close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4349 jusip kh. p sz khudireti

код для вставкиСкачать
б 81.2 Каз
Ж91
К|. П. Жусш, Н. К^. Жусшов
сез к у д 1р е т 1
;
9 том
Павлодар
0 &{
Казактан Республикасыныц Бшм жэне гылым министршп
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекегпк университет!
К. П. Жусш
Н. К^. ЖуСШОВ
сез кМонография
;у д 1р е т 1
9 том
Павлодар
Кереку
2016
э е ж 398 (035.3)
К БЖ 82.3
Ж 90
С . Т о р а й г ы р о в а т ы н д а г ы П а в л о д а р м е м л е к е т п к у н и в е р си т е н ш н
Г ы л ы м и к е ц е и м е н б асп ага у с ы н ы л д ы
1Нк1рсараншылар:
А. К- Турыш ев - филология гылымдарыныц докторы, профессор;
С. Н. Сутжанов - Павлодар м ем лекетпк педагоги калык
ииститутыныц профессоры, филология гылымдарыиыи докторы;
Б. Сагындыкулы - Павлодар м ем лекетпк педагогикалык
институтыныц профессоры, филология гылымдарыиыи докторы.
Ж у сш К* П ., Ж у сш о в Н . К*
Ж 90 С ез куд 1рет 1 : монография. - Павлодар : Кереку, 2016. - Т. 9.
-1 7 5 б.
15ВЫ - 978-601-238-579-3(т.9)
13ВЫ - 978-601-284-044-5
Казак: ■плшщ кемелденген бай тш екеш н дэлелдеуге ар налган
гылыми ецбектерш соцгы 30 жылда газет-журнал беттершде,
кпаптары нда у зд ж а з жариялап келгеш б ел гш . Ецбекте казактьщ
б ел гш акын - жазушылар шыгармаларындагы сез маржандары
арнайы зерттеуд! колга агщы. Б1здщше, «Казак т ш ете бай»- деп,
кур тамсана беру алыска апармайды, оны турлЁ арнада дэлелдеуге
ирю у керек. Соныц бхр1 акын — жазушылар колданган сездер
шинде магынасы уйлес сездердщ , синонимд 1к катардыц т.с.с. мол
екенш
зерделеу дер ед!к. М эселен, осы ютапта бершген 44
такырып бойынша топтастырылган сездер пш ндеп «Орын тарпбк
катарласу, жал гас» турлерш е назар аударсак, онын 109 — дай
улплер1 салыстырылып бершген.
Бул кггапта казак т ш н щ бай екешн дэлелдеуге арналган
мэтшдер
шогыры алфавит тэрт 1б 1мен бершген. Бул басылым
мэдениет жацашырларына т.с.с. арналады.
15ВЫ - 978-601-238-579-3(т.9)
0 0 Ж 398 (035.3)
15ВЫ - 978-601-284-044-5
КБЖ 82.3
© Ж усш К- П; Жусхпов Н.К- 2016
© С .Торайгы ров атындагы ПМУ, 2016
Материапдыц д^рыс болуына. тамматикалык жэне орфографиялык кателерге авторлар
мен курастырушылар жауалты
121 Оц, дурыс
1. Элустт! // 1) Куигп, карулы, элд1. // 2 том, 444 б.).
Ал енд1 Жюльен секшд1 азын-аулак кабшет1 бар дарынды
ж1пттерд 1 камкорлык аясына алып, жешске карай жетелейтш де
махаббат емес; олар б1р элуетп топка жармасып, содан айрылмастай
болып жабысып алады да, ... (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978,423 б.).
2. Баянды // 1) Орныкты, туракгы, тиянакты, тынгылыкты,
табанды.// 3 том, 1516.
Зулкарнай каздр жер бел1м 1нде, тым болмаса осы орнында
баянды болса екен! (Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 37 б.).
3. Баянды // 1) Орныкты, теракты, тиянакты, тынгылыкты,
табанды.// 3 том, 1516. Осы жакындыгымыз баянды болсын, будан
былай ... (Сокпакбаев Б. ©лгендер кайтып келмейдц Алматы, 1974, 11
6.).
4. Бсксмд 1к // Мыктылык, бериспк, катгылык. И 3 том, 222 б.
Онын жалт еткен кезшде бскемд1кке бел бутан тэуекел мен ...
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,355 б.).
5. Епсскгп // Ыцгайлы, еип, онтайлы, жугымды. // 5 том, 326 6.
Колы епсект! екен: Т 1п н де •пгед1, агаш та шабады, тем1р де
1стейд1. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 210 б.).
6. Ентейл! // Ынгайлы, икемд1, епт1. // 5 том, 327 б.
Атым сай, жолдас керек ептейл! деп, // Калаулы буйымтайды
айта К1рд1м. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 323 б.).
7. Ж арас // Ж арасымды// Уйлес1МД1, кел!с1МД1, конымды. // 6
том, 81 б.
Жарасты жаксы содден елен ерш, // Келт1рсе ашуына сезд!н
К1ЛТ1Н. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 141 б. Эсет
Найманбаев).
8. Ж епл //6. Ауыс. Ел катарына косылу, жет1су. // 6 том, 398 б.
Пак сол кезде, б|р куш, // Балам келд1жет 1лген. (Байлин М.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 83 б.).
9. Жол // 8. Ауыс. Улп, енеге. // 6 том, 460 б.
Бул жайды менпттердщ имамдары, мусылманнын Д1нбасылары
шешуге жол. (Эуезов М. Абай жолы, 2, КМКЭБ, 1961,514 б.).
10. Зар куйшдс // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сезд1п» (7 том,
Алматы, 2007, 84 б.) кггабында бул сездер ескершмеген. Бхздщше:
«Эбден дайын, жетшген калыпта»- деп аныктама беруге болады. К Ж.
[Бурют туралы] -Жанбауыр бупн зяр куШнде!* деп кана кояды.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,618 б.).
3
11. Кслсл 1 // Курдел!, мацызды. // 7 том, 571 б.
Заман мшезш, шындыгын ашын, сынап айтыныз деген сез!- деп
келсл! узак ойыныц кен б!р ерклн ашты. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 34 б.).
12. Келсл 1 // Курдел!, мацызды. // 7 том, 571 б.
... осыпдай кслсл! шаруа сез болганда араларынан тастамайды
Шорман бал ал ары бул ею шалды. (Акышев 3. Жаяу Муса, Жалын,
1978, 155 6 .).
13. Кслсл! // Курдел!, мацызды. // 7 том, 571 б.
Жацагы кел1С1м м е н келел! бгпмдер куантса да, уантар емес.
(Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978,42 б.).
14. Ксмпс //Келюш туру, жарасу, уйлесу. // 7 том, 579 б.
- «Ак жандарал» десе дегендей:
-031 де аппак маркаска гой! Айдыны да, келбеп де келккен
екен!- десш, баганагы кошаметшшер эл 1 де тыным ала алмайды.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 378 б.).
15. Кел 1ст 1 // 1) Келбетт 1, сымбатты, эсем, сулу. // 7 том, 580 б.
Суй'пп кулш суретке туссе, кандай кел1ст1 болып шыгар едх!»дед 1. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,2106.).
16. КСЛ1С11 // Уйлес 1мд1, лайыкты, жарасымды, унамды, орынды.
И 7 том, 580 б.
Ол кеше к1рс1з таза пер1ште ед 1, // Ажарлы, сыр-сипаты келмгп
ед 1. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 28 б.).
17. Ксл 1ст 1 // Уйлес 1мд 1, лайыкты, жарасымды, унамды, орынды.
// 7 том, 580 б. Бастарын коцыр шытпен шарт байлап алган
алпамсадай 1р 1, иыкты жМтгердац атта отырыстары дакелЁсп.
(Жунюов С. Акан сер 1, Алматы, 1977, 5 б.).
18. Кел 1<гпр// Кел 1С1мге келт!ру, табыстыру. // 7 том, 580 б.
... 613ДЩ эйелдер де кел 1СТ1р 1п билейд 1. (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978, 343 б.).
19. Ксмел //Толык жетшген. // 7 том, 588 б.
[Дэрмен Абай туралы] Бу да б1рталайдан кемел кеудесше
жиылып келген касиетп ойы екен-ау. (Эуезов М. Абай жолы,
КМКЭБ, 2, 1961,784 б.).
20. Колбектс // 2) Келбек-келбек етш кезге тусу. // 8 том, 258 б.
[Узатылар кызга]. Устем кып мерейщд 1 бой сактама, // Басыцнан
отер дэурен колбсктеген. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 154
б. Ну рым Шыршыгулулы).
21. Ка »ь 1кты II Танымал, таныс. // 9 том, 243 б.
4
Аганын эр сураган сезше жастары кйш Шэкет пен Муратка
щещн тезиген, бар ынтамен каныктм жауап беруге тырысады.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 394 б.).
22. Кисыны бар // Орайы, нэтижеа бар. К.Ж.
-Жан ушырган кыз, бул кезде, бэлшм ауылдан шыккан шыгар,дел1 Эли. Еламанга да осы ойдын км сыны бар сеюлдеащ.
(Нурпейков Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,494 б.).
23. Кисынды // Орынды, жуйел1, жеш бар. // 9 том, 575 б.
Ойлай берсем, кудж устше кудж жамала бередь Жэне бэр1 де
кисынды. (Сокпакбаев Б. блгендер кайтып келмейд!, Алматы, 1974,
240 б.).
24. Кисынды // Орынды, жуйелц жеш бар. // 9 том, 575 б.
Эрине, Кадыргалидьщ сез1 кисынды. Б1рак мына жаушынын сез
ынгайына Караганда, буларда да, жаулык ниет жок тэр1здк (Магауин
М. Аласапыран, Жалын, 1981, 218 б.).
25. Кош корд! // Унатты, жаратгы, макулдады, куптады. // 10 том,
155 б.
Менщ барганымдыкошкврсс дурыс. (Муканов С. Сырдария,
Алматы, 1951, 316 б.).
26. Лазым // Солай болганы жен, дурыс, солайы кажет, лайык. //
10 том, 654 б.
СМздщ де естш б1лу1щз лазым гой. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,259 6.).
27. Он И 1) Женд1 болу, жетшу, жолы болу. // 11 том, 688 б.
Суына тай жузд1рш ермек кылган, // Енд! кез1м жетпейд!
оцарыма-ай! (Торыайгыров С. Шыгармалары, I, Жазушы, 1967, 74
б.).
28. Онтайлы // Икемд1, лайыкты, колайлы, ыигайлы. // 11 том,
695 б.
Ал, элпндейонтайлы жер табылмаганда, ... ор казылып....
(Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 16 б.).
29. Орайлы // Колайлы, ыцгайлы. //11 том, 717 6.
[Абай]- Экем Акпердшщ осы сез 1 орайлы гой. Кулыншак
конбаса жаксы болар дсп, осы сэлеммен ж|берд> дед1. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,147 б.).
30. Орайлы // Колайлы, ынгайлы. //11 том, 717 б.
Айтар ем ашып, уа, жалган, // Орайлы б!р сез болса егер...
(Орманов Г. Тавдамалы елендерй Жазушы, 1967, 37 б.).
31. Орайлы // Колайлы, ынгайлы. //11 том, 717 6.
5
... [Кдсымбек]... эке- шешесш де дегешне ж1берш, тагы 6\р
орайлы сэтш 1здеуге бекшд!. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы,
1972, 73 б.).
32. О рны кты // Ескерту: «Казак эдеби т ш н щ сезд^п» (11 том,
Алматы, 2011, 749 б.) ктгабында бул сездщ камтылмай калганына
кынжыла отырып, ез уйгарымымызды усынамыз: «Тиянакты,
утымды». К-Ж.
Кв31лд1р1пн мурыннын ушына таман туаре киген узын сакалды,
куац жузд! карт чиновник Абайдьщ сурауынан, ажарынан Алматы
хабарына аса дш пр екешн ацгарып, орны кты жауап берд1. (II том,
Алматы, 2011, 749 б.).
33. О н 1мд| // 2) Нэтижел 1, табысты. // 12 том, 168 б.
К,аз1рп сэтте Дэрмен алдынгы шабьггты куйхнен, кызулы вн!мд 1
ой тауып, удей тускендей. (Эуезов М. Шыгармалары, 5, Жазушы,
1980, 335 б.).
34. Рауа // Орынды, лайыкты, жен. // Казак эдеби тшшщ сезд1П,
Алматы, 2011, 12 том, 452 б.
Осылардыц осынысына не десем екен, не кылсам рауа ?!- деп,
акыл косайын деп ем. (Эуезов М. Абай жолы, Алматы, КМКЭБ, 1961,
2 том, 76 б.).
35. С алуалы // Саликалы, салтанатгы. // Казак эдеби тшшщ
сездгп, Алматы, 2011, 12 том, 613 б.
С алуалы жауап берудщ орнына Жартай басын булан етюзш,
ёкшпй жакка кисайтгы да... (Есенжанов X. Ак Жайык, 1 к!тап,
Алматы, Жазушы, 1968, 270 б.).
36. Сау // 7. Таза, дурыс, адал, он.// 12 том, 747 б.
Сау акыл, сергек жанды санадан солдырар кара дулей. (Эуезов
М. Абай жолы, 2, КМКЭБ, 1961,474 б.).
37. Тарты м ды //Кощл аударатын кызыкты . // 14 том, 14 б.
Салкын, тыныш кана, тарты м ды сабыр бар екен... (Эуезов М.
Абай жолы, 1, К^МКЭБ, 1961, 131 б.).
38. Т аты // Бхр нэрсемен тен тусу, соган пара-пар келу, туру. // 14
том, 37 б.
... сен оган ез1цмен б 1рге, б!р уйде туруга луксат еткен болсан,
оньщ сол создщ кунына тати гындыгы да. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 25 б.).
39. Т и ян акты // 1) Туракты, баянды. // 14 том, 190 б.
..Дасымбек Мухтардын окуы жайлы ти ян акты байлау жасап
кел1пт1. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 205 б.).
40. Тубсгейл! // 2) Бхржрла... // 14 том, 456 б.
6
Б1здщ едщц кай багытта дамитыны, социалиста елдер
тэж!рибес1нен неш кабылдап, неш кабылдамайтыны тубегейгн
шешшга болган жок. (Жумадшов К- Соцгы кеш, 2, Жазушы, 1981,
300-301 б.).
41. Уксат // 1/1. Б^ртектес заттардыц сэйкес келу!, сол сиякты
болуы, балау.// 14 том, 704 б.
Эрине, мундай жумысты колга алганнан кешн уксатып... гстеу
керек кой. (Войнич Э.Л. Богелек, Алматы, 1978, 69 б.).
42. Улагатты // 1) Тэл1м-тэрбиелж мэШ бар. // Казак эдеби
тшшц создан, Алматы, 2011, 14 том, 706 б.
Улагатгы сездер айтып... (Эшмкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962,
193 б.)
43. Улацгайыр // Улан-ганыр// 3) Узак, келемдь // 14 том, 707 б.
Абай ... бул астыц каншалык улацгайыр уакига болганын
байкамапты. (Э\езов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,276 б.).
44. Утыкты // Утымды, уйлес1мд1, орынды. // 14 том, 767 б.
Экесше Абай сез! утыкты кер1нд1. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961, 178 б.).
45. Утыкты // Утымды, уйлеамд!, орынды. //14 том, 767 б.
Дэрмен тагы да утыкты дау бастады. (Эуезов М. Абай жолы, 2,
КМКЭБ, 1961, 13 б.).
46. Утыкты // Утымды, уйлес1МД1, орынды. // 14 том, 767 б.
[Абай:]-... Утыкты терелж айтсан, жыкканыц жыккан. (Эуезов
М. Шыгармалары, 5, Жазушы, 1980, 10 б.).
47. Утыкты // Утымды, уйлеамш, орынды. // 14 том, 767 б.
Утыкты усыныстар... (Эшмкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 359
б.).
48. Утыкты // Утымды, уйлес1МД1, орынды. // 14 том, 767 б.
«Осы каратау тураяы неге жазбаймын?- дейш 1штей,- Нагыз
утыкты такырып!». (Эл1мкулов Т. Сырлы наз, Жазушы, 1977, 205 б.).
49. Шапагатты // Мешр1мД1, ракымды, канырымды. // 15 том,
254 б.
... шапагатты шугыласы...
(Ахтанов Т. КаЪарлы кундер,
КМКЭБ, 1962,176 б.).
50. Шапагатты // Мешр1мд1, ракымды, кайырымды. // 15 том,
254 б.
Сойт1п бук1Л табигат жайдары, шапагатты дуниеге талпынып
турганда ауа райы кенет бузылды... (Эл1Мкулов Т. Акбоз ат, Алматы,
1962,313 6.).
51. Шурайлы // 2. Ауыс. Етт1, майлы. // 15 том, 467 б.
7
'Гоцазыган етт'п цл ура й л ы сы н да соган карай ысыра бередь
(0л1мку-лов Т. Сырлы паз, Жазушы, 1977,188 б.).
5 2 .1р1К'|1 // 1<дщрл1, курметп, беделд!. // 15 том, 726 б.
Ж аяу салдардыц кастарында енш ен |р1кт| сулу келшшектер
келсд! екеи. ( Э уезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, $93 б.).
$3. 1смср // Колынан эр нэрсе келетш, 1стш кезш бшетш шебер,
оперли уста. // 1$ том, 733 б.
Кулжэмиланыц Ё см ерл!П ж о ж н д е п о й ды удей со к к а н бо р ан
болш ж1берд1. (Казыбаев К. Ы н ар, Жазушы, 1972,107 б.).
122 Орыи тэрт1б|
и) А л ы стау , созы лу с н и аты
1. Д а л и // Кен колемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
... д а л н ы н жаткан б1р бакшага кездесесщ. (Майлнн Б.
Ш ыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1963, 162 б.).
2. Д ал и // 1) Кен колемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
Сопыц етсп не ш ейш д ал и ы п жайылган кед жасыл жазык, улы
койын снякты. (Э уезов М. Килы заман, Ж азушы, 1975, 76 б.).
3. Д ал и II 1) Кен келемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4
том, 477 б.
Д а л н ы н жаткан дапалык ауданньщ кец жазыктары, а расы алшак
апаса кыркалары Касболаттын коз алдында. (Ахтанов Т. Дала сыры,
Алматы, 1964, 104 6.).
4. Д ал и / / 1 ) Кен келемд1 алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
... д ал н га п кен дапага сыймай... (Кекш баев Э . Д ала балладалары,
Ж азушы, 1968, 137 6.).
5. Д ал и // 1) Кен келемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
[Гажап дауы стар туралы] . Эттец, не керек, халыктын кымбат
корына косылмай, д а л и га н дал ага баска тарап, гз-тузсхз кете барадыау! (М уканов С. Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970, 73 б.).
6. Д ал и II 1) Кен келемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
Адам тугйн д а л и ы п жаткан даланын езш е квз1ц жендеп туспей,
ш 1юреш п келе жатканыц мынау... (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы,
1978,7 6.).
8
7. Дали И 1) Кен келемд! алып, жайылып, созылып жату. // 4 том,
477 б.
Шубырып жаткан адам болмаган сон, кешелер де далиып кенш
кетед1 екен. (Жумадщов К- Соцгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 319 б.).
8. Жазыл //1) Тузелу, созылу. // 5 том, 555 б.
Каркаралы, Казылык, //Жатушы едщ жазылып. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 75 б. Кудерщожа Кешекулы).
9. Жайыл // 1) Келем! кецейш, жазылу. // 5 том, 595 б.
Жамылып жынгыл алдында // Жайыла жатыр кен жазык.
(Орманов Г. Тандамалы елендер1, Жазушы, 1967, 285 б.).
10. Ж ырак // 1) Шалгай, алые. // 6 том, 739 б.
Ж ырак жерде журдце.. (Муканов С. Тандамалы шыгармалары, 6,
Алматы, 1974, 221 б.).
11. Ж ырак // 1) Шалгай, алые. // 6 том, 739 б.
Ж ыракгагы агайындар кеп калса киындау болар. (Оразалин К.
Абайдан сон, Жазушы, 1972, 8 б.).
12. Ж ы рак // 1) Шалгай, алые. // 6 том, 739 б.
Фома б^р кезде ез 1 жаткан, сондай-ак енд1 осыдан жырак
отырсам ба екен деген ойга калдырган жылпос керппеще алара карап
койып, Т1л катпастан отыр.
(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 38 б.).
13. Ж ыракта // Алыстау, узау шалгайлану. // 6 том, 740 б.
Ею бол1нген ел, 61р! кудасынан, б1рх кызынан... жырактап
кеткен-д!. (Сматаев С. Ел1м-ай, Алматы, 1978, 191 б.).
14. Керш // 4. Ауыс. Кецшен созылу, жазыла тусу. // 7 том, 677 б.
Аланныц... еюиш! жагынан Караганда, к е р ш т жаткан кен жазира
коныр алкап коз алдынызга келедь (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас,
Алматы, 1978, 329 б.).
15. Колбе // 2) Кеп жерд! алып созылу. // Казак эдеби тшшщ
сезд1п, Алматы, 2007, 8 том, 258 б.
Кегерген кец даланыи келбеген жондарды кектей ет!п, шубалган
жыланша
ирендеген кара жол. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963,69 6.).
16. Колбе // 2) Кеп жерд] алып созылу. // Казак эдеби тшнщ
С63Д1П, Алматы, 2007, 8 том, 258 б.
Сол жак капталында шымылдыктай созылып келбеп жаткан
Беларанды корд1.
(Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 292 б.).
17. Колбе // 2) Кеп жерд! алып созылу. // Казак эдеби тшнщ
сезд1п, Алматы, 2007, 8 том, 258 б.
9
Алыстан мулартьш Каратау колбсл жатыр. (Сматаев С. Ел!м-ай,
Алматы, 1978, 227 б.).
18. Коси! // 7. Ауыс.
Белгш бар алкалтын... кез ушында
созылуы... // 8 том, 371 б.
Булардан болск тау сыртында косили дала жатыр. (Гомер. Троя
сурапылы жэне ... ауд. А.Сейд1мбеков, Жазушы, 1974, 105 б.).
19. Косш // 7. Ауыс. Белгш! б!р алкалтын... кез ушында
созылуы... // 8 том, 3716.
Дуние элем жайнап, кец ер|с косш е ж аты р ,... (Горький М. Фома
Гордеев, Жазушы, 1978, 25 6 .)
20. К о а л // 7. Ауыс. Белгш бгр алкалтын... кез ушында
созылуы... // 8 том, 371 6 . ... аласа тебелерден асып еткен кезд е,... кез
алдынал... Божолелщ шурайлы кец жазыгы кесш ш сала бердь
(Стендаль. Кызыл мел кара, Алматы, 1978, 96 б.).
21. 1\а к а с // 2/1. Тыскары, аулак. // Казак эдеби т ш н щ создал,
Алматы, 2011,9 том, 90 6 .
... улкел жолдал кашык жаткан б!р ка ка с жайлау. (Есенжанов X.
АкЖ айык, I, Жазушы, 1968, 182 6 .).
22. К аш акда// 1) Алыетау, жырактау, кашу. // 9 том, 526 б.
Булар мал жататын котаннал, И1С-кокыстан, мазасыздыктал эдеш
каш ацдал, шалкая колган. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,
429 о.).
23. К н ы р // 1) Алые, жырак, киян, шалгай. //9 том, 587 б.
... 6 зр 1 солшама ки ы рдан атпен келедк (Мустафин Г. Дауылдан
кей!н, Алматы, 1962,413 б.).
24. К иян // Алые, шалгай жер, жер туб). // Казак эдеби тш н щ
сбздлч, Алматы, 2011,9 том, 606 6 .
Кудан кигал ки ян п ан // Анык сункар мен ед1м. (Акберен [Есет]
Алматы, 1972, 44 б.).
25. М ойны ал ы е // Арасы алшак, алые. //1 1 том, 261 6 .
[Итбай Иетербургка келгенде, Аскарга:] Танымайтын. мойны
алы е жерге келдж. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967, 179 6 .).
26. О р а гы т // Айлалыл, орал келд!.К-Ж.// 11 том, 715 6 .
Кара шал салып урып ала айгырдын касына жакындамай,
алдаусыратыл, алыстан о р агы ты п , жанамалай берш ед 1, ергашты
ангыр малына жуытлады. (Жунюов С. Акан сер!, 2, Алматы, 1977, 7
б.).
27. С ы р гы // Б1р орында турмау, жылжу, ысырылу. // 13 том, 543
6.
10
Кант алгысы келш мойын бургандардьщ ез1 де оньщ кулге
аунаган ботакандарын байкайды да, сы рги женелед!. (Сапаев Г.
Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 70 б.).
28. С ы ты л // Жылп е т т шыгып кету, жылыстау, кутылу. // 13
том, 560 б.
Калыц топтан сы ты л ы п шыккан бетте не гстерш б1лмей, кезж
тас жумып сулык турып калды. (Сапаев Р. Туган жерден алыста,
Жалын, 1982, 57 б.).
29. С ы ты л ы п ш ы кты // Жылыстап барып, кутылып кетп, // 13
том, 560 б.
Кайык... кенет кемелерден сы ты лы п ш ы ккан да, ... тещз...
(Горький М. Дауылпаз туралы жыр, Жазушы, 1968, 198 б. ауд.
О.Оспанов).
30. Узак // 1) Алые, кашык, жырак. // 14 том, 681 б.
Аязды, е л а з у зак далаларда аштык тундер1 басталды. (Эуезов М.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,323 б. ).[Кексерек туралы. К-Ж.].
31. Ш а л гай// 2) Алые, кашык, шет. // 15 том, 216 б.
Нес 1 бар, ертенп куш большевиктермен б ел д ест курескенде
ездершщ жалгыз емес екенш, орыс жершен ш алгай жаткан осынау
кус ушпас ку дал ада да оздерш ж ер гш гп жердщ халкы колдайтынын
керс 1Н. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,618 б.).
32. Ш ал гай л ы к // Кашыктык, алшактык. // 15 том, 217 6.
Э арссе, Нугыман аулыньщ ш ал гай л ы гы Естайга катты батып
жур. (Жумад 1лов К Сонгы кеш, Алматы, 1974, 284-285 б.).
33. Ш алки// Ш ал кай // Ескерту: «Казак эдеби тйпнщ сезд 1п » (15
том, Алматы, 2011, 222 б.) ютабында бул создан ушшш! ауыс.
магынасы еленбегенд1ктен, оз топшылауымызды енпзем!з: «Белпл 1
б!р жол, озешпн т.с.с. узарып, созыла тусу1».КЖ.
Будам кешнп жол... б1ресе ш плкпып, кец жазык жотага шыгып,
каладан коп аулакка тартады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 100 6.).
34. Ш ал кы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Аймак, аймак, аймак кол, // Дария больш ш ал кы мае, //Аягы
томен аккан соц. (Этемюов М. Элендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 47 б.).
35. Ш алкы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кокке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Жыпдм жсл ш ал к ы гап тен1з бен мидай жазык даланын, уйкыда
жаткан ауылдардын уетшен асып согып, азынап тур. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 21 б.).
11
36. Ш а л к ы // Е скср ту : «Казак эдеби т ш н щ сездгп» (15
том,Алматы, 2011, 226 б.) кггабында бул сездщ уппнип ауыспалы
магынасы ескершмегенднстен, ез туш ш лш д! усынамыз: «Койды т.с.с.
тым алыска шыгаидатып жаю». К-ЖЭипмбек
кар
беюгенше,
койыи
алые
ерюке
ш а л к ы т ы и ...(Бегалин С. «Эдебиет жэне искусство» журналы, 3, 1949,
29 б.).
37. Ш ы р к а // Е сксрту: «Казак эдеби т ш н щ сезд 1п » (15 том,
Алматы, 2011, 593 б.) кггабында бул сездщ тагы б!р ауыспалы
магынасы кагыс калганын ескерш, ез туйш1М13Д1 алга тартамыз:
«7.Ауыс. Б е л гш бхр орыннан тым кашыктап, алыстап кету». К-Ж.
Абай эл! Тэкежанга кездескен жок-ты. Оньщ ауылы алые кузекже
узап ш ы р к а н кетшть* (Эуезов М.Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980,74 б.).
38. Ш ы р к а // 7. Ауыс. Б ел гш б1р орыннан тым кашыктап,
алыстап кету. К-Ж.
[Кэлен]. Кейде, тш'п ш ы р кан алыска кетш, ат аркасында айлап
журш калатын. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 99 б.).
122 О р ы и тор пб| э) ж акы н д ау , таян у
1. А йм ала // Е сксрту: «Казак эдеби т ш н щ сездоп» (1 том,
Алматы, 2006, 160 б.) ютабында бул сездщ ауыспалы б\р магынасы
камтьшмагап. Б1зд1цше: «Судьщ т.с.с. екшпп б1р затка т.с.с. жанасу,
ТИЮ1».К-Ж.
Кап-кара езен суы баяу толкып, кемелердщ кабыргасын
аймалай...(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 34 б.).
2. А лакаудаи // Е сксрту: «Казак эдеби т ш н щ с е з д т » (1 том,
Алматы, 2006, 354 б.) кггабында бул сездщ сын ес1мге тэн магынасы
гана сараланып, ет 1ст 1кке тэн магынасы мулде карастырылмаган.
Б1зд1цше: «Эр жерде б!р топталып, шашыранкы сипат алуы»- деген
аныкгамага жупну керек. К-Ж.
бзге журт сол ею аралыкта, эр жерде
алакауданы п,
шогырланып турды.(Эл 1мкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 159 б.).
3. А лкы м И 3. Ауыс. Б1р нэрсенщ кылта тусы, жщгшкерген жерг.
// 1 том, 421 б.
Дэулер жердуниеш солкылдата, тутас жартастарды копарып
алып, кемен 1 ашык тецхзге шыгармау ушш, шыганак алкы м ы на
лактыра бастады. (Эллада ерлер!, ... Жалын, 1977, 32 б. ауд. Ауд.
Т.ЭбД1КОВ).
12
4. Эудсмжер// Дауыс естшетшдей аракашыктыкты бщ щ ретт
халыктык елшем. // 2 том, 502 б.
Генерал Чернов аз гана кгсгмен эудем жерде кетщ барады екен.
Нурпейшов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 798 б.).
5. Бойла // 5) Шр нэрсенщ бойымен жагалай журу, бойын
куалау. // 3 том, 427 б.
Сары-Аркага бойлап енген сайын сейш-серуен ойын сауык молая
туседь (Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 114-115 б.).
6. Боксср // 3. Ауыс. Бузып-жару, жапыру, ыгыстыру. //Казак
эдеби тшйын сезд 1п , Алматы, 2006,3 том, 537 б.).
Ал, Шэуешектщ шыгыс б е л т н б о к с е р т жаткан, ... улкен
беюше... (Жумадшов К- Сонгы кеш, 2, Жазушы, 1981,4 б.).
7. Д сш сй лс // Шамалау, мелшерлеу// 4 том, 637 б.
Ол танабына децгейлеп келген кезде... (Муканов С. Сырдария,
Алматы, 1948, 558 б.).
8. Ем ш // Ентелеу, кшп-жару, тону. // 5 том, 277 б.
... омырауы ес 1ктей б^р торы ат баскаларынан уздш шыгып, аркан
бойы жер бастырмалатып келш-ак; калган екен; алга карай емше
тускен казактыц папак б ер и тущнктей желпщцеп, колындагы
камшыша уЙ1рген кылышы кун кезше шагылысып келед 1. (Есенжанов
X. Ак Жайык, 2- ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 334 б.).
9. Емш // 5.Ентелеу, кит-ж ару, тену. // 5 том, 276 б.
... осы бхр карагай уйд1, сонын тап гргесшен агып жаткан иш кене
озеншн жарлауыт кабагына деЙ1н емйгге созылган агаш дуалын, ...
келденен ссруеншшерден баска ешк 1м керш жарымайды. (Кеюлбаев
0 . Кусканаты, Жазушы, 1978, 174 б.).
10. Ентелс // 1) Кимелеу, езеуреу, кюп-жару. // 5 том, 296 б.
Базаралмга сн гелей тус 1п , кезше кез кадап» , осынымды
умытпа»- дегендей ет1П, Оразбай салмагы ауыр, мэш кеп б!р сездер
айтып кетт!. ( 0уезов М. Шыгармалары, 5, Жазушы, 1980,59 б.).
11. Ж аи ас// Жакын келу, манайлай тусу, катарласу.// 5 том, 738
б.
... Ракымбай мен тагы б|р ек 1 осы сиякты болыстар Акжелкеге
таман ж апасы н кедд|. (Оуезов М. Килы заман, Жазушы, 1975,26 б.).
12. Ж аи ас// Жакын келу, манайлай тусу, катарласу.// 5 том, 738 б.
Енд 1 касына ж апаса отырганда... (Эуезов М. Килы заман,
Жазушы, 1975, 160 6.).
13. Ж аи ас// Жакын келу, манайлай тусу, катарласу.// 5 том, 738
6.
-Маган ж апаса кормешз!- дед^м мен. (Коллинз У.У. Ай сэулел1
асыл тас, Жалын, 1978, 148 6.).
13
14. Ж аисарлас //1) Аралары жакын, канаттас. // 6 том, 58 б.
Жансарлас отырган кеп ауылдын... (Сматаев С. Елхм-ай, 1,
Жазушы, 1978,32 б.).
15. Ксулет // 1) Уцпрлету, унгыту. // Казак эдеби тш нщ создай,
Алматы, 2007, 7 том, 736 б.
Аскагы аспан Алатау, // Жексеш жер КаратауУ/ Кеулетер,
койнын актартар. (Жансугхрой I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 262
б.).
16. Кабыс //3 ) Ею турлх нэрсенщ б1р-б1р1мен жымдасып бхрхгух.
// 8 том, 694 б.
«Жаным, сен...» десе гашыгым // Кабысьш бел бетхме!
(Сейфуллии С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 82 б.).
17. Мшбеле // Б1р нэрсенщ устхне тоне тусу, ентелеу.// Кдзак
эдеби тшнхн созд1п, Алматы, 2011, 11 том, 431 б.
Ол, Керей конысы болса, сол Керейге мшбелей барып конып, ею
взендх тагы да жылдагыдай баурай бермек болысты. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 28 б.).
18. Мшбеле // Бхр нэрсенщ устхне тоне тусу, ентелеу.// Казак;
эдеби тшхнхн созд1Г1, Алматы, 2011, 11 том, 431 б.
Тещзге берп жагынан М1нбелеп тонш турган к;ара жардыц нак
ушар басына... (Нурпешсов Э. Кан мен тер, 2, Алматы, 1964,27 б.).
19. Мшбеле // Б1р нэрсен1н устхне тоне тусу, ентелеу.// Казак
эдеби тш нщ создхгх, Алматы, 2011, 11 том, 431 б.
Бхр кора юсх аттарын акырын бастырып кеп, тунп от сэулесхне
мхнбелси токтады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 205
б.)20. Суырыл// 3. Ауыс. Жеке-дара белхнхп, алга тусу. // Казак
эдеби тшнхн создхп, Алматы, 2011,13 том, 355 б.).
Суырыла хлгер1 шыккан арша орманньщ ... (Ахтанов Т. КаЬарлы
кундер, КМКЭБ, 1962, 115 б.).
21. Сухып // 1) Бхр нэрсенщ хшхне ену, юру, бойлау. // Казак
эдеби тш нщ создхп, Алматы, 2011, 13 том, 357 б.
Капталдагы тау озенхне сугына кулаган донбек тастардын
сауырых1да баттиып- баттиып дымкыл 1здер жатыр.(Кекшбаев Э.
Уркер, Жазушы, 1981,47 б.).
22. Сугыи / / 1 ) Бхр нэрсенщ щане ену, юру, бойлау. // Казак
эдеби тш нщ создхгх, Алматы, 2011, 13 том, 357 б.
Карауыга мунарткан гогайды бхрде ары ысх>фа сугынып, бхрде
бер1 гар га, ихле шалкайып, узыннан узак созыла, жолактай комкерген
жасыл шалгын устх... (Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 72 б.).
14
23. Сугып // 1) Щр нэрсенщ 1ппне ену, юру, бойлау. // Казак
эдеби тшшщ С03Д1П, Алматы, 2011,13 том, 357 6.
Тау шине сугынып шгерлеген сайын... (Жумадшов К- Сонгы
кеш, 2, Жазушы, 1981,269 б.)
24. Сугып // 1) Шр нэрсенщ 1плне ену, юру, бойлау. // Казак
эдеби тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 13 том, 357 б.
Созыла б1ткен жщ ш ке шыганак кала ортасына сугына юрген
екен.((Троя сурапылы жэне.. ауд. А.Сейд1мбеков, Жазушы, 1974, 209
б)
25. Су г ьш // 1) Б^р нэрсенщ 1шше ену, юру, бойлау. // Казак
эдеби тш н щ С03Д1П, Алматы, 2011,13 том, 357 6.
Жазыкка сугына енген тещз б е л т тып-тыныш шыганакка
айналган. (Элллада ерлер!... ауд. Т.Эбджов, Жалын, 1977, 30 б.).
26. Така // Жакындау, жуыктау, таяну. // 13 том, 634 б.
-Шуйшпп, жолаушылар такап калды! (Оразалин К. Абайдан сон,
Жазушы, 1972, 199 6.).
27. Така // Жакындау, жуыктау, таяну. // 13 том, 634 6.
... онын бул козгалысы ез бетш Базаровка такай туспек ед 1.
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 91 б.).
28. Торы// Бщщрмей сыргтан анду, бакылау. // 14 том, 304 6.
Болыс кенсесш ауылнайлар мен Жумабек торе ез ер1ктер1мен-ак
торып жур екеи, кенсеге тез жиналып калды. (Мусрепов Г. Жат
колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982,49 б.).
29. Тон 2) Устше жакын келу, кисаю. // 14 том, 344 б.
Ушрш колла найзасын, // Терезеге теи тт1 . (Аксауыт, 2, Жазушы,
1977,281 6.).
30. Товдректс // Б|р нэрсен1ц айналасынан узап кете алмау,
айналшыктау, айналсоктау, мацайлау. // 14 том, 348 б.
... ауылдардын шетюсж то 1иректсп келе жаткан (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 53 б.).
31. Тум сы к Т1рсд|// Ат тумсыгын т 1ред|//Жет 1п токтады, келд!.
// 14 том, 422 6.
Ой билегеи бойын жиып ап, енд! байкап караса, т1зпн ерю ез 1не
тиген ат алдындагы 61р б т к сары тебеге тум сы к ттрей токтапты.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 291 б.).
32. Т|ре// 1) Таяп кою, такау, суйеу. // Казак эдеби тш гщ сезд1п,
Алматы, 2011, 14 том, 624 6.
Аргонавтар кемелер1н тубекке бурып, ынгайлы 65р жерге кем ет
•предь (Элллада ерлер|... ауд. Т.Эбд 1ков, Жалын, 1977, 30 6.).
33. Улас// 1) Б|р-б|рше жалгасу, уштасу. // Казак эдеби тшнщ
свзд1п, Алматы, 2011, 14 том, 707 6.
15
Огам [атка] басьш а у ю а шокты... колад шаш сыртынан кшлген,
жаурыи ортасы на тускен шашкаппеи у л а с а ты н бш к сулама бер1к...
киген Ай-шешек бепм мшдь (М агауин М. Аласапыран, Ж алын, 1981,
71 б.).
34.
У йм с-ж уйм е // Б1р жерге шогырланып, топтаныл, олы
тоиыр. // 15 том, 31 б.
уйм с-ж уй м е болып конган. (Э уезов М. Таддамалы
шыгармалары, 1 том, Ж азушы, 1967, 65 б.).
1226 О р ы и т эр т |б к к е щ с л к сн п аты
1. А йка с // 1) Ек 1 заттьщ б1р-б!рше келденен кайшы ту сук // 1
том, 151 б.
Ол ек! аягыи астыпа карай а й к а сты р а бупп... (Тургенев И.С.
Экелер мен бапалар, Жазушы, 1977, 7 б.).
2. Бай гак // 3) Ушы-киыры жок, кед. // 2 том, Алматы, 2006, 605
б.
Жагалбай деген ел болар// Жагалтай деген кел боларЛ
Жагалтайдыц жагасы, // Жасыл да бай тац ну болар. (ХУ-ХУШ г.
Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 94 б. Актамберд! (XVIII г.).
3. Б а й га к Н 3) Ушы-киыры жок, кед. // 2 том, Алматы, 2006, 605
б.
Уа, кед дала, кен дала! // Ерюн байтакен дала. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 112 б.).
4. Д ал и // 1) Кед колемд! алып, жайылып созылып жату. // 4 том,
477 б.
Уйдщ пш бурынгысынандалиыи, кедш кеткен тэрвд 1.
(Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 385 б.).
5. Д али// 1) Кед келемд! алып, жайылып созылып жату. // 4 том,
477 б.
Д алиы п жаткан кен даланын пушпак-пушпагына... (Кекшбаев Э.
Уркер, Жазушы, 1981,60 6.).
6. Д али// 1) Кен келемд 1 алып, жайылып созылып жату. // 4 том,
477 б.
Шубырып жаткан адам болмаган сон, кешелер де далиы п кедш
кетед! екен. (Жумадшов К- Содгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 319 б.).
7. Д ацгы радай // Улкен, кец. // 4 том, 492 б.
Гимназнннын д ац гы радай улкен залы канырап бос тур лесе де
болады. (Жумад 1лов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 89 б.).
8. Д аркаи // 1) Емш-ерюн жаткан кен, сайын. // 4 том, 505 б.
16
К алгандай болды к камауда, // 0 е ш ек д а р к а н кеч жайда. (Бес
гасыр ж ы рлайды , 3, Ж азуш ы , 1985,134 б. Е ргебек К угтыбайулы).
9. Е н к у - с ц к у //1) О йлы-кырлы, кед1р-будыр.// 5 том, 317 6.
... Е ц к у -е и к у ж ер ш алмай, // К,оцыр салкын теске алмай, //
...Ерлердщ 1С1 бгтер ме? (0 т е ш с о в М . в л е в д е р ж инагы, К М КЭ Б, 1958,
23 б.).
10. К е р ш // 4. Ауыс. Кещ нен созылу, ж азы ла тусу. // 7 том, 674 б.
Букш улы тещ з кун сэулесш щ асты нда к е р ш ш аппак боп
жалтырап жаты р екен.(Нурпеш сов Э . Кдн мен тер, Ж азуш ы, 1977, 292
б.).
11. К ер ш // 4. Ауыс. Кещ нен созылу, жазы ла тусу. // 7 том, 674 б.
Тактайдай к ер ш геи жасыл жонга щ ы га келгенде... (Ж умадш ов КСонгы к е т ,2, Алматы, 1981, 270 б.).
12. К ер ш // 4. Ауыс. Кещ нен созылу, жазы ла тусу. // 7 том, 674 б.
Алацпьщ ... екш пн жагынан Караганда к е р ш ш жаткан кен жазира,
коцыр алкап кез алдынызга келед!. (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас,
Алматы, 1978, 329 б.).
13. К еселс// Алдынан кесе-келденендеу. // 7 том, 691 6.
...Каратуп шыцы кссслеуге тш с. (Нурпеш сов Э . Кан мен тер,
Ж азушы, 1977, 57 б.).
14. Колбе // 2) Кои жерд 1 алып созылу. // 8 том, 258 6.
Колбсгсн жапан ж ок ш ел , // Алдында
жатыр, карашы...
(Орманов Г. Тандамалы елецдер1, Ж азушы, 1967, 52 б.).
15. К о м кер // 3) Коршау, орау. // 8 том, 283 б.
Сурет! коп не кермейсщ елкемнен: // Ж атыр еп н кен жапанды
ком кергси. (Орманов Г. Тандамалы елендер», Жазушы, 1967,298 б.).
16. К ости II Е скерту: «Казак эдеби т ш н щ сездйт» (8 том,
Алматы, 2007, 370 б.) К1табьнща бул сездщ тагы б»р магынасы юрмей
калганы» б>з бурый да ескертш едйс, соны тагы кайталаймыз: «3.
Денестешп кер>лу, созылу». К.Ж.
[Сол] тауларга карай кестие жаткан кек-жасыл бетегел! ер1сте...
(Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 5, КМКЭБ; 1963,33 6.).
17.
Косш II 7. Ауыс. Б ел гш 61р; алкалтын, езен -суд ы н ,... жолдын
кез ушында созылуы, шетс!з, ш еказ, мол аймакты камтуы. // 8 том,
371 б.
Апасалау бгр шокалактыц аргы жагында шеб! куй ген сур дала
басталып, гу-ту сонау кек жиекке дешн бауырын жазып кесш ш
жатты. (Нурпей1сов Э. Кал мен тер, Жазушы, 1977, 799 б.).
18.
Косш // 7. Ауыс. Б елгш бгр алкаптын, езен-суды н,... жолдын
кез ушында созылуы, ш етаз, ш еказ, мол аймакты камтуы. // 8 том,
371 6.
[кИАПХАН^
!
Шал кар десен шал кардан ш алкая кесш ген кец, герен кал кегш ир
тауды алыстан орай, колтыгына кысып жаткан ак жойкын дария.
(Жушсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 209 б.).
19. К осёл // 7. Ауыс. Б елгш бгр алкаптыц, озен-судыц, ... жолдьщ
коз ушында созылуы, ш етаз, шекс13, мол аймакты камтуы. // 8 том,
371 б.
... бэр 1-бэр 1 де осынау бгр кен кесш ш жаткан дала ушш келдь
кетт 1С1 жок ОТК1НШ1 б^рдене сиякгы. (Жумадйюв К- Сонгы кеш, 2,
Жазушы, 1981,20 6.).
20. С ацы рай // Куыстана анкиып далиган. // 12 том, 658 6Д .Ж .
Ущрейш- сацы райгаи мол езекшелерден анда-санда салкын
самал леб 1 еседь (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 32 б.).
21. Та усы л // Бггу, тамамдалу. //1 4 том, 42 б.
Б1р таусы лм айты н жазык. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы,
1978, 333 б.).
22. Ш ал кар // 1) Кец-байтак, ш еказ, щетсхз, улкен. //1 5 том, 224
б.
Каз, уйреп болмаса, // Айдын ш ал к ар кол гарып. (ХУ-ХУШ г.
Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 68 б. Асан кайгы(ХУ г.).
23. Ш ал кар // 1) Кен-байтак, шекс1з, шетс13, улкен. // 15 том, 224
б.
0р1С'Г1 ш ал к ар кош бар // Сагындым мен кырымды. // Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1 КМКЭБ, 1960, 106 б.).
24. Ш ал к ы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Телегей тещз ш ал к ы ган , // Когалы колдер суалып: // Т^зеге
жетер, жетпес кун болган. (0тем1сов М. ©лендер жинагы, КМКЭБ,
1958, 65 б.).
25. Ш ал кы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Алыстан шыккан куйд 1 ойласам мен, // Тещздх коз жетпейтш
ш ал к ы ган кец. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 89
б.).
26. Ш ал кы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Ш ал к ы ган б1здщ жактьщ колдер 1 бар, //Агашты бшк таулы
жерлер1 бар. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 118 б.).
27. Ш ал к ы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б. Сол улкен кол ш ал к ы ган // Т у п а з терен су
екен.(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 366 б.).
18
28.
Ш алкы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай асып-тасу. //
15 том, 225 б.
Ш алкми жаткан епн жай // Алдындагы- ол ютап, , // Суын энесиян сай, // Жазуын жаз, окып бак. (Орманов Г. Тандамалы олецдер!,
Жазушы, 1967, 317 б.).
122 в О рын тэртабк катарласу, жалгас
1. А лакгы -алацгы т // Шагын аумакты камтыган жерД.Ж.// 1
том, 305 б.
П пт1 кайсыб1р агаш арасындагыалангыт-алацгыт жерлер мен
твбе-темпеппктердщ кунгей беттер 1 карынан арылып карауыта
бастаган. (Нурпешсов О. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 619 б.).
2. Баурай // Таудын, жота мен кыраттардыц томенп етеп,
боктер!, бауыр жагы. // 3 том, 129 б.
Кой га жайлы шокы тастынбаурайы, // Кунде койды шыгарамыз
жайгалы. // Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,253 б.).
3. Баурай // Таудын, жота мен кыраттардын томенп етеп,
бвктер!, бауыр жагы. // 3 том, 129 б.
Б!р колымен капка сап аркалап алган балыкты устаган, еюгаш
колымен карсы бауранга киялай бггкен кеншр жусан мен кырбык
Кызыл тузгенге жармасып, мысыкша тырмысып врлеп келед1.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 13 б.).
4. Бойла // 5) Б!р нэрсешн бойымен жагалай журу, бойын куалау.
// 3 том, 427 б.
[Ак турмеш]. Узыннан-узак Ерт1сгп бойлай салган екен.
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 153 б.).
5. Боксслс // 3. Ауыс. Басу, жабу. // 3 том, 53 б.
Гауды тумапбоксслсп, // Эзен тел! жамырайды. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 43 б.).
6. Да л а икай // 1) Ашык, тепе, кен. // Казак эдеби Т1ЛШ1Н сездгп,
Алматы, 2007, 4 том, 470 б.
Эзен бойы кейде калын ши, кейде аламыш далацкай.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 4, КМКЭБ; 1962, 25 б.).
7. Дсп //1) Б1р нэрсен1н тусы, катары. // 4 том, 636 б.
... онын коз1не алдымен ею атты адам квр!НД1... Екеу! де
децпсноте шыкты. (Есенжанов X. Ак Жайык, б|ршш 1 ютап, Алматы,
Жазушы, 1968, 86 б.).
8. Денгсй // 1) Туспа-тусы, нак шен«. //Казак эдеби тшхнщ сездгп,
Алматы, 2007, 4 том, 636 б.
19
Арасы д сц гсй конганмен, тур| жок тш т 1 косылар... (Орманов Р.
Тацдамалы, Ж азуш ы, 1967, 17 б.).
9. Д ец гсй л е // Ш амалау, мелшерлеу. // 4 том, 637 б.
Осы дауы с сол агашка децгейлеп келш калган Аскардын
кулагына сап ете гап ... (М уканов С. Ботагвз, Алматы, 1967,288 б.).
10. Д сцгсйлес // 1) Тустас, дэрежелес, катар. // 4 том, 637 б.
Ал мага мбсг... Кдсымдыд кош ш е д ец гейлесть (Майлин Б.
Ш ыгармалары,5, КМ КЭБ, 1963, 187 б.).
11. Е м ш // 5) Ентелеу, кшп-жару, тону. //Казак эдеби т ш н щ
С03Д1П, Алматы, 2007, 5 том, 276 б.
Тас гобесшен жулдызы жапырлаган тун л аспан ем ш е тенш тур.
(Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 20-21 б.).
12. Ж а й ы л // 2/1. Колем! кедешп, жазылу. // 5 том, 595 б.
[Кош кезшде]... М ыд сан арба кец дапага ж а й ы л а канат тузейдй
(Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 115 б.).
13. Ж ан ас // 1) Жакын келу, мадайлай тусу, катарласу. // Казак
эдеби Т1Л1НЩ созд 1П, Алматы, 2007, 5 том, 738 б.).
Ж ан аса жаткан солардыд // Суретш бхреу сала алса, //Жапсырып
койган ол эр к1м //Корш ер ед! жамауша. (Орманов Г. Таддамапы,
Жазушы, 1967, 17 б.).
14. Ж аи сар // 4) Ел мен елдщ, ауьш мен ауылдьщ шекарасы,
аралыгы. // 6 том, 57 б.
Эспресс ж аи сар елд 1д, бетен елдщ сулулары ынтык. (Сейфуллин
С. Ш ыгармалары, 4 том, КМ КЭБ, 1962, 169 б.).
15. Ж ан сар л а // 1) катарластыру, 1ргелесу, жакын орналасу. //
Казак эдеби Т1Л1Н1Н свзд!п, Алматы, 2007, 6 том, 57 б.
Ж ан сар л аи б!р жартасты паналадым, // Жубай ер сонда жылап
келд 1 сасын. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 365 б.).
16. Ж ан сар л ас // 1) Аралары жакын, канаттас. // Казак эдеби
ТШ1Н1Д созд 1П, Алматы, 2007, 6 том, 58 б.
Бул т е п ж аы сарлас елщхздщ бэр!...- деп алып, Эбд 1 ендш сезд 1
Абайдыд ОЗШ1Д куэлхгше суйеп айта кетт1. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 6, Жазушы, 1980, 382 б.).
17. Ж ап сарлас // 1) Аралары жакын, канаттас. // Казак эдеби
тшш щ созд 1п , Алматы, 2007, 6 том, 58 б.
Ж апсарлас жаткан ел-елдУ/ Жагалай сузш Кулэмбай, //Некермен
жортып кслед1, // Аггары сабын былаудай. (Орманов Г. Ганда малы
еледцер!, Жазушы, 1967, 370 б.).
18. Ж апсарлас // 1) Аралары жакын, канаттас. // Казак эдеби
тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2007, 6 том, 58 б.
20
Карагайдан киып салган есю уйге кой кора, ат кора жапсарласа
•прескен. (Жушсов С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 56 б.).
19. Ж ансарлас // I) Аралары жакын, канаттас. // Казак эдеби
тш н щ СОЗД1П, Алматы, 2007, 6 том, 58 б.
... батыс жагынан керпн Эбден ушмен жапсарлас тагы б!р уй
салынган. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, Жазушы, 1980,462 б.).
20. Ж аптас // Катар, саптас шектес, кершшес // 6 том, 59 б.
Енд! с1з жолга жаптас казылган ормен журсем бе екен деп
ойлайсыз. (Толстой Л. Шыгармалары, (ауд. Эшмкулов Т.) Жазушы,
1978, 19 6.).
21. Ж ары с // 7) Катарласып калыспау, кабаттасу. // Казак эдеби
тшшщ сезд|г1, Алматы, 2007,6 том, 138 б.
Казак саудагелер! мен татар саудагерлер! молырак орналаскан
жер, осы Ертгс езешне жарысасалынган ею-уш кеше бойьшда.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 22 б.).
22. Ж елкс И3. Ауыс. Б1р нэрсенщ сырт жагы. // Казак эдеби
тш н щ СОЗД1П, Алматы, 2007, 6 том, 293 б.
... Тап сол кыстаудын желкесш деп ею улкен агаштьщ аралыгына
Т1плген ак уйлер козге шалынды... (Майлин Б. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 273 6.).
23. Ж слкс // 3. Ауыс. Б1р нэрсенщ сырт жагы. // 6 том, 293 б.
Ексу! бупн кешке осы ауылдьщ желкес1ндекездесш, 61рге
келюкеи. (Эуезов М.Шыгармалар жинагы 5, Жазушы, (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 374 б.).
24. Жол езу|// Жол шет1// Казак эдеби •плИц созд 1П, Алматы,
2007,6 том, 464 б.
Жол сзуш дсп обашыкка бурылып, есю корымга уйшген таска
отырды. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 374 б.).
25. Ж ы киы л // 1) Агашы, бутасы кальщ ескен жер, сай, жыра. //
Казак эдеби тш н!ц созд»п, Алматы, 2007, 6 том, 663 б.
Ал, бупн Борсыктьщ кай ж ы кпы лы нда да быкып жаткан отар.
(Кеюлбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 373 б.).
26. Иен // Кула туз, ай дала. // 7 том, 203 б.
Тарбагатайдыц иен щаткалы, тун жамылып букпантайлап келе
жаткан боскапдар... (Жумадшов К Сонгы кеш, Алматы, 1974, 103 б.).
27. Ксмср // 1) Озен, кел, су арнасыныц жагалауы, жиеп. // Казак
эдеби тшшщ созд 1П, Алматы, 2007, 7 том, 589 б.
Еламанныц жаны аягынын басына кет!п, жар кемердщ жиепнде
сш еЙ 1П калды. (Мурпейков Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 13 б.)
28. Кссслс II I ) Алдынан кес-келденендеу. // 7 том, 691 б.
21
Кикулай келе жаткан кугыншыдан айылын жимастан атын
кеселеи тосып ту рады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
227 б.).
29. Ксссле //1 ) Алдынан кес-келденендеу. // 7 том, 691 б.
Дала жым-жырт; тун каткан жалгыз жолаушынын алдын
кеселенсуык карауытып жаткан сай бойынан шепрткелер шырылдап
коя берд!... (Г1уриеЙ 1Сов 0 . Кан мен тер, Жазушы, 1977, 408 б.).
30. Ксс-кестс // Алдын орагыту, кесе-келденендеу. // 7 том, 693 б.
[Станцияда]. Б|реулер торсыктагы кымызын, б1реулер шс1;рген
нандарын кодценен тартып кес-кестсйдь (Оразалин К. Абайдан сон,
Жазушы, 1972, 220 б.).
31. К октев отт 1 // Ескерту: Бул сездер кешнп 15 томдык «Казак
эдеби тшшщ созд 1Г1» (8 том, Алматы, 2007, 245 б.) кхтабында
бершмеген/пктен бурынгы 10 томдык «Казак тшшщ с о зд т » (5
томдык, Алматы, Гылым, 1980, 129 б.) ютабында орын алган
тус 1нд1рмеге жупнемхз: «Турасынан кешш (кесш) етп».
... айдалага кез тастайды. Сонау Тарбагатай тауына дешн катпаркатпар болып созылып жаткан адырлы алкапты кектей етш , тау
шындарына кадала карайды. 32. Кости // 3) Донестенш кершу1. // 8
том, 370 б.
Ауылдардын сыргындагы бхр-ею шакырымдай турган тауларга
карай кестие жаткан кек-жасыл бетегел! ер1сте бойдак жылкьшар жур.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМК0Б, 1963,33- 34 б.).
33. К а бак // 2. Ауыс. Жер мен сайдын, не жараньщ устщп
жиепне жакын жерг. // 8 том, 670 б.
Эзен бойы. Жардыцкабагын ойып сары топырак алып,
б1рсыпыра К1С1 к1ргпш басып жатыр. (Майлин Б. Шыгармалары, 5
КМК0Б, 1963, 445- 446 б.).
34. К абак // 2. Ауыс. Жер мен сайдьщ, не жараньщ устщп
жиепне жакын жерь // 8 том, 670 б.
[Жеплген ат] Сайдын кабагы нан тускенде, терт тагандап
шбумен тусп. (Одебиет оку йтабы, VI, Мектеп, 1977, 91 б.).
35. К абак // 2. Ауыс. Жер мен сайдьщ, не жараньщ устщп
жиепне жакын жер 1. // 8 том, 670 б.
Курю реп жаткан езеннщ кабагы нда эр жерде екщен- уштен
отырган ки13 уйлер караяды. (Жумадшов К- Сонгы кеш, 2, Жазушы,
1981,282 6.).
36. К абы ргалас // 1ргелес, каптаддас, катарлас. // 8 том, 691 б.
... баржаларды жагага байлап тастап, ез 1 [пароход] солармен
кагаркабыргаласа келщ турды. (Горький М. Фома Гордеев, Жазушы,
1978, 55 б.).
22
37. Кагабсрхс // 1) Калтарыс, таса. // Казак эдеби т ш н щ сездхгх,
Алматы, 2007, 8 том, 696 б.
Касымбёктщ кыстауы кара жолдан кагабернггеу, жай адьфдын
астыида ед1. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 179 б.).
38. Кагабсргс // 1) Калтарыс, таса. // Казак эдеби т ш н щ создхп,
Алматы, 2007, 8 том, 696 б.
... ойындары аталганда, копш ш к кагаберхс дырдуы мол
«Аксуйекп» тандады. (Ж умадтов К Сонгы кош, Алматы, 1974, 221
б.).
39. К агы л // 4) Шеттетхлу, аулактатылу. // 8 том, 703 б.
Кел, хисхшн, шай хшщ жылыншы! -деп , кагы л а б ер т , ез
касынан орьнхбосатгы. (Эуезов М. Абай жолы, КМКЭБ, 1961, 123 б.).
40. К айкацда // 1) Кайкаю, кайкалактау. // 9 том, 37 б.
Жхптей созылган жхщшке сокпак тауга орлеп кайкандап кете
барады. (Хемингуэй Э. // Килиманджаро - карлы тау, Жазушы, 1977,
30 б.).
41. К ай ш ы ал ы с И К айш ы лас// 1) Арлы-берлх, ерсш-карсылы
козгалу.
Кешедс сары ки, ку тобылгы, кок жонышка тиген ырдуан арбалар
кайш ы ласады . (Жу.мад1лов К Сонгы кош, Алматы, 1974, 72 б.).
42. К акы с // 2/1. Тыскары, аулак. // 9 том, 90 б.
Арнап келге адам болмаса, жан сокпайтын, улкен жолдан кашык
жаткан бхр к ак ас жайлау. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1- кхтап, Алматы,
Жазушы, 1968, 182 б.).
43. К алка // 1/1. Пана, таса, ыкгырма. // Казак эдеби тш н щ
сезд1п, Алматы, 2011, 9 т*бм, 140 б.
Екх жхпт жылыстап, кошенхц карсы бетхндегх уйенкгащ
калкасына барып турды. (Жумадхлов К Сонгы кеш, Алматы, 1974, 80
б.).
44. К ал тар ы с // 1) Журт кезхнен кагаберхс букпа жер. // 9 том,
154 б.
... Жагамсн кулдилап келе жатып, бхр-екх кал тары ста кыз
аулынын 1у н д сп нобайын коргенде.. (Эуезов М. Шыгармалары,
Жазушы, 1967,152 6.).
45. К анаттас // 1) Шектесу, жалгасу. // Казак эдеби тш н щ
создхп, Алматы, 2011, 9 том, 225 б.
Аса мол аппак уйлер каи аттаса жш коныстанган. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 189 6.).
46. К анаттас // 1) 1ргегес, керхшлес, жалгас. // Казак эдеби тш н щ
сездх'п, Алмагы, 2011, 9 том, 225 б.
23
Бул у й сол м анайдан оыша каш ы к ем ес екен . К ок базарм ен
к а н а т т а с , А лм аты кеш естнде. (С окпакпаев Б. в л г е н д е р кайты п
келм ейд!, А лм аты , 1974, 89 б.).
47. К а п т а л // 3) Т ауды н ею ж ак кия беги // К азак эдеби п л ш щ
с е з д т , А лм аты , 2011, 9 том , 262 б.
К аркара кал ы ц казак кебес!ндей, II А лбан н ы н албы т- ерке
енесптдей. // К арагай к а п т а л д а г ы , ж ы ны с арш а, // К ы ды рлы м алды ц
кутты кел есш дей . (Ж ансугтров I. Ш ы гарм алары , 1, К М К Э Б , 1960, 190
о.).
48. К а п т а л // 3) Т ауды н е й ж ак кия бетт. // К азак эдеби тш ш щ
сездй т, А лм аты , 2011, 9 том , 262 б.
С ол ж ак к а п т а л ы а д а ш ы м ы лды ктай созы лы п колбеп ж аткан
Беларанды корд 1. (Н у р п еш со в Э . Кан мен тер, Ж азуш ы , 1977, 292 б.).
49. К а т а л // 5) Б1р н эр сен щ (ары к, кеш е, ж ол т.б.) ею ж агы , ею
тусы . //К азак эд еби т ш ш щ сездип, 9 том , А лм аты , 2011, 262 б.).
Е лам ан аты н ж етелеп , кеш е к а п т а л ы м е н акы ры н ш бш келедк
(Н урп еш со в Э . К ан м ен тер , Ж азуш ы , 1977, 503 б.).
50. К а п т а л II Ъ) Б1р н эр сен щ (ары к, кеш е, ж ол т.б .) ею ж агы , ею
гусы. //К азак эдеби т ш н щ сезд!П , 9 том , А лм аты , 2011, 262 б.
Ж о л д ы н ею кал гал ы ойды м -ойды м ши ескен , ж усанды ж азы к
дала. (Ж у м ад ш о в К- С о н гы кош , А лм аты , 1974, 97 б.).
51. К а п т а л II 5) Б1р нэрсен1ц (ары к, кеш е, ж ол т.б .) ею ж агы , ею
т у с ы . //К азак э д е б и тша'шц с е з д 1 П , 9 том , А лм аты , 2 0 1 1 ,2 6 2 б.
Ш ар а коз ш абдар ай гы рд ьщ дел диген тан ауы н ан сескенгендей,
аягы ньш уш ы наи басы п а р г ы к а п т а л ы н а е т о . (К ею л б аев Э.
К ускаи агы , Ж азуