айры лм аган, // Сункар бар ма киягы
кайрылмаган. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 60 б. Орынбай
(1813-1891).
10. М и м ы рт // Жай, шабан, баяу, жайбасар. //11 том, 237 б.
... ыстыкка барлыккан келисгерш аса кыспай м и м ы р т булкшмен
келедь (Жушсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 231 б.).
11. М и м ы ртта //1) Жай жыбырлап журу, шабан козгалу. //11 том,
238 6.
Адырга кездессе, ысылдаган кум га арбанын тегерш щ кемшш,
торы ат м им ы рттап барып токтайды. (Майлин Б. Шыгармалары, 4,
КМКЭБ, 1962, 71 б.).
12. М им ы ртта //1) Жай жыбырлап журу, шабан козгалу. //11 том,
238 6.
[Кумды жерде] Ж уксЬ арбанын езш пар ат м и м ы рттап , орнынан
эрен козгайды. (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 348 б.).
13. Мыкши//Бел1 буплу, буктетшу. // Казак эдеби тш н щ сезд1П,
Алматы, 2011, 11 том, 405 6.
[Агаш арасында] ... арбанын тегерипп дцпрлеп келш карга
шомбыса, курен ат пен торы ат м ы кш и я тартып барып, терттагандап
турады. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ; 1962, 208 б.).
14. М ы кш и//Бел 1 буплу, буктетшу. // Казак эдеби т ш н щ сезднч,
Алматы, 2011, 11 том, 405 6.
Аттар карсанга м ы кш и я, дем ала ерлеп жотага эрен котершдь
(Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы, 1970, 87 6.).
15. М ы кш и//Б ел 1 буплу, буктетшу. // Казак эдеби тш н щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 11 том, 405 6.
53
Кара ат ею бушрш тепюлеп жаткан тем!рдей такым астында
дхршдеп пи тастаган байтапдай мыкш иын турды да, Тэщрберген
такал келе бергенде гурс етш кулан тустк (Нурпешсов Э. Кдн мен тер,
Жазушы, 1977, 798 б.).
16. Онзда // 2. Ауыс. Етшен арылып жудеу, арыктау.//Казак эдеби
тш н щ сезднт, Алматы, 2011, 12 том, 64 б.).
[Кузде]. Жаз жайлайтын аттардьщ бул кезде еттер1 ояздап
болган. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ; 1961, 206 б.).
17. Сабы л // 2) Аттьщ куш-туш шишу!, ак кебж болуы. // 12 том,
516 б.
Атым катты сабылды, // Токымнан ащы тер етп.(Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 131 б.).
18. С абы л // 2) Аттын куш-туш мшшу1, кебпс болуы. // 12 том,
516 б.
Аттары сабы лы п, танаулаган... (Мустафин Г. Дауылдан кешн,
Алматы, 1962, 420 б.).
19.Салбоксе // Енжар, селкос. // Казак эдеби тшнщ свзд1п,
Алматы, 2011, 12 том, 589 б.
Б*рак— бес жылдан бер1 басынан жуген алынбай эбден салбвксе
боп калган жануар кара узш кете алмады. (Акышев 3. Акбел асуы,
Алматы, 1971, 176 6.).
20. Таиаула// Алкыну, дем1гу, ент1гу, окпес! ешу. //Казак эдеби
тш н щ созднт, Алматы, 2011, 13 том, 688 б.
Атгары сабылып, танаулаган... (Мустафин Г. Дауылдан кешн,
Алматы, 1962, 420 б.).
21. Танаура/ЛГанаула// Алкыну, дем1гу, енпгу, окпес1 ешу. // 13
том, 688 б.
... ею бозды [атты] танауратып... терлет1п... (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 69 б.).
22. Таиаурат// Танаулат// Алкыну, енпкпру, ентелету. // 13 том,
688 б.
Омырауларын тер баскан, дем1пп танаураткан сэйгул1ктерд1
зорга токгаткан ауыл юсшер1, куймеге соктыга жаздап, дабырлап
сэлем бер1СТ1. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 146
б.).
23. Т асы рка// 1) Ат туягыньщ таска тиш, кажалып, ауырып
калуы. //Казак эдеби тш н щ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 34 б.
... саясатка келгенде, бейне тобыказыгына жет1П тасыркаган ат
ТЭр13Д1МШ.
(Жумад1Лов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 68 б.).
54
24. Т ортгагапда// 1) Терт таганын и рей тура калу.// 14 том, 360
б.
[Агаш арасында] ... арбанын тегерппп Д1прлеп барып карга
шомбыса, курен ат пен торы ат мыкшия тартып барып, терттагандап
турады. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ ,1962, 208 б.).
25. Т ы рай// Аяк-колын жазып яаберщ, серещп жату, сулау.
//Казак эдеби тш ш щ сёздщ , Алматы, 2011,14 том, 563 б.).
Желше шаныркаган кулындар ыстыкка мае болып, ты рай ы п
жатыр. (Мустафин Г. Дауылдан кейш, КМКЭБ, 1962, 310 б.).
26. Ш а тк аяк та // Аягын шалые басу, кисык-кыныр журу,
талтавдау.// Казак эдеби тйпнщ сездщ , Алматы, 2011,15 том, 286 б.).
2 7 .1лб! //1) Эрен-эрен козгалу, журу. //1 5 том, 702 б.
Тэщрберген аягын ш бш басып келе жаткан кек атты камшымен
тартып-тыртып калды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
798 б.).
113 н К ой-еш к 1 эрекет 1
1. А лш аида // 1) Кен адымдау, адымын керщ ирей журу. // 1 том,
467 б.
Тек берт [лак] гана алш ацдай басып касына келдь (Казыбаев К.
Ызгар, Жазушы, 1972, 60 б.).
2. А яктап// 1) Жана туган телдод е з д т н е н ен алгаш турып,
журу!, аягын басып туруы. // 1 том, 327 б.
Оган дейш кек те бойлайды, кенже туган тел де аяктап ы п ,
кешке еруге жарап калады. (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 7
б.).
3. Б ейм арал // Еркш, жайбаракат, бейкам .//3 том, 203 б.
... кой, ешкшер бейм арал жайылып жатканда... (Эл 1мкулов Т.
Акбоз ат, Алматы, 1962, 313 б.).
4. Б ер 1к// Б орл 1к // Дурл 1гу, дурюреу, шулау. // 3 том, 563 б.
Жазга б!р ай кал ганда, // Ала сапырац бол ганда, // Бел! не кешкен
ел!нД1, // Б орж к еи койдай кылармын. (0тем»сов М. ©лендер жинагы,
КМКЭБ, 1958, 72 б.).
5. Бурж скте// Б урсекте // Тону, бурсен кагу. II 4 том, 66 б.
Кырыккан ешк! буржектеп, II Кузеген туйе танрактап, // Боранды
буршак шумектеп, II Жер су болды тайгактап. (Ж ансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,203 б.).
6. Д алацда II 1) Далан-далан етпп шапкылау, тынымсыз козгалу.//
4 том, 469 б.
55
[Автомобильда алгаш кергенде]. К,ойшыга болмай кайырган, //
Куйрыкгары саландап, // Кой бишара жайылган// Дурюрей ур^кп
даландап. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 202 б.).
7. Д урю ре / / 1 ) Бет-бетшен сапырылысу, жапа-тармагай абырсабыр болу. // 5 том, 72 б.
[Автомобильд1 алгаш кергенде]. К°йшыга болмай кайырган, //
Куйрыкгары салавдап, // Кой бишара жайылган// Д урю рей урхкп
даландап. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 202 б.).
8. Д ы зы к //1) Жаны кысылу, куйгелектену. 1/5 том, 87 б.
Б 1р жамандыкты бастагандай аштык кыс кан койлардыц
ды зы гы и ес1 шыгып барады. (Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы, 1964,
112 б.).
9. Ед|рей // 2) Ею кез1 шатынау, урке карау, бакыраю.// 5 том, 155
б.
Берте серке ед1рейш жер тарпьщы. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы,
1972, 79 б.).
10. Е лсуи ре //Жанарыньщ жарыгы солып, юртие туст1. К-Ж[Суыкка тонып, аштык бурген кой] ... ецсес1 тусга елеуареген
кезхмен... у м п а з карайды. (Ахтанов Т. Дала сыры Алматы, 1964, 55
б.).
11. Емпецдс // 1) Елпектеу, емпец кагу. // 5 том, 271 б.
Тагы екеу! [аш кой журю1] мойнын созып емпеадеп келед1.
(Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы, 1964, 112 б.).
12. Е м 1рси // Жаксы керш мешрлену, теб1рену, суйсшу. // 5 том,
278 б.
[Козыны]... енес!н1н бауырына салып ед1, // Саулык ем!рен>п
тура калды. (Гончар О. Конырау, (ауд. К-Ь1дырысов), Алматы,1973, 7
б.).
13. Е ндет // Бойлату, ер1стеу. // 5 том, 288 б.
... сондыктан ендст|п жшога [жылкыны] болмап ед1. (Эуезов М.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 181 б.).
14. Ж ебсй сауды // а) Жшлете, элс1н-элс»н сауды.// 6 том , 254 б.
Коган ортасында керме косак койды жебей сауып жаткан
катындардыц жаулыктары агарандайды. (Жумадйюв К- Сонгы кеш,
Алматы, 1974, 7 б.)
15. Ж е п л // 1) 0 су , езгеру, ез1Н1н дамуындагы, келес1 сатыга ету.
//6 том, 398 б.
Кум кыстап, коныр коктеп, тел ж етш е // Кездер1 кандай кызык
орге кешкен! (Орманов Г. Тандамалы елендер, Жазушы, 1967, 338 б.).
16. Ж уса // 1) Малдын эбден тойганда от оттамай, тыныстап
куЙ1с кайырмай жатуы. // 6 том, 527 б.
56
Тынык тун табигатты маужыратканУ/ Котанда кой мен сиыр
жусап жаткан. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 148 б.).
17. Ж уса // 1) Малдын эбден тойганда от оттамай, тыныстап
куше кайырмай жатуы. // 6 том, 527 б.
Касымда бырт-бырг, бырт куйсеп, //Козылар бырдай жусаган.
(Орманов Г. Тандамалы елендер!, Жазушы, 1967, 353 б.).
18. Ж унттай //1) Жуп-жумыр, сем!з. //6 том, 574 б.
Щщенге байлаган Кунанбайга сыбага деп арнаган сем1з койлар,
жунттай жабагылар, арда емген тайлар да болатын. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 237 б.).
19. № рмеле // Бгр жерге топтау, жинау, кайта-кайта шру.// 7 том,
404 6.
С.Бегалин. «Эдебиет жэне искусство» журналы, 3, 1949, 29 б.).
20. Козде // 2) Карау, байкау, бакылау.// Казак эдеби тш н щ
создай, Алматы, 2007, 8 том, 213 б.
Текеметш туйыктап, // Жатьф ма агай эл1 уйыктап, //Барсын,
малын кездссш . (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 223
б.).
21. Копей И Кеш туган ,кенжелеп тугаи.// 8 том, 320 б.
[Итбай:]- ... жем жеп шыккан кепей козынын б!реуш алдыра гой.
Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967,218 б.).
22. Кай за // Т к арасына, не кызыл иекке салып кажалау, шайнау.
// 9 том, 34 6 .
Ортага таман шршген актылы койлар да ауыздарын шапшац
кимылдатып, узак кайзап, кытьф-кытыр куйсейд!, орнынан турып
келш, б!р1не-б1р1 такала жатады. (Есенжанов X. Ак Жайык , 1-ютап,
Алматы, Жазушы, 1968, 243 б.).
23. К акп ай л а / / 1) Кайыру, буру. // 9 том, 93 б.
Козыньщ артта калганын какпайлай айдап... (Бакбергенов С.
Кайран шешем, Алматы, 1963,200 б.)
2 4 .1^ара т а р т т ы // э) Назарга алып, аландады. // 9 том, 273 б.
[Эзеннен отерде]. Кызьш е п з де кара тар ты п ерш отырып, аман
шыкты. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 236 б.).
25. Кондан// 1) Сем1ру, ет алу.// Казак эдеби т ш щ сезд)п,
Алматы,2011, Ю то м ,41 б.
Кекке тойган усак малдар жагы жедел конданм п, алды телдеп
ею ауыл осы журтта ж ш а з байланып узагьфак отырып
калды.(Нурпей1сов Э. Каи мен тер, Жазушы, 1977, 267 6 .).
26. К оралан / / 1/1 Кора-корага камалу.// 10 том, 69 б.
Малдын 6эр1 коралан гап . (Майлин Б. Шыгармалары, 3, КМКЭБ,
1962,61 6.).
57
27. Кунжыцдас// Турган орындарында бугжецдесу. // Казак
эдеби тш нщ С03Д1П, Алматы, 2011,10 том, 356 б.
...койлар жаздан бер1 мал баспаган беткейдщ жука карын юшкене
туяктарымен уст1- устше тепкшеп кунжьщдасып жагыр. (Ахтанов Т.
Дала сыры, Алматы, 1964, 5 б.).
28. Локсы// 3. Ауыс. Жаппай тепле козгалу. К-Ж.
[Боран басталганда] ... тутасып, уйысып турган кой как жарылып
кешн карай локси жонелдь (Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы, 1964, 11
б.).
29. Меюрен // 15 томдык «Казак эдеби тш нщ создай» (11 том,
Алматы, 2011, 172 б.) ютабында сездщ бул магынасы кагыс калганын
еске сала отырып, ез уйгарымымызды усынамыз: «3. Ауыс. Эзше
камкор санап, озшщ бар екенш ескерткен ун шыгаруы». К-ЖКайырбекке кез1 тускенде кесем серке де мекйренш калды.
(Сланов Г Кен ор1с, Алматы, 1949, 36 б.).
30. Отык // 1 ) Телдщ шеп жеуге уйрену1, бешмделуь // 12 том, 52
б.
Жетщ козы тез отыгады екен. (Бакбергенов С. Кдйран шешем,
Алматы, 1963, 202 б.).
31. Саланда // Салац -салан ету, салпактау.// 12 том, 587 б.
Койшыга болмай кайырган, //Куйрыкгары салацдап, // К°й
бишара жайылган // Дурюрей уршп даландап [Алгаш автомильда
кергенде]. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 202 б.).
32.Самга // 3. Ауыс. Зымырау, жуйтку, зулау.// 12 том, 628 б.
Барады мальщ ер1п шьщга самгаи, // Уакыт жок уйкы тугш, 1шер
аска. (Орманов Г. Тачдамалы елендер1, Жазушы, 1967,355 б.).
33. Селтендет// Секектету, секендету, селтектету, секен какгыру.
// Казак эдеби тш нщ сездпт, Алматы, 2011, 13 том, 147 б.).
Оган [лакка] да ойын керек секщщ, жалбыраган титгей купаты
селтендет!» Естайдьщ бет-аузын жалап жатыр. (Жумадшов К- Сонгы
кеш, Алматы, 1974, 381 б.).
34. Солыкта //4) Ыстыктап бушрш согып киналу. К-Ж.
Жусаган кой и1рш1п, // Ыстыктайды солыктап. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,190 б.).
35. Томыра 1ща // Томпандау.// Казак эдеби тш нщ сездап,
Алматы, 2011, 14 том, 260 б.
Олар корага карай томырацдап жупрген койларымен.
(Эл1мкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 302 б.).
36. Тырагайла // Ескерту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби
тш нщ свзд1П» (14 том, Алматы, 2011, 562 б.) ютабында создщ тагы
58
{
|
бхр магынасы еленбей калганын аньщтап, ез байламымызды
келт!рем13: «Шашылып, бей-берекет козгалу».К,-Ж.
Б1р 1не-б1р 1 «жур-журлеп» дабырласып езектеп тырагайлап
оттап журген аттарды жия бастады. (Тайшыков К,- Октябрь ушкыны,
Алматы, КМКЭБ, 1962, 72 б.).
37. Тырагайла// Шашылып, бей-берекет козгалу. К-ЖКозылар... шуынан басылып, ауылдардьщ ею жагындагы
адьфларга тырагайлап ерш барады. (Эуезов М. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 71 б.).
38. Шайла // 2) Малдьщ май басып, семхздактен тура алмай
калуы. // Казак эдеби тш нщ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 200 б.
Кэр! биесх жал алган, // Нарлары сезхм ком алган, // Кэр1 саулыгы
шайлагаи. (Акберен [Кашаган], Алматы, 1972, 132 б.).
39. Шиырла // Айкыш-уйкыш, кым-кигаш етш эрл1-берл1 хз
тастау. //15 том, 374 б.
Биыл кыс аумалы-текпелх болып, койын узатып экете алмай
жакын тещрёюп шиырлап тастап едх. (Ахтанов Т. Дала сыры,
Алматы, 1964, 5 б.).
40. Шуиацда// 1) Шыбжындау, шошан-шошан ету.//Казак эдеби
тйпнщ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 463 б.).
Естай кызыгып кетш, шунандаган юшкентай берте лакты
жерден кетерхп алды. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 381
б.).
41. Шуйп // 1/1 Малдын тойынуы, жем-шептхн мол
болуы.//Казак эдеби т ш т ц сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 475 б.
... шепке еркхнше шуйпген койлар... (Бегалин С. «Эдебиет жэне
искусство» журналы, 3, 1949,23 б.).
113 о Сиыр лрек ей
1. Божыра // Кожырау, жунжу, берекесх кету.// 3 том, 401 б.
Жана тебхндеген жас кек те ауыз толтырмай, сауын малы ак
уршленга божырап кеттх. (Нурпейхсов Э.Кан мен тер, 1, Алматы,
1961, 132 6 .).
2. Буылтык// Бхр нэрсенхч бойындагы шорланган , жуанданган
жерх. // 3 том, 615 6 .
Имиген мушзхнхн тубшдегх буылтыктары де кебейе бастапты.
(Жунхсов С. Акан серх, 2, Алматы, 1977, 33 б.).
3. Емпецдст //I) Елпелектету, елпендету, бас ипзу. //Казак эдеби
тхлхнщ сездхп, Алматы, 2007, 5 том, 271 б.
59
... 6 м 1рбек курсшш артына
бурылганда- кызыл
сиырды
смиецдстш келе жаткан Жусшп керд1. (Майлин Б. Шыгармалары, 4,
КМКЭБ, 1962, 251 б.).
4. Жай ка // 1) Жапыру, жаскау.// 5 том, 574 б.
Кужщдеп аузын ашып мушз шайкап, // Жылкыга жолатпады
бэрдн жайкап, //Жымып турган жылкылар уркш кашты, // Каскырмен
айналганын оныц байкап. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 56 б.).
5. Жанас // 1) Жакын келу, мацайлай тусу, катарласу.// 5 том, 738
б.
... бузаулар жанаспак болып енелерше умтылады. (Оразалин К.
Абайдан сон, Жазушы, 1972, 3 б.)
6 . Капки // 1) Кешн карай шле, шалкая тусу.// 9 том, 38 б.
Кеш болса, мушз1 кайкигаи сиырлар осы уйдщ мацын коршай
жиналады да, сонау есй арбаларга суйкенед! келш. (Майлин Б. Кызыл
жалау, Жазушы, 1979, 161 б.).
7. Кожыра // 1 ) Малдын суп кемш, суала бастауы.// Казак эдеби
тш нщ С03Д1П, Алматы, 2011, 9 том, 643 б.
Кузде кожыра и суп азайганмен, мацызы кем1мей кайта коюлана
тусетш сиякгы ед 1, ... (Жушсов С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 33 б.).
8. Малжацда // Катты тагамды ауызга салып, эрл1-берл1 кажалап
жеу.//11 том, 43 б.
Куйас кайырып малжацдап жатуынан кор1, ... (Жун1сов С. Акан
сер1, 2, Алматы, 1977, 33 б.).
9. М амырла // 1) Баяу козгалып жай басу, тояттау. //Казак эдеби
тш нщ с в з д т , Алматы, 2011, 11 том, 54 б.
бпздер де мамырлап аяктарын ерше басты. (Казыбаев К. Ызгар,
Жазушы, 1972, 124 6 .).
10. М ац-мац басты// Аспай-саспай жайлап журд1. //11 том, 70 б.
Кой мацырап, сиыр мвщреп мац-мац басып // Келед1 ерюн
журш, кер ш тасып. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 11
б.).
11. 6 к 1рт //Ескерту: КеЙ1нп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездпч» (12 том, Алматы, 2011, 127 б.) ютабында бул сездщ б1р
магынасы ескер1лмеген 1н ескертш, ез пшр1М13Д1 усынамыз: «Бука,
сиырдьщ кауш тонгенде, сес керсет1п, сусты ун беруЬ>. К-Ж.
Жылкы кетт1, бэлеге епз калды, // вктртш тамам каскыр ортага
алды. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 56 б.).
12. вцкецде// Бар денеамен ьщгайсыз козгалу, енкен-внкен
ету.//12 том, 180 б.
60
Жеккен коцыр огхзх // вцкецдейдх кикылдап. (Сейфуллин С.
Шыгрмалары, 1, КМКЭБ, 1960, 310 б.).
13. вцюлдет // 0 пз, сиыр сиякты малдарды енк-енк еткхзш куу,
не мшу. //Казак эдеби тш нщ с о зд т, Алматы, 2011 , 12 том, 180 б.
[Сиырды бузауымен бхрге]. Кошенщ бойымен енюлдетш куып
барады. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 58 б.).
14. Сипацдат //Сипактату, сипан-сипан етюзу. // Казак эдеби
тш нщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 13 том, 203 б.
[Бузаулар] Куйрыктарын сипандатып ж у п р т келедх де, ... мысы
кур иды [тумсыгына тумылдырык байлагасын еме алмайды]. (Акышев
3. Жаяу Муса, Жалын, Алматы, 1978,9 б.).
15. Сорпылдат //Сорп-сорп етюзу. //Казак эдеби тш нщ сезд1П,
Алматы, 2011, 13 том, 283 б.
Сейтсем каска сиырдьщ бузауы щешщй кетхп енесш
сорпылдатып емш жатыр екен. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы,
1971, 186 б.).
16. Тырси // 1) Тырсылдап толу, кумпию, томпию.// Казак эдеби
'йлхнщ сездхп, Алматы, 2011, 14 том, 574 б.
Ты реи га н желшнен аппак сут тамады. (Сматаев С. Ешм-ай,
Алматы, 1978, 5 б.)
17. Шнырла // Айкыш-уйкыш, кым-кигаш етш эрл1-берл! 13
тастау. //15 том, 374 б.
Сиырдайын шиырлап шыр айнапа, // Б!р1н-б1р 1 муй1здеп туртетурте. (Бес гасыр жырлайды, 1, Жазушы, 1984, 176 б. Жанак (17701856).
18. Ыныран // 2) Бушр1 шыгып, эбден тою.// Казак эдеби тшшщ
создай, Алматы, 2011, 15 том, 664 б.
Куше кайырып малжандап жатуынан кор1, пысылдап, ауыр
ыныранып, маужырап жататын кундер1 кобешп келед1. (Жун1Сов
С.Акан сер1, Алматы, 2, 1977, 33 б.).
113 в Туйе эрекет!
1. Акуршлен // Сауын малдын сут1 кайта бастауы, суалуы.// 1
том, 283 б.
Буаз шгеннщ ак уртлен1п калган желшш устап кврдг.
(Нурпейхсов Э. Каи мен тер, Жазушы, 1977, 722 б.).
2 . Алшан басты// а) Кен адымдады.// 1 том, 466 б.
[Бура]. Бхр колдх мскен кылып кунде келхп, // Су хшхп кетедх екен
алшац басын.(Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 14 б.).
3. Байиацда // 1) Ыргалу, тецселу.// 2 том, 600 б.
61
Картайсац турл! кайгы тусед» еске, // Байпацдап б!з аксак нар
ерген кешке. (Бес гасыр жырлайды, 2, жазушы, 1984, 19 б. беке
Торкаулы).
4. Бал на ц-бал па ц// Балпац-балпац басгы// Аягын тецселе
басты, баяу журдь // 2 том, 690 б.
[Туйе]. Дед1 де балпац-балпац суга туст1,-// Мшеки, бйодрем,деп,- суды саган. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 44 б.
Мусабек Байзаков).
5. Буйда // Туйе не епздщ мурындыгына тагылган узындыгы 2/3
кулаштай бас жш; бау. // 3 том, 650 б.
Тайжан туйеш ушына узын шылбыр таккан буйдасынан жетелеп
жол жиепмен аявдап келедь (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 9
б.).
6. Елиектс//3. Ауыс. Бэйек болу, жаны калмау, айтканын ею
етпеу. /15 том, 241 б.
Б1р тышкан 01р туйеш жетелед1, // Елпектеп туйе байгус кете
берд1. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 43 б. Мусабек
Байзаков).
7. Елпсцде // 2) Елтлдеу, елпектеу, каукалактау.//5 том, 242 б.
Жез буйдалы мен наршац, //Косынды артсац жетелеп //Елпецдеп
неге ермешн. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 277 б. Базар
0 тем 1сов).
8. Жуйтк! // 1) Заулау, зымырау, шац шест1рмеу.// 6 том, 619 6 .
Желмаядай жуйткуш! ед, // Олар мшее, жоц деген. (Бес гасыр
жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 306 б. 1зтшеуов Т.).
9. Ирсц басты // Ирец//Эрл1-берл1 буралып козгалгандагы кыска
кимылды бейнелейт1н соз. //7 том, 342 б.
Туйе айтты басын ирец, ентелемей:// -Бул жолды узак салдьщ
келтелемей. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 44 б. Мусабек
Байзаков).
10. Итш //1) Алга карай умсыну, тону. // 7 том, 387 б.
Итшсс туйе шгер1, // Ауызда ылги: «Этшуу, шок!» (Орманов Г.
Тавдамалы олендер1, Жазушы, 1967,19 б.).
И . Мацгыста// 1) Аспай-саспай баппен кимылдау. // 11 том, 66
б.
Мац-мац баскан сары атан, // Мацгыстап шыгар оркке.
(Отем^сов М. Олецдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 80 6 .).
12. Мац-мац басты// Аспай-саспай жайпап журдь// 11 том, 70 б.
Мац-мац баскан сары атан, // Мацгыстап шыгар ерюке.
(втешеов М. Олецдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 80 б.).
13. Солталацда// Арбацдап, мац-мац басты. К-Ж-
62
Шандылмаган жамылманы солталацдаган туйе усгпнде жел
кеулеп, далитып, берекесш кашырды. (Эл 1мкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962, 217 б.).
14. Тайракта// Тайранда// 1 ) Туйе малыньщ тайран-тайран етш
желу1, ойнактау.//13 том, 626 б.
Кырыккан ешк1 буржектеп, // Кузеген туйе тайрактап, //Боранды
буршак пгумектеп, //Жер су болды тайгактап. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,203 б.).
15. Тайракта// Тайранда// 1) Туйе малыньщ тайран-тайран етш
желу1, ойнактау.//13 том, 626 б.
Кенжекей туйеге мше сала баска-кезге тепелеп, тайрактатып
желе жонелд 1. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 277 б.).
16. Т айракта// Тайранда// 1) Туйе малыньщ тайран-тайран етш
желух, ойнактау.//13 том, 626 б.
Жастар кысылмасын деп ойлаган Кэлен |лгер 1 озып кеткен
калашынын Ыне тусщ, туйесга тайрактатып желе жонелдь
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 121 б.).
17. Тарпы // Малдын алдьщгы ею аягымен жерд 1, не баска б!р
затты согуы, уруы.// 13 том, 748 б.
Болганда сен- ак атан, мен-кебелек, // Тарпы еац жаным калмас
табаныннан. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 208 б. Бактыбай
Жолбарысулы).
114 Машина, техника т.с.с. козгалысы
1. Агылу// Vзд1кс 1з шубыру, шубау, жоцкшу.//1 том, 74 б.
Куймелер б1ршен сон б1р1 агы лы п гарш жаткан аула кумбезд1
шатыр секции. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 341 б.).
2. Агында// Бар пэрмешмен алга умтылып, арындау, екшндеу.//1
том, 77 б.
Уш куланы жеккен жаца куйме ылдига карай агындап
жонелгенде, касындагы салт аттылар кей1ндеп калды. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 146 б.).
3. А цы рат// 2) Куйындату, катты арындату, екпшдету, ызгьггу.//
1том, 553 б.
Автомобиль сондай жерлерд! аралай зымырап, шубалып кектей
0Т1П иревдеген кара жолмен ацыратып келед!. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 84 б.).
4. Ацырат// 2) Куйындату, катты агындату.// 1том, 553 б.
... он шакты шана... каланын оцтустж шыгысына карай
ацыратып барады. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971,211 б.).
63
5. Булкыи//1 ) Жулкыну... [ерекше козгалыс жасау. К-Ж ]- //3 том,
705 б.
Баспахапа дурс1лдейд1//Аласурып булкынын, //Дем1 кайнап
гурсцщейдх// Енйгедх жулкынып. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960,331 б.).
6. Булкын//1) Жулкыну... [ерекше козгалыс жасау. К-Ж.]. //3 том,
705 б.
Калбактап калак булкынса, //Буркактайды бораны [тшрмен
туралы]. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 210 б.).
7. Бултылда // 5) Шресе анда, бгресе мунда алмасуЛ 3 том, 714 б.
Бултылдаган эр тёмхрдщ // Кастарында жумыскер. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ. 1960, 331 б.).
8. Дурсшде // 4. Ауыс. Эрхс алыа даму, кызу, кулыне ену.//5 том,
77 б.
Таскын
судын.
саркырындай
//Ыц-шьщ
дыбыс
шуменен.Паровоздын
каркынындай//Дурсьвдейд1
буменеи.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 331 б.).
9. Жар // 5. Ауыс. Ортасымен журу, как айырып ету. //6 том, 67 б.
Орман, дала, таулардан// Сыдырып, жарып асады. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 135 б.).
10. ЖоцкЁл// Копарыла, удере кошу.// 6 том, 516 6 .
Ерсш-карсылы жоцкййп жаткан машина. (Кекшбаев Э.
Кусканаты, Жазушы, 1978, 175 6.
11. Жулкын//1) Босануга эрекет жасау, алкыну. //6 том, 550 б.
Баспахапа дурспщещц //Аласурып булкынып, //Дем1 кайнап
гурс1лдейд1 //Енг1гед1 жулкынып. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 331 6 .).
12. Жумарла//1) Умаждау, басып жаншу. // 6 том, 557 б.
Така болмагасын жастыкты жумарлап баурына кысып ап, б1р
мезпл етпепнен жатып керш ед1, он жак кеудесшхц астында бармак
басындай б!р нэрсе тесхп жхбере жаздады. (Нурпейшов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 186 6.).
13. Жуйтк 1 //1) Заулау, зымырау, шеспрмеу. //6 том, 619 6 .
Кунге карсы жаркырап, //Автомобиль, уйтки бер! //Бэйп атындай
аркырап, // желд1 жарып, жуйтки бер! (Сейфуллин С. Шыгармалары,
1, КМКЭБ, 1960, 201 б.).
14. Зарла// Ескерту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездхп» (7 том, Алматы, 2007, 90 6 .) К1табында бул сездщ тагы бф
магынасы ескершмегенхн бажайлап, ез уйгарымымызды алга
тартамыз: «Шапшац зымырады». К-Ж.
64
Жолга тусш орледх, Автомобиль зарлады. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 200 б.).
15. Заула//Жуй1тку, зымырау, куйындату. III том, 102 б.
Канша карсы турсан да, //Машина заулап есед1 //Сабалап бетке
урсан да, //Октай жарып кеседк (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 200 б.).
16. Заула//ЖуЙ1тку, зымырау, куйындату. III том, 102 б.
Барин нускаган жакка Петр коз салса, ауыздыгымен алыскан
аттар жеккен бхрнеше арба село манындагы сурлеу жол бойында
заулап барады екен. (Тургенев И. С. Экелер мен балалар, Жазушы,
1977, 13 б.).
17. Змркыра//1) Зымырау, зулау. III том, 175 б.
Жерд1 жарып дубгр!, //Оргыды алып зыркырап.(Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 135 б.).
18. Зыркыра//1) Зымырау, зулау. /П том, 175 б.
Автомобиль елменен // Малды аралап зыркырап, //Келе жатар
жолменен //Артта шады буркырап. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 202 б.).
19. Зырла//1) Зымырау, заулау, зулау. III том, 176 б.
«Авталар» Кекшетаудан асты зырлап, // Дамылсыз, эр! -бер1
кырлап, тырлап. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 85
б.).
20. Зырла//1) Зымырау, заулау, зулау. III том, 176 б.
Ертгетщ улкен суына карай ущлген еще, кулай берхсте пар ат
жеккен жещл трашпенке зырлап келедх. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 6, Жазушы, 1980, 7 б.).
21 . 3ырла//1)3ымырау, заулау, зулау. III том, 176 б.
Мын-мын уршык зырлайды жхп ихрхп, //Коздх бхрге кимылына
ушрш. (Орманов Г. Тандамалы олендерх, Жазушы, 1967, 98 б.).
22. Зырылда //1)3ымырау, заулау. III том, 177 б.
Бхрте-бхрте екшндеп, //Жупредх зырылдай, //Кара жолды
тепкхлеп, // Кутырады кырыллай. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 200 б.).
23. Зырылда //1)3ымырау, заулау. //7 том, 177 б.
Тегершхктер- курыш желдхк, //Зырылдайды
айналып.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 329 б.).
24. Комейлст// Кемейше тыгу.// 8 том, 279 б.
Бульдозсрлер бхрхнен соц бхрх жердх квмейлей асап, босан
топыракты бхр жерге экелхп уйе бердх. (Гончар О. Коцырау, Алматы,
1973,73 б.).
65
25. Косш // 3. Ауыс. Жосылу, зымырау, зулау, каркындау... // 8
том, 3716.
... «Икарус» кен жолга тускесш кесшш алды да кетп.
(Найманбаев К- Беймезпл конак, Жазушы, 1978, 8 б.).
26. Кабыс //1) 1шке карай майысу, 1шке тартылу. // 8 том, 693 б.
Донгелектер- т1с табаны//Б1р-б1рше жабысып, /Лярш 61р1 тктеп
алып//Итеред1 кабысып. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ,
1960, 329 6.).
27. Калбакта // 1) Калбалактау, далпылдау.//9 том, 1316.
Калбактаи калак булкынса, // Булгактайды бораны[тшрмен
туралы]. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,210 6.).
28. Каулат // Эршггу, врбггу, кушейту, тарату. //Казак эдеби
тшнщ сезд1п, Алматы, 2011, 9 том, 496 б.
[От арба туралы] Заулатам оргып, шабамын, //Каулатам отын жагамын, //Екшндеп енд1 бас алга! (Орманов Г. Тандамалы елендер!,
Жазушы, 1967, 95 б.).
29. Кикаланда// Кикалактау, бурандау, кисавдау.// 9 том, 545 б.
[Машина] Сол аягына жем тускен аттай кикалацдаган куй!
сайдан шыкты. (Кеилбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 56 6.).
30. Куйыидат//2) Екп1ндете шабу, заулату. //10 том, 273 б.
Сыдыртты автобустар// Кара жолды гу1лдеп, //Куйындатыпсара жолды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 85 б.).
31. Мимыртта //1) Жай жыбырлап журу, шабан козгалу. // 11
том, 238 б.
[Катты журюш бэсендетук..] ... ж1пт... трактордьщ б1рдемес1н
козгаган сиякты болып ед1 дуршдеген дыбыс 6эсенс1П, трактор
мимырттады. (Майлин Б.Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 36-37 б.).
32. Оп // 4/1. Комагайланып асау, жалмау.// 11 том, 697 б.
Тас уршыктьщ тес1п И Мамадан бидай сорады. //Суыра сорган
бидайын// Шайнап, жутып, обады. (Жансупров I. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960,210 6.).
33. Сарнат// Зымырап, агызып жуйтют. К-ЖУстгнде К1С1 толган жук машинасы таигы даламен сарнатып
келед!. (Гончар О. ауд. Ыдырысов К-Алматы, 1973, 27 6.).
34. Кулашын сермсд! // Кулаш ссрмед!// Талпынды, умтылды.
(13 том, 172 б.).
Куш, цулашыи шойын алыпII Екшеьнп сермейд!. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ; 1960, 331 б.).
35. Сор // 3) Шац, газ, тутш тэрхзда заттарды тутш аркылы тарту,
сыртка шыгару. //13 том, 276 6.).
66
Тас уршыктын тес1п//Мамадан бидай сорады. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,210 б.).
36. Сумацда// Ескерту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
с езд т» (13 том, Алматы, 2011, 337 б. ) кхтабында сездщ адамга
катысты бхр магынасы алынган да, техникага байланысты екшпп
магынасы кагыс калган. Б1зд1цше: «Тез лып-лып етш козгалу» магынасы суранып тур. К-Ж.
АждаЬадай ирендеп, //Жоргалап кейд! куйрендеп, //Сумацдап
кейде суйревдеп, //Экспресс зьфлайды. (Сейфуллин С. Шыгармалары,
1, КМКЭБ, 1960, 167 б.).
37. Суйрецде // 1) Суйрелендеу, ирелендеу.//13 том, 408 б.
АждаЬадай ирендеп //Жоргалап кейде куйрендеп, //Сумацдап,
кейде суйрсцдсп, //Экспресс зырлайды. (Сейфуллин С. Шыгармалары,
1, КМКЭБ, 1960, 167 б.). 38. Суйрецде // 1) Суйрелендеу,
ирелецдеу.//13 том, 408 б.
Таспа кайыс суйрецдейд], //Жупред 1 бурацдай//Шырк айналып
иреццейд! // Суман кара жыландай. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 329 б.).
39. Сыз // Ескерту: Кешн шыккан 15 томдык «Казак эдеби
тш нщ сездхп» (13 том, Алматы, 2011, 465 б.) кхтабында бул сездщ
тагы б!р магынасы камтылмаганын ескерш, ез тужырымымызды
енпзем 1з: «Сыз. 8. Ауыс. Ма- шинаныц т.с.с. жылдам журш етуЬ>.
К-ЖЖенелд! б1ртш екшндеп, //Удере сызып аркьфап. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 135 б.).
40. Сымпылдас// Суылдасу, сусылдасу. // 13 том, 505 б.
Кос тартпалар сымпылдасып, //Айкыш-уйкыш шабысад.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 329 б.).
41. Сыргы // Б|р орында турмау, жылжу, ысырылу.//13 том, 543
б.
ИплЬс пэуескеден тусе берш жанагы гургддеп еткен кара пэленщ
сы ргыгап бойы еткелге тус1П жузтп женелгенш андап калды.
(Мусрепов Г. Жат колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982, 6 б.).
42. Сыргыт // Ескерту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сезд1п,» (13 том, Алматы, 2011, 544 б.) ютабында бул сезд(н кейшп
магынасы бершген де, бастапкысы юрмей калган. Б1з ез пшр1М13Д1
енпзем 1з: «Адамдардын техниканы, малды т.с.с. козгалыска тус1руЬ>
К-Ж.
Майда, мапа мамы к ун // Тас толгактан туады. //Сыргыта айдап
ак унды// Кен шанакка куяды. (Жансугхров I. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960,210 6 .).
67
43. Сырылда// Ескерту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездхп» (13 том, Алматы, 2011, 559 б.) ютабында бул сездщ ушшш
бхр магынасы юрмей калганын ескерш, ез байламымызды усынамыз:
«Белгш б!р техника т.с.с. кемепмен белгш б!р заттын т.с.с.
козгалуы». К-Ж.
Тас сырылдап айналып, // Б1р1н-б1р1 жонады [дшрмен туралы].
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ; 1960, 210 б.).
44. Уш //7 ) Шапшац басып жупру, зымырау.// 14 том, 771 б.
Баскан жерш же\прш, //Ушып алга басады. ( Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 135 б.).
45. Ы згыт // Жуйтку, ушрш согу. // 15 том, 637 б.
Керекудщ ол кездеп бю сэш- жещл кашавага жорга жепп,
каланы б!р шетшен б1р шетше ызгыту болатын. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 186 б.).
115 Менменсу
1. Ады рай // 1) Козд1 бадырайта карау, еж1рею , бакыраю.// 1 том,
95 б.
Орысша- казакшаны б1рдей бш1п, // Адырайса бермейд! сезге
конак. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 113 б. Кекбай
Жанатайулы).
2. Аскакта// 4. Ауыс. Дандайсу, менменсу, тэкаппарлану.// 2 том,
15 6 .
Алтайдын аскактаган мырзалары, // Алдында тьпге келмей
койдай ыкты. (XIX г. Казак поэзиясы, Гылым, 1985, 57 б. Сакау
Мэукеулы).
3. Астамдык //1) Шектен шыгушылык, артык кетушш1к. // 2 том,
33 б.
1шс1шн 1р 1л 1к астамдыгына ызасы кеп, эс 1ресе, мына соцына
ерген ауыл аксакалдарыньщ алдында ез 1Н1н сонша таусылып айткан
сез1Н де жыр деп кулак аспай койганына катты зэб1рленд1.
(Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 808-809 6 .).
4. Ауанда// 2. Ауыс. Еркшсу, бет1мен кету. //2 том, 145 б.
Тарактап айбар ту сыртын, //Аятпен козгап жак-уртын, //Ауандап
журген нэн балык// Басын согып кайрацга, //Ит пен куска жем болар!
(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985,34 б. Шэнгерей Бокеев).
5. Аяксыт// 2) Аякасты кылу, корлау.//Казак эдеби тшнщ сезд1П,
Алматы, 2006, 2 том, 325 б.
68
Боштай «ага султанмын» деп, Бекетп аяксыта бастаган. Бекет
бурын Турсынбайдыц терше именбей шыгатын, сезге де
араласатын.(Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 22 б.).
6. Бэлдсн// ©зшщ багасын асырып бэлршу, булдану.//3 том, 163
б.
«Осы керек бэлемге, осы керек!// Кептен бер1 бэлдешп отыр
едЬ>... (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 87 б.).
7. Бэлден// ©зшщ багасын асырып бэлану, булдану.// 3 том, 163
б.
Б1р жаксысы бэлденудв бшмеуцп ед1, айт десе коя беретхн арзан
айкайшынын тап ез! болатын. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 163
б)
8. Бэлсш // Элдекандай болып кнлмсу, булдану, бэлдену. ИЗ том,
167 б.
Куйеущ келед1 деп тосып отьф, //Басылды кка аягы опыр-топыр,
//Бэлсшш бупн бармай койганменен, //Ертен-ак куйек молда некенд!
окьф. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 204 б.).
9. Бэла// Бэлсш //Элдекандай болып юамсу, булдану, бэлдену.
ИЗ том, 167 б.
[Эз1мбай],- Оттай беред! булар. Мен ора бастаган сон «ез керепм
ед1» деген боп, бэлсш тур гой шетшен, аузындагын алгандай кып.
(Эуезов М. Шыгармалар Жинагы, 5, Жазушы, 1980, 21 б.).
10. Бэлсшу// Элдекандай болып юамсу, булдану.// 3 том, 167 б.
Ал, Лан-кеге келеек, «аймактын бутал саяси-барлау жумысы
менщ колымда» деп, ол бэлс1яед|. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы,
1974, 248 б.).
11. Бэлс1п// Элдекандай болып юамсу, булдану.// 3 том, 167 б.
Апасы кеп бэлсшу дегенд! бшмейтан. (Горький М. Фома Гордеев,
Жазушы, 1978, 44 б.).
12. Бэлсш// Элдекандай болып юамсу, булдану7/ 3 том, 167 б.
Анада б1р айтканыныздай, жирондист болгансып бэлсп<бес ед1м,
ие?.. (Стендаль. Кызыл мен кара, 1978, 355 б.).
13. Булдап// Элдекандай болу, бэлану, м1ндетану.//3 том, 697 б.
Саналыга сез!м тындалган, И Санасыздын белпс!, //Пайдалы сез
айтсан булдапган. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 263 б.
Кашаган Курж1манулы).
14. Дандайсы// Асып-тасу, табыска мастану.// 4 том, 486 б.
Ок жетпес деп дяндайсып турган аркар,// ИбраЬим таре койганда
кулап калды. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 89 б. Акылбай
Кунанбаев).
15. Дандайсы// Асып-тасу, табыска мастану.// 4 том, 486 б.
69
Эуел1 бастьщтыц баласы болгасын дандайси келш ед1, ...
(Муарепов Г. Казак солдаты, Алматы, 1967, 54 б.).
16. Дандайсы// Асып-тасу, табыска мастану.// 4 том, 486 б.
-Мен бул сияктыларды, уезд аксуйектерш дандайсыта алмаспын.
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 32 б.).
17. Дарди //031Н-О31 кетеру, элдекандай болу. //4 том, 504 б.
Бэр1м1здщ айпарадай адам болып, дардиып жургешм13 сенщ
аркад екен. (Жумадйюв К- Сонгы кош, Алматы, 1974, 9 б.).
18. Дэлдн// ЦПрену, ннюрею, тэштию.//4 том, 545 б.
... кеудесш кетерш, дэлдиш турып б1р кеюрдь (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 120 б.).
19. Дурди // 3. Ауыс. Окшаулану, ерекше козге тусу, кеюрепн
кетеру.//5 том, 69 б.
Алган сон тэкаппарлык менен сатып, // Дурдиер ез ушне 631
сыймай. (Кепеев М-Ж. Шайтаныыц саудасы, Шыгармалары, 4том,
Павлодар, 2004, 170 б.).
20. Ед^рснде// 3. Ауыс. Джендеу, кожавдау, кокандау,
кораздану.// 5 том, 156 б.
Кершген етек жаксы керме кастан, //Шоп шыгар жацбыр жауса
кара тастан.// Дэулетке ерге бгткен ед1рецдеп, //Кезще кершбещй жер
мен аспан. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 230 б. Кулыншак
Кемелулы).
21. Кекжи //2. Ауыс. Тумсыгын кекке кетеру, орынсыз шалкаю.
// 7 том, 558 б.
-Булардын кеб! кекжшп, менс1нбейд1, 61ЗД1 К1С1 гурлы кермейдь
деп Акан да казактар жайын бшпс1 келд1. (Жун1сов С. Акан сер1, 2,
Алматы, 1977, 235 б.).
22. Кскши //2. Ауыс. Кеюрею, кекию, элдекандай болу.// 7 том,
555 б.
Бас тау айтты: «Кекшиме, Самар суы, // Оншама кекшиепн нен1Н
буы». (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 82 б.).
23. Кек1рей//2) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том, 560 б .
Пэлсшш, ЮС1МС1Н1П ксюрсйгендс- // Эзгелер- кереге де, ол- бхр
шанырак. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 68 б. Шэд1
Жэцпрулы).
24. Кск1рсй//2) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том, 560 б .
Кейбгр ауыр шиезд! еюлдердей-ак... я кеюрешп, кербезденбей,
осы кепт1Н б!р! болып, жупыны гана турмен отыр. (Эдебиет оку
к1табы, VI, Майлин Б. Мектеп, 1977, 106 б.).
70
25. Кск|рей//2) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том ,560 б .
-Б13Д1Н кэр! тамыр, не айтпак екен бул... атты тартшы-ей,- деп,
старшынга буйрык е т т , кетреш п барып атына мшдй (Эуезов М.
Килы заман, Жазушы, 1975, 20 б.).
26. Кск 1рей//2 ) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том, 560 б .
...1814 жылы взщен-вз 1 кеюрейемш деп екеушен [достарынан]
айрылып кадцы. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 157 б.).
27. Кск1рей//2) Бэлдену, кесапаттану, тэкаппарлану, шалкаю.// 7
том, 560 б .
Иваннан бетер балаларына кешдь Шушркелесу, етене боп
сойлесу деген жок, «аз», «613» деп сызылып, кевдрешсш эл! отьф.
(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 62 б.).
28. Ксюрлен //Ескерту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
созд1п» (7 том, Алматы, 2007, 561 б.) создтнде бул соз юрмей калган.
Б1зд1нше: «Коюрек кетеру, ешк1мд1 менсшбеу»- магынасы деп келетш
ТЭр13Д1. К-Ж.
Ею колын, узын мундир! нщ етектерш кайырып, шалбарынын
калтасына салып турып, Рахымнын тусына келда де, кею рлент,
мазак ете сойлед1. (Эуезов М. Шыгармалары, 6 , Жазушы, 1980, 395
б).
29. К епиетпк // Кеарлпс, кесапаттьщ.// 7 том, 628 б.
[Эл1бек Шоканга]. Кунщ элдекашан еткенмен, хан тукымы
осындай кеюрейген кепиетппцой коймайсын... (Муканов С. Аккан
жулдыз, 2, Алматы, 1970,427 б.).
30. К ерп // Кеудес1н кетеру, кербездену.//7 том, 641 б.
[Калиса]: «Болмаймын деп керпген талай кыздар мойнынын
астына тускенш ангармай да калатын. (Муканов С. Мелд1р махаббат,
Алматы, 1961,276, 277 6 .).
3 1. К срп // Кеудесш кетеру, кербездену.//7 том, 641 6 .
[Элщбек- тегшге жакьт малга саудаласпай, сураганын беретгн:]
Ал Эл 1пбекп танитыидар, ... оган керпмейд1, шыркамайды, онтайлы
жерш б!рак айтады. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971,142 б.).
32. КерпУ/ Кеудесш кетеру, кербездену.// 7 том, 641 б.
Сэруар ... басканьщ—танау шушрш керпгенщ уга алмаушы ед1.
(Сулейменов А. Бесщ, Алматы, 1970, 24 б ’).
33. К ерп // Кеудесш кетеру, кербездену.// 7 том, 641 б.
Сосыи Нуркен юмд! кез1не шс1н! Жакан мен сейлескенде
ыцыранып, керпп 61тедх. (Кекшбаев Э. 1Сусканаты, Жазушы, 1978, 9
б.).
71
34. Ксрдс!(дс //Керден-керден ету, цпрену, тэкаппарлану,
мацгаздану. // 7 том, 642 б.
Ж тттщ мурты кебер мактанарда, //Жел1гер езше ез1 дак саларда,
//Адамга ксрдецдеген мшез б1тер, //Бак, дэулет бастан бакыт
шайкаларда. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 150 б. Шал
(XVIII г.).
35.Компи // 3. Ауыс. 1сшт-кебшу, кораздану, тэкаппарлану. //8
том, 284 б.
Сознш б1р-ею ауыз М1ндет етхп, // Компиме кон етйстщ
уртындай-ак. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 250 б. Омар
Шораяков).
36. Купа// 1) 1сш-кебу, кушну, дандайсу. //8 том, 538 б.
Былайгы журт патша кулаган куннен бастап заман езгерд1,
жолымыз болды, енд1 карык болдык, кенелдис деп купсш жатканда,
бул дабыра-дуга араласпай, ун-тунс13 журш Колчактьщ 1Ш1-бауырына
К1рш алды. (Нурпёшсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 634, 635 б.).
37. Кушлде// 1) Лешру, бесу, мактану, 1сш-кебу.// 8 том, 541 б.
Абылай аг устшде купшдейд1.(Сейфуллин С. Шыгармалары, 2,
КМКЭБ, 1960, 86.).
38. К<жилан//Кыр керсету, кодырандау, ед1рендеу, кораздану.//9
том, 691 б.
Тауыкгын коразындай кокиланып, //Боктайды стражник турып
терде. (Копеев М-Ж. тгрлжте кеп жасагандыктан керген б1р
тамашамыз, Казан, 1907, 11 6.).
39. Кокилан//Кыр керсету, кодырандау, едарецдеу, кораздану.//9
том, 691 6 .
[Каракус] Кептерд1 коя бергп мыжырайды, //Элгще кодиланган
арам сасык- (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 33 б.).
40. Кокилан//Кыр керсету, кодырандау, едьрендеу, кораздану.//9
том, 691 б.
Кудды осы ауылдын катын-баласын коркыткысы келгендей, езд
де ат устшде айбат шег1п кокиланып келе жатып, юшкентай тышкан
кез1 жылтырап, тусетгн уйщ т^нткшей бастады. (Нурпей1сов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 721 б.).
41. Комсьш// 1) Азсыну, аз деп табу.//10 том, 19 6 .
-Айыпка мал бермед! деп, Бежей жаты [Кэмшатты] комсынады
бшем. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 147 б.).
42. Комсын //2. Ауыс. Кецш толмау, менсшбеу, олкысыну. //10
том, 19 6 .
Жарлы деп сеж комсынбай, // Жанына бэлкдк, уншер. (Орманов
Г. Тандамалы елевдер!, Жазушы, 1967, 13 6 .).
72
Я
;
43. Комсын //2. Ауыс. К е н т толмау, менсшбеу, олкысыну. //10
том, 19 6 .
Келенс1з софы бул жолы да езш комсынып тур деп капты.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 808 б.).
44. К°мсыи //2. Ауыс. Кецш толмау, менсшбеу, олкысыну. //10
том, 19 6 .
Элпде гана такыл-тукыл тамакты комсынып, Ойталдагы апасы
аскан еттен кур калганына 1штей Окшщ отырган Кабылбек...
(Муртазаев Ш. Кызыл жебе, Жазушы, 1980, б.).
45. Кораздап //1) Кеюрек керу, менменсу, пацсыну. //Казак эдеби
тшнщ сездщ, Алматы, 2011, 10 том, 68 6 .
Онын басынып, коразданып жургеш де сол ауданнан келд1м
дейтнй шыгар. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972,96 б.).
46. Корашсын //Кораш санау, олкысыну, кецш толмау,
менсшбеу. //10 том, 72 б.
Ел1мд1 корашсынба, дэу Батырбек, //Кеткен жоксын олардын
акысын жен. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 106 6 . Суйшбай
Аронулы).
47. Коращсьга //Кораш санау, олкысьшу, кецш толмау,
менсшбеу. //10 том, 72 б.
Оспанныц ю р т калдын кол астына, //Эзпдо жалган кесел
корашсына. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 115 6 . Кекбай
Жанатайулы).
48. Корашсын //Кораш санау, олкысыну, кецш толмау,
менсшбеу. //10 том, 72 б.
Адамга жат, б!р турл1 кер секйад, //Карасан корашсыпып кецш
олкы. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ; 1960, 154 б.).
49. Корсып //1) Б1рсуд1 кем туту, кемс1ту, кор санау. //10 том, 102
б.
Колында жокты корсыибай, // Журепне эрк1м жупнер. (Орманов
Г. Тацдамалы олецдер1, Жазушы, 1967, 13 б.).
50. Лыкылда// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш нщ сезднт»
к1табында (10 том, Алматы, 2011, 717 б.) бул сездщ ауыс магынасы
карастырылмагандыктан, ез шеппм1м1зд 1 юрпзем^з: «Эзше сен1п
пацсыган, менмен, катал». К-Ж.
Маман. Жагалай сонау шэрлер бар, // Лыкылдагап улык бар.
(Эуезов М. Шыгармалары, 8 том, Алматы, 1969, 326 б.).
51. Мардамсы// Мыктымын деп санау, мыгымсу, тэкаппарсу.//
11 том, 75 б.
-Ай, Ыдырыс! 031 не озщ кандай мардамсып тур екенсщ, э?.. Уа,
дегенщ-ау!.. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 164 б.).
73
52. М ар д ам сы // М ыктымын деп санау, мыгымсу, тэкаппарсу.//
11 том, 75 б.
... Бдрак, киьшшылыксыз ракат бола ма? Акдазар м ардам сы п , сол
жак кабагын кетердь К екке карады... (Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 5,
КМ КЭБ, 1963,226 б.).
53. М ар д ам сы // Мыктымын деп санау, мыгымсу, тэкаппарсу Л
И том, 75 б.
Ж айшылыкта м ар д ам сы п журетш ер кецш батырсымактардьщ,
кутпеген жердеп (арыстан т.б. атылганда, уреш ушуы). (Есенберлин I.
Алмас кылыш, Жазушы, 1971,22 б.).
54. М ар д ам сы // М ыктымын деп санау, мыгымсу, тэкаппарсу.//
11 том, 75 б.
... емдрден орнын тауып м ардам сы ган, б!р калыптан таймайтын
устамды, куш бурын бэрш бшш отыратындар атаулыны к;аз!р де жек
керепш мдей, оларды да жаным жек керетш, коркатынмын. (Куприн
А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 12 б.).
55. М ар д ам сы // Мыктымын деп санау, мыгымсу, тэкаппарсу Л
11 том, 75 б.
-Осы каз 1р керсетппз маган сол хаггарды, мен а з г е буйырамыносыны айтканда да Реналь мырза т е б е а кекке жеткендей, езшен-ез!
м ардам сы п калды. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 165 б.).
56. М ейм аиасы асты //К ец ш есш, масаттанды, асып-тасыды.
//11 том, 158 б.
-Ойпыр-ай, мынау ак иттердщ мен ма пасы асты-ау! (Тайшыков
К- Октябрь ушкыны, КМ КЭБ, 1962, 71 6 .).
57. М ейм анасы асты // Кещл1 е с т , масаттанды, асып-тасыды. //
11 том, 158 б.
Оныц анау арсыздыкпен айдап алган малынын аркасында
меймаиасы асы п тур гой. (Бегалин С. Замана белестер 1, Алматы,
1975, 54 б.).
58. М ейм аиасы асты // Кещш есш, масаттанды, асып-тасыды. //
11 том, 158 б.
«Тау алдыма келсш» деп куддретш танытпак боп мейманасы
аскаи бгрёу, онда не тур? (Эбшёв Д. Баянауыл баурайында, Алматы,
1975, 82 б.).
59. М ейм анасы тасы ды // К ец ш есш, масаттанды, асыптасыды. // Казак эдеби тш ш щ сездхп, Алматы, 201 1 , 11 том, 158 б.
Кашан да м ейм анасы тасы п, кулш отыратын Лан-ке осы жолы
сыр алдырды. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 366 6 .)
60. М ейм аиасы гасыды // Кецш! ес[п, масаттанды, асыптасыды. // Казак эдеби тшш щ сездцт, Алматы, 2011, 11 том, 158 6 .
74
... егер оган кыздьщ булайша жанаша пейш таньггып, яипттщ
меймаиасып тасытып койганы... (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 481 б.).
61. Мснмена // Кегарегш кетерш, асып-тасу, тэкаппарсу,
дандайсу. // 11 том, 185 б.
Тэщр? езше бермесе, // Менменсш журген ер ж!птУ/ Кгсщен
тартып алып жарымас. (ХУ-ХУ111 г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 81
б. Шалктз (XV ХУ1г.).
62. Нэпа // Мыкты кершу, хрклну, куптпсшу.// 11 том, 513 б.
Сондыктан Алтай-Карпыктын нэндер1 Шэкенге келш отыр.
Канша пэныгешмен жана заман жел1 кагып, ершдер! тобарсыган,
кешеп каЬарлы кундердщ шет-жагасын керщ, журектер» бхраз
шайлыкхан кез. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, КМКЭБ, 1962, 203 б.).
63. Ныгызсы // Мыгымсу, менменсу, мангазсу.// Казак эдеби
тш нщ сезд1п, Алматы, 2011, 11 том, 592 б.
[Аскарга билет беруге Итбай кенд1ре алмаганын айтканда:]-Мен
кецщрер ем,- дед1 Сайым пыгызсып. (Муканов С. Ботагоз, Алматы,
1967, 198 б.).
64. Ойкаста // 2. Ауыс. Кезге тусу ушш, б1реуд1н коцшш аудару
ушш пацданып, мангазданып кыр корсету.// 11 том, 624 б.
Кей батыр ойкастайды огын сайлап// Сейфуллин С.
Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 24 б.)
65. Олкысын // М1се тутпау, менсшбеу, комсыну.// 11 том, 671 б.
Мше, осындай колдщ сэн1н// Олкысынды журепм; (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 251 б.).
66. Олкысын // М ке тутпау, менинбеу, комсыну.// 11 том, 671 б.
Асан. Карагез! Карагоздщ ак жузхнде м1н бар ма? Оны хор Ж1п т
олкысыпбаса, кхм кемсшед1? (Эуезов М. Шыгармалары, 8, Алматы,
1969, 98 б.).
67. Олкысын // М!се тутпау, менсшбеу, комсыну.//11 том, 671 б.
«Немене, баласы торе болган сон олкысыпып жур ме?...- деп
екпе айтыпты. (Бегалин С. Замана белестерй Алматы, 1975, 198 б.).
68. Олкысын // М1се тутпау, менсшбеу, комсыну.//11 том, 671 б.
-Ой, эл1 бала екенсщ гой,- деп, Сэбден олкысыпып каллы.
(Муртазаев Ш. Кызыл жебе, Жазушы, 1980,470 б.).
69. Сыздан И I) Элдекандай боп пандану, мацгаздану.// 13 том,
467 б.
Кемшр де оны танып, амандаскысы кеп калын КИ1МД1 бойымен
калауыштан енкейе берш ед1, Ебейсш кемтрд! кез1не де шместен
сыздапа басьт ете берд). (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
249 б).
75
70. Сыздан // 1) Элдекандай бон пандану, мацгаздану.// 13 том,
467 б.
Тэщрберген софы агасына ы ц га й бермей, сызданып отыр.
-Эй, бала, деп Алдаберген софы ендг асасынын р ы н |щсше
ызгарлана безед1,
-Уа, бет1НД» бур. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 287
б.).
71. (Лрес // 4. Ауыс. Айтканга конбеу, касарысу, ерепсу. //1 3
том, 576 б.
Сйресш сыкырлаган тэкаппар боп, // Ойланып езгелерден бшмес
халдь (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 321 б. Адан сер1).
72. О рес // 4. Ауыс. Айтканга конбеу, касарысу, ерепсу. //1 3
том, 576 б.
-Б1ршипс1, шырагым, бупннсн бастап нйренбей, с 1респей, кэд1мп
карапайым журтка уксап журпн. (Нуршайьщов 0 . Акикат пен аныз,
Жазушы, 1976, 116 б.).
73. Танауын тэштитп // Дандайсып менсшбед1. К-Ж.
Осылай зиярат кып журттьщ бэр1,// Аузьщнан шыккан созщ
болып дэр 1, // «Мырзеке, не солай!»- деп бас изесе // Тэштитш
танауынды онан эр1. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы,
1967, 77 б.).
74. ТЭЛ1МС1 // Элдекандай болу, бэлсшу, кергу.// 14 том, 55 б.
-Куйеу екен гой, б1зден неге кашты,- деп Маржанбике куле
свйледк Кулзнпа [Эбд1рахман алады деп, бос сенген кыз] тэл1мс1п
жецгесшщ кулагына сыбырлап, сыцкылдап кушст]. (Майлин Б.
Шыгармалары, 3, КМКЭБ, 1962, 15 б.).
75. Тэл 1МС1 // Элдекандай болу, бэлсшу, кергу.// 14 том, 55 б.
Булд1ршшдей жас адам- достары да жок, кшен тэл!мс1ген
адамдардын ортасында жлгызсырап жур етш болар-ау. (Войнич Э.Л.
Бегелек, Алматы, 1978, 27 б.)
76. Тыжырын // 2. Ауыс. Унатпау, жактырмауды бет элпет!
аркылы бшд1ру. // 14 том, 536 б.
Ал ендг оныц к1с1ге кысас кылгыш тыжырынган м1нез1 ез
басынын бакытсыздыгынан туган нэрсе (Стендаль. Кызьш мен кара,
Алматы, 1978, 477 б.).
77. Шймрей // Бдреудо менсшбей, шекесгнен карау, ш1рену. // 15
том, 612 6 .
ЦПмрсйгеи шенд1 торе, аксуйектер- // Бытырап урдккен койдай
кашкам ед1, ... (Аманжолов К- Шыгармалары, 1, Жазушы, 1977, 29 б.).
78. 1Шрси // 2. Ауыс. 0 зш-вз1 жогары санап, менменсу,
тэкаппарсу. //15 том, 618 6 .
76
СНресу, нпрспунцп елще, кецсеце барганда да
(Нуршайыков Э. Акикат пен ацыз, Жазушы, 1976, 116 б.).
койгын.
116 Муз сипаты
1. Ешре// Ескерту: «Казак эдеби т ш н щ создай» (5 том, Алматы,
2007, 323 б.) ютабында сездщ тагы б!р магынасы камтылмай калган.
Б1здщше: «Кол, не тещз бетшцеп ката бастаган муздыц устщп
кабаты»- деген аныктама деп келетш тэр13Д1. К-ЖЕ ндщ жерде кун шугыл суытып, жука муз евдрёп катып
калмаса... (НурпеШсов 0 . Кан мен тер, Алматы, 1961, 22 б.).
2. Кебел 1к// Жиек, жагалык.// 8 том, 159 б.
Какырап сегшген муз к е б е л т кей жерлерде, ырсиып ашылып,
жагалыктан кашыктап кетшт!. (Нурпешсов 0 . Кан мен тер, Жазушы,
1977, 53 б.).
3. Юлсгей каткаи// Ескерту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ сбзд1п» (8 том, Алматы, 2007, 595 б.) ютабында бул сездер
еленбей калгандыктан ез тушццеу1м1зд! енпземи: «Суык эсер1мен су
бетшщ эл 1 де толык катпай, былкылдап кана устаса бастауы. К-Ж.
Аргымак атка тага кактырса // Кщегей каткаи Ед1лд 1ц// Кекше
музынан таяр ма?! (0тем1сов М. 0лендер жингиы, КМК0Б, 1958, 69
б-)
4. Кабыршак// 4) Жанадан ката бастаган, суланып, ери бастаган
муз кардыц бепнде пайда болатын жука муз кабыршагы.//8 том, 692 б.
Кун суытты, тунге карай жер тоцданып, арык-шункырлардагы
сулардыц бетше кабыршак муз катып калатын болды. (Муратбеков
С. Жабайы алма, «Жулдыз» журналы, 4, 1972, 49 б.).
5. Кабыршак// 4) Жанадан ката бастаган, суланып, ери бастаган
муз кардыц бетшде пайда болатын жука муз кабыршагы.//8 том, 692 б.
... кабыршак муз успндеп улшлдек кар куйынын ... ееше
тус1рд1. (Хемингуэй Э. Килиманджаро- карлы тау. (ауд. Н.0буталиев),
Жазушы, 1977, 12 б.).
6 . Кабырш ак// 4) Жацадан ката бастаган, суланып, ери бастаган
муз кардыц бетшде пайда болатын жука муз кабыршагы.//8 том, 692
б.
Жагалаудын музы кабыршактай-ау, кабыршактай. (Нурпетсов
Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 51 б.).
7. Кабырш актал//Кабырш ыктан// Кардыц успцп жука
кабатыныц кунд!3 ерш, ерхген судыц тунде кайта катуы, кар
77
жамылгысыньщ бетшде жука муз кабыршагыныц пайда болуы. //8
том, 693 б.
Колкпен судыц бет 1 кабы рш акталы п музга айналып ед1.
(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 102 б.).
8. 1\аД 1МД1к// Ежелп. К-Ж.
Бшк таудын ер кеудесшен кад 1мд 1к кальщ муз ак карынан
шыгып... агатын [Талгар езещ]. (Эуезов М. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 298 б.)
9. К айм актан // Суйыктыц бетше кхлегейленщ жука кабат туру.//
9 том, 40 б.
Жагалау каймактанып, кшегейлене бастаса-ак аркадан шыккан
катты жел эл аз музды бет ашыкка айдап, кетш турган. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 7 б.).
10. Сумбщей// Сумб1 тархздг жш -жщ шке, туп-тузу.//13 том, 418
б.
Устьбасы кар, кырау, мурты сумбщей болып каткан муз, кызыл
шырайлы тапал ж т т ысылдап, шешшш жатыр. (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 153 б.).
11. Сумб«ле// Ескерту: 15 томдык кейшп «Казак эдеби тш нщ
свзд 1п» (13 том, Алматы, 2011, 419 б.) ютабында бул сез ескершмей
калган. Б1здщше: «Сояуланып каткан муз»- магынасын берш турган
ТЭр13Д1. К-Ж.
Бетт1 карып, жактауына тымактьщ//Каткан муздар сумбше боп
с^ресе. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 252 б.).
12 . С ы р гак // 1 )Карсыз кара суыкта жер бетш баскан жьштыр
кок муз.
//Казак эдеби типнщ'сездшАлматы, 20 11 , 13 том, 540 б.
Тогайсыз ашык жондарда сы ргак кершедь (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 117 б.).
13. СМрес //1) Муз болып кату, топазу. //13 том, 576 б.
... (лрссш жаткан жалпак музга... (Нурпейюов Э. Кан мен тер,
Алматы, 1961, 54 б.)
14. (Лрсулен // СЛресу, какшию. // 13 том, 576 б.
[Аяз кезшде]. Юшкене мурты кою калпында С1реуленген муз боп
капты.(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6 , Жазушы, 1980, 188 б.).
15. Тутас // 1 ) Б1р-б1рше жалгасу, уштасу. //Казак эдеби т ш н 1Н
сезд!п,Алматы, 2011, 14 том, 445 б.
Кыс боны с1реу кар астында тоцы тутасып жаткан жерге т 1пт1
уксамайды. (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 620 б.).
16. Устас // 5. Ауыс. Су бетше муз катып, беки тусу. //14 том, 762
б.
78
Б1рак, кептен бер 1 кун жылымык тартып, улы тещ з устаса
коймады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 7 б.).
17. Устас // 5. Ауыс. Су бетш е муз катып, беки тусу.//14 том, 762
б.
Жана у стаскан музды аягымен теуш коред». (Нурпешсов 0 . Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 8 б.).
18. Ш урк т е а л д 1// Ойыльт-ойылып теси щ и / 15 том, 469 б.
Оньщ успне коктем куш шугыл жылып, кар ерш, муз уст1 шуркш урк тесшш кызыл су басып бара жатты. (Нурпешсов 0 . Кан мен
тер, Жазушы, 1977, 119 б.).
19. 1рмектел// Ескерту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
сездхп» (15 том, Алматы, 2011, 724 б.) ютабына бул соз мулде юрмей
калган. Б1здщше: «Су бетшщ кабыршактанып ката бастауы». К-Ж.
Кун желс)3, су бета болмашы гана шарбыдай |рмсктелш жатыр.
(Есенжанов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968,233 б.).
117 Н аш арлау денгеш
1. А з //1) Арыктап жудеу, азып-тозу, ару.//1 том, 108 б.
Сайрауга дэрмешм жок, турмын кажып, //Узьш тун уйкы кормей,
жудеп, азып. (Копеев МэшЬур-Жусш. Хал-ахуал, Казан, 1907, 15 б.).
2. Аз// 2. Ауыс.Азгындау, булшу, жаксы касиеттен айырылу,
дурыс жолдан таю.// 1 том, 108 б.
Бул кунде алтын азып жез болыпты, // Дуниеде жаксы, жаман сез
болыпты, // Гул 1здеп ГуЯстанда журген булбул//Ыр куш каршыгага
кез болыпты. (Кепеев МэшЬур-Жусщ. Хал-ахуал, Казан, 1907, 16 б.).
3. Азып-тозып//1) Аш-жаланаштыкка ушырау, жудеп-жадау,
арып- ашу. //1 том, 130 б.
Бул кунде азып-тоз кулю болган, // Булар да сол турдктщ
журагаты. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 69 б.).
4. Айдак- жайдак// Бей-берекет, капай болса солай, айдаксайдак.// 1 том, 143 б.
Жэшбект1Н бурынгы астык сарайы айдак-жайдак. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМК0Б, 1964,382 б.).
5. Алкы-сал кы//Алка -салка // Ескерту: Кейшп 15 томдык
«Казак эдеби тййнщ созд!п» (1 том, Алматы, 2006, 419 б.) ютабында
бул сез кещпршсе де, аныктамасы жок. Ал бурынгы Казак тшшщ
тусшд1рме создал» (1 том, Алматы, Гылым, 1974, 225 б.) ютабында:
«Олпы-солпы, укыпсыз, жинакы емес»- тус 1Н1Ктемес1 орьш алган. Б1з
де соган косыламыз. К-Ж.
79
Нурыштыц тур1 алкы-салкы. Аяк басысы тым бос. (Майлин Б.
Шыгармалары, 4 том, Алматы, КМКЭБ, 1962, 294 б.).
6 . Ацыра // 2) Кацырау, бос калу, иесхз калу. // 1 том, 552 б.
Ыгы жок, ацырагаи кошеде топырак борап жатыр. (Нурпешсов
Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 517 б.).
7. Ацырай// Ацыра// Кацырау, бос калу, иес^з калу. // 1 том, 552
б.
Бейне мола- ацырайды, // Лыпасы жок жарлы уш. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 321 б.).
8. Ацырай// Ацыра// Кацырау, бос калу, иес1з калу. // 1 том, 552
б.
Революциядан кешн бул завод токтап, уйлер1 бузылып,
ацырайып, шршш куйд1рет1н орлар мен кетиген сарай кабыргалары
калган. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967,417 б.).
9. Аранда//Ескерту: «Казак тш нщ туйщйрме сезд1п»
ютабынын бурынгы 10 томдыгында (1 том, Алматы, Гылым, 1974,
313 б.) бул сездщ: «Байкаусызда урыну, согьшу»- деген б1ршып
магынасы бершумен катар, «2. ауыс. Пэлеге ушырау, урыну»- деген
екший магынасы коса келт1ршсе, кешнп 15 томдыкта (1 том, Алматы,
2006, 589 б.) сездщ тап осы мэтшге кажет екшин магынасы орынсыз
кыскару курбаны болган. Б1здщше, сол екшхш кешнгще де орын алуы
керек ед 1. К-Ж.
Жалгыз-ак Балагаз, Абылгазы арандайды. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, Алматы, КМКЭБ, 1961, 350 б.).
10. Аранда//Ескерту: Тагы да бурынгы 10 томдыкка «Казак
тш нщ туспадрме сезд1пг 1 том, Алматы, Гылым, 1974, 313 б. 2. ауыс.
Пэлеге ушырау, урыну»- деген туашкке жупнуге мэжбурмхз. К-Ж.
Женс13 арандайтын рет1М13 жок. (Ахтанов Т. КаЬарлы кундер,
КМКЭБ, 1962, 103 б.).
11 . Аранда // Ескерту: Бул жолы да бурынгы 10 томдыкка (Казак
тш нщ тусщщрме сезд 1П, 1 том, Алматы, Гылым, 1974, 313 бетте
орын алган: «Пэлеге ушырау, урыну»- аныктамасына жупнем1з. К-Ж.
Уакыт болса мынау-устараньщ жуз1ндей кылпылдап турган.
Ацдамасац, арандаласыц. (Жумадшов К- Соцгы кош, Алматы, 1974,
396 б.).
12. Аранда //1) Байкаусызда урыну, согылу, аяк асты бейнет
шегу.// 1 том, 589 б.
[Жанар Дэнекермен тесек косар алдында] Эйтпесе ез1 де
арандар, озген! де араидатар бгр пэле болайын деп тур. (Казыбаев К.
Ызгар, Жазушы, 1972, 38 б.).
13. Арында//3. Ауыс. Лешру, екшндеу. //1 том, 687 б.
80
... Эйткенмен оган «соткар» деп ат койды, демек, онын ем 1р 1 ез1
сынды баска адамдарднандей тузу арнага туспей, кит етсе арындап,
тхрпшпктщ басты максатынан, пайдагерщщктен жалт берщ сынар езу
кетт журд». (Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 3 б.).
14. Асылык// 1. Дши. Карсылык, Кудай алдындагы
кунэкарлык.//2 том, 62 б.
Д1ндар шал ш т е р т асылыкка ушырай ма деп коркып...
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, 1, Алматы, 1961, 136 б.).
15. Аяксы// Саябырсу, салгыртсу, басылу. //2 том, 325 б.
Ол Кунанбай жокта, малшы, кусшы бейбхтсш, аяксып кетпесш
деп. (Оуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, Алматы, 1961,435 б.).
16. Аяксырат// Кешн шыккан 15 томдык «Казак эдеби тш нщ
С03Д1П » (2 том, Алматы, 2006, 325 б.) ютабында бул сез мулде
сараланбаган. Б1здщше: «Соньт нашарлату, кожырату, б т р у , жок
ету»- магынасы суранып -ак тур. К-Ж.
... мектеп салу энпмесш аяксырату керек болды. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, Алматы, 1963, 179 б.)
17. Эбес// Кате, терю, агат.// 2 том, 344 б.
-Адам бойындагы эбестерд! осыпай мшей берсек, олар ем1р суре
алмайды. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы, 1962, 316 б.).
18. Эбес// Кате, терю, агат.// 2 том, 344 б.
Онын нес! эбес екен! (Мустафин Г. Кез керген, Алматы, 1963,
129 б.).
19. Эбеспк // 0 рескелд1к, кателж, ерсшк.// 2 том, 345 б.
... улык атаулыны б1р Ж1пке кезшен тазу эбеспк пе? (Сулейменов
А. Бес1н, Алматы, 1970,23 б.).
20. Эбеспк // 0 рескелд1к, кателш, ерс1п1к.// 2 том, 345 б.
-Эбесппн кеш1р 1Н!3, - дед1 Марья Васильевна кул1МС1реп.
(Толстой Л. Тандамалы, 2, (ауд. К-Сагындьщов), Жазушы, 1978, 124
б.).
21. Эбеспк // 0 рескелд1к, кателж, ерс1Л1к.// 2 том, 345 б.
Онын булай кара кию1нде кандай сыр бар деп бхреуден сурасам,
тагы да бгр эбеспк болып журмес пе екен? (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978, 359 б.).
22. Элсмтапырык// Астан-кестен, алай-тулей, уйкы-туйкы.//2
том, 431 б.
Снаряд жарылып, бомба тус1П, айнала элемтапырык болды.
(Казыбаев К. ЬЪгар, Жазушы, 1972, 89 б.)
23. Эптск болды// Огаш болды, орынсыз агаттык болды.// 2 том,
459 б.
81
Болысты вл'пргендерщ энтек болды. (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 289 б.)
24. Басыр // 2. Ауыс. Еш нэрседен хабарсыз, бейхабар. (3 том, 90
б.).
Париж сынды улы уэлаятта турып корген адамга осындай шагын
шаЬарлардагы т 1рш ш к болмысты басыр кылып, тынысты тарылтып
ж 1берет 1н де нак осы жексурын сез гой. (Стендаль. Кызыл мен кара,
(ауд. Ж.Ысмагулов),Жазушы, 1978, 19 6 .).
25. Бсйнеу! кетт»// Кнюы кетп, сикы жогалды, кейш каиггы. //3
том, 210 6 .
Онша дэулетп адам емес екешмд! е зш з бш еаз, шаруамныц да
бейнеу 1 ке пп, онын устше б!р орыннан екшип орынга ауыса беру де
эбден титыгыма жетп. (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы,
1977, 273 б.).
26. Б аггас// 1) Б 1р 1н1н. устше б1р! кабаттасып жабысу. // 3 том,
108 6 .
... жумысшылардьщ отка какталган беттершен баггаск ан кара
куйеш керш бугш ол катты ызаланды. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы,
1978,30 6 .).
27. Баянсы з //Тураксыз, турлаусыз, опасыз, тиянаксыз, кыска. 113
том, 1516.
К ецш ш ц коктем1н муз басып, ку ом1рге лагнет айтып, баянсыз
т 1рл!кт1 баска тепкендей, Эршнщ уЙ1не келд! де, кун 1 бойы тырп етпей
жатып алды. (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 119 6 .)
28. Бож ы ра //Кожырау, жунжу, берекес! кету. //3 том, 401 6 .
Абай: «жылкыга жау тигенде, оз1н кайтт1н!»- деп сурады.
Акылбай енд 1 сейлегенде божыра», аса 61р бос адамныц м1незш
корсете бастады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,
121 б.).
29. Борксм 1к // 2. Ауыс. Осал, жасык.//3 том, 487 б.
Оцшец тогышар, боркем!к агайын жол нускап, жен керсете
алмай 1рк1л1п отыр. (Эуезов М. Абай жолы, 1, Алматы, КМКЭБ, 1961,
237 б.)
30. Боршала // 2) Быт-шыт кылу, мыж-мыжын шыгару, кескшеу.
// 3 том, 493 б.
Жарылган снарядтар тутаскан тунект 1 боршалай жыртады.
(Ахтанов Т. КаЬарлы кундер, КМКЭБ; 1962, 163 б.).
31. Боршалай// Быт-шыты шыгу, мыж-мыж болу. // 3 том, 493 б.
Каптын 1Ш1нде койдыц боршаланган ет1 ... бар екен. (Жумадйюв КСонгы кош, Алматы, 1974, 106 б.).
82
|
|
32. Бултар// 4. Ауыс. Сезде турмай жалтару, тайкып кету. //3 том,
711 б.
-Аз гана бултарса, киянаты сезшсе, кезш жойывдар!- дед1
Аркадий Павлович устелд! койып калып. (Дэулетбаев М. Кызылжар,
Жазушы, 1976, 144 6.).
33. Буркыра // 7) Калай болса солай шашылу, дудырау.// 3 том,
733 б.
Аякгары жуп-жуан, устхнде элдекашан тозандар басып, ыска
устагандай болып карайган кагаздар буркырап жаткан улкен стол ею
терезе арасындагы кещст1кт1 тугел алып тур екен. (Тургенев
И.С.Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 126 б.).
34. Бутарла // 2. Ауыс. Белт-белш жэукемдеу, мушелеу.// 4 том,
23 6 .
[Кунанбай балалары]. Ес жиган сайын б1р-61рлеп, эркайсымызды
бутарлап тауысады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 59 б.).
35. Булд1р / / 6. Ауыс. 1р1тк1 салу, ыдырату, курту.//4 том, 46 6.
Аржакта Аргынказы думбхрлеген, // Байеке, елщ бар ма
булд|рмегсп? (Бес гасыр жьфлайды, 2, Жазушы, 1984, 26 б. Шернияз
(1807-1867).
36. Булд1р // 6. Ауыс. 1р1тю салу, ыдырату, курту.//4 том, 46 б.
[Экесх]:-Куйеущ байдын баласы, // ЭкесГ елдщ агасы://Булд!рш
журген бэр1н де// Журттан шыккан сен!- дед1. (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 76 б.).
37. Булш // 6. Ауыс. Карым-катынастыц бузылуы, араздык туу.//
4том, 54 6 .
Адыра калгьф ку Нарын, //Талауга тусш, бул1н т , //Адамы
койдай кьфылып, // Кулагызып жер калды-ау, // Карагай, кайын, тал,
терек, //Калын орман, ну калды-ау! (0 тем1сов М. Элендер жинагы,
КМКЭБ, 1958, 86 6 .).
38. Быжыркайлан// Кедхр, будырланып, уйме-жуйме болу, мыжмыж болу. //Казак эдеби тш нщ сездш, 4 том, Алматы, 2007, 78 б.
Уй араларында быжыркайланып жаткан сиырлар .(Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,363 б.).
39. Быкпырт кылды //Шат- шэлекешн шыгарды. // 4 том, 79 б.
[Бурют] Быкпырт кып сан уак кус балаларын, //Зарлаткан орман
1шш у-шу шан гып. (Сейфуллин С. Шыграмалары, 2, Алматы, 1960,42
б.).
40. Былгала //... араластыру, сапырылыстьфу.// 4 том, 87 б.
Каптай соккан кара дауыл букш элемд! былгала п, б1рд1-б1рге
согып, ойран кып жаткандай, жердхц топырагын суьфып, шандатып,
83
ышкына ули согады. (Нурпешсов Э. К^ан мен тер, Алматы, Жазушы,
1977, 53 б.).
41. Б ы л ы к // 1) Ретс1з, асты-успмен араласып, ыбырсып жату.// 4
том, 99 б.
Мацында шашылып, бы лы гы п жаткан тук жок. (Мустафин Г.
Дауылдан кешн, Алматы, 1962, 343 б.)
42. Былыктыр 1) Булд1ру, шатастыру.// 4 том, 100 б.
Жазыксызга тарткыздьщ жазаны да, // Былыктырып былгадыц
тазаны да. (Бес гасыр жырлайды, 1, Жазушы, 1984, 173 б. Жанак
(1770-1856).
43. Б м телен// Бште-бште болып жабысып, уйысып калу.//4 том,
127 б.
... жыртылган, бштелешп жуш шыккан... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 195 б.)
44. Думбшез // 3 ауыс. Жете тексершп жетпеген, аныкталмаган,
айкын емес, кемесю. // 5 том, 45 б.
Тезис жаз думбЁлсздеу сырлацкырап, // Кггап жаз одан-будан
урланкырап. (Жансупров I. Шыгармалары , 1, КМКЭБ, 1960,253 б.).
45. Дкрхлдс// 1) Д 1р-Д1р е т т козгалу, кимылдау.// 5 том, 124 б.
Акку жатты тос 1Н басып, // Агып каны д|р1лдеп. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,254 6 .).
46. Ебсдейадз //1) Икемс1з, оралымсыз, корбиган. // 5 том, 129 б.
-К енш щ зге келмесщ| б!здщ кытай агайындар ежелден-ак атка
м1нуге ебедсйсЁз гой, -дед! Нурбек сэл езу тартып. (Жумадшов КСонгы кеш, Алматы, 1974, 256-257 6 .).
47. Есйл// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш н щ сезд 1п» (5
том, Алматы, 2007, 437 б.) ютабында осы сез магынасы дурыс
ашылмаган. Б1здщше: «Жел, жацбыр мужш, каусатып, ыдырап, тозу,
жел 1ну»- магынасын берш тур. К-Ж.
Б1рще-61рш мщгеспре салган еск 1 казак уйлер! бурыш бхткею
муж 1л!п, СС1Л1И кулауга колы тимей турган юпетп. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,3446.).
48. Ж аб ы л ы к // Жабы болып, ж ун ж т кетушш1к. // Казак эдеби
тш н щ создан, Алматы, 2007, 5 том, 502 б.
... ешкандай жабылыкты, немесе жабылык боп кершген
жабайылыкты ешкандай штифатка ала алмаймын. (Стендаль. Кызыл
мен кара, Алматы, 1978, 514 б.).
49. Жайра // 1) Бет-бетхмен эр жерде 61р шашылып жату.// 5 том,
590 6 .
84
[Кипз уй мул1ктер1, шанырак т.б.] ... енд! мше, айдын, куннщ
аманында б^реудщ куб1р сасыган корасында жайрап кала бердь
(Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 61 б.).
50. Жалба // Жулымы шыгып жыртылган, шокпыт. //5 том, 636 б.
Караша уй кырык кураулы, шокбыт тус1, //Корщер жалбасынан
айкын 11111. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 154 б.).
51. Жалба // Жулымы шыгып жыртылган, шокпыт. //5 том, 636 б.
... жалба тамак, салпы етек казак шаруалары... (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 169 б.).
52. Жацсак // Жанылыс, тергс, кате.// 6 том, 40 б.
Дегенмен, жеттс бестеп шалды жансактыктын жене
коймаганына Дэрмен кайран калып отыр. (Эл1мкулов Т. Сырлы наз,
Жазушы, 1977, 194 6 .).
53. Жацсак // Жанылыс, тергс, кате.// 6 том, 40 б.
Жас кыздын мундай огаш кьшыгы, мундай жацсак кадамы...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 394 б.).
54. Жаныл // 3. Ауыс. Алган багытынан озгеру, ауытку. //6 том,
41 6 .
Коныр ат манаты желгстен жацылып, сагыз аяцга кайта коппггп.
(Жумадшов К Сонгы кош, Алматы, 1974, 376 б.
55. Жапырактал // Жука етшп, жапыракша туралау, усак-усак
етш кесщу. //6 том, 63 6 .
Устше жапырактала туралган койдыц ... ет1 салынып...
(Муканов С. Сырдария, Алматы, 1948, 604 б.).
56. Жасы// 3. Ауыс. Коцхлдщ басылуы, жабыгуы, ... куйрекпк
жасау. // 6 том, 169 6 .).
Конйпм, неге жасисыц? //Миым, неге ашисын? (Торыайгыров С.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 184 6 .).
57. Жасыт //2. Ауыс. Жабыктыру, бетш кайтьфу, сагын сындыру.
//6 том, 177 6 .
Датка- еке, дуацыздан калдырманыз, // Суйепн кожекенн1н
жасытгы дау. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 67 6 . Мэдел1
(1816-1888).
58. Жет 1мс1рс // 6 . Ауыс.... назардан тыс калу, егейЫну. // 6 том,
404 6 .
Алыста калган камал мен жаяу эскер жэрдем1 жер койнына енер
жуздйске дарымады- колдёнецшен курс еткен зецбдрек добы кашкан
мен кугандардын жан таласынан аулак жет!мс1рен жарылып жатты.
(Есенжанов X. АкЖайык, 3 -ютап, Алматы, Жазушы, 1969, 19 б.).
59. Жиырыл //1 ) Бурдсу.// 6 том, 433 б.
85
Желшлдеген ала ту //Жиырылып ойга тускен кун. (Отеамсов М.
©левдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 31 б.).
60. Жонс13Д1к // Орынсыз 1с, терк кылык, огаштык.// 6 том, 515 6 .
... ондай-мундай женс 1зд1пщзд 1 де кепйргел! отырмын. (Войнич
Э.Л. Бегелек,Алматы, 1978,45 б.).
61. Жукар // 3. Ауыс. Жудеу, ару, азу. // 6 том, 541 б.
Момынга зэрщ отдеёш; Жэ, жамагат! Таусыла-таусыла
жукардык. (Сматаев С. Ёшм-ай, Жазушы, 1980,44 б.).
62. Жулма// 3) Жулым-жулымы шыккан, тозган, жыртык. //6 том,
551 б.
Кара уйге барсан, сен эр кун, //Коресщ жулма бер1КТ1. (Орманов
Г. Тавдамалы, Жазушы, 1967, 17 6 .).
63. Жулмалан//Жулма-жулма болу, тозыгы жету, еокхру. // 6 том,
551 б.
... тозыгы жеткен й т р й берю май-май боп жулмаланып...
(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 94 б.).
64. Жулмалан//Жулма-жулма болу, тозыгы жету, есюру. // 6 том,
551 б.
Акыры гулд! эрен деп жулып алганымда ошаганнын сабагы
жулмаланып, гудцщ 031 бурынгы эсем туршен айрылып, солгын
тартып калды. (Толстой Л. Тандамалы, 2, (ауд. К-Сагындыков),
Жазушы, 1978, 104 6 .).
65. Жута//1) Катты кыстан, аштыктан кырылу, апатка ушырау. //
6 том, 585 6 .
Мал дэулеттщ байлыгы// Б1р жутасац жок болар.(Бес гасыр
жырлайды, 2, жазушы, 1984, 243 б. Ыбырай Алтынсарин).
66 . Жунж! //Азып-гозу, ецсес1 тусу, 6 ерекес1 кету.//6 том, 629 б.
Арыстан мен жолбарысты б!р торга камап койсац //б!р1Н-б1р 1
талап, акыры екеу1 де талмаусырап, ез 1нен-ез1 жуижЁп куриды.
(Муртазаев Ш.Кызыл жебе, 1, Жазушы, 1978, 5 б.).
67. Жылымшы// Жылымшыды // 2. Ауыс. Жамандык,
арамдыктыц сыздыктап орбу1. К-Ж.
Кад1рш ауырганнын б 1лмейд1 сау, // Жылымшыгаи жанжалдан
жаксы екен жау. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,67 б. Мэдел1
(1816-1888).
68. Жырыл 2) Бол 1Н1п шыгу, шеттеу. // 7 том, 116.
-Узакты мен шакырады деп ерт1п кел,- деп, озгелерден
жырылын жалгыз кетп. (Эуезов М. 1<цлы заман, Жазушы, 1975, 39
б-)-
69. Зая болды // Боска кетт!, текке курыды.// 7 том, 105 б.
86
Максаты ойындагы зая болса, //Адамзат жасымай ма мыстай
ерш... (XIX г. Казак поэзиясы, Гылым, 1985, 270 б. Жоламан
Тэтпбайулы).
70. Зэрезсп болды // Мез1 болды, ыгыр болды. // 7 том, 115 6.
Наймантай келген сайын Агзамнын торуылдайтынынан эбден
зэрезеп бол га п Мухтар... (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972,
257 б.)
71. Зырла// 1)3ымырау, заулау, зулау. // 7 том, 176 б.
... Аймадетке ок тидх// Отыз ею омыртканын буынынан. //Зырлап
аккан кара кан, //Тыйылмайды жоннын уак тамырдан. (ХУ-ХУШ г.
Казак поэзиясы, Гылым, 1982, Доспамбет (XVI г.).
72. Ксмбагал // 2) Кедей, жарлы. // 7 том, 583 б.
Катын ерден улп апар, нй-агадан, // Бхр ойы онга болхнген, оныжузге, //Сасканда акыл шыкпас кембагалдан.((Бес гасыр жырлайды,
1, Жазушы, 1984, 172 б. Жанак (1770-1856).
73. Ксмбагал // 2) Кедей, жарлы. // 7 том, 583 б.
«Шынмнызды айтынызшы, мен осы мырзалардан каншалыкты
ксмбагал корхнсем де, схз бэрхбхр менх суйесхз» демес пе едх...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,421 6.).
74. Ксмтр паз // 3. Ауыс. Картайып, нашарлап жабыскан тшек.
К-Ж.// 7 том, 591 6 .
... деген сиякты, кещпдхч алые тукпхрхнде жаткан, эншешнде
езше де жат бхр кемпхр наз. (Эуезов М. Шыгармалары, 1, Жазушы,
1967,369 6.).
75. Ксххеух кеттх // Булхндо, азып-тозды, уекыны катты, берекесх
кетт1. I I 1 том, 607 6 .
Сейтек Квцнмнщ кенеух кстксн кеп жасагын согыссыз
ыгыстырын шыгарып, Ескерте келш орнады. (Магауин М.
Аласапыран, Жалын. 1981, 160 6 .).
76. Ксрсххаулахх // Жайбаракаттану, самаркаулану, енжарлану. //7
том, 650 6 .
-Бхз ку.сап асымдык балыкка зар боп отьфса керер едхм. //
Карындары тойгасын ксрснаулана беред! гой. (Нурпей1сов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977,450 6 .).
77. Ксрх кепт// э) 1лгер1 баспады, кьфсыкты.// 7 том, 671 6 .
Догалавдай таудын салмагын елшеу, оны бес мын [ютапта «мун»
деп кате жазьшып кеткен. К-Ж.] пуг деу кандай баска келетш,
керкеткеи [казак ■плхн зерттеу гылымынын бупнп бихпне суйенхп,
«керх кеткен»- деп тузетуд! жен кердйс. К-Ж.] мылжын сез екендхп.
(Эуезов М. Абай жолы, 2, Алматы, КМКЭБ, 1961, 391 6.).
78. Ксссл болды//Кеар, кедерп болды. // 7 том, 689 б.
87
«Улу» келш, апаш улын улытты, // Кесел болып, малый, жанын
курытты. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 17 б.).
79. Ксти // 1) Нэрсенхц жиек-кырыньщ бхр жерх кертш п тусу,
бузылу.//7 том, 718 6 .
Революциядан кешн бул завод токтап, ... кетигеы сарай
кабыргалары калган... (Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967, 417 о.).
80. Кетш //1 ) Омырылу, жем1р1лу. // 7 том, 722 б.
Адыра калгыр ак балта// Таска тидх, кетьпдь (Батырлар жыры,
Алматы, 1959, 101 б.).
81. К епл // 1) Омырылу, жемхрхлу. // 7 том, 722 б.
Мен б!р шарга устаган кара балта ед 1м, //Шабуын таппай,
кст1лд1м, // Кайраса тагы жет1ЛД1м. (Отемков М. Олецдер жинагы,
КМКЭБ, 1958,71 б.).
82. Кетьл // 1) Омырылу, жем1ригу. // 7 том, 722 б.
Шик! кхршштен салган, сьфтын сары балшыкпен сылаган,
турбаларыххыц уштары кеплш мыжырайып калган... (Есенжанов X.
Ак Жайык, 1, Алматы, Жазушы, 1968, 208 б.).
83. Кешецде// Ескерту: Кейшп 15 томдык // «Казак эдеби тш нщ
сездхп» (Алматы, 2007, 7 том, 748 б.).кхтабындагы бул сездщ
магынасын б 1р гана «кештету»- деген сезбен шектеу жеткшксхз.
Бхздхцше «Баяу козгалып, кейхндеп бегелш калды»- деген аныктама
тап осы мэтхнге лайык боп тур. К-Ж.
... эркашан агка ксшецдеп М1нет1н осы екеух болатын. (Эуезов М.
Абай жолы, Алматы, КМКЭБ, 1961, 1, 617 б.)
84. Конер //1 ) Тозу, есюру. // 8 том, 296 б.
Жхбектен бауы консрш, // Аксуцкар ушкан кун болган. (Отемхсов
М. Олеццер жинагы, КМКЭБ, 1958, 65 б.).
85. Коц 1Л1 ксмёк // Ниетх нашар, солгын. К-Ж.//Казак эдеби
Т1Л1НЩ сёздхп, Алматы, 2007, 8 том, 310 6 .
... оз1 улгайх'ап, ез 1 басына 1С тус1п отырган К1С1Н1Ц кец 1Л1 кем!к
болады... (Суйлейменов А. Бес1н, Алматы, 1970, 78 б.).
86 . Куйзсл // Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездхп»(Алматы, 2007, 8 том, 445 б.) бул сездщ ауыс. магынасы
ескершмеген. Бхздщше: «3. Ауыс. Жумыстыц токырауы, зиян
келтхр'хлух» угымы деп келедх. К-Ж«... Екх жылдай нык куйзелгеи шаруасы // Калыбына биыл келсе
керек...»- деп.(Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 135 6 .).
87. Куйзелт // 3. Ауыс. Жумыстыц токырауы, зиян келт1рхлух.
К-ЖЖаксы сол ерш кулхп шаттандырса, //Аткарып тапсырмасын
мойнына алса. // Ерх жохсга куйзелтпей шаруасын, // Агайын
кершшерш жадына алса. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982,
151 б. Шал (XVIII г.).
88 . К р 1т 1лдст// Букпелету, жэсыру. // 8 том, 475 б.
-Батыр,
култш детпей
жонге
кош.
Мьщ
жердей
мэймецкелегенщмен, агайыннан жакын емессщ. (Сматаев С. Ел1м-ай,
Алматы, 1978, 24 б.).
89. Коргеи куш карац болды// Басына киындык тусп, корлык
корда, азап шеюп.// 8 том, 495 б.
Кургак кундердщ озшде козы ергандей жер жылжып келе жаткан
кальщ тобырдын куш енд 1 мулде карац болуга айналды. (Акышев 3.
Акбел асуы, Алматы, 1971, 172 б.).
90. Коз! к1лбид1 // Жанары элареп, коз! жумылды. //Казак эдеби
тшшщ создай, Алматы, 2007, 8 том, 594 б.
[мартта... аштыктан]... ана шидщ тубхнде кез 1 кш бш п, карыс
жерге жете алмай жаткан кэр 1 саулык, буаз сиыр. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 101 б.).
91. К агаж у с т п // Кагажу тар тты // Теша жед1, киыншылык
корд!. // 8 том, 696 б.
Ел бойындагы кеп енерд! кагаж у етемйз. (Мустафин Г. Дауылдан
кешн, Алматы, 1962, 324 б.).
92. К ак ы р а // 2 /1. Етж, бэттцке т.б. заттардын ултаны т.б. сегшу,
айырыла жыртылуы. //9 том, 108 б.
К акы р ап сопл ген муз кебелеп кей жерлерде ьфсиып ашылып,
жагалыктан кашыктап кетгай. (Нурпейюов Э. Кан мен тер, 1, Алматы,
1961,52 б.).
93. К акы р а / /2 /1 . Ет1к, бэтхнке т.б. заттардын ултаны т.б. сеплу,
айырыла жыртылуы. 119 том, 108 б.
бкшес! тусш калган, табаны как ы р ап кеткен талай ет 1кт 1 б!р
туншц 1пйпде сыптай кылатын. ( Найманбаев К- Беймезгш конак,
Жазушы, 1978, 66 б.).
94. Камсау// 3. Ауыс. Корган, пана. //9 том, 187 б.
К ам сауы жок кене одеялдыц астында б1р уыс боп бур!С1П алады.
(Нурпей1сов 0 . Кан мен тер, Жазушы, 1977, 745 б.).
95. К амсау// 3. Ауыс. Корган, пана. //9 том, 187 б.
Ак орда ма деп сенгеш- кам сауы жок кара курке лашыктай, б!р
жел сокса кулагалы тур. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 348
б.).
96. К ацсы // 1) Кебу, кургау.// 9 том, 250 б.
К ацсы ган кара саба кен боп катып, // Агарган сырлы пюпек
кунде жатып. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМ К0Б, 1960, 177 б.).
89
1
97. Ка псы // 3. Ауыс. Кантарылу, кур туру. // Казак эдеби тш нщ
С03Д1П, Алматы, 9 том, 250 б.
... сауыкшыл казак ошагы кансып, отауы канырап зар кенгп.
(Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978,6 б.).
98. Кансыктау// Кургактау, ащылау, етюрлеу.// Казак эдеби
тш нщ сезд 1п, Алматы, 2011, 9 том, 251 б.).
[Темею нашар болгаида, Жасыбай соз1:]
-Иэ, сэл кацсыктау екен,- дед] тамсанып. (Жумадшов К- Сонгы
кош, Алматы, 1974, 266 б.).
99. Каныра // 1) Бос калу, бос туру Л 9 том, 253 б.
Мирмидондар лагер! тым-тырыс, канырап тур. (Троя сурапылы
жэне ... (ауд. А.Сейшмбсков) Жазушы, 1974, 117 б.).
100. Каныра // 1) Бос калу, бос туру.// 9 том, 253 б.
- дед) каукалактап карт байгус, канырап калган уйдщ намысын
коргап... (Коллинз У.У. Ай сэулел1 асыл тас, Алматы, 1978,263 б.).
101. Каныра / / 1 ) Бос калу, бос туру.// 9 том, 253 б.
Николай Петрович езшщ улы мен Базаровты ертш, канырап
турган залдан о т т , ... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы,
1977, 19 6 .).
102. Каныра // Ескерту: 15 томдык кейшп «Казак эдеби тш нщ
СОЗД1П» (9 том, Алматы, 2011, 253 б.) кггабында бул сездщ бастапкы
непзп ск 1 магынасы сараланган да, ауыспалы мэндеп ушппш
магынасы ескершмеген. Б1здщше: «Эрекетсгз кур калу, не 1стерш
бшмей, абдырау»- деп уйгарган жен. К..Ж.
Манадан бер1 арбанын касында канырап отьфмыз. Едцен де уят
кеткен, барсан, дурыстап шайын да бермейдг. (Майлин Б.
Шыгармалары, 3, Алматы, 1962, 341 б.).
103. Каныра // 3. Ауыс. Эрекетхпз кур калу, не кггерш бшмей
абдырау. К-Ж.
Эйтеухр, айнала тещректен канырап бос калган элдеб1р иесвдак
сез!Л1П, Естайдын кенш1 кулазып сала берд!. (Жумад1лов К- Сонгы
кеш, 2, Жазушы, 1981,279 б.).
104. Каркында// Ескерту: 15 томдык кейшп «Казак эдеби
тш нщ сезд1П» (9 том, Алматы, 2011, 375 б.) ютабында бул сездщ
бастапкы магыналары гана сараланып, упншш ауыс магынасы
еленбей калган. Б1зд1нше: «3. ауыс. Бастапкы екпщдер! басылып,
богелу, ез мумк^ндерше кумэндана бастау»- магынасы суранып тур.
К-ЖОктарын орамалга жетизе алмай, //Батырлар б!раздан сон,
каркындайды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, Алматы, 1960,25 б.).
90
105. Кас маскара// Ескерту: 15 томдык кейшп «Казак эдеби
тш нщ созд 1п», 9 том, Алматы, 2011, 415 б.) кггабында бул создер
камтылмай калган. Б1здщше: «Журт назарын аударган елеул!
маскарага ушырады»- аныктамасы лайьщ деп бшем 1з. К-Ж.
0 з мацынан елд 1 у р к т п , айдалада жалгыз кал ганда, ульщ тобы
кас маскара боп калды. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 539
б.).
106. Кат// 2) Муктаж зэру, тапшы.// 9 том, 442 б.
Уй ш ш е кара коленке ушрщрен кешю зауал шак; б1рак эл1 бЁр уй
шам жаккан жок, каладан кашык туратын ауылга бэр 1 кат, бэр 1 зэру...
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 127 б.).
107. Кауса // 3. Ауыс. Куйреу, есюру.//9 том, 500 б.
Карулан, кала, калыц журт, //Карацгылык каусасын! (Жансупров
I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,216 б.).
108. Кауса // 3. Ауыс. Куйреу, есюру.//9 том, 500 б.
... шетк1 б 1р каусап турган аласа лашык уйдщ жанына келш
токгады д а ,... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 225
б.).
109. Киракезйк // 2) Кисык-кисык, айкуш-уйкыш, соктыкпалы.
//Казак эдеби тш н щ с е з д т , Алматы, 9 том, 2011, 566 б.
Бул ушппш куннщ тан алдында болган сэтаз, кнракезйк б»р шак
ед|. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 598 б.).
110 . Киранда // Киран-киран ету, кикаландау.// Казак эдеби
тш нщ созд 1п , Алматы, 2011, 9 том, 566 б.
[Жетеп сынган арба] ... арба... кирацдап журпзбей келедь
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 154 б.).
111. Кожы ра // 3. Ауыс. Жалкаулану, сылбыр тарту, босацсу.// 9
том, 643 б.
Коптщ кецш1 кожырар, //Корсетсец кушпен мушынды! (Бес
гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985,285 б. 1зт1пеуов Т.).
112. Кожыра // 3. Ауыс. Жалкаулану, сылбыр тарту, босансу.// 9
том, 643 б.
... «Тшге келсе, тэсш тауып кетер ме?» деген, кож ыраган куд1к
сез беи сурактарды Молдабай, Абыралы, Жиреншелер айтып тур.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 379-380 б.).
113. Кожыра // 3. Ауыс. Жалкаулану, сылбыр тарту, босансу.// 9
том, 643 б.
-... Жанбыр жауса курыдык,- деп, тап кулак тубшен ызыцдаган
шепрткедей Бекей шыр ете калды- сен жумыска кожырап кетпц.
(Есенжанов X. Ак Жайык, 3, Алматы, Жазушы, 1969, 30 б.).
91
114. Кожыра // 3. Ауыс. Жалкаулану, сылбыр тарту, босансу.// 9
том, 643 б.
... онын аздап таныспын дегеш бекер болу керек, ейткеш айтар
созш кожыратын алды. (Тургенев И.С. Экелер мен балалар,
Жазушы, 1977, 80 б.).
115. К о ж ы р м ак тап // Кожырлану, бужырлану, кожьфмак болу.//
Казак эдеби т ш н щ сезд1г, Алматы, 2011, 9 том, 645 б.).
Биыл б1р ем ш еп кеткеннен бер 1 баска емшектерй де
к ож ы рм актан ы п ,... (Жушсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 33 б.).
116. К о к ы р сы // Заттыц орынсыз, ретс1з, калай болса солай
шашылуы, коксып жату.// 9 том, 696 б.
К ок ы р сы ган бурыштан // Кеудеш атад тер ис 1. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 316 б.).
117. К о ц ы р сы т // Коксыту, калай болса, солай тастау.// Казак
эдеби тшшщ сезд|Н, Алматы, 2011, 9 том, 696 б.
унем 1 осындай ыбырсытып, ко кы р сы ты п тастаудьщ
жауапкершш гш... (Коллинз У.У. Ай сэулел 1 асыл тас, Жалын, 1978,
353 б.).
118. К олапайсы з// Икемс13, ебедейаз, денкиген. // Казак эдеби
Т1лшщ сездхп, Алматы, 2011, 9 том, 723 б.
Маркиз ею- уш рет Жюльенге ара туст1: «Ол схздщ конак уйщзде
колапайсы з болса да, мевщ кызмет столымда тынгылыкты»- дед 1.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 321 б.).
119. К °л кы л д ад ы //2) Бос калып суальш ушрейдк К-Ж.
Кеше кускан, тандё кдршхме С1цген 1Ш1-бауыры колкылдап,
карны катты ашып калыпты. (Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Алматы,
1970,307 б.).
120. К оцторазды к// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
СОЗД1П» (Алматы, 2011, 10 том, 45 б.) ютабында бул сез юрмегенше
кынжыла отырып, оз байламымызды енпзем 1з: «Сыргаксып
туйыкталушылык». К-Ж.
...Масакбай кырын карал кенеспейтш. Сол контораздыгын
Масакбай осы жолы да 1степ... (Муканов С. Сырдария, Алматы, 1948,
413 6 .).
121. Конгоргай// 1) Жудеу, жупыны. // 10 том, 45 б.
Согыс ауыртпалыгын кетерген халыктын каз1р конторгай шагы.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 357 6 .).
122. Коцторгайлан // Жудеп, жупыныланды. К-Ж.
... Ол [ет] таусылган сон конторгайланып, кез1М13 кегерш
кеткен. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 8 б.).
123. Коцторгайсы// Жудед!, жугац куйге тус1п, мун шакты. К-Ж.
92
Агайынга акылдасып керш ед1, тусында айткан тшд! алмадыц
деп олар да коцторгансыды. (Кекшбаев 0 . Дала балладалары,
Алматы, Жазушы, 1968, 115 б.).
124. К оцы лтаксы // 3. Ауыс. Карны ашу, ашыгу. //Казак эдеби
тшшщ С03Д1П, Алматы, 2011, 10 том, 47 б.
Кора мацын такырлап коцылтаксын калган койлар... (Ахтанов
Т. Дала сыры, Алматы, 1964, 5 б.).
125. Кокин коцы лтаксы ды //К енш кулазыды, жаоыркады.// 10
том, 47 б.
Бейне апыска узатылып, теркшш сагынган кыздай кецйпц
коцы лтаксы п, ацсайсыц да журесщ. (Жумадшов К- Сонгы кеш,2,
Жазушы, 1981, 280 б.).
126. Кораш //1) Кез тойгызып, кецш толтырмайтын, жупыны.
//Казак эдеби тшщщ сезд 1П, Алматы, 2011, 10 том, 72 б.)
Кезге кораш , тозацы буркыддаган осынау шагын каланыц адам
суйерлк касиет1 кандай екен? (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 9
б.).
127. Кораш гау// Кещл толмайтындай, кезге олкьшау. // Казак
эдеби тшшщ сезд 1п , Алматы, 2011, 10 том, 73 б.
Конакасы тым кораш тау болып шыкты... (Стендаль. Кызьш мен
кара, Алматы, 1978,490 б.).
128. Куацда// 1) Ылгалсыздыктан саргайыл, курау. // Казак эдеби
тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 10 том, 182 б.
Адырларга, буйраттарга, сарайпарга шыккан бшк караган,
тобылгы, калын кеде, бетеге шшденщ ыстыгынан куандап, бурыл
тартьщкыраган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМК0Б, 1963, 97
б.).
129. Кукылдап // Он» бозару, туе! бузылу, сурлану.// 10 том, 198
б.
-Бул жакта да жанбыр жок екен гой ез 1, жердщ кукылдануынай, Ш1рк 1н! (Есенжанов X. Ак Жайык, 2, Алматы, Жазушы, 1968, 61
б.).
130. Кура //1) Ылгал мен кун сэулес! жетюпеу салдарынан
ес 1мд 1ктердщ еспей калуы, Т1ршш 1пн токтатуы, солу, саргаю. //Казак
эдеби ТШ1Н1Ц сезд!п, Алматы, 2011, 10 том, 204 б.).
Ой, балалар, балалар, // Коныркай куз болыпты// Курап жапырак
солыпты. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМК0Б, 1960, 71 б.).
131. К у^агыз//Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш н щ сездю»
(Алматы, 2011, 10 том, 282 б.) ютабында бул соз мулде кгрмей
калган.Б 1зд 1шие: «Адам, мал т.б. жок болган сон, кещст 1кт1Ц иес!3,
босап, ущрсйГп калуы»- деген аныктама доп келед|. К-Ж.
93
Адыра калгыр ку Нарын, //Талауга тусш, булшш,// Адамы койдай
кырылыпУ/Кулагызып жер калды-ау, //К,арагай, кайьщ, тал, терекУ/
Калыц орман, ну калды-ау! (0тем1сов М. влецдер жинагы, КМКЭБ,
1958, 86 б.).
132. Кулагын сарсытты// Айта-айта мез1 кылды, ыгыр кылды. //
Казак эдеби тш нщ создай, Алматы, 2011, 10 том, 286 б.
Айтысуга Берекет// Арзу[кумар] болып жур деген, //Сарсылды
коптен кулагым.(Акберен [Кашаган] //, Алматы, 1972,112 б.).
133. Кулазы// 1) И еаз кацырап бос туру (уй, мекен, жай). //10
том, 283 б.
Кулазыгап далага// Куладын турмас байласан.(Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 294 б. Базар втемков).
134. Кулазы// 1) Иесхз канырап бос туру (уй, мекен, жай). //10
том, 283 б.
©зеннщ бойы кулазыр, //Жайлаган кетсе елдерь (Бес гасыр
жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 63 б. Актан Керейулы).
135. Кулазы// 1) И еаз кацырап бос туру (уй, мекен, жай). //10
том, 283 б.
Кара-баркын тартып карацгылана бастаган аспанда туксиген
катал кабак кулазып жудеген иес1зд1к бшнгендей. (Эуезов М.
Шыгармалары, 1, Алматы, 1967, 165 б.).
136. Кулазы// 1) Иесхз кацырап бос туру (уй, мекен, жай). //10
том, 283 б.
Кешеп журт алдыцда//Кершед1 кулазып. //Журмегендей жан
мунда, //Жатады бхр кур жазык. (Орманов Г. Тацдамалы олецдерх,
Жазушы, 1967, 31 б.).
137-Кулазыт// Коцшс1зд1к орнату, жабыркату.// 10 том, 283 б.
Камка да , озх де Кутжанныц жас кабьфын кулазытып, жалгыз
тастап,... кегюс! келмедх. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 32
б.).
138.Кулыксыз// 1) Ынтасыз, ыкылассыз. // Казак эдеби тшнщ
сездщ, Алматы, 2011, Ютом, 315 6.
Сейлеуге келгенде касарган кулыксызлыгы- Ярмоланыц
табигатына тэн касиетт болатын. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978,
115 6.).
139. Кулыксыз// 1) Ынтасыз, ыкылассыз. // Казак эдеби тшнщ
со здт, Алматы, 2011, 10 том, 315 6.
Ол сыпайы турде кулыксыз гана тыцдады. (Коллинз У.У. Ай
сэулел! асыл тас, 5Калын, 1978,222 6.).
140. Курыс // 1/1. Бой жаздырмау, аресу, дененщ катып калуы.//
Казак эдеби -плхшц создхп, Алматы, 2011, 10 том, 441 б.
94
[Жекпе-жекте]. Ат тлзесш бупстх //Бупсе-бупсе турысты// Щмне
б!р1 умтылып //Такымдары курысты. (Батырлар жыры, Алматы, 1959,
121 б .).
141. Кызыл шака// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
свзд 1п» (Алматы, 2011, 10 том, 505 б.), ютабына бул сездер мулде
гармесе, одан бурынгы 10 томдык «Казак тш н щ туащйрме создш»
(Алматы, Гылым, 1982, 6 том, 568 б.) кггабына бул сездер
енлзшгешмен, тап осы мэтшге лайык магына камтылмаган. Бхздщще:
«Кызарып, баттиган жараньщ кершюЬ>- деген аныктамага жуп нуге
болады. К-ЖКезерген ерш жарылып, //Кызыл шака кен жара. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 190 б.).
142. Кь1лжи// 2. Ауыс. Мурдем кету, елга кету. //Казак эдеби
тшшщ СОЗД1П, Алматы, 10 том, 529 б.
Милиционерлер кылжиган хабарын алгасьш... Асан ... (Муканов
С. Ботагоз, Алматы, 1967, 473 б.)
143. Кыркыл //1 ) Кесшу, киылу.// 10 том, 598 б.
Кшм берсе, беред 1 жыртылганын, // К1р, сасыгын, жен, жата,
кыркылганыи. ('Горыайгыров С.Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,
280 б.).
144. Кырсыз // 2. Ауыс. Еш нэрсеге еб! жок, икемс1з. //10 том,
605 б.
Кырсызга ем 1р тым саран, //Бурауын бермес онайга. (Орманов Г.
Таадамалы олецдер!, Жазушы, 1967, 356 б.).
145. Кырсыз // 2. Ауыс. Еш нэрсеге еб 1 жок, икемаз. //10 том,
605 б.
[Жасагаиберген]. Ауьшга ан келсе кора тубхнде жатып уретш
софы агамныц ала мойнактары секщщ, нансан, ез басым кызкыркынга кырсыз-ак боп туыппын,- дед 1 кулш. (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 304 б.).
146. Кырсыз // 2. Ауыс. Еш нэрсеге еб! жок, икемс1з. //10 том,
605 б.
Казекец багынуга кырсыз халык- (Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы,
1981,76 б.).
147. Кырсык шалды// Пэлеге тап болды, кедерпге ушырады,
кырсык айналдырды. // 10 том, 606 б.
Тайманньщ улы Исатай //Агайынныц басы ед 1, //Алтын ердщ
касы ед 1, // Исатайды елт 1р т , //Кырсык та шалган 6 (ЗД1Н ел.
(0тем1сов М. Олендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 33 б.).
95
148. Кыршыл // 2) Кшмнщ буктелген, кайырылган жерлершщ эр
нэрсе тшп, уйкелш кыркылуы. //Казак эдеби тш нщ сездоп, Алматы,
2011 , 10 том, 611 б.
Еси жевдер!, етектер! кы рш ы лган (кара, коцыр бешпенттерш).
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 117 б.).
149. Кытымырлык И Катыгездшдаталдык, каттылык. // Казак
эдеби тш нщ сезд1п, Алматы, 2011, 10 том, 641 б.
Созге, б1рак, пэлендей кытымырлыгы да жок ед1. (Сулейменов
А. Бесш, Алматы, 1970, 6 б.).
150. Лепс 1 // Тамак ауруынын бгр Тур!. К-Ж.
Тамагыньщ лспскй бар Жацыл да сыбырлай сойлеп Аканньщ
кайгысынан мулдем жудеген. (Жушсов С. Акан серг, 2 Алматы, 1977,
51 б.).
151. Малжалан// Ескерту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби
т ш ш щ сезд 1П » (Алматы, 2011, 11 том, 42 б.) кггабына бул сез
е н б еге н ш ескерте отырып, оз туш ш м гё д ! жетк1зем1з: «Ш ш ш х бузылып,
буЛ1Н1П озгеру!». К-Ж.
Папиростьщ тутдп лездщ арасьгада малж аланып капты, мен
б^рак жирснгем жок. (Сулейменов А. Бесш, Алматы, 1970, 89 б.).
152. Манаура// 1) Кершп-созылып жайбаракаттану. //11 том, 56
б.
Кейб1р байлар мапаурап, //Эпргк наукас тымаурап, //Жарлыны
керсе мыскылдап, //Орынсыз суйтш куш кылад. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 265 б. Кашаган Курж1манулы).
153. Манды//1с1 м а ил ы мал ы .//Шару а ойдагыдай журмед1, жолы
болмады.// 11 том, 57 б.
Кун шыга басталган мимырт кимыл эл) сол кыбьф-кыбыр калпы.
Мандымайды да, токтамайды да. (Кекщбаев Э. Уркер, Жазушы,
1981,327 б.).
154. Маргау тарггы // Маужырады, манаурады.// 11 том, 74 б.
Б1рак басына мардымды ой-п1К1р келетш емес, санасы
туткырланып, акыл-ес1 маргау тарта берд1. (Жумадшов К- Сонгы
кеш, Алматы, 1974, 111 б.).
155. Маргаулан // Саябырсу, тынышталу.// 11 том, 75 б.
Ек1 пулемет анда-санда б!р ун берш, маргаулана бастапты.
(Мус1репов Г. Казак солдаты, Алматы, 1967, 316 б.).
156. Мардыма// БелгЫ б!р ю-эрекет, ойдьщ нэтиже бермеуд, алга
баспауы. К-Ж.
Сол ойы мардымады. (Сулейменов А. Бесш, Алматы, 1970, 73
б.).
157. Масыл // 0зд1пнен кун керуге жагдайы жок•// 11 том, 96 б.
96
Жаман туыс- б1р масыл, //Аркалаган куммен тек. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984,234 б. Култума Сармуратулы).
158. Мэргау кетп // Мулде кетп, аулактады, алые кетп. //11 том,
135 б.
1штершен: «Мынаны бхр тулен турткен екен!» «Мэргау кетейш
деген екенсщ!.. 0 з обалын езще!»- деген сиякты ажарлары бар ед1.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 110 б.).
159. М итыц // Титыктаган кыска козгалысты бейнелейпн соз. //
11 том, 249 б.
[ак эскерх шубыруы]. Журшх баягы митыц аяц, енбейдь (Акышев
3. Акбел асуы, Алматы, 1971,219 б.).
160. Моли //2 . Ауыс. Жарыктьщ элареп солгын тартуы.К-Ж. / I I 1
том, 306 б.
[Жулдыздар]. Б1реулер1 торге шыгуын шыкканымен, жан-жагына
шашар жарык таба алмай мелисе, екпшн б 1реулерь.. (Кекшбаев Э.
Уркер, Жазушы, 1981,21 б.).
161. Музда // 1)Тоцу, жаурау, калшьшдау. //11 том, 328 б.
Муздагаи елдщ журепн // Жьшытуга мен юрермш.
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 87 б.).
162. М укал // 2. Ауыс. Сагы сыну, бета кайту.//11 том, 334 б.
Сергелдец сешл, серуен кезещнде, //Ер аттан мукалады, ат тагадан. (Бес гасыр жырлайды, 1, Жазушы, 1984, 172 б. Жанак (17701856).
163. М укал // 2. Ауыс. Сагы сыну, бетх кайту.//11 том, 334 б.
Кылыштай кигыр алмас ем, //Шарга шауып мукалдым.
( 0 тем 1сов М. Элецдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 115 б.).
164. М укал // 2. Ауыс. Сагы сыну, бетп кайту.//11 том, 334 б.
«Менщ каламымныц ушы элх мукалган жок. (Коллинз У.У. Ай
сэулел! асыл тас, Жалын, 1978, 352 б.).
165.
М укалт//
1)
Бхр
нэрсешц
жузш
майрылту,
тукылдандыру.//! 1 том, 334 б.
Атымын [жен-жобы, рет1] таппай ю кылса, //Кайратка салып куш
кылса, // Айбалтаны м укалткан, //Кайында катты без болар. (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,295 б. Базар Этемюов).
166. М укалт// 2. Ауыс. Кинау, азап шекпру.// 11 том, 334 б.
... ушкьф сез1М1П м укалтаты н шарапкумарлыкка салынды.
(Хемингуэй Э. Килиманджаро- карлы тау, Жазушы, 1977, 15 б.).
167. М укат// 3) Беттн кайтару, тойтару.// 11 том, 335 б.
Кощлш жастыц мукаты п, // Кайгыга ойын толтырган.
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 147 б.).
168. М уш кш // Жагдайы ете ауыр, нашар. //11 том, 400 б.
97
[Зылиха] М у пиал халге туст 1 ол анда газин, / /Ы р сагатка кермесе
Ж усш ж у з ш ,... (Гашык-наме, Жазушы, 1976,403 б.).
169. М у ш кш // Ж агдайы оте ауыр, иашар. //I 1 том, 400 б.
Бугшде м уни ал 1С бар басымызда, // Басы сау сейлеупй ед 1к
жасымызда. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 67 б. Мэдел!
( 1816- 1888).
170. М уш кЫ // Жагдайы оте ауыр, иашар. //1 1 том, 400 б.
Эр нсгшк гарштердщ 1с! м уш кш , // Я, рахман, езщ бхр жен
табасыц да. (Торыайгыров С. Ш ыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 67 б.).
171. М уш кш // Жагдайы ете ауыр, нашар. //11 том, 400 б.
...онсыз да м уш кш хал1мд1 одан жаман киындатып алмайын, ...
(Стендаль, Кызыл мен кара, Алматы, 1978,519 б.).
172. М ы гы м // 2. Ауыс. Куатты, к у н т . // 11 том, 401 б.
Когамдык курылыстыц непз! де мыгым болмас едг. (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 55 б.).
173. М ы ж ы р ай // Е скерту: 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездхп» (11 том, Алматы, 2011, 402 б.) ютабында бул сездщ уттпнтгп
ауыс магынасы ашылмаган. Б1здщше: «Корку эсерднен сикы кету,
сум 1рею»- магынасы оршген. К-Ж.
[Каракуска лашын тигенде] Кептерд! коя берш м ы ж ы райды ,//Элгще кодиланган арам сасык-( Сейфуллин С. Шыгармалары, 2,
КМКЭБ; 1960,33 б.).
174. Мыжырайт//Жаншу, жапырайту.// 1 1 том, 402 б.
Кейде тш т 1 кэрйпкке монынсунып калгандай,- ауылдагы
саудыраган шалдардан айыргысыз боп керше-пн. Эсдресе, кос баддагы
журсе де, турса да жермен жексен гып м ы ж ы райты п ж 1берепн.
(Найманбасв К- Беймезгш конак, Жазушы, 1978, 67 б.).
175. М ы л ж ала// 1 ) Мылжа-мылжасын шыгару, езу, езгтлеу.// 11
том, 407 б.
Баржаны муз м ы лж алап кетт1. (Горький М. Фома Гордеев,
Жазушы, 1978,4 б.).
176. Н азары цайтты // Ескерту: кейшп 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ С03Д1П» (Алматы, 2011, 11, 454 б.) ютабында бул сездер
карастырылмаганын ескерш , ез байламымызды усынамыз: «Бел
кайтты, басылды»-К-Ж.
Таудай болтан талаптьщ, //Н азары кайткан кун болган.
( 0 тем 1сов М. Олендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 65 б.).
177. Н ем кетп// Немкурайды, самаркау. //Казак эдеби тш нщ
с е з д т , Алматы, 2011, 11 том, 539 б.
... жобалаган адам окып, бш м ала турса да, ез м 1ндепн салдырсалак нем кетп аткарган. (Гончар О. Конырау, Алматы, 1973, 276 б.).
98
178. Немкетплйк // Енжарлык, селкостык, немкурайдылык.//
Казак эдеби т ш н щ с е з д т , Алматы, 2011,11 том, 539 б.
Элиманыц немкеттш пне ыза болам. Негылган бейгам жан
екешн. (Найманбаев К- Беймезгш конак, Жазушы, 1978, 117 б.).
179.
Нысапсыздык//
Коз!
тойымсыздык,
ашкездж,
канагатсыздык. //Казак эдеби тш нщ создап, Алматы, 2011, 11 том,
596 б.
Солардыц б!р1, онда да ец басымы,- ны сапсы зды гы ед 1.
(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 3 б.).
180. Обыра // Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш нщ создал»
(11 том, Алматы, 2011, 607 б.) ютабында бул сез ескершмеген.
Б1здщше: «Ыгы-жыгы шашылган ко кыс зат т.б.» угымы орнектелген.
К-Ж.
Кыстау ондагыдай жинакы емес: ... обраган коцней , шептен аяк
алып ж у р п аз. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 381 б.).
181. О йсы ра // 2) Б1р нэрсенщ курт темендеу1, азаюы.// 11 том,
639 6 .
Жуттан ойсы рам ай шыккан Кдсымбек кана. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 102 б.).
182. Ойсырат// Есксрту: кешн шыккан 15 томдык «Казак эдеби
тш нщ СОЗД1П» (Алматы, 2011, 11, 640 б.) ютабында бул создщ уп нй й
ауыс. магынасы бершмеген. Б1здгцше: «Азайту, шомейту»- деген
магына доп келедь К-ЖУй кожасыньщ руксатын да, иек кагуын да кутпестен келген
бойдагы адымдап озган уй торше таяу юлем устше отыра кето де, тап
сол мезетте шэюрт Мерхайырдын еюнш! уйден кос колдап котерйд
келген улкен керсен кымызына бас салды, оны ойсырата жутыпжутып ж 1бер 1п, бЁр демде жартыдан теменде'пп-ак тастады.
(Есенжанов X. Ак Жайык, 3-ютап, Алматы, Жазушы, 1969, 57 б.).
183. О л ак // 2 ) 1ске икем 1 жок, ебедейс1з.//11 том, 667 б.
Ойымда жок окпе-калдык, //Ол мшезге мен олак; //Журепцд!
тондырарлык-// Жарамайды ол кабак... (Орманов Г. Тандамалы
олендер 1, Жазушы, 1967, 286 б.).
184. О л кы // 2. Ауыс. Жетюпей, кемдеу турган, кем1с. //11 том,
671 б.
Жарым о л к ы бодцы деп// Жемеймш т п т уайым. (Батырлар
жыры, Алматы, 1959, 44 б.).
185. О сал д ы к // Осал болушылык , ЭЛС13Д1К.//12 том, 27 б.
Оз 11пн олкылыгына, осалдыгына, дэмешшдхгше куле бшетш де
оз 1. (Эгймкулов Т. Сырлы наз, Жазушы, 1977, 195 б.).
186. О сал ды к// Осал болуш ы лы к, элс13Д1к.// 12 том, 27 б.
99
[улын карсы алган анага]. Арина Власьевна, маукынды
бассацшы, сабыр етсещш, осыншама осалдыктын кереп не?
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 125 б.).
187. 0 лус1ре// Олеуаре// 2) Эрен жану, сенга бара жату, боларболмас жылтылдау, кунпрттену (от шам). // 12 том, 135 6.
[вулканный]. 0лус1реп, элареп, /ЛГупш кейде шыгады.
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 129 б.).
188. бнбейд! // Нэтиже жок, демек нашар.К-ЖЖургс алгашкы бетте ширак ед1, б1раз кун еткен сон келис те,
адам да кажыды, еибейдк (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 333
б.).
189. 0ид|мсд|// Нэтижес! болмады, эрекетп юке аспады. К-Ж.
... жануар барлыгып калды, алкынып адымы ешпмед!. (Акышев
3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 133 б.).
190. Оцсздсн// 1) 0нез пайда болу, баздану. //Казак эдеби тшнщ
сездт, Алматы, 2011, 12 том, 177 б.).
Сендерд1 осылай етш кещлдещцрмесе, мун-шерден кегерш,
онездешп б1терс1ндер. (Шолохов М. Тынык Дон, 4, Алматы, 1956, 128
б.).
191. 0рб|т//2) Кебейту, молайту. //12 том, 188 6.
Аракка апиынды езш 1Ш1П, //Б1р кусын мал-басывды ерб!тпеген.
(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 142 6. 0сет Найманбаев).
192. Пэруэйс13Д1к// Пэруайсыздык // Камсыздык, каперс1зд1к.
//12 том, 340 б.
Б1рак м1нез1н1н пэруэйс!зд1п ес к1рмеген балага тен. Досыньщ
сондайлык срсшктерш ойлап, Абай кул1П Ж1берд1. (0уезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 329 6.).
193. ПсЙ1Л1 к уы р ы л ды // Ниет! тарылды. К-ЖПсй1Л1н мунша неге куырылга»?// Шапканда жуйр1к ед1М
суырьшган [кондыргысы келмеген б!р сопы кел1И1не айтканы]. (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 258 б. Кашаган Курж1манулы).
194. Пышыра// Басы б1р1кпей, белек-белек болып бел1ну,
шашырау, бытырау. // 12 том, 420 б.
Бет-бетхне пы ш ы р ап кеткен елд1н басын б1р1кт1рмек болды.
(Нурпешсов 0 . Кан мен тер, 3, Алматы, 1970, 189 б.).
195. Рабайсыз// Келапайсыз, женс^з, ебедейс1з. //Казак эдеби
тшшщ сезд!гц Алматы, 2011, 12 том, 433 б.
[Карасай келпрсу1]...- 'Ппт1 содан [малдан] кутылганына мын да
б1р тэубс айтып отырмын,- деп рабайсыз кулд1. (Жун1СОВ С.
Жапандагы жалгыз уй, Жазушы, 1965, 171 б.).
100
196. Сагалда// Сагал-сагал ету, кдр кожалактандыру. // Казак
эдеби тшшщ сездхп, Алматы, 2011, 12 том, 525 б.
... ШЭЛ1СШ сагалдап алмау ушш кез жасын ез 1 тым жылдам
суртп. (Тургенев И.С. Экелер мен балалар,Жазушы, 1977, 131 б.).
197. Салгырттык //Селкостык, енжарлык. //12 том, 592 б.
Кауш-катерге тайсалмай тура карау- адамньщ жан-жуйесш
бшкке кетерш, зерхккен салгырттыктан куткарады. (Стендаль.
Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 372 б.).
198. Салдыра // 2. Ауыс. Элсхреу, дел-сал болу, босау.// 12 том,
595 б.
Осындай тепе кем-кетхк, дхмкас болып, шбхген, сорлы малдьщ
айналасындагы адамдар да жудеп, салдырап бхткен екен. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 305 б.).
199. Салдыра // 2. Ауыс. Элсхреу, дел-сал болу, босау.// 12 том,
595 б.
Б»р жума катты аурудьщ соцынан Абай салдырап, аса жудеп, ете
элехз куйде, ес жия бастады. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,
661 б.).
200. Салдыра // 2. Ауыс. Элареу, дел-сал болу, босау.// 12 том,
595 б.
Коркыныш пен куд1ктен ецсеа тусш, салдырап жудеп кеткен
экесш аяганы да болар. (Эуезов М. Шыгармалары жинагы, 6,
Жазушы, 1980,430 6 .).
201. Самаркау// Кещпсдз, селкос, кернау, немкурайды. //12 том,
626 6 .
... басын самаркау шулгып... (Эшмкулов Т. Акбоз ат, Алматы,
1962, 128 б.).
202. Самаркау// Коцшйтз, селкос, керенау, немкурайды. //12 том,
626 6 .
Алгашкыда самаркау сейлеген Назаров бара-бара кызынып,
соракы жэйперд! тдзбектеп кетп. (Эл 1мкулов Т. Сырлы наз, Жазушы,
1977, 263 б.).
203. Самаркау// Кощлаз, селкос, керенау, немкурайды. //12 том,
626 б.
Мырза уй 1шшдеп уйренш!КТ1 дуниелерге самаркау карал
жатып, коз! осы ерге тускенде: «Мен атка мшгел1 кай заман»- деп
ойлады. (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 591 б.).
204. Самаркау// Кощлаз, селкос, керенау, немкурайды. //12 том,
626 б.
101
... маркиздщ соншама самаркаулы гы на тусшбед!, ... байкаса
[ол]... не ютеп, не коярын бшмей, мулде дал болып жур екен.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 524 б.).
205. Самаркаулык // 2) Селкостык, немкурайдылык,
керенаулык. //Казак эдеби тшшщ се зд т, Алматы, 201 1, 12 том, 627 б.
Осынау салтанат пен зержкен сам аркаулы кты н ортасында
Жюльен тек де Ла-Моль мырзага ерекше ынта бйэдрдь (Стендаль.
Кь1зыл мен кара, Алматы, 1978, 308 б.).
206. Сарацда// Бегелш, сыздыктатып жауап берд1. К-Ж.
Кунанбай сезше шапшан жауап кайырган жок. Сарандап
барып...
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 115 б.).
207. С арансы // Сезге сарацсыды// Кеп сейлемед1 сейлеуш
азайтты. // Казак эдеби тш нщ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 679 б.
Атаман жауапка саранси бастаган сон— (Сэрсенбаев Э.
Толкында тугандар, Алматы, 1953, 135 б.).
208. Саудыра // 2) Кеуш кету, кургап, катып-семш калу. // 13
том, 22 б.
Сауды рап тур саганак, //Кус тупсендей туырлык-(Орманов Г.
Тандамалы елецдер1, Жазушы, 1967, 9 б.).
209. Саудыра// 3) Кур сулдер1 калу, картайып, суйеп курау. //
Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2011, 13 том, 22 б.
[НИркеуде- азап шегунп сурет1 туралы. К-Ж.]. ©31 арык, ею аягы
салбьфап, тек сулдеа саудырап калган. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе,
Жазушы, 1978, 8 б.).
210. Сау тамтыгы калмады// Тозып, жыртылып б1тп, дымы
калмады. // Казак эдеби тш нщ с е зд т , Алматы, 20 11 , 13 том, 29 б.
... бул колдардьщ сау там ты гы калм ай тер1С1 сыдырылып, жаражарадан эбден кустенщ КетштГ. (Гончар О. Крцырау, Алматы, 1973,
262 б.).
211. Сауыстан// С1р1 боп баттасу, юр болу. // 13 том, 39 б.
Тер сщш, сауыстапы н калган калпагын ки1п... (Досжанов Д.
«Жулдыз» журналы, 4, 1969, 32 б.).
212 . Саябырла // 1 ) Акырындау, бэсендеу. // Казак эдеби тшшщ
сезд т, Алматы, 2011, 13 том, 50 б.
Жур1с саябырлады. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 346
б.).
213. Саябырсы// 1) Б 1ртшдеп жайлап бэсендеу, тыншу. // Казак
эдеби -ПЛ1НЩ с е зд т , Алматы, 2011, 13 том, 51 б.
Бугазга юре толкын саябырсыды, оньщ есесше... (Троя
сурапылы... (ауд. Сещймбеков А.), Жазушы, 1974, 19 б.).
102
214. Селкеулв// Олпы-солпы эз|рленбеген калыпта. К-Ж.// 13 том,
144 б.
[ДинаЩомбыраныц кулагын бурамастан, сол селкеул! куйщце
61р куй тартты. (Бакбергенов С. Кдйран шешем, Алматы, 1963 , 187 б.).
215. Сем 112) 0С1МД1Ктщ, гулд1ц жайсыз ауа райынан,
ылгандандырылмагандыктан оспей солып калуы. //13 том, 148 б.
... шсу 1 жетш, сем 1п, кебуге айналган итмурын, каракат, кой жуа.
(Акышев 3. Жаяу М^са, Алматы, 1978, 332 б.).
216. Сол // Курау, сему, шегу. //13 том, 256 б.
Ой, балалар, бапалар, //К,оныркай куз болыпты// Курап жапырак
солыпты. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,71 б.).
217. Солдыр// Ескерту: кешнп 15 томдык «Казак эдеби тш нщ
созд1П» (Алматы, 2011, 13 том, 260 б.) бул сездщ ушший ауыс
магынасы калып койган. Бхздщше: «Ауыртпалык ерщущён адамньщ
элареп, жудеуЬ>- деген аныктамага иек арту керек. К-Ж.
Какакулап шакырмай, //Канды кебис туюрмей, //Алгашкы алган
арудын //Акша бетш солдырмай, //Ата менен ананы // Кайгыменен
катырмай,... (0тем1сов М. Элевдер жинагы, КМКЭБ, 1958,94 б.).
218. Солгында //1 ) Бэсендеу, баяулау, элс!реу. // 13 том, 259 б.
Жэрменке ашылгалы айдан артык болса да, //Кызуы мен желщ
эл1 басылып солгындаган жок- (Эуезов М. М. Килы заман, Жазушы,
1975, 10 6 .).
219. Солгында // 1) Бэсендеу, баяулау, элареу. // 13 том, 259 б.
Ойын-сауык аса кызу боп басталып, тан аппак атканша
солгындаган жок- (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 333 б.).
220. Солдыр // 2. Ауыс. Курту, жою, жок ету. // 13 том, 260 б.
Сау акыл, сергек жанды санадан солдырар кара дулей!...(Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 6 , Жазушы, 1980, 89 б.).
221. Сопи// Сопайт //2) Кал киту, кылтиту. // Казак эдеби-тшнод
С63Д1П, Алматы, 2011, 13 том, 273 б.).
Кудай тек ку басынды сопитып урпаксыз кылганнан сактасын.
(Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,117 б.).
222. Кобес! соплд! //Ыдырады, быт-шыты шыкты, сет 1нед1. // 8
том, 156 б.
Ел боскан сон бос калды // Узын Сырдыц ересх, //Соплгендей
боп калды //Кызылкумньщ кобес!. ( Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы,
1985, 133 б. Ергебек Кугтыбайулы).
223. Суси //Сусы// ...сыргып кету, сырылу.// 13 том, 343 б.
Такгайлары ацгал-сангал болып [сусиган] сусыган жаман ат
кораныц туб)нде отырып... (Сейфуллин С. Шыгармалары, 4, КМКЭБ,
1962, 162 6 .).
103
224. Суйкылттан // Суйылгандай кожырап нашарлады. К-Ж.
Сеш сагынганым сонша: осы сагатта салым суга кетш, сурым
кашып, секунд сайын сола тусш, судай суй кы лттан ы п , сен соккан
сазандай сауыга алмай сары ауру сыкылданып, сеюп [дурысы «сем1п»
болса керек. К-Ж.] солып барамын. (Тайшыков К- Октябрь ушкыны,
Алматы, КМКЭБ, 1962, 119 б.).
225. С р ы к тусп// Сул к тусш жатты// Кимылсыз жатты,
козгалмады. // 13 том, 368 б.
Дэркембай енд 1 сулык тусш, жым-жырт кез жумып калды.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 165 б.).
226. Сулелен// Унжыргасы тусу, кещлаздену, сшелену. // Казак
эдеби тш ш щ С83Д1П, Алматы, 2011,13 том, 416 6 .
[Куйеу1 юрш келе жатканда, Акбала] кайгы соккан денесш эрен
билеп, сулелешп турегелдх. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, 2, Алматы,
1964, 55 б.).
227. Сурсниз // 2. Ауыс. Кызыксыз, мэназ. // Казак эдеби т ш щ
с е зд т , Алматы, 2011, 13 том, 436 б.
«Мына Круазенуа сиякты макулыктарга байланган ем1рхм кандай
сурсциз болар едх»- деп ойлады ол. (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 348 б.).
228. С ы гы р // 2) Кудай аткан, соккан.// Казак эдеби тш нщ
с е зд т , Алматы, 2011, 13 том, 461 б.
... ертен экенмен екеум13Д1 тагы араз кыласын-ау, сыгыр!- деп,
Суй1нд1к кул!п койды. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 154
б.).
229. Сы ды рыл // Сырылу, тер1С1 жаралану. // 13 том, 464 б.
Туганбай. [Шолак ат туралы. К-Ж.]
Мына ку шолактьщ аркасы ошактай! Курым ки!з куйпзш экел!
Бар аркасы сы ды ры лы п, сылынып калыпты гой.(Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 108 б.).
230. С ы ды ры л // Сырылу, терю 1 жаралану. //13 том, 464 б.
Курнос Иванныц колын кенд1р Ж1П киып, терю 1 сыдырылып
кето. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 180 б.).
231. С ы кп ы т // 1 ) Бет-элпет, кешп-кескш. // Казак эдеби тш нщ
сездхп, Алматы, 2011, 13 том, 487 б.
Командирлер болмаса кара солдатта сыкпыт жок. (Акышев 3.
Акбел асуы, Алматы, 1971, 171 б.).
232. С ы лкы лда // 4. Ауыс. Буландау, еркелеу, еркетотайлану. //
13 том, 498 б.
Солармен эмпей боласьщ, //Жумыссыз журсен сылкылдап.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 276 б.).
104
233. Тайдыр //Айныту, тайсактату. // 13 том, 620 б.
Кеп жыл бурын Семей эммдер! тайдырып Ж1берген жаксы жан
бул кунде бш м соцына тусш; Зайсан жакта, Алтай алабында жур.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 217 б.).
234. Тайсакта // Каймыгып, именхп тайсалу, кашкалактау. // 13
том, 626 б.
Ондай махаббат алдындагы кедергщен тайсактап кешн шепне
алмайды. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 373 б.).
235. Такырлану// Тыкырлану, шеп шыкпау. // Казак эдеби
Тшшщ сезд1п, Алматы, 2011, 13 том, 643 б.
Такырланып калган жазгы жайлаудан келе жаткан жылкы...
(Муарепов Г. Улпан, Алматы, 1975, 7 б.).
236. Талмаура // Элсхреу, ел 1мс1реу, узхлу. // Казак эдеби тш нщ
СОЗД1П, Алматы, 2011, 13 том, 668 б.
Куй ыргагы талмаурап, жщшисерхп, дхрхл кагып турды да,
кайтадан бел алып, коцыр сарынга кешть (Эл 1мкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962,202 б.).
237. Талмаусыра// 3. Азаю, сиреу, нашарлау. К-Ж. //13 том, 668
б.
-Бэрх дс тал тусте тым камеей, талмаусырап еетшедх. (Кекшбаев
Э. Дала балладалары, Жазушы, Алматы, 1968,124 б.).
238. Талмаусыра. 3. Азаю, сиреу, нашарлау. К-ЖПарктен кайткандар болса керек, казак энх, татар жыры бхртебхрте талмаусырап, алыстап барады. (Жумадшов К- Сонгы кеш,
Алматы, 1974, 88 б.).
239. Таидырсыздык // Демеушхден айырып кансыту, негхзс1здхк.
К-ЖСырткы сымбаттыц Гзгшпмен табиги уххггаскан сулулыктын
осынау бхр озгеше тур 1 оган журек нэршщ тандырсыздыгы секшдх
болып кершбейтхн болды. (Стендаль. К^ызыл мен кара, Алматы, 1978,
365 б.).
240. Коп тапалды// Тапталып тыкырланды. К-Ж.// 13 том, 710 6 .
Со жылы Акбала кашан Акшилх бойыныц к е п тапалып, бай
ауыл жаца журтка аударылып конганша бхр ецкей косетек ак кейлек
ки1п журдх. (Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 803 б.).
241. Тарык // 1) Киыншылык, жокшылык керу, зэру болу,
кысылу. //14 том, 16 6 .
Тарыккасын айтасыц-дагы. Найманбаев К- Беймезпл конак,
Жазушы, 1978, 79 б.).
242. Тарык // 1) Киыишылык, жокшылык керу, зэру болу,
кысылу. // 14 том, 16 6 .
105
Эйтеу1р тарыгы п калмайын деген ниетпен... (Коллинз У.У. Ай
сэулел! асыл тас, Алматы, 1978,175 б.).
243. Татыма // Ештенеге лайьщ емес, кунсыз. К-ЖОнык1 дурыс: менщ оган деген махаббат сез1м 1мдей сезгм - ол
кызга таты майты н сез1м... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар,
Жазушы, 1977,320 б.).
244. Тауаны кайтты // Тауы шагылды, кец ш калды, сагы
сынды. // Казак эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 39 б.).
Окудан тауаным кайтып, ... баска урган бальщтай унжыргам
тусш... (Бегалин С. Замана белестер!, Алматы, 1975, 71 б.).
245. Титы кта// Эш б т п шаршау, дщ кеа куру, болдьфу. // 14
том, 184 б.
Жаз бойы титы ктап, бойдагы куш -куаттан айрылып, жудепжадап журген Эрш сиякты азаматтар мундай толассыз кимылга
кайдан тезсщ, б1рсыпырасы-ак баудай тус1ггп. (Сапаев Г. Туган
жерден алыста, Жалын, 1982, 1 0 б.).
246. Тоздыр// 2) ... берекесш кетеру, шыркын бузу. // 14 том, 205
б.
Ей, Муса, мен не кылдым саган, жаркын, // Кушпенен
тоздырдыц гой ауыл халкын! (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,
223 б. Жаяу Муса).
247. Тоздыр // 2)... берекесш кетеру, шыркын бузу. // 14 том, 205
б.
Енд1 азгырып, кешеп жаксы Кунанбайдын артын аздырып, уй
1шш бЁр уяньщ берекесш тоздырып отырган Абай осы. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 366 б.).
248. Токыра // 4. Ауыс. //Туйыкка т1релу, жабыркау, таусылу. //
14 том, 230 б.).
Бораган кардай болып, буркырадым, // Жалганнан суып кещл 1м
токыралым. (Кепеев МэшЬур -Ж уст. Хал -ахуал, Казан, 1907, 16 б.).
249. Топал // 3. Ауыс. Дэнецес! калмау, журдай болу. //Казак
эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 263 б.
Буны шешуге тоналып калган кецш баспайды. (Эуезов М. Абай
жолы, I, КМКЭБ, 1961, 31 б.).
250. Тосацсы// 1 ) Жатсыну, бетенану.// Казак эдеби тш 1шц
с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 306 б.
-Бил1ктен кеткен адам тосацсыган жылкы сиякты-ау. (Жунюов
С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 233 б.).
251. Тосансы// 1 ) Жатсыну, бетенсшу.// Казак эдеби тш нщ
с е зд т , Алматы, 2011, 14 том, 306 б.
106
Талай жылдардан бер1 орыс кауымынан кол узхп, орысша
сейлеуге де эжептэухр тосацсы п калган Шыцгыс... (Жунхсов С. Акан
серх, 2, Алматы, 1977, 253 б.)252. Тоти // Жер согып калу, куралакан калу. // 14 том, 314 6 .
[Акындар айгысы кезхнде]. Осыдан кешн ауыз аша алмай
тотиды м да калдым. (Нуршайыков Э. Аки кат пен ацыз, Алматы,
1976, 135 б.).
253. Т еп л // 1) Актарылу, куйылу, шашылу. // 14 том, 326 б.).
Эздерхндей хандарды// Кабыргасын сегхлтш, //К,абыргадан аккан
кан //Ат баурына тегш тш , // «Эдш» жаннан туцйггш, // Ат кетше
енгердж. (Этемхсов М. блендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 71 б.).
254. Томенкол // Саласы нашар, арзан. // 14 том, 338 б.
... бхрак олар келдх-кеттхсш елемейтшдей онша тузы жещл
твмеиколдау да адамдар емес. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978, 306 б.).
255. Тузсыз// Ескерту: кейшп шыккан 15 томдык «Казак эдеби
тш нщ сездхп» (Алматы, 2011, 14 том, 412 б.) ютабында бул сездщ
ауыс. магынасы юрмей калган. Бхздщше: «2. Ауыс. Сезшде, 1схнде
береке, нэтиже жок»- деген аныктама енпзу кажет. К-Ж.
256. Турала// 1 ) Эбден шаршау, дхнкес1 куру, болдыру. // 14 том,
432 б
-Бул жатак елхц, Э бйл шырак, сонгы ею-уш жылда тагы туралап
калды гой. Туралатып кетп, оцдырмай туралатты гой, бул ею-уш
жыл... -деп, Дэркембай ... (Эуезов М. Шыгармалары, 5, Жазушы,
1980,243 6 .).
257. Турала// 1) Эбден шаршау, дщ кеа куру, болдыру. // 14 том,
432 6 .
[Ушаков]: -Рязанов узамай кулайды ... Сикорский оны
туралатпай тынбайды. (Мусрепов Г. Жат колында, «Жулдыз»
журналы, 3, 1982, 16 6 .).
258. Туш талацда// Жецхлтектену, шошацдау, тушталакгау. // 14
том ,452 6 .
Тек ж ацагы Сакпаев Сакып кан а окыгандар арасында
тушталаццан, 61рнеше сездерд! орысша айтып, енд1 Абайга карсы
басын какшита кетерш алып сез бастады. (Эуезов М. Абай жолы, 2,
КМКЭБ, 1961,748 6 .)
259. Тугелен // Туте-тутеа шыгарылу. //Казак эдеби тшшщ
сездхп, Алматы, 2011, 14 том, 527 6 .
Устхнде тозыгы жетш тутеленген шидем шекпен, басында
жыртык кулакшын. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 362
б.).
107
260. Тмммрсык// 2. Ауыс. Сыр ашпайтын, сейлемейтш, б1ртога.
// Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 545 б.
... эйел астананын ты мырсы к ем1рше тезе алмады. (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 8 б.).
261. У ш м к// 6 ) Жаракаттыц аскынып кету!.// Казак эдеби тш нщ
с е зд т , Алматы, 2011, 14 том, 667 б.
... эр сезшен «... пендеге будан аскан корлык бар ма?»- деген
ащы сездершщ ушыгын гана сездхре айтты. (Жушсов С. Акан серх,
Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 240 б.).
262. Ушык//2. Ауыс. Араздыктын, екпе-решштщ удей тусу!,
ершуй // 14 том, 667 б.
Саяси халдщ осындай уш ы к кан ы н керген Ботагез «Не боп
кетемхз?» деп уайымдаса, ... (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967, 397
б.).
263. У ш ы кты р //2. Ауыс. Карым-катынастагы шиелешсп
ершхту. // 14 том, 667 б.
-деп, Коновалов ею шонжардын шарпысуын ушыктырмай баса
салды. (Жушсов С. Акан серх, 2, Алматы, 1977, 230 б.).
264. Ушыктыр //2. Ауыс. Карым-катынастагы шиелешсп
ершхту. // 14 том, 667 б.
Ею ж т т т щ сез саптасынан бхр шгешектщ барын ангарган
койшылар эцпменх одан эр! ушыктырмауга тырысты. (Сапаев Г.
Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 15 б.)
265. Уйпалактан // Кобырау, дудырау. // Казак эдеби тшшщ
с е зд т , Алматы, 2011, 14 том, 694 б.
... аркасы уйпалактапган мысык балапанга кастандык шьфаймен
кез киыгын тастап, ... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы,
1977, 10 6 .).
266. Ушын//Бхр нэрседен жеркешп, ттр к ен ш ауыру. // 14 том,
785 б.
Ниетшен- нешеулер // Жемшен жейтш ушынды. (Бес гасыр
жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 285 б. 1зтшеуов Т.).
267. Ушыидыр// Бхр нэрсеш эдейх ушыктыру, ерппту.// 14 том,
785 б
Мен шошынам, осы жумысты ушындырып ж1бере ме деп.
(Эдебиет оку ютабы, VI, Майлин Б., Мектеп, 1977, 105 б.).
268. Уйлес// 1) Сэйкес келу, жарасу, келхсу, уйлесхм табу. // 15
том, 29 б.
Жан жабыгып, тэн тозып, картаярда, // Уйлеспсй басында жур
кецш кьфдыц. (Бес гасьф жырлайды, 1, Жазушы, 1984, 183 б. Жанак
(1770-1856).
108
269. Уйлсспед|// Жараспады, нашарладыД-Ж. //15 том, 29 б.
-Акын да пенде. Ол да уакыткд уйлеспей, ез заманына кызмет
етпей тура алмайды. (Жумадшов К- Сонгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 412
б.). ^
270. Уйлеспед!// Жараспады, нашарлады.К-Ж- // 15 том, 29 б.
... канша сыпайылык керсетш бшдгрмёйш десе де онысы
уйлеспей туратын. (Войнич Э.Л. Бегелек, Алматы, 1978,28 б.).
271. Ушрлйс// бзара жакьш-жуыктык, кумарлык, ушр
болушылык. // Казак эдеби тшшщ создал, Алматы, 2011, 15 том, 42 б.
Шэрш отагасы энпмемен у ш р л т жок адам гой. (Майлин Б.
Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 251 б.).
272. Шагыл // 2. Ауыс. Куий шагылды.//Бет1 кайтты, нашарлап
ойсырады. К-Ж.
Егер с1зд1ц куппщз ш агы лы п калатын болса, онда бйдщ
тэж 1рибем 1зден дэнене шыкпайды. (Коллинз У.У. Ай сэулел 1 асыл тас,
Алматы, 1978, 346 б.).
273. Шагыл // Сыну, кирау. // 15 том, 189 б.
Еспгенщ корлык сез, колда-жумыс, // Жумырткадай шагылды
кунде миым. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 7 б. К°былан
Бэр1байулы).
274. Шайкал // 4. Ауыс. Жаксы калыптан айырылу, куйзелу.// 15
том, 197 б.
Мемлекет бойынша шаруашылыктыц шанкалганын... жасырган
жок. (Жумадшов К- Сонгы кош, 2, Жазушы, 1981, 385 б.).
275. Шайкалгап жок// Жаксы калпынан айырылып, куйзелген
жок- К-Ж.// 15 том, 197 б.
Шайкалгап жок шаруасы, //Баягы есю кушнде... (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 37 б.).
276. Шайырмал// Ескерту: кешн шыккан 15 томдык «Казак
эдеби тш н щ с е з д т » (Алматы, 2011, 15 том, 205 б.) ютабында бул сез
орын алмагандыктан ез уйгарымымызды енпздпе: «Кыцыр, кырсык».
К-Ж.
Шайырмал сезге келе керме. «Артык мхнез керсетсе де, кетере
сал, шырагым. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы, 1962, 270 б.).
277. Шакка // Эрец дегенде, зорга.// 15 том, 207 б.
Энуар уйге шакка жетт!. Сулдер! курып ес 1К жакка отыра кетт1.
(Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы , 1977, 390 б.).
278. Шала// 2) Толык емес, жартылай, шалагай. // 15 том, 214 б.
Жумсаудан жагьщ таласыц, // 1сш1ц керш шал асы н (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 189 б. Майлыкожа).
279. Шашыра //1 ) Бытырау, жан-жакка кету. // 15 том, 304 б.
109
'Пмюкшеп кумнын азгандай кылтанагын аулап [койлар] эр
шукырга шашырап кете бередк (Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы,
1964,113 б.).
280. Шэлд 1рсксй //Шала менгерт, шатпактап сейлеупй. К-Ж.
Аз гана орысша шэлдврекей 61л гендер... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4 том, КМКЭБ, 1962, 139 б.).
281. Шеттс// 3. Ауыс. Аулактау, алые журу. // 15 том, 352 б.
-Дегенмен, Щёшшктщ кызметтен шеттегеш дурыс та болган
екен. (Жумадшов К Сонгы кош, 2, Жазушы, 1981, 253 б.).
282. Шетш // Осал, нашар, нэзйс. // 15 том, 353 б.
[Алшынбай] Тепнде ез басынмен байланыекан сездщ ерппгет
курысын...- деп, шетш нэзйс жайга туспал жасады... (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 115 б.).
283. Шстш // Осал, нашар, нэзж: // 15 том, 353 б.
Осындай шетш жайлар сез бола калса, квздерш аударып кететш,
не кызарып, не сурланып кететш адамдар булар емес-т1. (Мус1репов Г.
Улпан, Жазушы, 1975, 158 б.).
284. Шстше // 2) Шетшен азаю, кему, таусьшу. //15 том, 353 б.
[Адамдар]. Не шетжеп сынып, бул1Н1п кетеда, не татуласып...
(Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978, 148 б.).
285. Шонкиып калды// Кулап калды, жарамады. //Казак эдеби
тшшщ создал, Алматы, 2011, 15 том, 401 б.
Мэмленщ мамык дауысы бос зеренмен шонкиып калган
Сэруарга кайтадан жетт1. (Сулейменов А. Бесш, Алматы, 1970,25 б.).
286. Ш оркак// 1ске жуйрж емес, олак, шалагай, орашолак-// 15
том, 403 б.
Жаратылысында б 1рбеткей, тутас тулгалы Оспан аткамгнер
атаулыньщ алдамыш, бояма, сикыр-сайкал мшезшщ барлыгын айыра
беруге де шоркак- (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 222 б.).
287. Ш оркак// 1ске жуйрж емес, олак, шалагай, орашолак.// 15
том, 403 б.
Айтканым жок еш нэрсе, //0з1м де оган шоркакпын. (Орманов
Г. Тандамалы елендер, Жазушы, 1967, 81 б.).
288. Шоркактык//Осалдык, олактык, нашарлык- // 15 том, 403 б.
Б1рак каладан кеп шыкпаган, ел жайын, жер жайын жаксы
бшмейтш солдаттар бул кугында ш оркактык хтеда. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 358 б.).
289. Ш укырай // 1) Ой тусу, ойыктану, шункыр болу.// Казак
эдеби тш нщ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 457 б.
110
... кей жер 1 ш укы раны п, кей жер! жыртылып калган былгары
диван,... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 126 б.).
290. Шулгелен// Ескерту: кешнп «Казак эдеби тшш щ с е зд т »
(Алматы, 2011, 15 том, 485 б.) ютабына бул сездщ мулде кгрмей
калганына тагы да кынжыла отырып, ез щеш 1м 1м 1зд 1 алга шыгарамыз:
«Турл! кыртыс, ойык орьш алуы». К-Ж.
Осыны айтып Ракым ж ездеа курсшш, мандай терха ш улгелешп
юржие тусш, Мэриямныц жузш керпсг келмеген адам оеюлденш
шетке кар ап бурылады. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,
156 б.).
291. Шытырман // 2) Шым-шытырык, окигага толы. // 15 том,
610 6 .
Тобыкгыньщ талай туйш, ш ы ты рм ан жайларын... (Эуезов М.
Абай жолы, I, Алматы, КМКЭБ, 1961,26 б.).
292. Ыбырсы / / 1 ) Калай болса солай кобырап-кокырсу, ретаз
шашылып жату. //1 5 том, 624 6 .
Арыктыц ы бы рситы н кез 1 куз... (Муканов С. Сырдария, Алматы,
1948, 393 б.).
293. Ы бы рсы / / 1 ) Калай болса солай кобырап-кокырсу, ретаз
шашылып жагу.Ескерту: Кешн шыккан 15 томдык «Казак эдеби
т ш н щ с е з д т » (15 том, Алматы, 2011, 624 б.) ютабында «ыбырсы»
сезше бершген аныктамада «коцырсу» сез 1 кате колданылган. БЬ
бурынгы 10 томдыкгагы «кокырау» сезш (Алматы, Гылым, 1986, 10
том, 378 б.) бойынша енпздж.К-Ж. // 15 том, 624 6 .
Ремонты жаца б тс е н пэтерд1ц 1Ш1 эл1 жиналып болмай ыбырсып
жатыр екен. (Муканов С. Мелдхр махаббат, Алматы, 1961, 409 б.).
294. Ыбырсы / / 1 ) Калай болса солай кобырап- кокырсу, ретсхз
шашылып жату. Ескерту: Кешн шыккан 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ с е з д т » (15 том, Аоматы, 2011, 624 б.) ютабында «ыбырсы»
сезше бершген аныктамада «коцырсу» сезх кате колданылган. Бхз
бурынгы 10 томдыкгагы «кокырсу» сезхн (Алматы, Гылым, 1986, 10
том, 378 б.) бойынша юрпздж .
... тар коридорда ыбырсып жаткан кикым-сикымньщ шетше
шыга алмады. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 61 б.).
295. Ыбырсы // 1) Калай болса солай кобырап- кокырсу, ретаз
шашылып жату. // 15 том, 624 б.
Мен жиналмай ыбырсып жаткан белме шпне карадым. (Коллинз
У.У. Ай сэулел! асыл тас, Жалын, 1978,218 б.).
296. Ыгыр // 2) Адамды мезх ететш, мазасыз. // 15 том, 625 б.
... кунделхкп ыгыр т1рлштщ кул1МС1-куйк1 куйбец1н орынсыз
казбалап... (С.Эш 1мбаев «Жулдыз» журналы, 1, 1974, 201 б.).
I
297. Ы гы р е т п // Тымышын кетсрдх, куйзелтп, мазалай берд 1,
жанын кинады.// 15 том, 626 б.
Бейсеке созх ертеден онын ойын ыгыр еткен, куйзелткен сездер.
(Мустафин Г. Дауылдан кешн, КМКЭБ, 1962, 349 б.).
298. Ырси // 2) Бхр заттын жхп, аузы окыс ашылып калу, аксиып
кер1ну. //Казак эдеби тйпнщ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 674 б.
Жеркепенщ тебесхн кетерхп турган жалгыз кары- жуан белагаш.
Онын да ырсигаи жарыгы бар. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1,
Жазушы, 1978, 11 б.).
299. Ысырап кылды// Т егш п шахнылды, бейберекет рэсуэ
болды. //15 том, 687 б.
Уш жылда бхр келетхн сайлау болса, // Бар малын ысырап
кы лы п тогхп еткен. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 142 б.
Эсет Найманбаев).
300. Ысырап е т п // Ысырап кылды// Тепп шашты, бей-берекет
рэсуэ етп. //Казак эдеби тхшнщ сездхп, Алматы, 201 1 , 15 том, 687 б.
Сонысын токпей-шашпай, ысырап етпей устай бшедх.
(Экхмкулов Е. Кош бол, альбом, Жалын, 1976, 90 б.).
301. 1лдебай кы лды // Ескерту: Бул сездер «Казак эдеби тш нщ
сездхгх» (Алматы, 2011, 705 б.) кхтабында ушыраспагандыктан, ез
тушнхмхзге жугхххемхз: «Курап-жамап амадцады». К-Ж.
Не керек, сонынан, еэрхбхр сол ескщердх жамап, ыздебай гып
беретщ оз1. (Жунхсов С. Акан серх, 2, Алматы, 1977, 36 б.).
118 Нэтиже сипаты
1. Абайсыз / / 1 ) Байкаусыз, андаусыз. //1 том, 31 б.
Келш калар узамай, // Абайсыз жатпай ордада // Камданып,
ханым, кор!- дедх. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 278 б.).
2. А гала// 2) Турл 1 жарыстарда, бэсекелестхкте айкын
басымдылыкпен жещске ж ету .... озык шыгу.// 1 том, 63 б.
... бул атраптагы баска ойыншылардан озып, агалап шыккан,
жэне езара бэсекесх куштх ойыншылар. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,777 б.)
3. А гы л //2. Ауыс. Уздхксхз шубыру, шубау, женкшу. //1 том, 74
б.
Журт Ж1пн ашпай тобеге карай агыла бердх, агыла бердх.
(Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 452 б.).
4. Ажар //3. Ауыс. Абырой, бедел. // 1 том, 100 б.
[Аска дайындалган ас] Бейнет те болса, Абай уйлершщ ажарын
артгыратын болды. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 267 б.).
112
5. Айгак болды // Дэлел, уэж, куэ болды. // 1 том, 139 б.
Жаманга сырывды к;осып сез айтпа, // Кундердщ, куш болганда, II
Сол жаман айгак болар басыца. (ХУ-ХУШ гДазак поэзиясы, Гылым,
1982,74 б. Шалкшз (ХУ-ХУ1 г.).
6. Айгак // 1)Дэлел, куэ.//1 том, 139 б.
Алаяктардыц мистер Люкердщ кызметкерлер1 арасынан ездергне
сыбайлас талканына мунан артык айгак бола ма? (Коллинз У.У. Ай
сэулелх асыл тас, Алматы, 1978,197 б.).
7. Айдын // Айбар, айбат, каЬар, айбын.//1 том, 147 б.
-Мекапардьщ б ел катты!..-Бул Мекапар катай начальник! Десш,
кеп елге Никифоровтыц айдынын асырады. (Эуезов М. Шыгармалы
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 171 б.).
8. Айык// Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сездхгх» (Алматы, 2006,
1 том, 187 б.) К1табында бул сездщ тагы бхр магынасы
камтылмаганына назар аударта отырып, ез шешхмхмхздх енпземхз:
«Азахо, босау, жок болу». К-ЖУзак кунге айыкпаган конак кешке карай кальщдай тустх.
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 70 б.).
9. Айырмыс //Айырмашылык, айырма. // 1 том, 198 б.
... бэр-бэршщ тутас майдан устшде айырмастары жогалып
косылыса араласкан шактары... (Эуезов М. 0скен еркен, КМКЭБ,
1962, 471 б.)
10. Актармала// Мал сойганда хшхн жарып, хшек-карнын, екпебауырын бо л т алу.//1 том, 276 б.
Олар акггармалап, сойылып калган аркардын касынан узай
алмай тур. (Эуезов М. Абай жолы, I, КМКЭБ, 1961, 617 б.).
11. Ала-боле// 1) Ерекше, елден ерек, айрыкша.// 1 том, 340 б.
Куз айыныц кара каткак суыгына карамасган кеппсх ауа
буалдырланып ала-боле те.щз жак туксихп апты. (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 8 б.).
12. Албырт// 1) Бет1 кайтпаган, тауы шагылмаган, екпхнх
басьшмаган.// 1 том, 386 б.
Кобей. Бугхнп Найманмен шиеленхстхрхп отырган сылтауды
айтсам, ол ел таразысын андамаган албырт жастардын шалалыгы.
(Эуезов М. Шыгармалары, 9 том, Алматы, Жазушы, 1981, 35 б.).
13. Алкымда// 3. Ауыс. Жакындау, мацайлау, таяну. // 1 том, 423
б.
[Ушеух]... алкымдап жет1п
келш калды. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4 том, Алматы, КМКЭБ, 1962, 66 б.).
14. Амалда// Амалын табу, лажын табу, ретш , кисынын келтхру.
//1 том, 485 б.
113
Амалдан, о кып, бу кып устаншнен аман-есен ез жатагыма
жетпм. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 141 б.).
15. Амалда// Амалын табу, лажын табу, ретш , кисынын келтхру.
//1 том, 485 б.
Калай болганда да «аят бшмеймш» дегеннен гер1 экенщ алдында
амалдап бшгенш айтып кугылу оган улкен тыныс сияктанды.
(Есенжанов X. Ак Жайык, 1-ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 200 б.).
16. Аныра// 2) Кацырап бос калу, иеаз калу. //1 том, 552 б.
Жасаусыз ацырагаи орданыц н ш аралау Шоканга кызык
кершген жок. (Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы, 1970, 89 б.).
17. Ацыра// 2) Кацырап бос калу, иеаз калу. //1 том, 552 б.
Осы уй кейде иеаз журттай ацырап турады. (Казыбаев К. Ызгар,
Жазушы, 1972, 33 б.).
18. Арымады// Ескерту: «Казак эдеби тшнщ свзд1п» (Алматы,
2006, 1 том, 677 б.) ютабында бул сез камтылмагандыктан, ез
талдауымызды берем!з: «Узшмедц жогалмады, жалгасты». К-ЖБерп атан онан берп Тшеуберд1,// Артынан Тшеуберд! терт ул
ерд1, // Жет1 атацнан бшйгщ арымаган //Саулаган тула бойьщ акыл
ед1. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,44 б. Шеже (1808-1895).
19. Арылма// Ескерту: «Казак эдеби тшнщ сезд1п» (Алматы,
2006, 1 том, 685 б.) ютабында бул сез карастырылмагандыктан, ез
ШКЦЭ1М13Д1 енпземгз: «Узшмеу, жогалмау, унем1 сакталу,
жалгасу».К-Ж.
[Абай мола туралы] Шанда бЁр осы туска согып еткенде, элдеб1р
арылмагаи карызым бардай боламын. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 11 б.).
20. Арылма // Узшмеу, жогалмау, унем1 сакталу, жалгасу. К-Ж.
Суйеу карт
тэухр болгалы касынан К1С1 арылмайтын.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 704 б.).
21. Арылма // Узшмеу, жогалмау, унемг сакталу, жалгасу. К-ЖСонсоц да осынау тангажайып бактыц жем1Ы он ею айда
арылмайтын ед1. (Троя сурапылы... (Ауд. А.Сейд1мбеков), Жазушы,
1974,210 6.).
22. Экюлси// Экю болу, ысылу, теселу, каксалдану.//2 том, 409 б.
-С1з мундай ойынга эл1 эккшенбеген боларсыз, ал каз1р...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,355 6.).
23. Байтак ел //Барлык журт// 2 том, 605 б.
Хаюм! ЭД1Л болмаса, //Букара байтак ел жепм. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 268 6. Кашаган Куржхманулы).
24. Байызда// 1) Турактау, токтау, орныгу. //Казак эдеби тшнщ
созд 1П, 2 том, Алматы, 2006, 608 б.
Осыншалык кеп эб1гердщ себепш 1с 1 ею жас бупн тан аткалы элх
кунге орын тауып, байыздай алмай жур. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,474 б.).
25. Байызда// 1) Турактау, токтау, орныгу. //Казак эдеби тшшщ
с е з д т , 2 том, Алматы, 2006, 608 б.
ППркш, дуние кайдан баянды болсын. Дуниеш билеген мшезде
баян болмаган сон, байыздап тура ала ма! (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 6 , Жазушы, 1980, 340 б.).
26. Бала // Тен керу, бхрдей санау, тенеу. // 2 том, 656 б.
Мьщ юсхге басымды, //Жалгыз да болсам балармыи. (Аксауыт,
2, Жазушы, 1977, 150 б.).
27. Бала // Тен керу, б1рдей санау, тенеу. // 2 том, 656 б.
Кггаптан окыганы бар, Верьерде бастан кешкендерх бар, соньщ
барлыгын дэл казхр барга балап ашынасы бакытка 6 \р кенелткеннен
былай карай... (Стендаль, Кызыл мен кара, Алматы, 1978,413 б.).
28. Бастыр // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ с е з д т » (Алматы,
2006, 3 том, 77 б.) ютабына бул сездщ тагы бхр магынасы енбей
калгандыктан, ез туйшдеухмхзд1 колданамыз: « 8. Ауыс. Суыт журхспен
даапшац ж е т т , тендь». К-Ж.
Жап ушырып жаяу кашып бара жаткан солдатты бул атпен
бастырыи куып жеттх. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 278
б.).
29. Баянсыз// 1) Тураксыз, турлаусыз, тиянаксыз, кыска. // 3 том,
151 б.
[Боранда адасканда]. Тагы да узак сарылган шеказ, баянсыз
журхс болды. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 643 б.).
30. Баз калны // Бэз калпы//Баягы сол каз калпында.// 3 том, 157
б.
... тэттх кездесулердх баз калпында кайталагысы келедх.
(Казыбаев К. Ызгар, Алматы, 1972,43 б.).
31. Бсксмдс// Мыктау, ньщтау, мыгымдау.//3 том, 221 б.
Эбйщайырга колына мынау ею талай кезде тускен билхктх
бекемдей тусудщ жалгыз жолы- ...(Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы,
1981,98 б.).
32. Белдсуле// 2) Шыр айналдыра белуарына дейхн унгу, кеулеу.
// 3 том, 249 б.
Астыцгы жагын мал белдеулеп жеп, шокиган шептхн ыгында уш
К1С1 сейлесхп тур. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 192 б.).
33. Белдсуле// 5. Ауыс. Тау, белес, кещстхктщ орта тусын камту.
К-Ж.//Зтом, 249 б.
115
Алатау, Арка арасын //Асылмен тарттык белдеулеп. (Орманов Г.
Тандамалы олендер!, Жазушы, 1967,217 6.
34. Бойлат//2) Теревдету, батьфу. 1/3 том, 428 6.
Болат иайза, ак семсер, // Жарасып бЬдщ керекке, //Бойлата сук
журекке, // Ханнын кетсш аты ешш! (Отемкюв М. Олецдер жинагы,
КМКЭБ, 1958, 112 6.).
35. Бойлауык //2) Л зпн бермейтш арыншыл. ИЗ том, 428 6.
-Кодар емес, кутаным болсын, кайтпаспын да танбаспын,- дед1.
Енд1 бугалык экететш бойлауык жерше жеткен екен. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 26 б.).
36. Бок // 4. Ауыс. Бф нэрсеге кенелу, белшесшен бату.// 3 том,
533 б.
Кырык жет1 кызга берсе шал алады, // Кисапсыз кеп мал берщ
бопп еткен. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 142 6. Эсет
Найманбаев).
37. Бок // 4. Ауыс. Б1р нэрсеге кенелу, белшесшен бату.// 3 том,
533 6.
Айналада, ойдым-ойдым аралдай боп, байлыгына, барлыгына
мэз болгаи кей аткамшер пысыкты, малга боккен арамтамакты
кайтейш! (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 76 6.).
38. Бок // 4. Ауыс. БЁр нэрсеге кенелу, белшесшен бату.// 3 том,
533 б.‘
Балык кез сайын кур емес, йрелеп бопп капты. (Нурпешсов Э.
Кан мен тср, Жазушы, 1977, 179 б.).
39. Бок // 4. Ауыс. Б1р нэрсеге кенелу, белшесшен бату.// 3 том,
533 б.
... мынау кияльщ шак келмейтш жазык алкап, мухиттын
кулашындай косшп, табигат байлыгы бопп жатыр... (Гончар О.
Конырау, (ауд. Ыдырысов К ), Алматы, 1973, 27 б.).
40. Боле// 4. Ауыс. Бхр нэрсеге кенелту, карык кылу, кемш
тастау. ИЗ том, 543 6.
Ж а н -ж а г ы н д ы болегеи// Балауса мен епске. (Орманов Г.
Тандамалы елендерх, Жазушы, 1967, 76 6.).
41. Бук// 4) Корку, шепншектеу, имену. ИЗ том, 666 6.
-Б1рак олар баягынын баягысынан берх иыгынан ер, аркасынан
камшы кетпеген сон, буйыга-буйыга бугып калган. (Мусрепов Г. Жат
колында, Жазушы, 1984, 128 6.).
42. Булжытпастан// 0 з калпынан айнытпай, ешб1р езгертпестен,
сол кушнде. // 3 том, 704 6.
Кеше Оразбайлар алгызбаймын деп, землемерге белж
жург1збейм1н деп элек-бугпк бастаган Акжал, Терекудык, Каракудык,
116
Обалы, Когалы деген коныстардыц бэр1- Кекен елхшн кай ауылыныц,
кай атасыныц мекенх екенш Абай булжытпастан санап бердо (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980,280 б.).
43. Б ултарт// 1) Жалтарту, айныту. // 3 том, 711 б.
Содан кешн сонарлап, // Тулюге курдык какпанды.//Кашканды
куып куткармай, //Б ултартпад ы к жатканды. (Бес гасыр жырлайды, 2,
Жазушы, 1984, 118 б. Будабай Кабылулы).
44. Б уркы раты п ж азды// Эндхрш жазып тастады. // 3 том, 734 б.
Оленд! ол жазушы ед буркыратып, // К,анжарды да тутушы ед,
мылтык атып, //Керхкп де басушы ед кумпщцетш, // Балганы да
согушы ед тасты уатып. (Амаижолов К- Шыгармалары, 1, Жазушы,
1977, 20-21 б.).
45. Б1р алуан // Бхр тобы. К-Ж.// 4 том, 142 б.
Бхржаиныц бул ел жасыныц бхр алуаны на экеМп берген журек
тхлх, сезхм пуры осы едх. (Эуезов М. Абай жолы, КМКЭБ, 1961,1, 457
б.).
46. Д агды лан // Уйрену, машыктану.// 4 том, 437 б.
... Торшолактыц мхнезхне эбден дагды ланы п кетхп, гакым кысып
кермеген Кантарбай. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 166 б.).
47. Д агды лан // Уйрену, машыктану.// 4 том, 437 б.
Ол взхцхц жол-жорасына дагдыланган калпын езгертпеген куйх...
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 117 б.).
48. Дагдылан // Уйрену, машыктану.// 4 том, 437 б.
Кунделхк жазуга дагдылаибаган болсам, ... (Коллинз У.У. Ай
сэулел! асыл тас, Жалын, 1978, 176 б.).
49. Дакпа-дактап // Дэлме- дэлдеп, эрбхреуге ныгарлап. // 4 том,
451 б.
Ал, казхр оны дакна-дактап, эрб1р сезхн сапмактагандай баптап
баян еткен кара муртты, дембелше, кара жхпттщ сез саптауына мэз
болды. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2- ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 88
б.).
50. Дакпа-дактап // Дэлме- дэлдеп, эрбхреухн ныгарлап. // 4 том,
451 б.
Дакпа-дактап тэртш берш уйренген эскер старшинасынын бул
сез 1 де аузынан буйрык есебхнде шыкты. (Есенжанов X. Ак Жайык, 3кхтап, Алматы, Жазушы, 1969, 364 б.).
51. Царгыс дарыды// Жамандыкка ушырады.// 4 том, 508 б.
Каргыстыц шынымен-ак дары м аганы ма? (Майлин Б.
Шыгармалары, 3, Алматы, 1962, 332 б.).
117
52. Д ары м а// Ескерту: «Казак эдеби тш н щ сездш» (Алматы,
2007, 4 том, 510 б.) кхтабында бул сез ескершмеген. Б1здщше:
«Атылган ок т.б. тимедЬ>- аныктамасын колдану керек. К-Ж.
-Огымиыц дары м айты н себеб 1 не, // Устщде не касиет тур
уйш п? (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 195 б. Кете Ж уст
Ешниязов).
53. Д ары тпа// 2) Денеге жакындатпау, типзбеу. К-Ж.// 4 том, 511
б.
Кулш кокке ушырып, // Д а р ы т п а гы н октарын. (Аксауыт, 2,
Жазушы, 1977, 65 б.).
54. Д ары тпа// 2) Денеге жакындатпау, типзбеу. К-Ж.// 4 том, 511
б.
-Солдаттыктьщ 031 артык па деймш. Ею-уш куннен бер 1
узатылатын кызлай бул ауылга багым асып тур,- деп кулхп, бойына
Кайгы дары тпай койды. (Нурпешсов 0 . Кан мен тер, Жазушы, 1977,
174 6.).
55. Дэнде//1) Дэнхгу, куныгу.// 4 том, 562 б.
Ол кШ Бокайлардан дэндеген. (Мустафин Г. Дауылдан кешн,
Алматы, 1962, 333 б.).
56. Д энскерлж //1 ) Дэнекер [байланыс. К-Ж-] боларлык. // 4 том,
565 б.
Еп'п жсигс, сонымен ею жастыц арасына лайыкты д эн ек ер л 1к т 1
биязылыкпен аткарды. (Оуезов М.Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 309 6.).
57. Дэ!пк// 1) Б]р эдетке уйрешп дагдылану. //4 том, 567 б.
[Окпар сезх:| Берекеге кенд 1 ме? Кит етсе калага шауып, эбден
ДЭН1ПН алган. Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 30 б.).
58. Кош лш демдс// Конш1н кетерд 1, кещл 1н орныктырды. //4 том,
619 6.
Жакып мырзасыньщ беделхне ЭЛ1 де сешмдх. Квн 1Л1 дендеген сон
кеп кешжпей корылдап кетт 1. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы,
1962, 350 б.).
59. Дсн// Ескерту: Бурынгы 10 томдык «Казак тш н щ тусшдхрме
сезд1п» (Алматы, Гылым, 1978, 3 том, 109 б.) кхтабында бул сезге
дурыс аныкггама бершген: «2. Басым кепшшгх, жартысынан кебх». Ал,
кейшп 15 томдык «Казак эдеби тш н щ сездхп» (Алматы, 2007, 4 том,
627 б.) кхтабында бул аныктама кыскару курбаны болып сез магынасы
ашылмай калган. Б1здщше, кейхнгхнх сынай отырып, бурынгыга
суйенген жон- К-Ж.
118
Ак уйлер некен саяк, к е п ш ш п коцыркай. Кдйсыб1р ауылдардын
конырынан "ппт1 карасы ден. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, К]МК0Б,
1962, 8 б.).
60. Д снде// 3) Кебхрек ену, молынан юру. //4 том, 628 б.
Со жылы да пйлде айынын не б^р кайнаган ыстыктарында терен
сайга кун кызуы дендеп жете коймады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 801 б.).
61. Дес бергенде// Сэтш салганда, Кудай андаганда.//4 том, 653 б.
Дес бергенде, кулаган жерлер! дэл еепктщ алды екен. (Муканов
С. Тандамалы шыгармалары, 6, Алматы, 1958, 87 б.).
62. Доп журсд!//Дэл тауып, тура барады.К-Ж- // 4том, 740 б.
-... Жолаушы кеп журедо, жолы болар деп ж уредь Жаксы леб1з
азден , кулак салу б1зден- дед1. (Есенжанов X. А к жайык, 1-ютап,
Алматы, Жазушы, 1968, 287 б.).
63. Дон келд1// а) Сэйкес келд 1, сайма-сай болды. // 4 том, 740 б.
Кад 1рл 1 конагына сойып беретш малы болмаса да, ажарлы
балыкка доп кел геш н е куанып, жар басына кара тер боп алкынып
шыгып ед1, осы арада... бэйге куренге кез 1 тусть (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 13 б.).
64. Дон ти д |// Нысанага дэл жеттх, дэлдеген жерш е тид 1. // 4 том,
740 6.
Салган жерден сез! сангырлап, тындаушынын сез 1м-санасына деп
тиш , козгай согып тур. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 362 6.).
65. Душм/ЛГутас, тугел, бутш. // 5 том, 40 б.
У р к т л дуЙ 1м елд1 булд^ргенге, //Ш улатып жабыктарын
тщщргенге. (Сейфуллин С.Ш ыгармалары, 2, Алматы, Жазушы, 1987,
57 б.).
66. Душм/ЛГутас, тугел, бутш. // 5 том, 40 б.
Кашанда уйымдасып [стер 1С, акылдасып шешер мэселе болса,
дуй1м Карауьшдыц ен улкен аксакалы сезге де, ойга да кемецгер
Кылышпайды калыс калдырмай, эуел1 сонын алдында кенесер ед 1.
(Ж унков С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977,40 б.).
67. Д ун-дуние// Дуние бггкеннщ бэр 1.// 5 том, 50 б.
Дун-дуние мастык тойыныц буы аспанга шыгып, кутырынып
жел!гед 1.[«Каралы сулу» э н п м е а]. (Эуезов М. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 215 б.).
68. Д у р л ж // 1) Коркып, шошынып катты абыржу. //5 том, 74 б.
Патша кулагалы Россия шецбер1ндеп аз гана елдер жаппай
дурл 1п п ед1. (М усрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 400 б.).
119
69. Ею 01сгы л ы к // Ею ойлы болып, бЁр шеипмге турактай алмау.
К.Ж.
-Тшт| барсам кайтер, бармасам кайтер деген екн октылык та
ойыма юрш шыккан жок. (Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984,
54 б.).
70. Екшен/м// 2. Ауыс. Корытынды, байлам, туйш. //Казак эдеби
тш н щ созд 1п , 5 том, Алматы, 2007, 186 б.
Кейш п сездщ скш сидк! сол. Баз бул мейрамды калын енбекпн
казак елщ щ автономия мейрамы деп мейрамдап отырмыз!..
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 54 б.).
71. Еп турды // Еркш мекен етп, кызыгын кердь К-Ж.
Екеум1з ею жерде еп турып, ермек тауып, елепзймей еркшдеп
есеймеймп емес пе? (Тайшыков К Октябрь ушкыны, Алматы,
КМКЭБ, 1962, 119 6.).
72. Ецсср//1) Апырып-жапыру, ойсырату, бар кушш салу. 115 том,
322 б.
Элшпе-орысша. Сарбас ецсерш тастаган. (Майлин Б. Кызыл
жалау, Жазушы, 1979, 49 б.).
73. Е н с е т т // Ынгайлы, епп, оцтайлы, жугымды. //Казак эдеби
тш н щ сездхп, Алматы, 2007, 5 том, 326 б.
Баллам жецгейдщ колыньщ епсектййпм ен элдегамдердщ есюкускысын жиып жамау-жаскаумен эл 1 келе жатыр. (Майлин Б. Кызыл
жалау, Жазушы, 1979, 41 б.).
74. Ерси//1) Ерекше, айрыкша, ете-мете., узд!к. // 5 том, 339 б.
Карабек дегеи султанын, // Батыр туган ереп-дь (Аксауьгг, 2,
Жазушы, 1977, 191 б.).
75. Ессй//3. Ауыс. Шыныгу, шьщдалу, толысу, керкею. // 5 том,
397 б.
Б'фак барган сайын кунарсызданып, кедейленш, жаналыкка
жанаса алмай келе жаткан омгрге наразылыгы есеш п келедц.
(Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 100 б.).
76. Ж аб ы л // 1/1. Уйымдасып, б1р1н-б1р1 колдап эрекет жасау. // 5
том, 501 б.
Меш кер 1п, айгайга басып калды.// Жабыла жуген ала-ак атка
барды. (Аксауьгг, 2, Жазушы, 1977,339 б.).
77. Ж агал ай // Шетшен, тугелдей, жаппай, тепе. // 5 том, 5116.
Ш окысында каракус//1Пыганак тещз тусында, //Жагалай жаткан
кеп оба, // Солардан калган жер едь (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы,
1984, 275 б. Кашаган Курж1манулы).
78. Жагалай// Шетшен, тугелдей, жаппай, тепе. // 5 том, 5116.
120
Мол тшек, ж агал ай бата. Бэр 1 де и м ушш? ЕЙ жастыц багы,
кызыгы уш ш дейдк (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 251 б.).
79. Жагалай// Ш етшен, тугелдей, жаппай, тепе. // 5 том, 5116.
Уйде Эйгер 1м шай жасап болып, енд1 жагалай шыны-аяк узатып
жатыр. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 329 б.).
80. Жайгат// 1) Орналастыру, орныктыру, жайгастыру. // 5 том,
568 6.
[Оспан ж еарлерш белкуде]. Олай десещз, эуел1 ез1 ундемей-ак
соларга сойлетш, жайгатып журген шыгар. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Ж азушы, 1980,319 б.).
81. Жайкацдат// Жайкацдату, жайкац кактыру. // 5 том, 575 б.
Алмагыдан оку бгар ш келген серецдей бойжеткенд! ондагы журт
ез еркзн езщ е берш, ж а й к а н д а т ы п коя ма? (Сокпакбаев Б. Элгендер
кайтыи келмейдх, Алматы, 1974,240 6.).
82. Жайна// 2) Турл 1 туспен кубылып-кулпыру, турлену. // 5 том,
585 6.
Дастархан устш жайнаткандарын айтсацызшы- тура тац
каларлык. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 73 6.).
83. Ж ал ац д а// 3. Ауыс. Айпап-жайпап, лыпып, кутырыну.// 5
том, 631 6.
Ж ал ан д аган
еткхр, тем 1р куректердщ... (Сейфуллин С.
Ш ыгармалары, 4, КМ КЭБ, 1962, 157 б.
84. Жалнак// Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сездт» (Алматы,
2007, 5 том, 665 б.) ютабында бул сездщ бхр магынасы ескершмеген.
Б1зд1цше: «Бэрш камтыган»- деген тусшйс деп келед1. К-Ж.
[бэрш б1рьщгай]... деп, ж а л п а к жек кергеннен кур болмадык.
(Ж ансупров I. Ш ыгармалары, 4, КМ КЭБ, 1963,250 б.).
85. Ж а л п а г ы и а н // Бэрш камтыган. К-ЖЕпдщ бэрх ж а л п а г ы и а н колхозга юрш жатканда... (Жансупров I.
Шыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1964, 349 б.).
86. Ж алтыра// Ж арк -ж у р к ету, жаркырау.// 5 том, 680 б.
Семейдеи Каркаралыга дейш созылган курен
жол айнадай
жалтырайды. (М усрепов Г. Ж ат колында, Жазушы, 1984, 375 б.).
87. Ж амыра // 3) Ж ан-жактан андыздап каптау, жыпырлау. // 5
т о м ,707 б.
Булар желе жортып кеп такай бергенде, алда келе жаткан Абай
таныла кетт1. Бар кедей тобы жамырап куанысты.
-Абай!
-Абайдын 031 де бар! (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980,282 6.).
121
88. Жацыл// 1) Б1р нэрсенщ жуйесшен шыгып, шатысу. // 6 том,
41 б.
-Копей апа, а, жаиылып барады екемхн гой. (Мусрепов Г. Жат
колында, Жазушы, 1984, 45 б.).
89. Ж ац ы л м ау //Ескерту. «Казак эдеби т ш н щ сездхп» (Алматы,
2007, 6 том, 42 б.) ютабында бул сез арнайы карастырылмаган.
Ыздшше: «Дурыстьнсган ауыткымау, жетхслкт! сактау»- уйгарымы
лайык. К-Ж.
блеем де естен ж ацы лм аи , // ЖиЬанда жауга багынбан.
(Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 204 б.).
90. Ж ац ы л м ау// Дурыстыктан ауткымау, жетхстхктх сактау. // 6
том, 42 б.
[эскер]. Аяк журген жермен, кеме жузген сумей нысаналы
журтына ж ан ы л м ай ж етп. (Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981,
160 б.).
91. Ж ац ы л м ау// Дурыстыктан ауыткымау, жетхс'пктх сактау. // 6
том, 42 б.
Тек бас уптхш гана ез мждетчнехх жанылмай, сез бастап кетп.
(Жумадхлов К Сонгы кеш, 2, Жазушы, 1981,276 б.).у
92. Ж ап И Ескерту: Без келтхрген м эпндел «жап» сез 1 магынасы
«Казак эдеби т ш н щ сездхп» (Алматы, 2007,6 том, 44-45 б.) кхтабында
карастырылмаган. Бхздщше: «Белплх бхр кещепкгп мал, адам,затгы
т.б. каптатып толтыру, буркеу»- угымы суранып тур. К Ж .
Колге ж алы н жылкыларды суарып, // Желх кагып, шалгынга бие
байласар. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,43 б.).
93. Ж ана-тармагай//Тус-тустан ентелей, анталай килхге, жаппай.
// 6 том, 51 б.
[Ешкшер] Ж ап а-тарм агай шуылдап, манырап, коя бердх.
Нэшекенн1ц кулагы тунып кеттх. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972,
183 б.).
94. Ж апа-тармагай//Тус-тустан ентелей, анталай килхге, жаппай.
// 6 том, 51 б.
... бхр мезетте уйдегхлер ж апа-тарм агай турысып жатыр екен.
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 20 б.).
95. Ж а п ы р // 2. Ауыс.Кырып жою, талкандау. // 6 том, 60 б.
Атадан туган аруакты ер, //Жауды керсе, ж ап ы р ар , // Удей
соккан дауылдай. (Этемхсов М. Элевдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 100
б.).
96. Ж а р ы // 2) Карык болу, кенелу, баю. // 6 том, 118 6.
122
Касынлагы баш курт билерх олай еткен, былай ©таен жургшпп
казактардан, тебе басы вдагы сакщылардан ештене бш ш жарымады.
(Кекш баев 0 . Уркер, Ж азуш ы, 1981, 332 б.).
97. Ж арыт// Мандыту, карк кылу.// 6 том, 139 б.
Кызбен жарытыи тшдесё алмады. (М айлин Б. Кызыл жалау,
Ж азуш ы, 1979, 250 б.).
98. Ж арыт// М андыту, карк кылу Л 6 том, 139 б.
...-Жарытыи ш ш ен алган ел бар ма?! - дед1. (Эуезов М.
Ш ыгармалар жинагы, 6, Ж азуш ы, 1980, 378 б.).
99. Ж арыт// М андыту, карк кылу.// бтом, 139 б.
О нын устш е куш бойы жарытыи тамак 1ш пегенге, карны
каскырдай улын, арапы эбден ашылып келген. (Ж умадш ов К- Сонгы
кеш , 2, Ж азуш ы, 1981,273 б.).
100. Жэукемде // БЁр нэрсеш тез тындыру, эп-сэтте б т р у ,
апырып-ж апырып 1стеу, енсеру.// 6 том, 249 б.
[Есен ш ыкпаганын еспгенде]- Туу, езщ 61р бэлдхр-батпак екенсщ
гой! Бер1 экелпп, саган табанда ж эукем д ёп берешн! (Горький М.
Фома Гордееев, Ж азуш ы, 1978, 45 б.).
101. Ж ссф калды// 15 томды к «Казак эдеби тш знщ сеэдоп» (6
том, А лматы, 2007, 376 б.) ю табында бул -пркестщ н е п з п магынасы
гана талданып, ауыспалы магынасы еленбеген. БЁздщше: « Б ел гш б!р
усьшыс, тш ектщ ескерш мей, не бурмалануы, не умытылуы»аныктамасы деп келет 1Н тэр1зд1. К-Ж.
Шрак м енщ алгаш кы сезгм орай жауабын ала алмай, ж ё а р
калды ма деп отырмын. (Э уезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 32 б.).
102. Ж с те - к а б ы л // 1) Б1р-б1рне катар, ш амалас.// Казак эдеби
тшшщ сезд 1П, А лматы, 2007, 6 том, 386 б.).
Бойы каз^рдщ езшдё ен есж е ж ете к а б ы л [есейген лак туралы].
(Казыбаев К. Ы згар, Ж азуш ы, 1972, 55 б.).
103. Ж епспр// 5. Ауыс. Ж аксылык керсету. // 6 том, 407 б.
-Ж арайсыц... Сен де ж епспрдщ . Экесх мен агасы на керген,
сезген!н айтып, акыл косады десем... (Э уезов М. Ш ыгармалар жинагы,
5, Ж азуш ы, 1980, 317 б.).
104. Ж иы р // 2) БЁр нэрсеш буру, жымыру, катпарлау. // 6 том,
431 б.
Ж елп-ж елп еткен ала ту // Ж иырып ал ар кун кайда? (втемюов
М. О лендер жштагы, К М К Э Б, 1958, 32 б.).
105. Ж о р н я // Ж орта, эдеГп, жори. // Казак эдеби т ш н щ
сезд1П,Алматы, 2007, 6 том, 492 б.
«Эрине, мундай кас-кабактын тшт1 жай, жориясы да болады,деп ойлады Жюльен— бхрак кыздын демш ш т е жутып, туншыга
тыныс алды, ажарындагы толкыныс хз1 ... э, мейл), мен ондай нэрсенщ
жайын кайдан угайын! (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,386
б.).
106. Ж о ц к 1л // Е скерту: «Казак эдеби тшнщ сездхп» (Алматы,
2007, 6 том, 516 б.) ютабында бул сездщ бхр жерден еганшх жерге
кешу, коныс аударуы магынасы гана дхттелсе, Г.М усреповте сэл баска
магына отау тхккен. С ез мэнхсш кец игерген суреткерге иек арта
отырып, создхц еюншх бхр магынасы бар екенше назар аудартамыз:
« Е р сш - карсылы каптап жосылу».К-Ж.
Эрине, коше толы ж ец кй н п журген юрешхлердщ не халдеп
адамдар ёкенщ керетш болар. (Мусрепов Г. Ж ат колында, Жазушы,
1984, 300 б.).
107. Ж убан //Ж ылаганды койып уану, жуану. //6 том, 531 б.
Перхште кецш пэктхкпен, //А к суп н сорып ж убанды ц. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Ж азушы, 1984, 267 б. Кашаган Куржхманулы).
108. Ж уктел/7 2. Ауыс. Мхндеттелу, тапсырылу. 116 том, 622 б.
А йтпаска болмады, //Арына ж уктелген. (М айлин Б. 1, КМКЭБ,
1960, 266 6.).
109. Ж ы л т -ж ы л т е т п // Жалт-жулт етп , жылтырады. //6 том, 696
б.
Ж улдыздар да алыстан, узак ушкын шашылгандай, сэл гана
ж ы л т -ж ы л т етедь (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 248 б.).
110. Ж ы м ы с к ы // Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ сездхп»
(Алматы, 2007, 6 том, 724 б.) ютабында бул сездщ еюш ш ауыс
магынасы ескершмеген. Бхздщше: «Сырт кезге байкалуы киын,
елеусхз орын»- аныктамасы суранып тур. К-Ж... жылмагай устхртт1ц кенет курт сынып кёмерлёйш бхтетхн
кунбатыс гпетхндеп сондай бхр жымыскы ацгардыц тубхндегх
жылымшы булактыц басында екен.(Кеюлбаев Э. Уркер, Жазушы,
1981,23 6.).
111. Ж ы р ы л // 2. Белхнщ шыгу. // 7 том, 11 б.
Оныхх ойынша булар ру басы жарым-жарты феодалдарга
багынбай, кандай жолмен болса да жырылып шыгып ез алдына ауыл
болып отыргандар. (М усрепов Г. Ж ат колында, Жазушы, 1984, 378 6.).
112. Ж ы р ы н д ы //2 ) Айлакер, тэсшкой, тэжхрибелх.//7 том, 13 6.
Ш окпар- сойылга ете ж ы р ы н д ы . (Эуезов М. Килы заман,
Ж азушы, 1975, 166 б.).
113. Ж ы т к ы р //1) Алгыр, еткхр, ежет. // 7 том, 13 6.
124
Георгий Николаевич ж ыткырлыкка
квит.
[Ж а с е с т р 1м
Ш эукеш алу к е р е к т т н дэлелдеу 1]. (Эгпмкулов Т. Сырлы наз,
Ж азушы, 1977,273 б.).
114. Зая// Кур, бекер, бос, текке.//Казак эдеби тш ш щ с е з д т ,
Алматы, 2007, 7 том, 105 б.
М уны ата сез 1 деп угады, зая айтылмаган накыл деп бшедг.
(Есенжанов X. А к Ж айык, 3- щтап, Алматы, Ж азушы, 1969, 124 б.).
115. Зейнет// 3. Ауыс. Енбек рацаты, жемкп, кызыгы, и г ш п .//7
том, 121 б.
Заманпан ракатгы и м керед!, // Кедей-бейнет, зе й н е т п бай
керед!. (Бес гасыр жырлайды, 2, Ж азушы, 1984, 8 б.Кобылан
Бэр 1байулы).
116. З е й ш д й п к // А лгырлык, зеректш, зерделшис, угымталдык,
кабшеттйпк. 7 том, 124 б.
Баланын табигаты нда зеш нд й йк, зерек п к болса, оньщ осы
касйеттер! де окыган сайын шындала бермек, терендей бермек.
(М усрепов Г. Ж ат колында, Ж азуш ы, 1984,352 б.).
117. Иемдеп// 2 . А у ы с . Пайдалану, пайда ету.// Казак эдеби
тш ш щ с е з д т , А лматы, 2007, 7 том, 202 б.
Степанов бгрнеше кагаз папкаларды
ием ден ш
алыпты.
(М усрепов Г. Ж ат колында, «Ж улдыз» журналы, 3, 1982, 48 б.).
118. К э ш гш е п // О бден машыктану, теселу.// К азак эдеби тш ш щ
с е з д т , А лматы, 2007, 7 том, 484 б.
А сылы к!с! колда устаган сауын малы сиякты эрьберщ ен кейш
тещ з М1нез 1не д е к э ш п л е ш п алатын керш едь (Н урпеш сов Э. Кан мен
тер, Ж азуш ы, 1977, 757 б.).
119. К ей ш д с// Сонгы жагында, артта калу, шгер! озбау. // 7 том,
543 б.
Булар э д п м е кызыгымен отырып, алдьщгы арбалардан кеп
кей|нден калган екен. (Ж уш сов С. Акан сер!, 2, Алматы, 1977,237 б.).
120. К ёлм гп // 2) Уйлес!мд 1, лайыкты, жарасымды, унамды,
орынлы. III том, 580 б.
-К ел 1с п орлаган дейс13 бе? Эрине, к!м орласа да, ецбеп м зая
кетпес 1н деп мукият орлауга тырысады гой. (Есенж анов X. Ак жайык,
2-ютап, А лматы, Ж азуш ы, 1968,9 б.).
121. Кслкгпр II У йлесп ру, лайыкты ету. // 7 том, 580 б.
Енд 1 осы ны [ж 1п т алудан тусер пайданы] к е л 1СТ1р 1п бастап,
келютаре ач кару керек. (Э уезов М. Килы заман, Ж азуш ы, 1975, 17 б.).
122. К слм гпр // Уйлестару, лайыкты ету. // 7 том, 580 б.
125
Конакасы га эркаш ан аса мырза аталган С уйш дш уШ б у п н де етп
ксл й сп рш аскан екен. (Э уезов М .Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 154
б )- 123.
,
.
I
К с л 1с т 1р // Уйлесгпру,
лайыкты ету. // 7 том, 580 б.
Б п дш эйелдер д е к сл к гп р ш билейдк (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 343 б.).
124. К с л гс п р // У йлеспру, лайыкты ету. // 7 том, 580 б.
Ш аш ын д а к сл к гп р ш киган екен! (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 469 б.).
125. К с л 1ст[р // Ескерту: «Казак эдеби т ш н щ с е з д т » (Алматы,
2007, 7 том, 580 б.) ю табында бул сездщ уппш ш б1р магынасы
карастырылмаган. Б1здщше: «Эбден дамып, жетэлхп улгайган
калыпта»- деген аны ктам а деп келедь К-Ж.
Борам к е л к п р ш туры п уш кун, уш тун сокты. (М усрепов Г. Ж ат
колында, Ж азуш ы , 1984, 299 б.).
126. К с л к гп р II Э бден дамып, ж е т ш п улгайган калыпта. К-Ж.
Сол жылы кар д а к ел н гп р ш жауган-ды. (Казыбаев К. Ызгар,
Ж азуш ы, 1972, 6 б.).
127. К см с р ш с к е л д | // Е ск ер ту : «Казак эдеби тш ш щ с е з д т »
(Алматы, 2007, 7 том, 589 б.) ю табында бул сездер карастырылмаган.
Б1здщшс: «Д амып б и т н е ж е тп , толык жетщдх.»- магынасы лайык.
К-Ж.
Тап козгалысы , карай турсан, ауы лда кемер1ие келген сиякты.
(М уканов С. Т ем!ртас, А лматы, 1935, 358 б.).
128. К сплс см сс// М уктаж емес, тапш ы емес. //7 том , 603 б.
Ж олыгу ж агы нан ксн д е е м е с т з . (Тайш ыков К- О ктябрь ушкыны,
А лматы, К М К Э Б, 1962, 23 б.).
129. К снел // ... карк болу. // 7 том , 606 б.
Ж ан-ж апуар кайтсш жаз га к сн ел м ей , // Бауырын тесеп,
еркелейс 1н енендей. (Бес гасыр ж ы рлайды , 2, Ж азуш ы, 1984, 138 б.
А кмолла (1831-1895).
130. К си сл // ... карк; болу. // 7 том, 606 б.
Уй ^ргсандеп отк а к е н с л ш , оймактай аузымен [козы-лак] жас
кект1 бы рт-бы рт уз1п жеп жатады. (Нурпешсов Э . Кан мен тер,
Ж азуш ы, 1977, 10 6.).
131. К сн ел И ... карк болу. // 7 том, 606 б.
... ксле-келе сузею м ен манайдагы келдердщ балыгын, сонау
Коргалж ыцга дей1н сузш к е и е л ш калдык. (Ж уш сов С. А кан сер1, 2,
А лматы, 1977, 100 6.).
132. К сн ел / / . .. карк болу. // 7 том, 606 6.
126
Осы малдын и е л е р 1 канша кенелш журген ел д е й с щ . (Акышев 3.
Жаяу Муса, Алматы, 1978,214 б.).
133. Кенелт// Байыту, жарыту, карык кылу. III том, 606 б.
... ашынасы бакытка бхр кенелткениен былай карай... (Стендаль.
К.ЫЗЫЛ мен кара, Алматы, 1978,413 б.).
134. Ксрпи// 1) Топырак, кумы катып калган жер кыртысы. III
том, 678 б.
в з е н т у б 1 т а за к у м ай т, к аткы л керЧш б о л ганд ы к тан , су айнадай
мелд 1р б о л ы п сы р ги д ы . (Э у е зо в М . Ш ы гарм ал ары , 5 том , Ж азуш ы ,
1980, 35 9 б.).
135. Ксс 1мд 1// 2 ) Н ак ты л ы м ел ш ер м ен ш ектелген , кесйгп. I II том ,
7 07 б.
Т ек к ан д ай ж у м ы с б о л с а д а к е и м д ё у ак ы ты н д а б щ п турганы
д у р ы с б о л ар ед1. (М у ср еп о в Г. Ж ат колы н да, Ж азуш ы , 1 9 8 4 ,2 2 8 б.).
136. Кил 1к// 2) Кез 1гу. //8 том , 22 б.
Т у й ы к к а б у п н КИЛ1КТ1М, // Ю м су себер 1ш т е п //Т у теп ж анган
ж а л ы н га? (Б ес гасы р ж ы рл ай ды , 2, Ж азуш ы , 1984, 97 б. А лмаж ан
А зам аткы зы ).
137. К и л н к // 2) Кезхту. //8 том , 22 б.
031 к у й р ы гы н а коц ы рау бай лап ж урш , дау -ш ар га к и л т п
к ай тед 1? (Ж у м ад ш о в К^. С он гы кеш , 2, Ж азуш ы , 1 9 8 1 ,3 7 0 б.).
138. Колбектс// 2) К ел б ек -к ел б ек етш к езге тусу. //8 том , 258 б.
У стем кы п м ер ей щ щ бой сактам а, //Б асы ц н ан етер дэурен
к о л б е к т е г с н . (А к берен , А лм аты , 1972, 75 б.).
139. Комкср// 3. А уы с. Крршау, орау. //8 том, 283 б.
К окорай шоп келд1 ай н ал а к е м к е р ш , // М ае кы лады , куцгп жас
шс анкиды . (Б ес гасы р ж ы рлайды , 2, Ж азуш ы , 1984, 139 б. А кмолла
М у х ам еди ярул ы ).
140. К ом ксрЁ л// 1) Ж абы лу, басты ры лу. //8 том , 283 б.
Т ау б еттер 1 калы ц агаш пен к о м к е р ш ш ... (О разапин К. Абайдан
сон, Ж азуш ы , 1972, 32 б.).
141. КондЁк // М ой ы нсы ну, к ену, уй рен 1П кету. // 8 том, 293 б.
О р ы сш а сойлесуд1 эр ец уйренш, эрен к е н д ш п келе ж аткан казак
жумыскерлерш ш ет елден келген кож айы н мал орны на жумсайтын
болады да... (М усрепов Г. Ж ат колы нда, Ж азуш ы , 1984, 26 б.).
142. К о п ш !// К е ц й й к о н ш щ 1 // Разы болды , к ец ш 1 жай тапты,
орны кты . // 8 том , 300 б.
Б ул сон дай бала! Элденеш актары п, тексерхп, элденеш
ойласты ры н гауып ж урм есе жаны к е н ш 1м ей д 1. (Гончар О. Конырау,
(ауд. К-Ыдырысов) А лм аты , 1973, 29 б.).
127
143. Курен алдм // Мол алды, шаш етектен, белшеден батты,
молшылыкка тап болды. // 8 том, 548 б.
Баратып жагы Бакты, Шэуешек, «Дуние деген су тепн. Жемшж
боп барганнын ез 1 олжага карык боп, курсп кайтады» деп, тагы да
мынау Касеинщ касапка шакырганындай кюшерш журпзш, жар
салады, шырга тастайды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 186-187 б.).
144. К |р 1кт 1р // 1) Б1рпспру, жымдастыру. // 8 том, 640 б.
Ен бутш дегенше су куйып, юрЁкпрш, немесе шенше сына
кагып, шертпрш алу керек. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы,
1962,8 6 .).
145. Кабында// Кдптап кету, каулау, кушею. // 8 том, 688 б.
Курецгоз кожа кайтыс болгалы Караганды, Акбуйрат, Ншд!
манайында малдылар кабындап кетп. (Мусрепов Г. Жат колында,
Жазушы, 1984,40 6 .).
146. Кагыл//3) Кур калу. //8 том, 703 6 .
Тек жасыктык жасап, ырыс-неабеннен каралай кагы лы п
журме. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 188 б.).
147. Калау // Сирек, селдхр. // 8 том, 715 6 .
Жуык мацда не топтанган, не кадау-кадау журген бейсеуп
жаннын кыбыры кезге шшбегенннен кешн. (Есенжанов X. Ак Жайык,
2- ютап, Алматы, Жазушы, 1968,333 6 .).
148. К аж ы р // 1) Кайрат, куш, куат, ж1гер. // 8 том, 727 6 .
... 6 >рак сол акылдын б 1рде- 61р 1Н орьшдауга онын ешкашан
каж ы ры жетксн емес. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 317
б.).
149. К а й р а и //1) Сеп, кемек, жэрдем. // 9 том, 49 б.
Дэрщен кай ран болмады. (Тайшыков К- Октябрь ушкыны,
Алматы, КМКЭБ, 1962, 145 б.).
150. К айы р// 2 ) Жаксылык, мешр 1м, 1зп 1с-эрекет. // 9 том, 71 б.
Сонсоц жадында калган б!р жайларды еске тус1рмек болып
туйш!п ед1, одан да кайы р болмады. (Стендаль Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 436 б.).
151. К акас калды // Шет калды, улес тимедь // 9 том, 90 б.
(Абай:]. Б1рак, кеп жокшьшыгымыздьщ, эз 1рге ен ауыры- жарык
жоктыгы, 6 ш 1м енерден какас калган карацгылыгымыз гой! (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 301 6 .).
152. К алкай т // Калкитып тургызу, болар-болмас, барды-жокты
шагын баспана салу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2 0 11 , 9
том, 141 6 .
128
-0 з колыцызбен к а л к а й т к а и ы ц ы з кала болмайды. Ею жылдан
кейш кулап калатын кыстау болады. (М усрепов Г. Ж ат колында,
«Жулдыз» журналы, 3, 1982,62 б.).
153. К а л п с т 1мен //Тутастай, бутхндей. // 9 том, 149 б.
М эриямнын ак жхбек кейлепнде ею жен к а л п е т 1меи жок(Майлин Б. Ш ыгармалары, 5, К М К Э Б ,1963, 13 б.).
154. К ам д а // Кам жасау, Э31рл1к 1стеу, дайындык жасау. И 9 том,
180 б.
Ш еш ес 1 бар онерш салып, баласынын тещ з кшмхн коптен берх
кам да и едх. (А йтматов Ш. «Ж улдыз» журналы, 11, 1978, 111 б.).
155. К ам д а // Кам жасау, эз1рл1к хстеу, дайындык жасау. // 9 том,
180 б.
-СМздшне конакка бармак болып к ам д ан сам да, уакытым болмай
ж у р ,... (Горький М. Дауылпаз туралы жыр, Ж азушы, 1968, 188 б. (ауд.
О Оспанов).
156. К а н ы к // 3) Эбден бабына жету, кемелше келу. //Казак эдеби
т ш н щ сезд 1П, А лматы, 2 0 1 1 ,9 том, 243 б.
Ауа тещ здщ ащ ы ш сш е, кешке карай жауган жауын суынан
жерден котерш ген буга эбден к а н ы к к а н ... (Горький М. Дауылпаз
туралы жыр, Ж азуш ы, 1968, 156 б. (ауд. О Оспанов).
157. К а н ы к т ы к // 1) М эн-жайды жете бшгендхк, жаксы таныстык.
// Казак эдеби тш1н1ц создхп, Алматы, 2011, 9 том, 243 б.
«Ж екпе-ж ектщ » куш 1- армия ом1рше мейл 1нше к а н ы к т ы г ы мен
оны бейиелеу дэл д 1п н д е . (Куприн А.И. Тажал, Ж азуш ы, 1978, 15 б.).
158. К а н ы к т ы р // 2) Ж ете таныстыру. // Казак эдеби тш ш щ
сезд 1п , А лматы, 2011, 9 том, 244 б.
(Иланшы
Кдцырхан
акынды]
Кумбез сарайдын сырына
к а н ы к т ы р а туст 1. (Д осж анов Д. Ж1бек жолы, Алматы, 1973, 17 б.).
159. К а ч к у // Э сек-аяцга непзделген алып-каш па соз, шакпа сез.
//К азак эдеби тш ш щ сездхп, Алматы, 2011, 9 том, 250 б.
«Жас токалды н алды нда Ж умагул сутке тиген куш1ктей» деп
курбы-курдастары к а и к у кылады. (Акыш ев 3. А кбел асуы, Алматы,
1971, 181 б.).
160. К а |(Ь!ра // 1) Бос калу, бос туру. // 9 том, 253 б.
Э зге бар белме, келмеген конагын бос тосьш кацырап калды.
(Эуезов М. Ш ы гармалар жинагы, 6, Ж азушы, 1980, 41 б.).
161. К а и ы р а // 1) Бос калу, бос туру. // Казак эдеби т ш н щ сездхп,
Алматы, 2011, 9 том, 253 б.
К а ц ы р а п калган ж ы ртык ш окбыт кораны тастап, тентхреп кезхп
кеткен ел кедей!: Ш ьщ гыстыц тауынан, Кыдырдын бектерхнен
Карауьш- Балпац, Ш и, Корыкты бойлап жаяулап, ш бш ерс!Л1-
129
карсылы шубырады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы,
1980, 428-429 б.).
162. К ан ы ра// 1) Бос калу, бос туру. // Казак эдеби тш н щ сезд1п,
Алматы, 2011,9 том, 253 б.
... сауыкшыл казак ошагы кансып, отауы канырап зар кецгп.
(Сматаев С. Ел»м-ай, Алматы, 1978, 6 б.).
163. К апсрсЬ// Бейкам, камсыз, жайбаракат. // Казак эдеби
тш н щ с е з д т , Алматы, 2011,9 том, 257 б.
Жай жату тек б у п н п жаннын камы, // К ап ери з шеп жейтугын
малдын камы// Э здьезш талап жеген эл| жетсе, // Айуан сахарада
аннын камы. (Казак эдебиеп, 9 сынып, Мектеп, 1974, Акан сер 1, 134
б.).
164. К ап тал // 2) Кемкершу, жабылу. // 9 том, 263 б.
Алматыиыц б у п н п
аспаны да еркеш- еркеш ауыр сур
булттармен кап тал га н. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы,
1980, 194 б.).
165. К араб ай ы р// 2/1. Карапайым, орташа, ортаколды. // 9 том,
3106.
Эз1М1здщ к ар аб ай ы р шаруаньщ
кара домалак кыздарын
сауырынан сипап ж у р т аламыз. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1-ютап,
1968, Алматы, Жазушы, 11 6.).
166. К арп ы //2. Ауыс. Молынан камту, кебгрёк алып калу. // 9
том, 382 6.
Аруак конган балалар, //Бэрще бул сез барабар, //Алды-артынды
карпы м а! (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 133 б. Ергебек
Куттыбайулы).
167. К а р ы к болды // Бхр нэрсеге жарыды, кенёлга калды, ж епсп.
119 том, 400 б.
Астыкка к а р к болад, б1р1 жуз боп, //Енбекш! ел жерда жыртты
салып еп н (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960,67 6.).
168. К а р ы к к ы л д ы // Б 1р нэрсеге жарыды, кенел 1п калды,
жет1ст1. //9 том, 400 6.
Ел боска айтады екен дэрщ кылып, // Келш ем кайтарар деп
к а р ы к кы л ы п . (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 43 б. Шеже
Каржаубайулы).
169. К а р ы к к ы л д ы // Б1р нэрсеге жарыды, к ен ел т калды,
жет1ст1. //9 том, 400 б.
Бакырауык бектерд 1ц, //Салтанатын тэрк кып, /Юлжага елд!
к а р ы к к ы п , //Ш алкуйрыгын дуб!рлет 1п, //Ерлер1м айдап барады. (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,274 б. Кашаган Курж1манулы).
130
I
170. 1 ^ а р ы к к ы л д ы // Бхр н эрсеге ж а р ы д ы , йенелЫ калды ,
ж ет 1ст 1. 119 то м , 400 б.
Немдх ай там , б а сы м д агы м ун ы м д ы ай тп ай , // С аты л ган б!р
жемт1кке кун ы м д ы ай тп ай . //К ан ы б!р> к ары н д асп ы н , А р н ай ага,
//К а р к к ы л ы п каж ы б ерген пулы нды айтп ай . (Б ес гасы р ж ы р л ай ды ,
3, Ж азу ш ы , 1985, 268 б. С ар а Т астан б еккы зы ).
171. Ц а р ы ш т а // 2. А уы с. © рлеу, ер к е н д еу , каркы н дау . // 9 том ,
411 б.
Б у р ы и гы дай к а р ы ш г а п , //К о н а ал м ад ы к к он ы ска. (б т е м ю о в М.
б л е н д е р ж инагы , К М К Э Б , 1958, 80 б.).
172. К а с // 3) Н агы з, ты м , оте, аса, каса. // 9 то м , 415 6.
А лганы м Э л и аган ы н кы зы ед1, // К а с ар у д ы ц езх ед1. (Х У -Х У Ш
г.) К азак п оэзи ясы , Г ы лы м , 1982, 86 б. Д осп ам б ет (X V I г.).
173. К а с // 3) Н агы з, ты м , ет е, аса, каса. // 9 то м , 415 б.
К а с ак ы м ак болм асан, //©л1мге неге кулесщ , //К ай д ан бхлдщ
тогы з би, //Б олары н неден казанны н? (Бес гасы р ж ы рлайды , 2,
Ж азуш ы , 1984, А лм аж ан А зам аткы зы ).
174. К ас I I 3) Н агы з, ты м , ете, аса, каса. // 9 том , 415 б.
... У л ы к тобы к а с м аскара боп калды . (Э у езо в М . А бай ж олы ,
б^ршин к1тап, А лм аты , К М К Э Б , 1961, 539 б . ).
175. К а с // 3) Н агы з, ты м , ете, аса, каса. // 9 том , 415 6.
... к а с баты рд ы ц е з 1. (М уканов С. С ы рдария, А лм аты , 1 9 5 1 ,6 0 7 6.
176. К а с а // 2) Н агы з, ты м , ете, аса, каса. // 9 том , 416 6.
-К а с а ж аман кагы ны м ен баласы н м актар деген . (Е сенж анов X.
А кЖ ай ы к , 1-к1тап, А лм аты , Ж азуш ы , 1968, 193 б.).
177. К а т ь ш а // 1) Б ары п-келу. // К азак эдеби т ш н щ с в з д т ,
А лматы, 2 0 1 1 ,9 том , 477 6.
С одан балам ыз екеум13 кызмет1м1зден ш ы гы п, ай да-ж ы лда бхр
к а т ы н а й т ы н кем ем ен елге тарттык- (К екш баев Э . К усканаты,
Ж азуш ы, 1978, 76 6.).
178. К а т ь ш а // 2) А раласу, ты гы з кары м -каты нас ж асау, катысу. //
9 том, 477 6.
... К асы м бек к а т ы н а м а г а л ы да 61рер ж ум а е т т 1. (О разалин К.
А байдан сон, Ж азуш ы , 1972, 262 6.).
179. К а т ь ш а // 2) А раласу, ты гы з кары м -каты нас жасау, катысу. //
9 том, 477 6.
-Ол уйге к а т ы н а м а й койганьщ ыз калай? (К уприн А.И. Тажал,
Ж азуш ы, 1978,31 6.).
180. К а у м а л а // 1) К,оршау, ортага алу. // К азак эдеби т ш ш н
созд'пт, А лматы, 2 0 1 1, 9 том , 498 б.
131
... будар уршкен малды каумалай куып... (Жушсов С. Акан сер»,
2, Алматы, 1977, 7 б.).
181. Кауырт// 1) Жаппай. // Казак эдеби тш нщ с е зд т, Алматы,
2011,9 том, 509 б.
[Касымбск шеи унемде дейш]. Кыс аягы созылып, мал кауырт
балалайтын кезде тш н лстеп калатын болмасын. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 118 б.).
182. Кирата жсцд1// Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сездт»
(Алматы, 2011, 9 том, 567 б.) ютабында бул сез Т1ркес!
карастырылмаган. Ыздщше: «Енсерт, б1ржола ондырмай алып
сокты»- дегсн аныктамага мандай лреуге болады». КЖ.
Калайда, Кэютай бэрщд1 кирата жешп отыр. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 10 б.).
183. Кнсынып тапты// Ретш, орайыи келпрдь // Казак эдеби
тш нщ с е зд т, Алматы, 2011,9 том, 574 б.
Откен жылгы вокзалдагыша кезбе-кез бтрнеше сез тастасуга
Нина бупн де б|р кнсынып тауып магаи ез! келер деп кэмш сенген
болатын Андрей Ильич. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 85-86
б.).
184. Кисыиады// Уйлесед!, рет! кследь КЖ .// 9 том, 584 б.
-Койшы-ей! Осылай болуга эбден кнсынады. Осынын ■пнп рас!дед1. (Эуезов М. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 153 б.).
185. Кисынлы// Орынды, жуйел!, жен! бар. 119 том, 575 б.
... ойткеш каншама кисынды деп дэлелдегенхнмен,... (Стендаль.
Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 524 б.)
186. Киюлас// Киюы келу, сэйкесу, уйлесу. // 9 том, 594 б.
Киыстырды киыгщы, II Киюласты жер бел, // Тауым, сайым,
белдерйм. (Орманов Г. Тандамалы елевдер!, Жазушы, 1967,94 б.).
187. Киюластыр // Киюын келт!ру, киып курастыру, уйлеспру.
// Казак эдеби тш! созд!п, Алматы, 2011,9 том, 594 б.
Арыстыц сынган жерш кшоластырып Щрщпщ! де, орта аттын
шылбырып шешш алып танып гастады Жумагул. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1971, 154 б.).
188. Киюластыр // Киюын келт1ру, киып курастыру, уйлеспру. //
Казак эдеби т ш сезд1п, Алматы, 2011,9 том, 594 б.
(Кыс
бойы
жаткан]...,
шанырактын
кулдареушнн
киюласты руга... (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 7 б.).
189. Колк етш тусе калды // Бгрден келтсп, кецда,
тындырды.К-Ж. // 9 том, 735 б.
132
... ал, Асылтас женгей бар гой, Бэтес уш не эдейш еп сокканын
кергеннен кеш н, колк етш тусе кал ад ы... (М уканов С. Мелд1р
махаббат, Алматы, 1961,351 б.).
190. Б«р к о л т ы к // Молшерг б1р колтыгына сиятындай.//Казак
эдеби т ш н щ сезд1п, Алматы, 2011, 10 том, 7 б.
... б ф к о л т ы к кагазды кушактап, Жампейш ж етш келд! де: «Мэ,
диялан!» -деп, А скардыц алдына тастай берд 1. (М уканов С. Ботагоз,
Алматы, 1967, 310 б.).
191. К о и а к т а // '/г.Ауыс. |я р нэрсенщ устш ё конуы, жабысуы. И
Казак эдеби т ш ш ц сезд 1п , Алматы, 2011, 10 том, 28 б.
Карагай, кайьщга к о п а к т а г а н ауыр улпа кар анда-санда ез
салмагымен гумп етш к у л аган д а,... (Ж уш сов С. Акан сер 1, 2, Алматы,
1977, 183 б.).
192. К он ж и // 2. А тка т.б. кел 1кке м ш ш алу, отыру. // Казак эдеби
т ш н щ создал, Алматы, 2011, 10 том, 32 б.
[Ж удцыздар)Ж аркыраган талай самала ел е у св етекте калганда,
елеусхрегеп талай сум1рейме шаршы терге ш алжия к о н ж и ы и ты .
(Кекш баев Э. Уркер, Ж азуш ы, 1981,21 б.)
193. К о н ж и т // 1) Кою , орналастыру. // Казак эдеби тш ш щ
СОЗД1П, Алматы, 2011, 10 том, 33 б.
Тэрелкссш дб ею кссек ас барын керсе: «Екеу де сан ба сол?
Тэщр1м у ш п т т унаткан»- дей келе уш ш ш 1 кесеюп к о н ж и тты .
(Гоголь Н.В. ©л» жандар, Алматы, 1952-1955, 348 б.).
194. К ° 1<дап // 1) С ем 1ру, ет алу. // Казак эдеби т ш н щ создай,
Алматы, 2011, 10 том, 41 б.
М ына казактардып малы да кузп маса, соналар шыкканша
к о н дан у орнына... (Жунхсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977,239 б.).
195. К о п а р ы л II б.Ауыс. Тубегейл! езгеру. I I 10 том , 62 б.
Сикорский атып турды. М анадан «С13» деп отырган фон
Ш тейннщ «сен» дей бастаганы к о п а р ы л ы п келе жаткан
зш д 1
ызгардьщ
коркыиы ш ындай екен. (М усрепов Г. Ж ат колында,
Ж азуш ы, 1984, 27 б.).
196. К орала//1)М алды корага ш ру, камау. // Казак эдеби ТШШ1Ц
С03Д1П, А лматы, 2011, 10 том, 69 б.
Э с 1реп мал к о р а л а н ж ур ед 1, ... (М усрепов Г. Улпан, Жазушы,
1975, 93 б.).
197. К^узал// Е ск ер т у : 15 томды к «Казак эдеби тш ш 1Н сезд1п»
(10 том, Алматы, 2011, 197 б.) ю табында бул сезд щ ею ний б!р
магынасы аш ы лмай к а л г а н . К ернект 1 акын ГЖ ансупровтьщ 1926
жылы жазылын, ш ыгармаларынын 1- том ы на (К М К Э Б, 1960, 230 б.)
енген бул созд! сскерм еуге болмайды. Б1здщше: «Белпл! бгр сез1мн1ц,
133
кайраггыи т.б. толысуы, шындалуы»- деген магына орын алган
ТЭр13Д1. К-Ж .
Кас уйкым, калым тумансын, // Кэлайша жел>м кумасын.
//Жайдары жаным жаркылдап, //Кан кайнап, кайрат ку за л сын.
((Ж ансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 230 б.).
198. К укы кты лы к//К укы кка не болушылык. //10 том, 279 б.
Шыи бакыт- адамныц бас бостандыгы, ер>кт1, еркш эрекетт,
баскапармсп гек(н| к у к ы к ты л ы гы болса керек. (Сапаев Р. Туган
жердей алыста, Жалын, 1982, 105 б.).
199. К улазы // 1) Иес«з канырап бос туру (уй, мекен, жай). // Казак
эдеби тш ш щ СОЗД1П, 10 том, Алматы, 2011,283 б.
К улазы ган кыстагы //Малга толды сай, кокты. //К у ш а жалба
жабагы //Тойтан кагын, тай бопты. (Ж ансупров I. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 100 6.).
200. К уидан// Басканы сескенту аркылы ез ецбепнш мэнш
арттырмак болу. К-Ж.
...-Олай болса сиырыннын аузын аусыл, аягын сарп кылып
кояйын ба, эйтпесе, ешкще кебенек келтхрешн бе?- деп кундана
аларсын ба?! (Тайшыков К- Октябрь ушкыны, Алматы, КМКЭБ, 1962,
139 б.).
201. Кунык Ч ^) БЁр нэрсеге мейлшше кумарту, кумарлану,
кызыгу, дэнпу. // Казак эдеби т ш н щ с е з д т , 10 том, Алматы, 2011,
361 б.
... жаца орйске кун ы га жайылган 61р отар мал да мэре- сэре.
(Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 41 6.)
202. К уп -кунак// Шып-ширак, сергек. // Казак эдеби тйпнщ
с е з д т , 10 том, Алматы, 2011,365 б.
Кшз у Шин эркашан кий бойын куп-купак кып серптш туратын
дагдылы салкын ауасын жас мырза оянган бойда сезд 1. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 285 б.).
203. К утай// Туракгау, орныгу. // Казак эдеби тш ш щ сездхп, 10
том, Алматы, 2011,455 б.
-... ею мет к утай м агасы н , тартатын темею де ауыса беред! гой.
(Жумад 1лов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974,266 б.).
204. К уты туст|// э) Ансары ауды. К-Ж.//
-... етт 1 коргенде, куты ц тус1п кететпн еда, аузына бхр жапырак
сала алмай берскен кашып отыр гой. (Муканов С. Ботагез, Алматы,
1967, 245 б.).
205. К ы бы и б т д |/ / Бтр 1с, шаруаныц сырын б ш п , нэтиже
шыгарды. К-Ж-
134
Ш аруаньщ к ы б ы п бш етш адам ол.(Акышев 3. Акбел асуы,
Алматы, 1971, 102 б.).
206. К ы б ы п т а п т ы // Е скерту: Бул мысалда жэне бутан
шестгрще кел’п р ш отырган е й мэтш де (Ж уш сов С. М агауин М. ) б!р
магына орын алуына назар аударгымыз келед 1. Б1здщше: Бул уш
м зт 1нде де: « Т ш н тапты, нэтиже шыгарды»- магынасы б ер ш п
отырганын м эл 1м деп м 1з келедК К-Ж... э р й м н щ езш е лайы к тш мен ыцгай, кыр мен к ы п табуга
керек. (Сулейменов А. Бесш , Алматы, 1970,23 б.).
207. К ы б ы п т а п т ы // Т ш н тапты, нэтиже шыгарды. К-Ж.
Бэр1б1р к ы б ы п т а б а м ы з, е н д т хабар менен болады... (Ж ушсов
С. Акан сер!, 2, 1977, 154 б.).
208. К ы б ы п т а п т ы // Т ш н тапты, нэтиже шыгарды. К-ЖБылай дед 1: Кдранын к ы б ы п табу- ханнын парызы, елдщ ер й н е
жыгылу- бектщ парызы. (М агауин М. Аласапыран, Ж алын, 1981, 34
б.).
209. К ы ж -к ы ж к а й и а д ы // ©те жылы болды, ысып к етп , кыз-кыз
кайнады.// Казак эдеби т ш н щ с е з д т , 10 том, Алматы, 2 0 1 1 ,4 7 4 б.
Бар ыстык м енщ койныма тыгылгандай, шокпыт камшынын е й
колтыгы к ы ж -к ы ж к а й п а й д ы . (М усрепов Г. Казак солдаты, Алматы,
1967, 3 б.).
210. К ы л т и т // К 031 ш алынарлык калыпта сэл гана керсету. К-Ж.
//10 том, 544 б.
Бармаймып десен оны ц эр жагынан тагы бар бэлесш к ы л т и т ы п
отыр. (Эуезов М. Ш ы гармалар жинагы, 5, Ж азуш ы, 1980, 133 б.).
211. К ы р г ы п // 4. Ауыс. Дауысы ш ыркап, би 1к нэтижеге жеткен,
кемелденгеп. К-Ж-Ал, достар, оздерщ бшесхцдер, мен де бэлендей к ы р г ы п энш1
е м е с т н . (Ж ум адш ов К- Сонгы кеш , 2, Ж азушы, 1981,285 б.).
212. К ы р к ы и когшдЁр// Ж етш е коймаган жетк1ншек. К-Ж. //
Казак эдеби т ш н щ сезд1п, А лматы, 2011, 10 том, 597 б.
У ш ш рп топ- жас жхпттер алды 20, арты 16, 17, 18, 19-дагы
к ы р к ы и коплдЁ рлср. (Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 5, Алматы, 1963,
98 б ).
213. Л а ж ы ж о к II Ш арасыз, амалсыз. //1 0 том, 652 б.
Отырган журт муны кария аузынан алгаш рет естш отырса да,
сенбеске л а ж ж о к , й м бш ед 1, керсе керген де шыгар. (Гончар О.
Коцы рау (ауд. К-Ы дырысов) Алматы, 1973, 12 б.
214. Л а п ж у п р д |//Ж ап а - тармагай б1рден умтылды. К-Ж. II 10
том, 670 б.
135
П зш н балуандар лап жупрд!, ... (Сейфуллин С. Шыгармалары,
2, КМКЭБ, 1960, 28 6.).
215. Л ауазы м // 2) Жогары кызмет, атак-дэреже. // Казак эдеби
тш ш щ свзд 1п , Алматы, 2011, 10 том, 679 б.
Жушстщ баласы да бгр лауазы м ды устамай ма? (Есенжанов X.
А кЖ айык, 1, Алматы, Жазушы, 1968, 186-187 6.).
216. Л ауазы м // 2) Жогары кызмет, атак-дэреже. // Казак эдеби
тш н щ сезд 1П, Алматы, 2011, 10 том, 679 б.
Де Люз мырзанын д эд еа король агзамнын манындагы 61р
дэрежел! лауазы м га тагайындапган-ды. (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 436 б.).
217. М айры л // М ай ы ры л // Жуз! кайырылып, майысып калу.
//11 том, 15 б.
Сыртым-курыш, жуим-болат, // Таска да салсан м айы ры лм ан!
(ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 97 6. Актамберд! (XVIII
г.).
218. М акам // А далды кты н м ака м ы // Б елгш б!р сез1мнщ,
адалдыктыц мэшск К-Ж.// 11 том, 19 б.
Ал, достым, ад ал д ы к ты н м акам ы н тап, // Таныс бол елмей
турып корщменен. (Бес гасыр жьфлайды, 3, Жазушы, 1985, 73 б. Эрш
Т эщрбергенов).
219. М алдап// 2) Иелену, меншйстену. // 11 том, 40 6.
... казык басына танылган бгр уыс ш еи л м алданы п жаткан козы,
ылак, бузау... (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 209 б.).
220. М алы н // Болену, толу. // 11 том, 48 б.
Кердщ бе тан шапагын, II Ж ердеп гулдщ -пзбепн. //М алы нган
бау-бакшада, //Ж ем 1ст 1н жер сузгенш. (Жабаев Ж. Шыгармалар
жинагы, 1, Жазушы, 1982, 185 б.).
221. М арды м ды // 0шмд1, нэтнжел!. //11 том, 75 б.
... деген сауалга да м арды м ды жауап табу киын. (Эппмбаев С.
«Жулдыз» журналы, 1, 1974, 200 б.).
222. М аркай// 3. ©су. //К ец ш осу, шабыттану, мактану. //1 1 том,
84 б.
Дабыр-дубыр, гу-гу сездер, сыкылдаган кулю- журт к ец ш в щ 61р
м ар к ай ы п калганын ангарткандай. (Казыбаев К. Ызгар. Жазушы,
1972, 166 б.).
223. М аш ы ктан // Дагдьшану, уйретшу. // 11 том, 113 6.
Карлыгаш «Дауылпаз жырларын» сонгы жылдарда Омбыда
окитын жастар сауык кештерщде элденеше рет о кып м аш ы ктан ган
ед 1. (Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984,426 б.).
224. М аш ы ктан // Дагдьшану, уйретшу. // 11 том, 113 6.
136
Эл! юсенге м аш ы к га н а коймагандш ме, к1б1рт1ктеп зорга журш
барады. (Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 355 б.).
225. М егдет// Мендету, калжырату. //Казак эдеби т ш н щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 11 том, 146 б.
Э р 1 мыкты, эр 1 айлакер Балагаздар [сойыл согуда] Жумагул мен
Елеус 1зД1 м сгдетш кетп. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 359
б.)226.М еж елс / I I ) Мелшерлеу, шамалау. //1 1 том, 1516.
Ас жылы туган бала гана емес, астан 61рер жьш бурын туган,
бгрнеше жьш кешн туган да сол астын «аржак- бержагы» деп, аскар
белден бастагандай м сж слейтш болады. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМ КЭБ, 1961,277 6.).
227. М сж еле // 1) Мелшерлеу, шамалау. // 11 том, 151 6.
Абай: «Соны жьш мелшёргмен межелегенде кай шамада болар
едЬ>- деп те шукшия с ураган. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980,334 6.).
228. М сж еле // 1) Мелшерлеу, шамалау. //1 1 том, 1516.
Кунжанныц куанышты кецш-кушн танып отырган Дшасыл ез
сезш жетюзер жер1м осы болар деп межелеген спякты. (Оразалин К.
Абайдан сон, Жазушы, 1972, 119 б.).
229. Межел1// Алдын ала белгшенген, мелшерл 1, шамалы. //
Казак эдеби тш ш щ с о з д т , Алматы, 2011, 11 том, 152 б.
М ежел! жерге келгенде, катты разы болып, кеткен Естай: ...
(Жумадшов К Сонгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 318 б.
230. М ецде// 2. Ауыс. Басу, ен бойын билеу. // 11 том, 192 б.
Уйкы МСЦДСЙД1. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 101 б.).
231. М с идет // 2. Ауыс. Жену, кысымга алу. //1 1 том, 192 б.
Ай, батыр-ай, батыр-ай, //Ел 1це жау тез ж етп, //Ел 1ЦД1 шауып
м ец д егп . (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 131 б.).
232. М сцдет // 2. Ауыс. Жену, кысымга алу. // 11 том, 192 б.
[Жауласкан ею ел]. Б1рак бгргн-бхр! м ецдет 1п жещскен жок ед 1.
(Эуезов М. Ш ыгармалары, 1, Алматы, Жазушы, 1967, 174 б.).
233. М ецдст // 2. Ауыс. Жену, кысымга алу. // 11 том, 192 б.
Булардыц арак кызуы эбден мецдетш алган бур тобы, Жабайдын
жаман уш н киратып, бузып кетердей, урынып, соктыгып, уймелес1п
келед 1. (М усрепов Г. Ж ат колында, Жазушы, 1984,412 б.).
234. М и рас// Экеден балага, баладан немереге калатын
мура.//Казак эдебиет! тш 1 с е з д т , Алматы, 2011, 11 том, 245 б.
С1зден, 631М13Д1Н ата-бабаларымыздан м е т ц м и рас кылганымсол жанымнын аскактыгы болар. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978,514 6.).
137
23$. М олд 1рет // Ескерту: Кейш п 15 томдык «Казак эдеби ]
тш н щ создн'1» (11 том. Алматы, 2011, 305 б.) кхтабында сездщ I
бастапкы б1р магынасы гана келпрш п, баска ауыспалы магыналары
еленбеген. Б1здщше: «2. Ауыс. Накты деректермен айкын керсетш, (
дэлелдеу, шегелеу»- деген магынага иек арту керек. К-Ж.
Урядник пэлен! мой и ы на мелдЁрстш сала берд|. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 143 б.).
236. М олд 1рст// Накты деректермен айкын керсепп дэлелдеу,
шегелеу. К-Ж. // 11 том, 305 б.
Жакынтын кшэсын м о л д ф етш мойнына салды. (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962,60 б.).
237. М урсатаиа// Мурша, мурсат.// Казак эдеби т т ш щ сездоп,
Алматы, 2011, 11 том, 359 б.
... уш кунге жумыстан м урсатапа алу... юм кершгеншн колынан
келмейд!. (Сокпакбаев Б. влгендер кайтып келмейш, Алматы, 1974,
138 б.).
238. М урсатапа// Мурша, мурсат Л Казак эдеби тш ш щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 11 том, 359 б.
-Онда маган б1р-ею кунге мурсатана берййз. (Бегалин С. Замана
белестер!, Алматы, 1975, 146 6.).
239. Н ак ак // 3) Бостан- бос, текке, себешйз. // Казак эдеби
тш 1нщ сезд 1п , Алматы, 2011, 11 том, 359 б.
Кеш еп тур 1к жершде накак теп л ген кан, ащы тер, кез жас
жайын да ойлады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,383 б.).
240. Н ак ак // 3) Бостан- бос, текке, себегопз. // Казак эдеби
тш ш щ сезд1П, Алматы, 2011, 11 том, 460 б.
Адам баласынын н а к а к теплген каны мен кез жасына керелеп
ап, шелдеген к!С1ге б 1р жутым су татырмай безерш жаткан безбуйрек
жерге Караганда, асылы бар-ау, мына ас пан, он сепз мьщ галамньш
успне уй кетергендей мына кек зенпр аспаннын ракымы мен
эдш дш вде шек жок. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 824
б.).
241. Н ак ак // 1. Жазыксыз, таза.// 11 том, 460 б.
Годфри н а к ак ган элдб|реулердщ курбаны болганга уксайды.
(Коллниз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978,181 б.).
242. Н ы сп ы // 1) Адамньщ аты-женк ес!М1.// Казак эдеби тш н щ
сезд 1п , Алматы, 2011, 11 том,596 б.
Осыныц артынан ’ш е-шала келген, н ы сп ы сы будан мулде езгеше
б!реу Ж юльепнщ назарын бгрден аударды. Узын бойлы, тыриган апарык юс! екен. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 446 б.)
138
243. Обык// 1) А раны ашылып, куныгу, ашкарактану,
комагайлану. // Казак эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 20 1 1 ,1 0 том, 606
б.
Базаров ш ылымын обыга сорып... (Тургенев И.С. Э келер мен
балалар, Ж азуш ы, 1977, 131 б.).
244. Обыра// Ескерту: Кеш н шыккан 15 томды к «Казак эдеби
тш ш щ с е з д т » (11 том, Алматы, 2011, 607 б.) ютабына бул сездщ
мулде ю рмей калганына кынжыла отырып, ез тушшм13Д1 усынамыз:
«Ыгы-жыгЫ шашылган зат т.с.с.». К-ЖОбыраган кецнен, ш ептен аяк алып журпс13. (М айлин Б.
Ш ыгармалары, 5 том, КМ КЭБ, 1963, 386 б.).
245. Ойсырат// 3. Ауыс. Азайту, шемейту. // 11 том, 640 б.
С1з букш казак халкын ойсырата жамандап келдпцз. (М усрепов
Г. Ж ат колында, Ж азуш ы, 1984,27 б.).
246. Ойыс 3) Бгр нэрсеге карай кеш у, жылжу, ьщгайлану, ауысу.
// 11 том, 644 б.
Ойысканын ангардым// ЕлДщ жаца уйымга. (Орманов Г.
Тандамалы олендер!, Ж азуш ы, 1967, 78 б.).
247. Он // Бояуы кайту, ещ , тус| кету. //1 1 том, 688 б.
А ртымда калган алганым, // Кытайы кызьш кейлеп, //Кунге
койсан оцар ма? (Отем1сов М. О лендер жинагы, КМ КЭБ, 1958,42 б.).
248. Оцгарыл// О цга бастырылу, сэт 1 тус 1ршу».//Казак эдеби
тш ш щ с е з д т , А лматы, 2011, 11 том, 692 б.
... ез 1С1М оцгарылмаганнан кеш н, сен не болсан ол бол дейсЫ
Сез-ак! (Горький М. Ф ома Гордеев , Ж азушы, 1978, 125 б.).
249. Оцтайлы // Икемд1, лайыкты, колайлы, ынгайлы.// К,азак
эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 11 том, 695 б.
Ш окпарын шыр айналдырып, жауыньщ капысьш ацдып,
оцтайлы сот кутед1. (Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978, 9 б.).
250.
О ц гай л ы к
//Бхр
нэрсеге
и к ем д ш к ,
лайыктылык,
ынгайлылык. // К азак эдеби тйцнщ с е з д т , Алматы, 2011, 11 том, 695
б.
[Челкаш] А лды нда аз енбек, кеп о ц т а й л ы л ы к тш ейтш мол олжа
к у п п тургандай. (Горький М. Дауылпаз туралы жыр, Ж азушы, 1968,
189 б. (ауд. О спанов О).
251. Орай // 2) Белгйн бар жагдайга сай, соган лайык, сол
багытта. // 11 том, 716 6.
Ол ел т 1рген тер т каскырын езщ алып турып, орайына тым
курыса торг еш к 1 бердхц бе? (Э уезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5,
Ж азуш ы, 1980, 130 6.).
139
252. О рай // 2) Белгш б1р жагдайга сай, соган лайык, сол
багытта. // 11 том, 716 б.
Атгарына орай, адамдары да кылан туст1дей бхр келю кшнгеш
байкалып турды. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 10 б.).
253. О райла// Туралау, ыцгайлау.//Казак эдеби тшшщ сездхп, 11
том, Алматы, 2011, 716 б.
-Жок. Бхрак, алганды кайта орайлап, есёсш тугендеу керек.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 217 б.).
254. О райлас// Уксас, сай, бхрдёй, сэйкес. // Казак эдеби тш нщ
С63Д1П, 11 том, Алматы, 2011, 717 б.
... енд| кузге орайлас сур кшнш, адам рендер 1 де куан тарта
бастады. (Мусрепов Г. Казак солдаты, Алматы, 1967,42 б.)
255. О райлас// Уксас, сай, бхрдей, сэйкес. // Казак эдеби тш нщ
сездхп, 11 том, Алматы, 2011, 717 б.
... атакты мистер Бреффтщ щкхрщён орайлас келетш менщ де
ез 1нд 1к ткхрхм болуы ыкгимал. (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас,
Алматы, 1978, 351 б.).
256. О райласты р// Денгейлеспру, ьщгайластыру, саю.// Казак
эдеби тш н щ сезд1п, Алматы, 2011, 11 том, 717 6.
Касымбек пен Мухтардьщ туе кайта мына келкш осы бхр
шаруалардыц тындым жасаган сэтше орайласты рган болатьга.
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 58 б.).
257. Гулге ораиды// Жайкалды. жайнады, жаркырады. //1 1 том,
727 б.
Жапырак гулге ораны п, // Агшка керхк сэн кфдх. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 78 б.).
258. О ри ы к ты // 3) Туракты, калыпты. // Казак эдеби тш нщ
сездхп, Алматы, 2011, 11 том, 749 б.
Желкенд1 жел керней туей, кайык сэл-сэл тенсел 1п ап, орны кты
жузе бастады. (Мопассан Ги. О'мхр (ауд. Кекшбаев Э .) , Алматы, 1970,
27 б.).
259. О ш ац ет п // Каран-куран етп. //1 2 том, 61 б.
Ол [Гасфорт] атак-абыройды езхнен баскага кимайтын щс| еда.
Атбасар жэрменкес! жайында да сейтп. 031 барып ашпайтын
болганнан кешн, некерлершщ ешкайсысыныц да ош ан етпеуше
буйрык берд! де...(Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы, 1970, 52 б.).
260. О ш ары л // 2) Тугел 1мен копарьшу, женкхлу, каптауУ/ 12
том, 62 б.
Губернатордьщ келет1н куш таянгасын, елде прек керетш ип
жаксылар уй 1нде ош лры лы п жатыр едк (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 110 6.).
140
261. Ошарыл// 2) Тугелхмен копарылу, жещсшу, каптау.// 12 том,
62 б.
... эркайсысы езхнше улкен топ болып, каладагы тамыртаныстарына ошарыла ьсвлш орналаскан. (Ж умадш ов К- Сонгы кеш,
Алматы, 1974, 69 б.).
262. Ош арыл// 2) Тугелхмен копарылу, ж енкш у, каптау.// 12 том,
62 б.
[Дацгарадай сарайда].Кш ен бхр кара ш апан киген адамдар
буы нш ак-туш нш епн
эр жерге уш п койып, бала-шагасымен
ошарылып жатыр. (Ж умадш ов К- Сонгы кеш , 2, Ж азуш ы, 1981, 362
б.).
263. в з с к т е н // 2. Ауыс. в з е к п болу, мацызы арта тусу. //1 2 том,
97 б.
Бул д а урланып ю р т взекген е бастаган ой болу керек.
(М усрепов Г. Ж ат колында, Ж азуш ы, 1984, 300 б.).
264. 0 н // 3. Ауыс. 1с1 ш гер 1 басу, манду, удеу. //К азак эдеби
тхлхнщ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 1516.
Ж урю апгаш кы бетте ширак ед 1, бхраз кун еткен сон, келхк те,
адам да кажыды, оибейдк (Акыш ев 3. Жаяу М уса, Алматы, 1978, 333
б.).
265. 0 и // 3. Ауыс. 1с! шгерх басу, манду, удеу. //К азак эдеби
т ш н щ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 1516.
К ы лы ш пен кидаласып, суцгхмен сайыса бергеннен тагы ештеце
енбейд!, (М агауин М. А ласапыран, Ж алын, 1981, 11 б.).
266. 0 н д |// 0Н1МД1 болу, манду, каркындау. // Казак эдеби тйххнщ
сездхгх, А лматы, 2011, 12 том, 152 б.
... Ж ануар барлыгып калды, алкынып адымы е н д 1м ед|. (Акышев
3. Акбел асуы, А лматы, 1971, 133 б.).
267. 0 и д 1 р // 1) Дайындау, жасау, эз1рлеу.//Казак эдеби т ш н щ
с е з д т , А лматы, 2011, 12 том, 152 6.
... хс1 ал га басы п, опдйрш -ак тастаганын кергенде,... езхне-ез 1 ...
разы боп калды. (Канахин 0 . К р й р е т, Ж азушы, 1979, 239 б.).
268. 0и д|р // 2. Бхр нэрсеш мол етш , ендхрш хстеп тастау. // Казак
эдеби типхпц с о з д т , Алматы, 2011, 12 том, 152 б.
-Ал, мен к етт 1м,- дед! апам.- О сындай салкы нда ендхрхп
тастамасак, кун ысып кеткен соц канша тырбансац да тук енбейд!.
(Найманбаев К- Беймезгш конак, Ж азушы, 1978, 20 б.).
269. 0цсй// О н 1 К1Р 1П, аж арлану.// Казак эдеби т ш н щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 12 том , 177 б.
Ж азда ж етш е тойы нган мал кыста онан сайын ец сй д к (Бегалин С.
«Э дебиет жэнс искусство» журналы, 3, 1949, 28 б.).
141
270. 0 р б |// 4. Ауыс. Туындау, ершу.// Казак эдеби тш ш щ создал,
Алматы, 2011, 12 том, 188 б.
кудандалыктан орбитш туыскандыкты жекжат дейд!.
(Кекшбаев 0 . Уркер, Жазушы, 1981, 415 б.).
271. Орб|//4 . Туындау, ершу. // 12 том, 188 б.
Жер дауы кешке дейщ осылай орбщь (Мусрепов Г. Жат колында,
Жазушы, 1984, 223 б.).
272. 0 т к е р /5 ) Басынан кепнру. // Казак эдеби тш ш щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 12 том, 248 б.
Жыр кылмак б1реу бастан еткергенш ... (Сейфуллин С.
Шыгрмалары, 2, КМ КЭБ, 1960, 31 б.).
273. 0Т1МД1// 3. Ауыс. Эсерл 1, куцгп, ыкпалды, беделда. // Казак
эдеби тш ш щ создал, Алматы, 2011, 12 том, 258 б.
Елжбай тореге Итбайдай етамд! емес ед1. (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 331 б.).
274. П арап ар// П ара-пар// Тепе-тен, барлык жагынан тен,
бхрдей. // Казак эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 305 б.
... Эке меш рщ щ е парапар келетш
не бар екен дуниеде?
(Жумадшов К Сонгы кеш, Алматы, 1974, 126 б.).
275. Парыцсыз /Ястщ мэн-жайын, жен-жосыгьш, жаксы мен
жамаиныц пайымын ажырата алмайтын, ... пайымы жок.// 12 том, 319
б.
Ел шауып батырлык керсетеЙ 1н деген парыксыз жел кеуделис
емес. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2- ютап,Алматы, Жазушы, 1968, 206
б.).
276. Шс II 5. Ауыс. Кемел 1не келш, эдбен щ кану, ш епне жету. //
12 том, 424 б.
-Ол кундер етсе, осы кундерде ш сш турган мэселелер де аз емес
шыгар! (Мусрепов Г. Жат колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982, 48
б.).
277. Рэсуала // Ысырап еТш боска ш аш у.К-Ж -//12 том, 457 б.
Жо-ок, сендердей арам ауыз моллаларга ад ал асымды
малшылатып рэсуалаганша адал енбепмен акшасын алар орыс
мужыгына кушм туссе болмай ма? (Жушсов С. Акан сер1, 2, Алматы,
1977,214 6.),
278. Риясыз // 1) Шын ыкылас, адал журекпен 1стелген,
калткысыз, букпес13.// Казак эдеби тш ш щ сезд1П, Алматы, 2011, 12
том, 487 б.
Конакгар мэз-мэйрам, риясыз кул 1С1п... (Мусрепов Г. Улпан,
Жазушы, 1975, 173 6.).
142
]
|
279. Сабакта// Ескерту: «К азак эдеби тш ш щ с е з д т » (12 том,
Алматы, 2011, 509 б.) ютабында бул се зд щ тагы б1р магынасы
аш ьш маган. О сы орайда: « Б е л г ш б!р булак, езен н щ бастау алып,
тарам далуы » м агы насы н ю р п зу керек. К-Ж.
А рацнан орген ж ет 1 езен // С а б а к т а п сенен арнасы н. (О рм анов Г.
Т андам алы олендер!, Ж азуш ы , 1967, 386 б.).
280. Сабактас// 2. А уы с. Б1р-б1р1мен ж алгас, сары ндас, ундес. //
К азак эдеби тш ш щ се зд 1П, А лм аты , 2011, 12 том , 510 б.
М еш м ш е, ол в зщ коян-колты к араласы п бауы р басы п кеткен
геройлары цнан айы ры лгы ц келмеуден, оларга деген кимасты к
сез1ммен с а б а к т а с ы п ж аткан сиякты. (Н урпеш сов Э. «Кан мен тер»
калай ж азы лды ? «Ж улды з» ж урналы ,3, 1976, 215 б.).
281.
Сабасына
ту сп //
М азасы здануы
догары лы п,
ты н ы ш т а п д ы .К -Ж //12 том , 514 б.
Содан кеш н бул б 1ртш д еп , сабасына тусш, салкы ндай бастады. //
С тендаль. К ы зы л мен кара, А лм аты , 1978, 506 б.).
282. Сай// Б е л г ш бгр арн ага ойысу, тарелу. // К азак эдеби т ш н щ
созд 1П, А лм аты , 2011, 12 том , 540 б.
А рага А лш ы нбай ю рю кен соц, гстщ бетш Кусбек ж енш ге с а й м а к
боп, босацси бастады . (Э уезов М . А бай ж олы , 1, К М К Э Б , 1961, 223
б.).
283. Сайраида// С ауы к-сайран салу, серуендеу. // К азак эдеби
тш ш щ с е зд 1п , А лм аты , 2011, 12 том , 546 б.
... е з ш щ М аш асы м ен алгаш ы нда... дачада... содан кеш н... пэтерде
сайрандады. (Т ургенев И .С . Э келер мен балалар, Ж азуш ы , 1977, 9
б.).
284. С акай // I) Е сею , ерж ету, улкею . //К азак эдеби тш ш щ
созд 1п , А лм аты , 2011, 12 том , 552 б.
А знаулак талш ы гы бар ауьш ды ц б эр 1 кузетш сакайтты . (Э уезов
М. А бай ж олы , 1, К М К Э Б , 1 9 6 1 ,3 3 7 б.).
285. С алауат // 2/1. Б т м , кеопргм. //К азак эдеби ТШ1ШЦ сезд 1п ,
12 том , А лм аты , 2011, 588 б.
Ж э, ж э, ш ы бы н жан ам ан калгасы н бастан кеш кен бейнетт1н бэр!
салауат. (I-1урпешсов Э . К ан мен тер, Ж азуш ы , 1977, 797 б.).
286. С а л а у а т т а с // Б1т1мге келш , кенпрхм жасасты. К-Ж[С ер| конак болган];.. бес1нш] кун дегенде э к е а сер^мен сонгы рет
салауаггасты . (Д осж анов Д . Ж1бек ж олы , Ж азуш ы , 1973, 117 б.).
287. С а л л а к б а й // С абы лы п кеп сенделуге маш ыктанган. К,.Ж.
//К азак эдеби т ш ц щ сездхп, А лм аты , 2011, 12 том , 606 б.
Не кы зы гы н керп!, м эре-сэре куаны ш ка бел ен е алм айты н, немесе
осы на гепендеген ем (рден Т1зпн узу1, ек1 колды теб еге койып безш
143
кете алмайтыи- салнакбай жур 1С1 эйтеу1р канша жалыктырды,
каншама зэрезеп кылды.(Бокеев О. Кум мшез1, «Жулдыз» журналы, 3,
1977, 98 б.).
288. С аркы лм а// Саркыл// 2. Ауыс. Тугесшу, бпу, таусылу,
солгындау, элсгреу, шепне жету. // 12 том, 690 б.
... онын саркылмайтып себеб1, «Кызбелден шыгатын «Конырау»
атты жылканын куюыпан. (Муканов С. Мелдхр махаббат, Алматы,
1961, 10 6.).
289. Сарп е т и // Кур боска таусылды, бекерге элек болды. //Казак
эдеби тш п щ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 696 б.
Олар бутан уйкысыз еткен б1рнеше тувдерщ сарп етедь (Горький
М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 3 6.).
290. Сарн с т п // Кур боска таусылды, бекерге элек болды. //Казак
эдеби тш н щ с е з д т , Алматы, 2011, 12 том, 696 6.
Жюльен де Фервакпен эуре болып, езшщ бар уакытын соган
сарп етш журген кезде, ... (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,
493 б.).
291. Сарып // 4. Ауыс. Кисын, ынгай жел 1, жоба. // Казак эдеби
тшшщ создт,А лм аты, 2011, 12 том, 722 б.
Марьинодагы вм1р б!р сарынпан озгерген жок. (Тургенев И.С.
Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 50 б.).
292. С ары токы м // Ат устшде журуге эбден экюленш алган.
//Казак эдеби тш н щ с е з д т , 12 том, Алматы, 2011, 726 б.
Кейде, Т1ПТ1, сары токы м уры болган- ел шпндеп улкендёрдщ ез
аузынан еспген энпмелер! де умытылмайтын. (Эуезов М. Абай жолы,
1, КМКЭБ, 1961, 116.).
293. Сау етс калды // Туткиылдан пайда бола калды. // Казак
эдеби тш н щ с е з д т , 12 том, Алматы, 2011, 748 б.
... Кыраудьщ муздай усак тушрппктерй кейде беиме сау ете
кал алы. (Сэрсснбаев Э. Толкында тугандар, Алматы, 1953, 28 б.).
294. С аусы лда// 1) Б 1р-б>рше кактыгысу, сендей согьшысу.
//Казак эдеби тш н щ с е з д т , Алматы, 2011, 13 том, 29 б.
Жел, жсл есер, жел есер, // Жекендешн саусылдап, // Ораздынын
улы есер. (ХУ-ХУШ г.Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 97 б. Актамберд1
(XVIII г.).
295. С ауы лда// 1) Саулап куйылу, теплу, сау-сау ету. // 13 том,
33 б.
Комексй кок канысын энмен ашса, // Т егш п меруерт, маржан
сауылдаган. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 272 б.).
296. Сауы стап // (С1рд боп баттасу, юр болу. // Казак эдеби тш нщ
с е з д т , Алматы, 2011, 13 том, 39 б.
У сть бастарына... ащы туздыктыд аппак; соры сауыстана
турыпты. (Сэрсенбаев Э. Т олкы ндатугандар, Алматы, 1953, 185 б.).
297. Сем// 4. Ауыс. Ж ок болу, б и у , куру, ешу. // 13 том, 148 б.
Той, жиын, ш ш дехана болса кайда, //Сайрайгын болдым енда
даусым ссмбсй. (Бес гасыр жырлайды, 3, Ж азушы, 1985, 266 б. Сара
Тастанбеккызы).
298. Сем// 4. Ауыс. Ж ок болу, бггу, куру, ешу. //1 3 том, 148 б.
... кунищ кызылы зл 1 семген жок,
(Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Ж азуш ы, 1977, 304 б.).
299. Серш // 3) Ы гыстыру, ж ок кылу, аластау. //1 3 том, 173 б.
Б 1р кулумен серп есщ // Тагдырдьщ суык колдарын. //
Торыайгыров С. Ш ыгармалары, 1, Ж азушы, 1967, 138 б.).
300. Сугулы// Сугылган, тыгулы. //К азак эдеби типнщ сезд ш ,
Алматы, 2011, 13 том, 357 б.
К ем 1р уш цщ сш е сугулы курек туратын. (Куприн А.И. Тажал,
Ж азуш ы, 1978, 106 б.).
301. С уйрспаге салды // Созбактап кеш еуш детп. К-Ж... А мурский саксынып ... бара коймай, «эне-мш е» деген
суйрсткнс сала беретш . (М уканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы,
1970, 281 б.).
302. Суйретиеге салды// Э не-м ш е деп созды, жылжытпады. //1 3
том, 409 б.
Енд1 босагада гурып
акылдасса, тагы да сьштаулар айтып,
суйретпсгс салуга бет 1 булк етией пнш е кумэн жок. (Ж уш сов С. Акан
сер 1, Алматы, 2, 1977, 134 б.).
303. С у ц г 1Т // 3. Ауыс. Араластыру, тыгу, жок кылып ж1беру. //
Казак эдеби тш ннц созд 1п , Алматы, 2011, 13 том, 430 б.
А ш ац туткы р колдар элсш -элсш курект! толтыра кем1р кес1п
алып, соисоц оны жалындаган ашык куыска ебдейл! козгалыспен
шапш ац суцптс салады. (Куприн А.И. Тажал, Ж азушы, 1978, 71 б.).
304. С урсцд!// Сергелдещ мол, эб1герл1. // Казак эдеби тш ш щ
сездхп, А лматы, 2011, 13 том, 436 б.
Осы суре1(Д1 эц п м ел ерд 1 корытып келгенде (Тайшыков КО ктябрь уш кы ны, К М К Э Б, Алматы, 1962, 59 б.).
305. С урл еу // 2. Ауыс. Багыт, багдар. // 13 том, 438 б.
Сурасацыз, бозбала, // Бул акикат сез гана, // Шежгренщ
сурлсу1н, // К эрщ ен ест 1п бш геш н , // О сылайш а эр жерде, // Кашаган
айтып бсред!. (Бес гасыр жырлайды, 2, Ж азуш ы, 1984, 275 б.
Кашаган.).
306. С ы г а л а // 4. Ауыс. Ю ре алмай, алыстан коз сузу. //13 том,
458 6.
145
Сонау б1р тупс13 алыста акшыл-кек танадай болып жулдыздар
сы галай д ы . (Шаймерденов С. Болашакка жол, Алматы, 1953,266 б.).
307. Сыгырай// Ескерту: «Казак эдеби тш ш щ сезд 1П» (13 том,
Алматы, 2011,
462 б.) ютабында сездщ
бул
магынасы
карастырылмаган. Сез зергер! Г.Мусреповтщ кейш п романында бул
С63Д1 пайдаланганын ескерш , ез т у ю ш м 13Д1 берем1з: «Келемд! уй,
т.с.с. арасында енд 1 б ф уйдщ, т.с.с. к т-к н п кен тай больш, эзер кезге
шалынуы».К-ЖСол сыгырайгаи уйлёрдщ сыгырайган бхр белмесше юре
бергенде-ак кэдуш п уйренбеген, кецш уйренген таныс шс, таныс
жылылык адам еМ рш щ барлык таныс л е й бурк ете туей . (Мусрепов
Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 338 б.).
308. Сыкси// 2) Жарыктыц сэл гана жылтиып керш уь // 13 том,
487 6.
Танга жакын- аспан булттан айыгып, сыксиып жулдыз самсады.
(Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 250 6.)
309. Сылан // 2) Бой тузеп эдемшенш-сэндену. // 13 том, 491 б.
Эр1ректе ею жерде уш-тертген ею ушр аккулар сыланып отыр.
(Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 249 б.).
310. С ы л ы и // 4. Ауыс. Айырылу, кур алакан калу. // 13 том, 501
б.
Улинии жауЬар- уят дур, // Тамгы [тацба] кылмай таза жур, //
Жыртыи уят псрдесш- //Абыройдан сылынба! (Бес гасыр жырлайды,
3, Жазушы, 1985, 257 б. Омар Шораяков).
311. Смиыктык // 1) Мшёзг кулыктьщ сыпайылыгы, эдептш1к,
ибалылык... //1 3 том, 522 б.
[Кызда] Сары майды жукалап тшгендей жумсак эдептш 1к,
сыпаны сыныктык байкалады. (Эюмкулов Е. Кош бол, альбом,
Жалын, 1976, 108 б.).
312. Сыиырыл// 5. Ауыс. Ысырылу, ыгысу. // 13 том, 535 б.
Бар ел сыны рыл ып шыгып соган косылып, 1ргесш жалацаштап
кетпей ме? (Нурпей 1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,207 б.).
313. Сыпырыл // 6. Ауыс. Озшде тук калмай, бэршен
айрьшу.КЖ .
[Карта ойнаганда] Акыры ол мулде сымпиып сыпырыла
утылды. (Хемингуэй Э. Килиманджаро -карлы тау. (ауд. Эбуталиев
Н.), Жазушы, 1977, 11 б.).
314. Сырагы // Ескерту: К ёш ни 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
создан», (13 том, Алматы, 2011, 539 б.) ютабыиа бул сездщ юрмегенш
ескер!п, ез тюр1М13Д1 келт!рем 1з: «Сурыпталган, елеул!». К-Ж..
146
Мен сезд щ сы р а г ы с ы н айтып ед 1м, Шока. (Э л 1мкулов Т. Акбоз
ат, Алматы, 1962, 124 б.).
315. Сытыл// Ж ылп етхп шыгып кету. //1 3 том, 560 б.
-Митин п бхткен сои коршап алып, колдарын созып камалаган
журтгыц арасынан
эрен, сытылып шыктык. (М усрепов Г. Жат
колында, Ж азуш ы, 1984, 44 б.).
316. (л р е л е // (л реп салу, ныгыздап толтыру. //К азак эдеби тш ш щ
сезд1п, А лматы, 2011, 13 том, 575 б.
[Балыкка толу] ... Катар тускен ею жылымньщ екеу 1 де' сЁрелеп
беп п -ак калагын ретх едх. (Н урпеш сов Э. Куткен кун, Ж азушы, 1967,
256 б.).
317. (л р е с п р // Какайту, козгалтпау, какш иту.// 13 том, 576 б.
Кеш ке карай сары аяз сакылдап жер бетш а р е с п р ш тастады.
((Алдында б1раз ж ш а ген карды) . (Акыш ев 3. Акбел асуы, Алматы,
1971, 178 б.).
318. С л рссп р// Какайту, козгалтпау, какшиту.// 13 том, 576 б.
Бхрак устш деп адамныц карлы колы пзгхндх ше жинап алып
а р е с п р с тартканда, ерхксхз кендхгщ, булкекке тусед1(Жушсов С. Акан
сер 1, 2, Алматы, 1977, 5 б.)
319. С л рссп р// Какайту, козгалтпау, какшиту.// 13 том, 576 б.
-Уа, халкым! П атшаныц недоемкесх жылда с 1р е с п р е салып
отыратын турл 1 салыкгары д а согысы салыгы да, бэр 1 де жабьшып
калды. (М усрепов Г. Ж ат колында, Ж азуш ы, 1984,445 б.).
320. С |р с у // Е скерту: «Казак эдеби ТШ1ШЦ се зд ш » (13 том,
Алматы, 2011, 576 б.) ю табында бул сездщ магынасын кушитып:
«Т1зедеи келер тустас катып калган, схрескен (кар)»- деп ж1берген.
Б1здщше: «Карды ц тутас бхр алапты сыгымдап жабуы» угымы деп
келедх. К-Ж.
Кун ш агы рм ак ашык, Каркаралы атрабындагы елке жота
жалтырап, аппак сЁрсу боп жатыр. (Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 104
б .) .
321. Такылст// Эдет, дэсту р .К -Ж .//13 том, 641 б.
Б у п н б1р байкаганы: Ж укана тэнхне киракезхк ею удай мхнез, ек1
удай т а к ы л е г сидырын журедх екен. (Сулейменов А. Б ей н , Алматы,
1970, 30 б.).
322. Тала// 3. Ауыс. Тонап, шауып алу, тартып алу. // 13 том, 647
б.
Алдынан алуш ы лар даяр ж е тп , // Колдан-колга тус1рмей галап
кетгх. (XX г. Казак эдебиетх, М ектеп, 1983, 254 б. К епеев М.Ж.).
323. Т ал ас //3. Таласып-тармасу, асыгу. //1 3 том, 635 б.
147
I
[Бойжсткеншн]. Жасм менси денесЁ таласа е с т , // Хурмадай
кэмёл шскеп козём ж егп. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы,
]
1967, 171 б.).
324. Т алаура // 1) Шапак шашу, кызыл жалкындану. // Казак ]
Алматы, 2011, 13 том, 657 б.
Т алаураган армаи елесЁ кызды куйеуге шыгарып-ак жЁбердЁ. |
(Канахин 0 . ДэмелЁ, КМКЭБ, Алматы, 1962, 48 б.).
325. Т ам ам да// БЁр нэрсеш б т р у , аяктау. // 13 том, 677 б.
Э б ш биыл тагы да Петербургке барып, келер жыл окуын
тамамда и кайтатынын айтты. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 240 б.).
326. Там -тум дап // Аз-аздап, ептеп-септеп. И 13 том, 679 б.
Конакасыньщ барысына карап, мен бул мерекенщ откендепден
элдекайда
кем
тусш
жаткапдыгын
там-тум дап
ангара
бастадым.(Коллинз У.У. Ай сэулелЁ асыл тас, Алматы, 1978, 67 б.).
327. Т ар п ы // Орлы, узЁгЁ, сулбасы. // Казак эдеби тёлёнёц с е з д т ,
13 том, Алматы, 2011, 748 б.).
-Салганын шыгагын ба? Е пн т а р п ы биыл калай болатьш?
Азыньщ да берекесЁ бар гой! -деп, Абай сураганда, ... (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 689 б.).
328. Т аты // 1) БЁр нэрсеге тен тусу, соган пара-пар келу, туру. //
14 том, 37 б.
Бергенщ бхр сезгме т а т ы м а й д ы , И Калды гой кецш ипркш жаман
сасып. (Бсс гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 43 б. Шеже
Каржаубайулы).
329. ТорЁк кылды//Д униеден бездЁ, талак еттЁ.// 14 том, 63 б.
Одан шыгар: мешц карадан шыкканым есЁне туссе, барлыгьш
тэр к кы л ы п , ада-куде безЁп шыгудан да тайьшбайды. (Стендаль.
Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 413 б.).
330. Тел смдё// Таршылык кермедЁ. // 14 том, 101 б.
Екё ененЁ тел емгеи, // Бузылмайды жас тулпардыц саурысы.
(ХУ-ХУШ гД азак поэзйясы, Гылым, 1982, 81 б. ШалкиЁз (ХУ-ХУ1 г.).
331 .Тогай // 2) Тамакка тойьшу. // Казак эдеби тёлёнён сездЁгЁ,
Алматы, 2011, 14 том, 194 б.
[Жазалаушы отрядты ойлап камкещл боп жур ген адам ет
сактайтын апанды корЁп] КезЁ соларга тускен Мукагали ез-езЁне
тога йы п калды. (Сулейменов А. БесЁн, Алматы, 1970, 47 б.).
332.
ТокстсрЁ// 1) 1стён ен басты туйЁнЁ, кыска, мэнё, тужырымы
Казак эдеби тёлёнёц сездЁгЁ, Алматы, 2011, 14 том, 218 6.
эдеби тёлённ сездЁгЁ,
148
Осымсн бала токетср эцпме тамам болды
деп есептеп, езш щ
казына карай жупре женелд1. (Гончар О. К,оцырау, Алматы, 1973, 56
б.).
333. Т окм еш лд еи// К °л жеткенд1 мюе тутып, соны кещлге ток
санау. // 14 том, 219 6.
М айбасар осы жайдьщ бэрше токмеШ лдене тусш... (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 124 б.).
334. Токмсшла // Кол жеткеящ кещлге ток санау, м!се туту. //
Казак эдеби т ш н щ сезд щ , Алматы, 2011, 14 том, 219 б.
Халкымен жауыккан султаннын табары не сонда? Уркек ел унс13
мулгш кала берер дейтш токмейьшсу ме? (Сматаев С. Ел 1М-ай, 2,
Жазушы, 1980, 57 б.).
335. Т окм сйш с! // Кол жеткещц кещлге ток санау, мюе туту. //
Казак эдеби т ш н щ св зд И , Алматы, 2011, 14 том, 219 6.
... барга мэз боп, токмей1пси кою оныц ойында да жок ед1.
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977,96 б.).
336. Т о к там // 1)Б1р шеш 1мге келген байлам. // Казак эдеби тш ш щ
сезд1п, Алматы, 2011, 14 том, 224 б.
-Келш балаларыцызга да ез 1щз токтам саларсыз. (Оразалин К.
Абайдан соц, Алматы, 1972, 9 б.).
337. Токырат// 2) К щ 1рту, бегеу, токтату. //1 4 том, 231 б.
Магаш соган ше-шала эзш айтты: «Адаскан
ауыл болмас,
есептескеп ел болмас деп азды есептеп не кыласыз?»- деп, тагы 61р
токыратты. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 386
6.),
338. Т олайы м //Т угел дерлйс. // 14 том, 233 б.
-Расыпда 61зд1ц ш эрдеп улкен апайдын касына жхбергешщз
макул болар толайым теп - деда. (Эуезов М. Оскен вркен, КМКЭБ,
Алматы, 1962, 27 б.)
339. Толыксы // 1) Куш-куаты кемел 1не келш, кулпырып,
бабында болу. // 14 том, 249 б.
Б эйбш еден: Бэйсешт, Бошй болган, // Толыксып мал мен баска
б1рдей толгаи. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 46 б. Швже
(1808-1895).
340. Толыксы // 1) Куш-куаты кемелше келш, кулпырып,
бабында болу. // 14 том, 249 6.
Сусыныма шай 1шш, // Бастангыма бал жеген И Т ол ы ксы ган кыз
ед 1м, // Кун 1ме жетпей айрылдым, // Ею 61рдей йрхмнен. (Алмажан
Азаматкызы «Бес гасыр жырлайды», 1-том, Жазушы, 1989, 302 б.).
341. Т о л ы м д ы // Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ свзд 1п » (14 том,
Алматы, 2011, 251 6.) ютабына бул сездщ мрмей калгандыгын
149
I
ескерш, ез топшылауымызды усынамыз: «Толыктырып, жет1лд1ру».
К-Ж.
[Кептер лашынга]
... -С о л уш ш !здеп С13Д1 келд 1м,- дед 1,
-Эйтеу 1р сер 1п щ зд 1 толымдаиыз. (Сейфуллин С.Шыгармалары,
2, КМКЭБ, 1960,41 б.).
342. Тосацсы// 1) Жатсыну, бетенану. // 14 том, 306 б.
Оньщ устш е жет 1 айдай турме туткыны болган адамдар бейбхт
т1ршш1ктен тосацсып калгандай жайлары да бар-ды. (Мусрепов Г.
Жат колында, Жазушы, 1984, 344 б.).
343. Тосы рка // 1) Жатыркау, бетенану, жатсыну. // 14 том, 312
б.
...-03Щ13 меш жумыскер кауымына барталай-ак таныстырсаныз
керек, бхрипш кездескешм1зде-ак тосы ркаганы м жок- (Мусрепов Г.
Жат.колында, Жазушы, 1984, 325 б.).
344. Топе // 4. Ауыс. Токтаусыз, еселеп жумыс 1стеу. К-Ж.
[Курекпен]... кемхр ушвдмерхн кас кагым мезет токтамай
лактырган устш е топеп лактьфа бередх. (Куприн А.И. Тажал,
Жазушы, 1978, 71 б.).
345. Тоссл // 3. Ауыс. Б е л гш бхр ю кё дагдьшану, жаттыгу,
калыптасу, машыктану. II Казак эдеби т ш н щ с е з д т , Алматы, 2011,
14 том, 365 б.
Жумыска да тоселе бастады. (Этмкулов Т. Сырлы наз, Жазушы,
1977, 274 6.).
346. Тутас I I 2/1. Б1р-бхрше жалгасу, уштасу. // 14 том, 445 6.
Б|зде агынныц кемей!, // Тутасуга кун жакын // Жалпы жиЬан
кедеш. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 228 6.).
347. Тутас I I 2/1. Б1р-б1р1не жалгасу, уштасу. // 14 том, 445 6.
Кыс бойы ехреу кар астында тоны тутасы п жаткан жерге т п т
уксамайды. (Н урпеш сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 620 6.).
348. Тубсгейл!// 1) Н епзп, тупюл 1кп. Казак эдеби тйгшщ сездхп,
Алматы, 2011, 14 том, 456 6.
... Астахов осы жумысыньщ ендхп жерде тубегейл! болатын
болмайтынына ез кудхпн андатты. (Оразалин К. Абайдан сон,
Алматы, 1972,217 6.).
349. Туйдектслу// Топталу, жинакталу, тутасу.// 14 том, 467 6.
Сол шуу дегеннен-ак элденеше топка ту й д е к г е п т аттар тобы
узд!к-создык куйындатты. (Бегалин С. Замана белестер 1, Алматы,
1975, 178 б.),
350. Т уйрет// Шаншыту, кадату. // 14 том, 478 6.
150
Как журектен найза туй ре глей, // Найзаыы кунге куратпай, //
Карсыласкан душпаннын// Кабыргасын б1р-б1ршдеп куйретпей, // Э т
де болса корка алман, // Адасып калган уйрекгей. (Этеш сов М.
©лендер жинагы, КМ КЭБ, 1958,94 б.).
351. Т упте // 5. Ауыс. Б1р нэрсеш ш епне жетюзу, терендеп бару.//
Казак эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 497 б.
Мен не 1стер 1мд 1, не кыларымды езхм де эл1 туптеп ойлаганым
жок. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2, Жазушы, 1968, 110 б.).
352. ТуС|р 1МД1 // 1) ТуС1МД1, 0Н1МД1. // 14 том, 526 б.
Мэкеп кемшрдщ де кеп ойлайтыны -Тумарша: ажарга сулу
болмаганмсн м ш езьак онды! Жумыска да тус1р1мдь (Майлин Б.
Ш ыгармалары, 4, КМ КЭБ, 1962, 379 б.).
353. Туийркен // С уйану, к е ц ш толу.// Казак эдеби тш н щ
с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 531 б.
[Сауыншы] Ёрн 1 жалак, кезх канталап тур, жаз бойы туипркенш
б!р тун уйыктамагандыктан шыгар. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы,
1971,80 б.).
354. Т уий рксн // Суйсшу, кецш! толу.// Казак эдеби тшшщ
с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 531 б.
Коптел бер! бхр тун тушЁркешп уйыктамагандыктан ба офицер
ызалы... (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 193 б.).
355. Т ы к // 4. Ауыс. Кезден таса кылып жасыру, керсетпей кою.
// 14 том, 539 б.
©з) апарып улыкка тыгар малый, // 1шпес, жемес, шык бермес
Шыгайбайлар. (XX г. Казак эдебиет!, Мектеп, 1983, 254 б. Кепеев МЖ.).
356. Тын ал д ы // Дем алды, тыныс алды.// Казак эдеби тш н ц
сезд 1п , Алматы, 2011, 14 том, 546 б.
... езш ш е бхр куанышпен тын алады. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМ КЭБ, 1961,491 б.). .
357. Тындым // Тынлым болды// Тыныш тапты, кецхлх жай
тап гы. // Казак эдеби т ш н щ сездхгх, Алматы, 2011, 14 том, 547 б.
Озхмсн Кудай оцдап тындым болганым да еп болган екен.
(Толстой Л. Анна Каренина, Алматы, 1953, 24 б.).
358. Тыпдыр // 1) Б т р у , аякгау. // Казак эдеби тшхнхц сездхгх,
Алматы, 2011, 14 том, 547 б.
©зхне ризалыгы жок, тындырган 1С1не кецшх
толмайтын
адамныц бхрх- Дормен Ыускабаев. (Э л 1мкулов Т. Сырлы наз, Жазушы,
1977, 195 б.).
359. Тыпдыр // Бхтхру, аяктау. //Казак эдеби тшхнхц с е з д т ,
Алматы, 2011,14 том, 547 б.
151
... осы б>р иаптке к е д ш кулаганы, ты ид ы ры л журген хеше 1штей
разы болганы сон ш а,... (К,анахин 0 . Кудхрет, Жазушы, 1979).
360. Тьшдыр // Б т р у , аяктау. //Казак эдеби тшхнщ сезд 1п,
Алматы, 2011, 14 том, 547 б.
Т ы и д ы ры л жаткандары да шамалы. (Сапаев Г. Тугаи жерден
алыста, Жалын, 1982, 84 б.).
361. Ты лды р // Б т р у , аяктау. //Казак эдеби т ш н щ сездхгх,
Алматы, 2011, 14 том, 547 б.
Тырнак алдыц... жаман болган жок, бэрш де тындырып кайттын,
т1зпнд1 де, бскем устай бщдщ. (Горький М. Фома Гордеев, Жазушы,
1978, 76 б.).
362. Т ы ш п ы к // 1) Тыным алу, тыиышталу. // 14 том, 548 б.
Т ы п ш ы ш р б|раз жылап суйген жары. // Умытар жакын деген
достыц борЬ (Сейфуллин С. Шыгармалары, I, КМ К0Б, 1960, 111 б.).
363. Т ы п ш ы к // 1) Тыным алу, тынышталу. // Казак эдеби тш н щ
сездхп, Алматы, 2011, 14 том, 548 б.
Бэрхбхр гы н ш ы га алган жок. (М уарепов Г. Улпан, Жазушы,
1975,33 б.).
364. Т ы рацд а // 1) Аяк-колын ербевдету, тырбьгндау. // 14 том,
563 б.
Сулуша кейде эсемдеп бурандайды. //Мэстекше кейде мешел
ты р ан дай ды [куй туралы]. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, Жазушы,
1987,20 б.
365. Т ы р к ы р а / Бет-бетхне бытырау, жан-жакка карай зыта
женелу, таран кету. // Казак эдеби тш н щ сезд 1П, Алматы, 2011, 14
том, 568 б.
Арык-турак кекке шыгып тойынып // Кырдан ойга шапкыласып
т ы р к ы р а р . (Бес гасыр жьфлайды, 2, Жазушы, 1984, 138 б. Акмолла
Мухамедиярулы).
366. Уаз ксшт|// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
с е з д т » (14 том, Алматы, 2011, 644 б.) ютабында бул сездер
карастырылмаган. Б1здщше: «Бэр! умытылып, дурысталган тэр13Д1
кер 1нд 1». К-Ж[Тогжан Абайга].- Тагдьф бхздх коспады. Тым курса осы жолы
сау келсец... уаз кешксн болар ем. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ К0Б,
1961,662 б.).
367. У алйнк // Айтканы келушшш, аузы дуалылык. // Казак
эдеби т ш н щ сезд1п, Алматы, 2011, 14 том, 655 б.
[Совет тусында]. Ш онбайдыц дугалы аузынын у э л щ т кашып.
жаман д е г р т жаксылар санатына косылып барады. (Эл1мкулов Т.
Акбоз ат, Алматы, 1962, 212 б.).
368. У ы т г а н // 1) Аскыну, дендеу. // Казак; эдеби тш ш щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 14 том, 673 б.
[Ш убардьщ] Бул айтканы кептен 1шш кернеп, уыттанып журген
улкен туЙ 1Н1 тэрхздх. (Эуезов М. Абай жолы, 2, КМ КЭБ, 1961, 324 б.).
369. У йп а // 2) Жайпау, кырып-жою, кирату. // 14 том, 694 б.
[Сойыл аркылы]. Кугыншыньщ алдын оп-оцай у й п ап
алып
кеткен ж ауларга отряд енд! беттей ал май калды. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМ К ЭБ, 1961, 359 б.).
370. У к с а т // 1) 1еп, ш аруаны орнына келтхрш, тап-туйнакгай
етш тьшдыру. // Казак эдеби тш ш щ с е з д т , Алматы, 2011, 14 том, 704
б.
Эрине, мундай жумысты колга алганнан кеш н у к са ты п ютеу
керек кой. (Войнич Э.Л. Богелек, Ж алын, 1978, 69 б.).
371. У л ас //1 ) Бхр^бхрхне жалгасу, уштасу. //1 4 том, 707 б.
Енбекхш журт курметтеп, // О т арбаны тхзбектеп // Ортасынан
жол ашар. // Корхспеген емхрх бхр// Ертхс, Ж айык, 1ле, Сыр// 0лкелер 1
уласар . (О рманов Г. Тандамалы елевдерх, Ж азуш ы, 1967, 92 б.).
372. У л ас // 1) Бхр-бхрхне жалгасу, уштасу. // 14 том, 707 б.
С экен поэзиясында сонау ерте заманнан келе жаткан халыктык
дэстур мен ж аца заман лебхне лайыкты ж аца дэстурдхц уласа
дамытылгапы байкалады. (Ахметов 3. Поэзиядагы жанаш ылдык пен
тшдхк даму. // «Ж улдыз» журналы, 2, 1980, 218 б.).
373. У нта//К есек нэрсенх майдалап угу, усактау.// 4 том, 729 б.
Мен бутан конгенше, тез1рек езхмнхц ец жаксы досымды кел 1ге
салып у ш а н жхберуге деш н барар ем. (Тургенев И. С. Экелер мен
балалар, Ж азуш ы, 1977,244 б.)
374. У р ы м т а л // 2) Колайлы, ьщгайлы (жагдай). // Казак Эдеби
ТШ1Н1Н сездхгх, Алматы, 2011, 14 том, 746 б.
-Ж ойылсын, бетке устар беделдер!- Эзх пхр тутып, кулдык урып
отырган К1С1Н1Ц алдында п1к1рхн аш ыгырак танытудьщ у р ы м та л жерх
осы дегендей Ситников айгайлап жхбердх. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Ж азуш ы, 1977, 76 б.).
375. У р ы н // 2. Ауыс. Бхр пэлеге, ж аманш ылыкка душ ар болу,
кездесу, кезхху. // 14 то, 746 б.
Ж олдас болды кур кайгын, // Екхншх болдым урынбас.
(Торы айгыров С. Ш ыгармалары, 1, Ж азушы, 1967, 142 б.).
376. Урын // 2. Ауыс. Бхр пэлеге, ж аманш ылыкка душ ар болу,
кездесу, кезхгу. // 14 то, 746 б.
Верьерде ж ургенде бхзге соншапыкты ер мхнезд1, соншалыкты
менмен керхиетхн осы бер тацгажайып адам ендх езгеш е бхр
153
ушкарылыкка урм ны н едх. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,
467 б.
377. У ш тас // Уласу, жалгасу. // 14 том, 781 б.
Сакара той секхлдх, // Элде Алатау желпивд, // Куанышка •
уш таеты! (Орманов Г.Тандамалы елецдерх, Жазушы, 1967,94 б.).
378. У ш тас // Уласу, жалгасу. // 14 том, 781 б.
«Шынында, мен неге кетемхн, ол неге кетедП»- деген ойлардын
бхрхн-бхрше уш тасты ра тусп. (Тургенев И.С. Экелер мен балалар,
Жазушы, 1977, 119 б.).
379. У ш ы гы на ж е т п // Ушыгына шыкты// Бхр нэрсенщ шепне
ж етп, шеннмш тапты. // 14 том, 784 б.
Акбала. Ушыгына жеткхзбеген бхр баласын гой, эйтеухр
[Карагозге). (Эуезов М. Шыгармалары, Алматы, 1969, 100 б.).
380. Удесшен ш ы к ты // Сешмш актады. К Ж .
Егер мен онын удесшен ш ы га коймасам, ол меш ондырмай
жазалайды. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 413 б.).
381. Узшмсл!// Таусылып бггпей жалгаса бердх. К Ж .
Бхр кезде сонау тургынын басынан буркхтшйхер узхлмеуш! еда.
(Жумад!лов К Сонгы кеш, 1-кхтап, Жазушы, 1974, 383 б.)
382. Узш ме// Уз 1лм ед|// Таусылып бхтаей жалгаса берд1. К Ж .
Ауылда адам, кара кеп екен; кашаннан келхм-кетхмх уз1лмейтн«
бай ауыл, осхресс Жасаганберген курт ауруга шалдыгып, окуын тастап
келгеннен берх конактан кез ашпай койып едх: ... (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 253 б.).
383. Уйслс // Ойыстау жерге , шункырга шалкасынан жатып
калган малдын ез бепм ен тура алмауы.// Казак эдеби тш ш щ сездап,
Алматы, 2011, 15 том, 27 б.
Турам дсп канша умтылды, тура алмады, онан сайын уйелей
бердх. (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын, 1978, 10 6.).
384. Уйлсс // 1) Сэйкес келу, жарасу, келхеу, уйлеехм табу. //
Казак эдеби тхлщхц сездхгх, Алматы, 2011,15 том, 29 б.
Неше балшы болсан д а // Айткан сезхц, жан д а е т е // Уйлеспейдх
жуйеге!» (Батырлар жыры, КМКЭБ, 1959, 117 б.).
385. Уйлсс // 1) Сэйкес келу, жарасу, келхеу, уйлеехм табу. //
Казак эдеби тшшхц сездхп, Алматы, 2011,15 том, 29 б.
Берссм дс журт секхлда бала тауып, // ЭкЬцнщ жыны устаса
ауык-ауык, Н Кепхлдх суытатын айтып сездер, // Урады уйлеспейтш
жала жауып... (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 157 б.).
386. Уйлсс // 1) Сэйкес келу, жарасу, келхеу, уйлеехм табу. //
Казак эдеби т ш ш н сездап, Алматы, 2011, 15 том, 29 б.
154
Мшез, достык жагынан да Жацыл Дэркембайга к эрш к шагында,
ойдагыдай уйлсскси адам боады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980,242 б.).
387. Уйлсс // 1) Сэйкес келу, жарасу, кел 1су, уйлесхм табу. //
Казак эдеби т ш щ ц сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 29 б.
Эйел езщ е мэлхмсхз элде бхр купия куштердщ кушагында
тургандай сезхнетш: ол куштер оны армансыз ойыншык етп ,
эйткенмен олар эйелдщ азгантай акылымен узак уйлесе алмады.
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 35 б.).
388. Уйлсс // 1) Сэйкес келу, жарасу, келхсу, уйлесхм табу. //
Казак эдеби т ш н щ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 29 б.
Коцыркай кшмдх эйелдщ хсхп-кхшкентай сырт бейнесх жумсак
орындыктын Кызыл курен рещмен уйлес келген. (Горький М. Фома
Гордеев. Жазушы, 1978, 73 б.).
389. Ушрсй //1 ) Ойылу, уцпрлену. // 15 том, 72 б.
Алган кхтантарьшын орьшы ущ реш п чур мае ын деп, манайдагы
ютаптардыц арасын сиретхцкхреп жылжытып коятын. (Стендаль.
Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 383 б.).
390. Шайкал // 2) Эрх, берх тенселу, шайкаландап журу.// Казак
эдеби т ш н щ сездхп, Алматы,2011,15 том, 197 б.
Балтыр мен бхлектерхн жаланаштап, //Ш ай ц ал ы п хрхктелдх
кырык-ак мыкггы. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМ КЭБ, 1960, 28
б.).
391. Шал //1/3. Оттыц, ерттщ [ т.с.с] бхр нэрсенх шарпуы. // Казак
эдеби т ш н щ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 213 6.
Жупар ихсх анкыган бакггын уетш маужыраган мунар шалып тур.
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 258 б.).
392. Шал// Кырсык шапды, жолы болмады, юх оцта баспады. //1 5
том, 213 6. Исатайды елтхрхп, // Кырсык та шалган бхздщ ел.
(Этемхсов М. Элендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 33 б.).
393. Ш ал // 2) М алдын ш еп басын журе жулып оттауы. // 15 том,
213 6.
Гарри куйрыктарын бултыцдатып шептх анда-санда шалыпоттап, буталардаи бхртхндеп алыстап бара жаткан осы хайуандарга
карал жата бердх. (Хемингуэй Э. Килиманджаро- карлы тау. ( ауд.
И.Эбуталиев), Жазушы, 1977, 13 б.).
394. Шал // Карасын шалдырды, //Ш ыгынга ушырады. К-Ж.//
15 том, 221 б.
Карасыи жауга шалдырмай, // Карацгы тунде сан боскан.
(Орманов Г. Тандамалы елецдерх, Жазушы, 1967, 52 б.).
395. Шал кит // 2) Айкара ашу. // 15 том, 225 б.
155
Барлык журт тушнктерш жауып, |ргеж н кебш белдеуге шейш
ш ал ки та к о т е р т , т у р т тастапты. (Эуезов М. Абай жолы, I, КМКЭБ,
1961, 189 б.).
396. Ш ар п ы // 2. Ауыс. Камту, тию. // 15 то, 270 б.
Жылаидай шагып ыскырып// Жан-жагынды ш ар п ы м а! (Бес
гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 133 б. Ергебек Куттыбайулы).
397. Ш а р ы к т а // 3. Ауыс. Даму, оркендеу, канат жаю. //1 5 том,
281 б.
Биылгы март айында еткен болыс сайлауында Байжекеннщ
былай бхр шарыктаганы Кенжегаранын есш е ту ей . (М усрепов Г.
Жат колында, Жазушы, 1984, 189 б.).
398. Ш аш // 5. Ауыс. Жиган-терген мал-мулхкй, каражатты
орынсыз жумсау, ысырап кылу. // 15 том, 297 б.
Неге болыс болады малым ш аш ы п , // Кашан болып шыкканша
жанталасын, // Текке тиын бхреуге кхм бередх, // Зорлыкпенен алмаса
укхм! асып. (XX г. Казак эдебией, Мектеп, 1983, 253 б. Кепеев М-Ж.).
399. Ш аш ау ш ы к п а д ы // Белек кетпедх, топтанып бхрге журдх. //
15 том, 301 б.
Ш аш ау ш ы к к а н мал жок. (Эуезов М. Тандамалы шыгармалары,
1 том, Алматы, Ж азушы, 1967, 317 б.).
400. Ш сгеи// Ш сгендейтш курсау тас, кима агаш, ерме тал. //
Казак эдеби тш ш щ сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 316 б.
Эзх кудыхегын шегенше отырды. (Ш олохов М. Тынык Дон,
Алматы, 1956, 305 б.).
401. Шегендсл// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби т ш н щ
сездхп» (15 том, Алматы, 2011, 317 б.) кхтабында сездщ бастапкы,
негхзп магынасы
гана камтылып, ауыспалы
магына жагы
ескершмехен. Бхз ез байламымызды кхрпземхз: «Белгшх бхр ш м н щ
таралып бскух, турактап ныгыздалуы». К-Ж. Схбхр казактарына еслам
[ислам] дни ногай молдалар аркылы шегенделш келед 1. (Мусхрепов Г.
Улпан, Ж азуш ы, 1975, 187 б.).
402. Ш спрси// Ешкх мен кой терхсхнен жасалатын, бетхнде
будыры бар жумсак бьшгары. // 15 том, 320 б.
Саргыхп ш е п р е н шымылдык улкендердхн жататын орньга коршап
тур. (Эуезов М. Абай жоЛы , 1, КМ КЭБ, 1961, 157 б.).
403. Ш ендсс // 1) Ш амадас, шектес, хргелес. // Казак эдеби т ш н щ
сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 336 б.).
Айналайып, биеке, // Теременен тёвдёссщ , // Кухш катар
ш ендсс 1Ц. (Бес гасыр жьфлайды, 2, Ж азушы, 1984, 209 б. Бактыбай
Жолбарысулы).
404. ШсТ 1н // 1). Осал, нашар, нэзхк.//15 том, 353 б.
156
•
Т еп н д е оз басынмен байланыскан сездщ ерыйгеш курсын...деп, шетхн нэзмс ж айга туспал жасады. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМ КЭБ, 1961, 115 6.).
405. Ш еппсн // 1) Бэрх, тугел, барлып>1, теп е. // 15 том, 353 б.
Мен ора бастаган сон, «ез керепм едЬ> деген боп, бэлс1п тур гой
шетшен, аузындагысын алгандай кып. (Эуезов М. Ш ыгармалар
жинагы, 5, Ж азуш ы, 1980,21 б.).
406. Шсш// 3. Ауыс. Б е л гш бхр мзеелеш тиянакты турде жуйеге
келтхру, реттеу. //1 5 том, 354 6.
«Солардьщ кхмхн кхм алады?»- деп айнала ж урт та , езхмхз де элх
шешпей келдхк. (Э уезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,
341 6.).
407. Ш и р ал // 2. Ауыс. Жетхлу, шындалу. //1 5 том, 369 б.
Ш и р а л га н кере карыс ак жхбектх // Турылтып думдей койлар
аркалаган. (О рманов Г.Тавдамалы елевдерх, Ж азуш ы, 1967, 338 б.).
408. Шокслс // Ш еке тусу, тхзесхн бугу, журелеу. // 15 том, 414 б.
[Ит] Ш ы гаш а шыгынып кетхп, шокслсп жатып алады да, ...
(Кекш баев Э. Д ала балладалары, Ж азушы, 1968, 183 б.).
409. Бхр щокхм // а) Уш саусактын уш ымен шымшып алгандагы
елш ем. // Казак эдеби т ш н щ сезд п , Алматы, 2011, 15 том, 414 6.
... ал Павел П етрович бхр шокам майды пышактын ушына
шаншып, жогары кетерген бойы кимылсыз отырып калды. (Тургенев
И.С. Э келер мен балалар, Ж азушы, 1972, 27 б.).
410. Ш уйпт // 1) М алды шуйгхнге жайгызу. //1 5 том, 476 6.
Соныга солай ш у й г т п , // Ш арыктап ш ьщ га кетедх ол. (Орманов
Г. Тацдамалы олевдерх, Ж азушы, 1967, 354 6.).
411. Ш ы г аи д а // 2) Ш еп н е жету. //1 5 том, 504 6.
Шыгандан озган, ш арык урган касиеттх, асыл жырлар да жих
кездеседх. (Сланов Г. Ж анар тау, Казактын бхрхккен мемлекет баспасы,
1945,318 6.).
412. Ш ы г у //3/2. Когерхлу, жогарылау. //1 5 том, 513 6.
[Ит] Ш ы ганга ш ы г ы н ы п кетхп, ш екелеп жатып алады да, ...
(Кекш баев О. Д ала балладалары, Ж азушы, 1968, 183 б.).
413. Ш ыли // 2) О цш ек, нагыз. // 15 том, 549 б.
Бхрак, не керек, бэр! де б у п н п дум аны на мэз, ертен не боларын
бшмейтхи шыли надандар. (М уканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы,
1970, 174 6.)
414. Ш ырамыт// Ж ы га танымай, жорамалдау, уксату, шамалау. //
15 том, 589 6.
Ж экс деген москалдау адам элх де он колы кеудесхнде
Кенжехараха бурылып:
157
-Жаркыным-ай, танып отырмын десем, кеудемсоктык бола ма
деп, шырамытып отырмын десем, мойнымдагы парыз-карызымды
етегхм келмегендхк бола ма деп кысылып отырмын. (М усрепов Г. Жат
колында, Ж азушы, 1984, 368 б.).
415. М гм н б |л д |// Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ с е з д т » (15 том,
Алматы, 2011, 625 б.) ютабында осы тхркес жэне «ыгын таныды»т1ркестер1 сарапанбаган. Б1здщше: «бел гш бхр жумыс, «с-эрекеттщ
орындалуына кажет тэсхлдх тапты»- деген аныктама суранып тур».
кж .
Сондыкган маган кашан да жумыстын ыгын бш етш адам
кымбат. (Ж умадшов К Сонгы кош, Алматы, 1974, 364 б.).
416. Ы гы н т а н ы д ы // Б ел гш бхр жумыс, «с-эрекеттщ
орындалуына кажет тэсщ щ тапты.К-Ж.
Кун санап
жумыстын да ыгын танып т э с ш н ала
бастаган.(Ж умадшов К Сонгы кош, 2, Жазушы, 1981, 381 б.).
417. Ы г ь п т ы // Утымды, колайлы. Казак эдеби тш ш щ с е з д т ,
Алматы, 2011, 15 том, 628 б.
Орал ыгытты, утымды жершде... (Элхмкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962, 155 б.).
418. Ы д ы р а //3 ) Сиреу, сешлу. // 15 том, 628 б.
Буалдыр булт ы д ы р ап , // С у ц гш су сылдырап, // Сабылган
сабыр кепкепде, // ...Ел кыстаудан кешедх. (Ж ансупров I.
Ш ыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 183 б.).
419. Ы к т и м а л // Мумкхн.// 15 том, 642 б.
М езгш -м сзпл айтактап дауыс берш отьфмаса, корага ит-кус
шабуы да ы к т и м а л . (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 11
б.).
420. Ы к г и я т т а // Укыптау, тэпт^штеу, укыпты усггау. // Казак
эдеби ТШ1П1Ц с е з д т , Алматы, 2011, 15 том, 643 б.
... ш уберекке аягымды барынша ыктияттап суртхп...(Сокпакбаев
Б. Элгендер кайтып келмёйдх, Ж азушы, 1974, 162 б.).
421. Ы л г а л с ы з //3. Ауыс. Зиянсыз. К-Ж.// 15 том, 651 б.
[Ок тиген жаранын]-- каз 1р п жарасы болмаса, тубх ылгалсыз
екенш сойлед 1. (Тайш ыков К Октябрь ушкьшы, КМ КЭБ, 1962, 79 б.).
422. Ы и сап к ы л д ы // Канагат етт 1. // 15 том, 655 б.
Адамды сырттан адам не демейдх, // Ы и сап к ы п , бхр кудайдан
уялмаса. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 132 б. Акмолла
(1831-1895).
423. Ы р га // Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ с е з д т » (15 том,
Алматы, 2011, 666 б.) ютабында
сезд щ ауыс магынасы
158
е с к ер ш м е гсн д 1ктен, е з т у ш ш ь т д *1 усы нам ы з: « Д у н и е б ай л ы к ты м ол
кам ты п к ар к бо л у » . К Д С
А р кад а Ж а м а н б а й га е л е ц айтты м , // А л ган ы м то л ы п ж аты р,
ы ргап к ай ггы м . (Б ес гасы р ж ы рл ай ды , 2, Ж азуш ы , 1984, 43 б.Ш еж е
К д р ж ау бай ул ы ).
424. Ы ргаи -ж ы ргап / / 1 ) М ол д у н и е ш у й т - т е п п , сэн -салтан аты н
к е л й р т . //15 то м , 669 б.
(Т э ш р б ер ген С у й еу ге аттан д ы рм ак Ж1г т н е ) К,ол к усы ры п к у п п
алам ы з. С о ц ы р а ел ш е ы р за кы п, ы ргап-ж ы ргап ж ен елтем . (
Н у р п еш со в 0 . К,ан м ен тер, Ж азуш ы , 1 9 7 7 ,2 8 8 б.).
425. Ы спарлан // Э б д е н м аш ы ктану, те се л у , ы сы лу. // К азак
эдеби т ш ш щ создан , А лм аты , 2 0 1 1 ,1 5 том , 682 б.)
А с т а р у , кезекп п болу, кузетке туру тэ р 1зд 1 ж ум ы стар аткаруга
Э у ж ан бгр ж у м ад а-а к
ы спарланы п алды . (А кы ш ев 3. Ж е а р л е р ,
А лм аты , 1973, 75 б.).
426. Ы с т а л // 1. Тутхнге усталу, кактал у.// К,азак эдеби тш ш щ
С03Д1П, А лм аты , 2011, 15 том , 683 б.
Ж ертолен'щ ортасы н а ж аккан отты н ж алы ны м ен ту тш ш ен уй дщ
тебес! эбден ж ы л ты рап ы с т а л г а н . (М уртазаев Ш . Кы зьш Ж ебе, 1,
Ж азуш ы , 1978, 1 1 б.)
427. Ы с ы л // Ж ум ы ска, ю ке те се л щ , калы птасу, ш ирау.// 15 том,
685 б.
Ж уре-ж уре тэж грибе алы п, ы с ы л ы п , // Д уш ар болдым б!р
кы зулы к ж сл 1ккс. (М айлин Б. Ш ы гарм алары , 1, К М К Э Б , 1960, 41 б.).
428. Ы с ы л // Ж ум ы ска, ю ке теселш , калы птасу, ш ирау.// 15 том,
685 б.
С ен эл 1 ж ассы ц , ысыл г а и жоксьщ . (Горький М . Ф ом а Гордеев,
Ж азуш ы , 1978, 67 о.).
429. Ы м - к а й ы м ж ок болды// 1з-тузс1з, ж ы м-ж ы лас, зы м -зия.// 15
том , 701 б.
М э м б е тп ц соцы на б у т 1н оф ицер бхткен тускен дей д 1. Б1рак 131мкайым ж ок болган. К айда кеткеш 6елпс13 . (Есенж анов X. А к
Ж айы к, 3- й т а п , А лм аты , Ж азуш ы , 1969,49 б.).
4 3 0 .1лК1 / / 1 ) Буры нгы , осы ган д е й ш п , алгаш кы, эу ел п , ш герп . //
15 том , 707 б.
... С ам ара, К азань калалары босатылып, айнала корш ай бастаган
ж ауды ц 1л к 1 каркы ны бэсендеген-дь (Есенж анов X. А к Ж айык, 2ю тап, А лматы, Ж азуш ы , 1968, 80 б.).
431.
1л1к // 5) Бгреудщ кармагына тусу,к 1р 1птар болу. // Казак
эдеби п л 1н'щ созд 1П, А лматы, 2 0 1 1 ,1 5 том, 7 1 1 6 .
159
Экесшвд божыга суйретшш , суга туншыгып елгеш Кенжегарага
б1р уят ел»м сияктана бастап ед1. Ол ой И гш к к е де келсе керек, есекпы
ауыздарга ондай соз ш ёкпейтш етш ес п р тп ... (М усрепов Г. Жат
колында, «Ж улдыз», журналы, 3, 1982, 7 б.).
432. 1л 1П // 2) Ш епне жету. // Казак эдеби т ш н щ созд1п, Алматы,
2011, 15 том, 713 б.
... тынымсыз жылжыган салкар кеш басы арада ей -у ш апта
еткенде Сары-Аркага да Ы н ш едг! ( Магауин М. Аласапыран, Жалын,
1981, 114 6.).
433. 1ргстас // 3. Ауыс. Н епз. // Казак эдеби т ш н щ создал,
Алматы, 2011, 15 том, 721 6.
Б1здщ уй калап отырган непз1м1з Оргетас- Т.Ж .) каз1р шайкалып
тур... (Журтбаев Т. Коркем аударма, «Ж улдыз» журналы, 12, 1980, 204
б.).
119 О зу сипаты
1. А гала // 2) Турл 1 жарыстарда, бэсекелеспкте айкын
басымдылыкнен жещ ске жету, карсыласын жыгу, озык шыгу.// 1 том,
63 б.
1ш1ндс Абай бар, осы уш -терт ойыншы бул атраптагы баска
ойыншылардан озып, агалап шыккан, жэне езара бэсекес 1 купгп
ойыншылар. ( Э уезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 777 б.).
2. Е м ш // 5. Ентелеу, ки т-ж ару, тону. // 5 том, 276 б.
Ол | Эм1р] артына жалт карап ед1: омырауы еснстей 61р торы ат
баскаларынан узд 1к шыгып, аркан бойы жер бастырмалатып келш-ак
калган екен; алга карай ем ш е тускен казактьщ папак борю тувдпстей
желп 1лдеп, колындагы камшыша уш рген кылышы кун козшё
шагылысып келед!. (Есенжанов X. А к Ж айык, 2- ютап, Ж азуш ы, 1968,
334 б.).
3. Ж ы р ы л // 3) К езге тусу, ерекшелену. // 7 том, 116.
[Ш убар]. Озге Кунанбай балаларыньщ ш щ е н Т1Л1 орамды,
айткышы жэне А бай дан. сонгы бш пр! осы болып жырылып шыга
бастаган. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Ж азушы, 1980, 136 6.).
4. О й к а ст а// 1) Б ’ф жерде турмай ойнакшу, орагьггу. // 11 том,
624 б.
Жок, йсх О рта жузден орасан, о й к астап озган ж уй рш м болатын!деп кел1п, тагы б1р А байды кетере атаган тусында «Ол гам еда?»- деп
ез! сурап барды да такпактай женелд1. (Эуезов М. Ш ыгармалар
жинагы, 6, Ж азушы, 1980, 328 б.).
160
5. О м ы раул а //Кеудемен согу, кшп-жару, баса-кектеу. // 11 том,
677 6.
Пароход алда кеэгщ бара жаткан
салдарды толкьшга коме
омыраулай басып оза берген ед1 ... Горький М. Фома Гордеев,
Жазушы, 1978,25 б.).
6. Саула // 3. Ауыс. Жарык нур, сэуленщ т.с.с. куйылуы,
агылуы.К-Ж- // 13 том, 23 б.).
Б ерп атац онан берп Тшеуберд 1, // Артынан Тшеубердх терт ул
ердх, // Жет1 атацнан бщйгщ арымаган, // Саулаган тула бойьщ акыл
ед1. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 44 6. Ш еже (1808- 1895).
7. Суырыл // 3. Ауыс. Жеке-дара белш ш алга тусу. //1 3 том, 355
б.
Туменд! бузган ер де бар, // Суын тустг жуйрйс бар. // С уы ры лы п
шабар батыр бар. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 89 б.
Шобан (XVI- ХУИг.).
8. Суырыл // 3. Ауыс. Жеке-дара белш ш алга тусу. //1 3 том, 355
6.
Пейш щ
мунша неге куырылган? // Ш апканда жуйрйс ед 1м
суырылган. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 258 6. Кашаган
Курж1манулы).
9. Суырыл // 3. Ауыс. Жеке-дара белш ш алга тусу. // 13 том, 355
б.
Орсн жуйрш солар ед, // Шаршыдан шапса, суырылып, //
Шубатылмайтын шылбыры. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985,
293 б. 1зт1лсуов Т.).
10. Суырыл // 3. Ауыс. Жеке-дара белш ш алга тусу. // 13 том,
355 6.
[Ек 1 ат] егесш , суырылып шыкты. (0л1мкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962, 161 б.).
11. Суырыл // 3. Ауыс. Жеке-дара белш ш алга тусу. //1 3 том,
355 6.
Сары дала жузш
баскан шац арасынан он шакты атты
суырылып озып шыгыиты. (НурпеЙ 1С0 в Э. Кан мен тер, Жазушы,
1977, 737-738 6.).
12. Сытыл // Жьшп ет 1П шыгып кету. //1 3 том, 560 6.
Е н д 1 гана Торжорга кембе жайын андагандай. 0 п сэм етп н
шынгыра буйырган «айт, шу» деген соцгы б!р айгайын куптай
женел 1п, с ы ты л ы п шыга берд 1. (0уезов М. Ш ыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 205 б.).
13. Шырка//5. Ауыс. Эркендеп алга абсу, карыштап даму. II 15
том, 592 6.
161
Улкенлерден ш ы ркап узаган балалардын 1Ш1нде Нартай да кетш
бара жатады. (Магауин М. Б!р атанын балалары, Жазушы, 1980, 35 б.).
120
О йлау дсцгсЙ 1
1. А лабурт //2. Адамныц 1штей толкуы, жан сез 1мшщ алыпушуы, орны кпауы .//1 том, 342 б.
Б1р аздап бер> Жумагулда баска б|р ой барын, алабурты п, кос
урейленш жургенш Айымжан сезетш. (Акышев 3. Акбел асуы,
Алматы, 1971, 113 б.).
2. Е ю алуан // Ею турл!, эр килы, тиянаксыз. К-Ж. //1 том, 462 б.
Сонда Осман сю алуан боп ойга келедь (Эуезов М. Абай жолы,2,
КМКЭБ, 1961,230 6.).
3. А уы тк ы 114. Ауыс. Тура жолдан таю, тайсалу, айтканынан
айну. //2 том, 237 б.
... екеуш щ де... ой-саналары да жедщ куш катар тутанган ерттей
бтр бетке ау м тк и оршидь (Муканов С. Аккан жулдыз, Жазушы, 1970,
289 б.).
4. Э лп сш те // 3) Багып-кагу, куту. // 2 том, 4416.
...Гашык жар бсйнесш ез киялынла элпеш теп жургеиде...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,413 6.).
5. Б агдарл а // 3. Ауыс. Байкау, аныктау, болжау, анык-каныгына
жету. // 2 том, 540 6.
Узак ундемей калгандагы Тэукенщ 1штей
кеп ойлап, кеп
багдарлагаид ары да осы. (Сматаев С. Елш -ай, Алматы, 1978,46 6.).
6. Б аж ан л а // 1) Байыптау, тускну. // 2 том, 563 6.
Солардыц бэр» корген туе сеюлд 1, // Бажайлап осы кунде
турсам ойлап. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,63 б.
7. Б аж ай ла // 1) Байыптау, туешу. // 2 том, 563 6.
Жаца кезЫкен жайды баж айлау керек деген оймен (Толстой Л.
Анна Каренина, Алматы, 1953, 162 б.).
8. Б ай л ау //1) Байлам, токтам. // 2 том, 595 б.
[Эуез]. Жаиагы Асылжан ойын жалгастыра ез байлауын ортага
салды... (Оразалип К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 51 б.).
9. Б ай ы н та // 2. Акылга салып жан-жакты байкау, топшылау. // 2
том, 610 6.
Сосын б а й ы ш а п карасам, олай емес. (Гончар О. Конырау,
Алматы, 1973, 69 б.).
10. Б ай ы н та // 2. Акылга салып жан-жакты байкау, топшылау. //
2 том, 610 б. «Тепнде,- деп ойлады бул,- шындыкты монындауым
керек, мен осы жогаргы кауымныц буюл эдет-гурпьга жай кунделЬсп
162
631М коргси куйю окигаларына карап кана байы птаган болып
журмш-ау, С1ро. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,412 б.).
11. Б асиала // 2. Ауыс. Бакылау, ацысын андау. // 3 том, 60 б.
Будан баска, баспалап багар, езге есебщ жок. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 755 б.).
12. Б уна // 4. Ауыс. Мазалау, кинау. // 3 том, 604 б.
Эртурл1 ойлар бунай берд1. (Мусрепов Г. Улпан, Жазушы, 1975,
237 б.).
13. Бйпеле // 3. Ауыс. Кайта жацгыртып шыгару,
жалгау,жал 1'астыру. // 4 том, 127 б.
Кебей . Билер, буларын не? Есю жараны бш телемей, мына
сергелден болган елге жол табатын жендер!нд 1 айтсацдаршы! (Эуезов
М. Шыгармалары, 8, Алматы, 1969, 40 6.).
14. БЁлтелс // 3. Ауыс. Кайта жангыртып шыгару, жалгау,
жалгастыру. // 4 том, 127 б.
... есю жараны бш телеудщ не орны бар? (Жумадшов К- Сонгы
кеш, А лм аты ,, 1974,400 6.).
15. Д агд ар //1) Б1р сэтке , кандай да б \р кезде не нггерщ бшмей
сасып калу, ацыру. // 4 том, 434 6.
Казхрп жагдайды акыл таразысына салып, тусш пс 1 келгешмен,
элс 1н -ол! туйыкка й рел ш , дагдары п калды. ( Жумадшов К- Сонгы
кош, Алматы, 1974, 111 б.).
16. Доп басты // Дурыс танып бйда, турасын 61рден ангарды. // 4
том, 740 6.
031МН1Ц дэл ойлап, деп басаты иы м а куд1пм бар. Жумадшов КСонгы кош, Алматы, 1974, 68 б.).
17. ЕлЦк II Елту, кызыгу. // 5 том, 251 б.
0з
ойына сл 1кксн ол 1пгер1 карай тап берш умтылып калды.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,389 б.).
18. Ж а ц ы л // 3. Ауыс. Алган багытынан езгеру, ауытку. // 6 том,
41 6.
-Жок, жст 1 ай, калайша ж ац ы ласы з! (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Ж азушы, 1977, 43 б.).
19. Жармас // 5. Ауыс. Жнс-жапар болып жабысып, етшш
коймау. // 6 том, 108 6.
... бурынгы катыиасты калпына келтпрейндей орайы тусе калса,
кыз оган куана-куана ж арм аса кететш ед 1. (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978,418 б.).
20. Жсл! //2. Ауыс. БЁр нэрсенщ узын-ыргасы, б1р-б1р1мен
байланыстыльп ы. сабактастыгы. // 6 том, 306 6.
163
Эбни осы ойдыц ж сл кш сн айрылгысы келмей, ешй Павлов
хатын кайта каралы да тагы сойлед!: ...(Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 290 б.).
21. Ж слйн // Жел 1а бар, б!р-б1рше байланысты, жуйел». // 6 том,
3106.
Дэрмсн болса, алгашкы ез! бастаган «шындык», «ом1р шындыгы»
деген жслйп ойдан узшген жок. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 32 б.).
22. Ж орам алдас // Болжасу, шамаласу, жорамал жасасу. // 6 том,
489 6.
Осылай Кенжегараныц туп-тамырын тексере сейлесш отырып,
ауылнайлар онын шн гамге бурып турарын да жорамалдасып алды.
(Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 101 б.).
23. Ж оры // Б1р нэрсеш болжалдау, туспалдау, байыптау,
шамалау. // 6 том, 494 б.
-Онын огаш мшезш езгеше жори алмайтынмын. (Коллинз У.У.
Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978, 267 б.).
24. Ж у к ар // 2. Ауыс. Сиреу, азаю, тозу. // 6 том, 541 б.
0л1м сезшген адамнын ойы ж ук араты н ы да, ушкыр болатыны
да белгйш (Мусрепов Г. Жат колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982,
22-23 б.).
25. Колсндс // 1) Колбен-келбен ету, желб1реу. // 8 том, 267 б.
... киялына кай-кайдагы тэтт 1 б»р елестер келендеп келе берда.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,437 б.).
26. Юрбсц // 1) Решш, кеше, каяу. // 8 том, 616 б.
Егер, КОН1ЛД1 К1рбец, ой баспаса, буг 1н Эб1ш атка мш!п ап,
агындап шанкылар ед|. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 249 б.).
27. К абаггас // 1) Катарласу, катар келу. // 8 том, 680 б.
Бул кюшердщ заманы откен, арманы да, еМншп де жок шыгар
деген бхр ой к аб аттасы п келе жатыр екен, Кенжегара соган ойысып
кетт1. (Мусрепов Г. Ж ат колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982, 43 б.).
28. К абы с // 4. Ауыс. Б1р жерден шыгу, сэйкес келу, пш рлес
болу. // Казак эдеби т ш н щ с е з д т , Алматы, 2007, 8 том, 694 б.
[Эбни |. Мшски, дэл жацагы агамнын ойымен кабысып жаткан
жок па? (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 290 б.).
29. Каз // 5. Ауыс. А ргы-берпш , еткен-кеткенд 1 тэптш теп айту,
казбалау.// 8 том, 729 б.
Осындайларды к азы п ойлап, Абай осы кузде бар улкеншц шамашаркын танып алды. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 220 6.).
164
30. К а з ы л // 4. А уы с. С ары лу, таусы лу, ш арасы таусы лу. 1/9 том ,
23 б.
... к ан ш а казы л ы п ой л ан са да, е з щ щ б у п н п ж агд ай ы н а ж ш тага
алм ады . (Ж у м ад ш о в К- С онгы к еш ,2, Ж азуш ы , 1981, 288 б.).
31. К а р м а н // 2) Э рекеттен у, ам ал ж асау. // К а зак эдеби тш ш щ
сезд1п , А л м аты , 2011, 9 том , 380 б.
М урат: «О сы ад ам ды кайдан керд1м[?]»- д е п [,] еткен-кеткенд!
есш е ту с!р ш к а р м а н ы и калды . (А хтан ов Т. К аЬарлы кундер, К М К Э Б ,
1 9 6 2 ,9 1 6 .).
32. К а р м а н // 2) Э рекеттен у, ам ал ж асау. // К азак эдеби т ш н щ
се зд 1п , А л м аты , 2011, 9 том , 380 б.
[Ж асы бай с е з ш е д агдарган Н урбек] к ан ш а к а р м а н с а да,
то й тар ьш таста й ты н еш тене таппады . (Ж ум ад ш ов К- С онгы кеш ,
А л м аты , 1 9 7 4 ,2 6 8 б.).
33. К исы н // 2) Ж орам ал , бол ж ам // К азак эдеби тш ш щ .сезд й т,
А лм аты , 2011, 9 то м , 574 б.
-... Б грак о с ы к атам ен ш ы рм ал ы п ж ур ген ж ал гы з ган а А зам ат
ем ес.
-Е-Ье, ж о л д ас, б у л кисыыыца косы л а ал ам ады к . (М айлин Б.
Ш ы гар м ал ары , 5, К М К Э Б , 1963, 78 б.).
34. К о б а л ж ы // 1) К е ц ш б узы лу, катты толку. И 9 то м , 616 6.
Бул созп! Б эй м е к е ц н щ Бер1 ты ндап, // Б1ресе кобалжы ды б!р
м акулдап. (А к сау ы т, 2, Ж азуш ы , 1977, 321 б.).
35. К °бал ж ы // 1) К е ц ш б узы лу, катты тол ку, 1Ш1 элем -ж элем
болу. И 9 то м , 616 6.
О сы н д ай кобалж ы и то л к ы ган о й га берш ген ж астар кеш ке ш еш н
А бай к ас ы н а к ел ген д е ж ок. (Э у е зо в М . Ш ы гар м ал ар ж инагы , 5,
Ж азу ш ы , 1980, 120 б.).
36. К обалж ы // 1) К о ц ш н буз, ты ны ш ы н каш ы ру. // 9 том , 616 б.
[А б ай д ы ] К о б ал ж ы тк ан ы стьщ ж ай, о й ы н а ал гаш келген
бо л аш ак ты ц ж ай ы . (Э у е зо в М. Ш ы гарм ал ар ж и н агы , 6, Ж азуш ы ,
1980, 325 6.).
37. К ы л ты л да // 2. А уы с. Т ы н ш и алм ай ой н акш у , ты пы рш у. // 10
том, 545 6.
... с о н д а к ш э л 1 ел С ы б ан бол сы н д еген бгр ой тагы кы лты лдай
берген. (М у ср е п о в Г. У л п ан , Ж азуш ы , 1975, 202 б.).
38. Л облы // 2. А уы с. Е ю ойлы бол ы п то л к у , айн у. // 10 том , 709
6.
« К аз 1р д ен б астап ту г к ы н г а ал сам » - д е п б1р лоблы ды да, 1с
арты н ан та гы с е с к е н д ь (О р азал и н К. А бай дан со н , Ж азу ш ы , 1972, 181
б.).
165
39. М а л т ы к // 2. Ауыс. Адасу, ем!р жолын таба алмау. // 11 том,
46 б.
Ол эр гурл 1 ойлардыц шырмауында м а л т ы г ы п отырып, калай
уйыкгап ксткснж де байкамады. (Ж умадшов К- Сонгы кеш, 2,
Жазушы, 1981, 423 б.).
40. М э ц п р // 1) Басы зецш есенпреу, мец-зец болу. // 11 том, 134
б.
Сонымсн, апиын 1ШШ м эн п р ген адам да белсенд! кимыл жасап,
б1р жердсн екшнп б!р жерге бара алады екен. (Коллинз У.У. Ай
сэулел1 асыл тас, Алматы, 1978, 341 б.).
41. М еняет// Дэрмеш н келрту, аекындату. // 11 том, 192 б.
Ой м ецдетш кажыган денесш кушпен козгап, шырт уйкыда
жаткан ауылдыи шетш ен акырын к>ре бердь (Нурпешсов Э. Кан мен
тер, Жазушы, 1977, 185 б.).
42. О й ы с // 3/2. Ауыс. Ой, сез т.б. арнасын багытын езгерту. К-Ж.
Бул юеш ердщ заманы еткен, арманы да, ею ш он де жок шыгар
деген б1р ой кабатгасып келе жатыр екен, Кенжегара соган ойы сы п
кетп. (М усрепов Г. Ж ат колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982,43 б.).
43. 0 р б | // 3. Ауыс. Осу, даму, жетшу, еркен жаю. //1 2 том, 188 б.
Ж ым-жырт тындаган жиын Абайдын ойы енда капай ерб и тш ш
эл 1 де ынтыга куп п отыр. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5,
Ж азушы, 1980, 163 б.).
44. О рслс // Е ск ерту: «Казак эдеби т ш н щ с е з д т » (12 том,
Алматы, 2011, 192 б.), ютабында бул сездщ тагы б!р ауыс магынасы
келт^ршмегсщйктен, ез байымдауымызды усынамыз: «Кисындыра
дамытып непздеу». К-Ж.
Б1рак 03) 1штей каншама акылга салып, кисынды ой ерелеп
отырганымен де, Реналь мырзанын манадан берп ашу-наразылыгы
дерею бал агат тур1нде бурк етпп сыртка шыкпай коймады. (Стендаль.
Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 78 б.).
45. 0р1СТ1 // 4. Дамыган, алга баскан. // 12 том, 218 6.
... «Борш щ артынан болт 1р 1К акылды болгандыктан ермейш»
деген сез муныц езш е каз1р бгр езгеш е мэш бар, ернгп ойдай кершда.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961, 200 б.).
46. П ай ы м к ы л д ы // Пайымдады, парьщтады, ангарды. // 12 том,
280 6.
Ажары бет пен жанныц б1рдей емес, // Керек-ау, Кэмшат, соны
п ай ы м к ы лу! (Ж абаев Ж. Ш ыгармалар жинагы, 1, Ж азушы, 1982, 26
6.).
47. П а р ы к т а // 1) Бхр н эр сен щ м эн-ж айы н, жай-жапсарын
те р е в д е т 1П угы ны п, аж ы рата бшу, аны ктау. // 12 том , 320 б.
Ойыма неш алсам, арты не болады деп п ар ы ктап жатпастан,
1стей салам. (Кднахин 0 . К^д1рет, Жазушы, 1979, 58 б.).
48. Сабакта // 2. Ауыс. Свзд 1, э ц п м е т Ц>| карай дамытып,
жалгастыру. // 12 том, 509 б.
Щршама уакыт ой ушыгын сабактап отырды да:
I
Ендсше,- дед 1 атын тебш ш калып,-к1м кершгеннщ аягына
жыгылып, бет-бет 1М!збен кангымайык. (Сапаев Г. Туган жерден
алыста, Жалын, 1982, 38 б.).
49. С ал м акга//2 . Ауыс. Акыл таразысына салу, ойлану. // 12 том,
604 б.
Муны эбден са л м а к тап барып шешу керек-ау... (Майлин Б.
Кызыл жалау, Ж азушы, 1979, 103 б.).
50. С ал м акга//2 . Ауыс. Акыл таразысына салу, ойлану. //1 2 том,
604 6.
Еламан колма-кол дерек кайтаратын эз 1р жауап юскп емес едг;
ол, адресе, осы жолы асыкпады; эуел! кария сезгащ аржак-бержагын
карал, щ лнен ойша сал м ак тап алды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 378 б.).
51. С ал м акта//2. Ауыс. Акыл таразысына салу, ойлану. // 12 том,
604 6.
Фома озпнц айткандарын Ежовтьщ зещн коя тындап, эрб1р сезш
безбенгс салып са л м а к т ап т^рганын ацдап, суйсшгендей болды.
(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978,217 б.).
52. С ал м акта//2. Ауыс. Акыл таразысына салу, ойлану. // 12 том,
604 6.
... салкын ойга сала са л м а к тап Караганда д а , ... (Стендаль. Кызыл
мен кара, Алматы, 1978,440 б.).
53. С а р ал а // 2. Ауыс. Елеп-екшеу, ой жупрту, ак-карасын
ажырату .//1 2 том, 676 6.
Арал ап ом1р сырын ойым сергек, // С арал ап алды-артымды, акыл
тербен. ( Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 266 б. Сара
тастанбеккызы.).
54. С а р ал а // 2. Ауыс. Елеп-екшеу, ой жупрту, ак-карасын
ажырату .// 12 том, 676 6. Сол бакшаны мен келемш тамашапап,
аралап, // Гулдщ сырын, булбул унш жырга й зш , саралап.
(Аманжолов К- Ш ыгармалары, 1, Жазушы, 1977, 22 б.).
55. С ар ал а // 2. Ауыс. Елеп-екшеу, ой жупрту, ак-карасын
ажырату .// 12 том, 676 6.
(Макарон) ... ойларьш сарал ап , дурыстыгына сешм арта
сейлейд!. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 182 б.).
167
56. С а р ан к а сал д ы // Талкыга алды, таразыга тартылды. // 12 том,
679 б.
Дэрмеи мен Абай ез араларьги сар ап к а сал ы п журмеупн едь
(Эуезов М. Ш ыгармалары жинагы, 6, Жазушы, 1980, 163 б.).
57. С а р ап т а // 3) Сарапка салу, болжау, корыту. //1 2 том, 680 б.
-...Картага карап, жагдайды мукият са р ап тап , ез п ш р вд зд! б!зге
айтыныз,- дсд 1 маган. (Нуршайыков Э. Акикат пен аныз, Алматы,
1976,337 6.).
•58. С а р ы л // Б1р нэрсеш узак куту, зарыгу, саргаю. // 12 том, 719
б.
Мен сиякты ой соцында са р ы л ы п , тун баласында уйкы кермей,
бэршен дс безш , озщ мен-езш жерш еёц ау! (Горький М. Фома
Гордеев, Ж азушы, 1978, 102 б.).
59. Т а р а зы л а // 2. Ауыс. Мелшерлеу, шамапау, акылга салу.// 13
том, 725 6.
Озима ж урепне тыншу таптырмаган бул жумбакты т а р азы л а п та
жатпады... (Горький М. Фома Гордеев, Ж азушы, 1978, 127 6.).
60. Т сбш дс // 3. Ауыс. Сыртка шыгу, байкалу, керш ю беру. // 14
том, 81 б.
Семипарияны б т р г е н н е н кейш, мен осы юм боламын деген ой
орала берш едГ, сол ойы ЭЛ1 тебш деген жок.(М усрепов Г. Жат
колында, «Ж улдыз» журналы, 3, 1982,30 б.).
61. Ой тербед! // Санасына козгау салды, ыкпал етп . К-Ж.
Тербстсец жаста езхмдх, // Т ербейс 1Ц ойды ескенде. (Орманов Г.
Тандамалы олецдер 1, Ж азуш ы, 1967, 351 б.).
62.Тсрсндс // 4.Ауыс. Щр нэрсен1н мэш, манызы туралы тусгшп
эр жакты дами тусу, есу, баю. // 14 том, 150 б.
Эз1рп эб1гср, бул 1к кун уст1нде осындай, ой тапса да Дэрмен оган
терецдей алган жок. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 281 б.).
63. Т ол га // 3. Ауыс. Б |р нэрсе жайында жан-жакты терен ойлау.
// 14 том, 234 б.
Э б 1ш пен Абай сан рет кецес курып, сахра адамы мен онын ю!
туралы неше алуан ойлар то л гай т ы н .( Э уезов М. Ш ыгармалар
жинагы, 5, Ж азуш ы, 1980, 184 б.).
64. Т о л ган // 1) Бхр нэрсе жайында терен ойланып, кешнен
киялдау. // 14 том, 236 б.
Кулак салсац, жаксылар, // А зырак сезд 1 жазамын.// Керей1н мен
де то л ган ы и , // Келгенгнше шаманыц. (Бес гасыр жырлайды, 2,
Жазушы, 1984, 174 б. М айлыкожа Султанкожаулы).
168
65. Толгаи // 1) Бхр нэрсе жайында терец ойланып, кещнен
киялдау. // 14 том, 236 б.
Сабыр етш1, колга калам апайын, // Т о л г а п а й ы н ой кудыгын
казайын, // Тау суындай сез шыгарып кеудеден, // Сырывды мен
жырга Т1зи 1 жазайын. (Аманжолов К- Ш ыгармалары, 1, Жазушы, 1977,
43-44 б.).
66. Тоишыла //1 ) БДр нэрсе жайлы ойша жорамал жасау, болжау.
//1 4 том, 283 б.
Осы создщ асыл туб 1 кыргыздан ба, деп топшылаймын. (Эуезов
М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Ж азушы, 1980, 10 б.).
67. Тоишыла // 1) Б1р нэрсе жайлы ойш а жорамал жасау, болжау.
II 14 том, 283 б. Есен е й агасына карал, бурын онш ама
назар
аудармаган б!р жайды езш ш е топшылап отыр. (Сапаев Р. Туган
жерден алыста, Ж алын, 1982, 65 б.).
68. Тоишыла // 1) Б1р нэрсе жайлы ойш а жорамал жасау, болжау.
// 14 том, 283 6. Бэрш топшылап керд 1м, ш ынтуайтка келгенде а з д ш
дурыс ... ( Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Ж азушы, 1977, 310 б.).
69. Тоишыла // 1) Б1р нэрсе жайлы ойш а жорамал жасау, болжау.
// 14 том, 283 б. ... онын адам ушш сыпайы жэне лэззаттырак тур 1 де
болатын шыгар деп топшылайды. (Горький М. Ф ома Гордеев,
Ж азуш ы, 1978, 60 б.).
70. Тоишыла // 1) Б1р нэрсе жайлы ойша жорамал жасау, болжау.
// 14 том, 283 б.
... немссе мен секш д 1 нокаймен т е п б и л е п а келмей ме екен?деп топшылады. (Куприн А.И. Тажал, Ж азушы, 1978, 88 б.).
71. Тоишыла / / 1 ) БЁр нэрсе жайлы ойш а жорамал жасау, болжау.
// 14 том, 283 б. О нда муныц ез топшылауы одан сайын дурыс болып
шыкпай ма? (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,474 б.).
72. Тоишыла // 1) Б1р нэрсе жайлы ойш а жорамал жасау, болжау.
// 14 том, 283 б. Менхц топшылауымша эл п айткан сез1мшц мистер
Г.Э-ныц кокей 1и д е п с 1Н1л дэл успнен тускенш е еш кумэн жок сиякты.
(Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Ж алын, 1978,244 б.).
73. Т о р ы к // Ж аксы умггтен кудер узу, тущ лу.//14 том, 104 б.
- И п жаксылар, аужайларынды ацдап отырмын,- дед 1 ОразМ ухаммед. Тамагы туй1ртпектел1п, сэл бегелд 1. Толкынысын,
торыгуын бш д 1рмеске ш еш ш ген. (М агауин М. Аласапыран, Жалын,
1981,63 б.).
74. Т у й д с к те // Ж инактау, топтау. //1 4 том, 467 б.
Калыц, ту й д ек те ге н ой . (Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 4,
КМ КЭБ, 1962, 193 б.).
75. Т у й д с к те // Ж инактау, топтау. // 14 том, 467 б.
169
■Ой туйдсктслш , сагымдай к о ш т, ... еткендепш кез алдынан
ел естетт етюзе бердь (Эдебиет оку ютабы, VI, Майлин Б., Мектеп,
1977, 94 б.).
76. Т уйдсктсл // Топталу, жинакталу.// 14 том, 467 б.
Откендеп ом1рдщ адыр-будыр кезендер! нак сол минутта астанкестен болып сапырылысып, кез алдынан туйдектелш етш жаткандай
болды...(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 75 б.).
77. Т укш рл е // 2. Ауыс. Жерше жеткЬу, терендеу. // 14 том, 486
б.
Жалгыз журсе де, Базаралы ел дауын шешен кып
айтып,
тупкйрлсп ойлап жургсн сиякты. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ,
1961,295 б.).
78. Т укш рл е // 2. Ауыс. Ж ерше ж етюзу, теревдеу. //1 4 том, 486
б.
Акылбай жай сейлеп, шабан ойлайтын эдетт болса да, осындай
жайларды озгелерден терещрек алып, тукш рл еп ойлаушы еда.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 29 б.).
79. Т у кш рл е // 2. Ауыс. Ж ерше жетюзу, терендеу. // 14 том, 486
б.
[Тэкежан].- Мен ойламаганды тукш рлеп ойлап коятын сен
барсыц гой. Сен айтшы, нел 1кген куйхппш? (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 128 б.).
80. Т уш л // Кудер узу, кол узу, безу, торыгу. // 14 том, 494 б.
Ал кон ойладыц-ак емхрден тущлесщ, бул, ежелден солай.
(Горький М. Дауылпаз туралы жыр, Жазушы, 1968, 140 б. Ауд.
О.Оспанов).
81. Т унтс // 5. Ауыс. Бхр нэрсеш ш епне жетюзу, терендеп бару. //
14 том, 497 б.
Мен не 1стер 1мд 1, не коярымды ез 1м де эл 1 туптеп ойлаганым
жок, ол гаей’е де айтканым жок. (Есенжанов X. Ак Жайык, , 2- ютап,
Алматы, Жазушы, 1968, 110 б.).
82. Т ы г ы л // 4. Ауыс. 0зш-ез1 керсете алмау... // 14 том, 533 б.
[Олгеп Оспан туралы]. Осындай еюшпп мол , капалык ойды
ойлаган сайын Абай жэНе де ез пшне т ы г ы л а тусёдх. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,236 б.).
83. У ш тасты р // 1) Уластыру, жапгастыру. //14 том, 781 б.
-«Ш ынында да, мен неге кетемш, ол неге кетедП»- деген
ойлардыц бхрхн б1р!не уш тасты ра туст1. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 119 б.).
84. Уйслс// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш ш щ сезднт» (15
том, Алматы, 2011, 27 б.) ютабында сездщ ауыспалы магынасы
170
•
сараланбагаи. Щ здщш е: б е л г ш 61р ойды каумалап салм ак салуы,
кинал гуы»- м агы насы суранып турган тэр1здь К-Ж.
«Булар К1М?... М анагы лар и м ?... Б улар не кылар екен?»- деген ой
ауыл халкы на у й ел еп алды. (С ейфуллин С. Ш ы гармалары , 5, КМ КЭБ,
1963,25 б.).
85. Ш алкы // 6. А уыс. К е ц ш тасу. //1 5 том , 225 б.
Рудинш ц ш а л к ы п ж аткан ой таскы ны , ап-аны к етш , дэл
сей л ёу ш е богет болды . (Тургенев И.С. Э келер мен балалар, Ж азуш ы,
1977, 259 6.).
86. Ш амалас // Ескерту: «К азак эдеби т ш н щ сездап» (15 том,
А лматы, 2011, 234 6.) кггабында бул сезд щ етю тж калпындагы
магынасы карасты ры лм аган. Б1здщше: «Есептеу, ескеру, туш ндеу»деген ан ы кгам ага иек арту керек. К-Ж.
«А нау озы к, мен кеш н каламын»,- деп, // К е з алы п, б1рш-б1р1
шамаласкаи.
К епеев М -Ж . Т1рл1кте кеп ..., Казан, 1907,3 б.).
87. Ш арк урды // Ешбхр ты ны м таппады , алас урды . / / 1 5 том,
268 6.
О йы ш арк уры н, кейде кабагын тунж ы раты п ... (Э дебиет оку
ю табы , V I, М айлин Б. М ектеп, 197 7 ,9 4 б.).
88. Ш арпы // 2. А уы с. Кдмту, тию . // 15 том , 270 б.
К ецйцц буры п бнлеген б1р кызу толкы н, ы сты к ойлар зор кеудеш
шарнып тулатгы . (Э у езо в М. Ш ы гармалар жинагы, 6, Ж азуш ы, 1980,
325 б.).
89. Ш ары кга // 3. А уыс. Дам у, еркендеу, канат жаю . // 15 том,
281 б.
К е ц л 1м ы лги талпы на, // Ш а р ы к т а п солай кетед1. (О рм анов Р.
Т андам алы олендер1, Ж азуш ы , 1967, 43 б.).
90. Ш ары кга // 3. А уы с. Дам у, еркендеу, канат жаю . / / 1 5 том,
281 б.
Б1рак Ж ю л ьен н щ киялы ш аруаш ы лы к ойы нан элдекайда
ш алгайда ш ары ктап ж ур ед ь (Стендаль. К ы зы л мен кара, Алматы,
197 8 ,4 6 8 б.).
91. Ш кар ш аш актады // Туж ы ры м жасады. К-Ж.
Е с 1м дс
ны к калганы эйтеуЁр, мен тэр131 эл п н д ей П1К1р
ш а ш а к т а г а н д а , К р ей гел ьд щ мырс еткеш . (С улейм енов А. Бесш ,
А лматы, 1970, 79 б.).
92. Ш иы рла // А йкы ш -уйкы ш , кым-кигаш ет 1п, эр л 1-берл 1 13
тастау. // 15 том , 374 6.
[М атильда ойы ]... ал енд! аскак ж анды адам ны ц арты кш ы лы гы да
оны ц ой орюш!Ц эл декайдагы сурецс>з ж абы ларды ц туягы нан калган
171
сонау сск| сурлеуд! ш иы рлап калмайтындыгында болса керек
КОЙ.(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 423 б.).
93. Шол // 1сп, окиганы кез алдына келт1ру, ой жупрту. // 15 том,
392 б.
Неге мунша урейлене согасын? // Киял кернеп, нен! ойлап
ш оласыц. (Журек туралы). Аманжолов К- Шыгармалары, 1, Жазушы,
1977, 43 б.)
94. Шом II 2. Ауыс. БЁр нэрсеге катты берш п кету, ойга бату. //
15 том. 397 б.
Осындай тсрсн ойларга шомып отырганда, ... (Стендаль. Кызыл
мен кара, Алматы, 1978, 425 б.).
95. Шом // 2. Ауыс. Б»р нэрсеге катты берш п кету, ойга бату. //
15 том, 397 б.
... Артур... дуга о кып б!р жаксы ойларга шомбакшы болып,
барынша тмрысып бакты (Э.Л. Войнич. Бегелек, Алматы, 1978,
Я7б.).
96. Ш ы рмя I I 4) Би1ктеу, шындау, аскактау. // 15 том, 595 б.
Батырды шырмаган ой кеп. (Сматаев С. Ешм-ай, Алматы, 1978,
171 б.).
172
1
М азм ун ы
Алгы сез
111 М азасыздану
112 Мактау, мактану
113 Мал турлерх
1 1 3а Ж ы лкы ерекшел1п
113 6 Ж ы лкы 6 т м 1, турпаты
113 в А т саулыгы кернш я
113 г Ж ы лкы к у п м т
113 д Ж ылкы эрекетх
113 з А т шабысы турлерх
113 и Ж ы лкы кимылы, сёхарух
113 к Ж ылкы урку!, ш ош ынуы
113 л Ж ылкы уш , дыбысы
113 м Ж ы лкы калжырауы, киналуы
113 н Крй-еш ю эрекет 1
113 о Сиы р эрекет 1
113 о Туйе эрекет 1
114 М аш ина, техника, т.с.с. козгалысы
115 М енменсу
116 М уз синаты
117 Наш арлау децгейх
118 Н этиже сипаты
119 Озу синаты
120 О йлау децгеш
3
4
Ю
21
21
26
28
30
32
41
47
49
50
52
55
59
61
63
68
77
79
112
160
162
к. П. Жусш, Н. К- Жусшов
с е з к;уд 1 р е т 1
8 том
Монография
Техникалык редактор Е. А. Кабнасыров
Жауапты хатшы Е. В. Самокиш
Басуга 11.01.201бж.
Эрщ турх Тшез.
П1Ш1М60x90/16. Офсетпк кагаз.
Шартты баспа табагы 9.96 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2697
«КЕРЕКУ» Бас пасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекетпк университет!
140008, Павлодар к., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
107
Размер файла
5 317 Кб
Теги
jusip, 4348, khudireti
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа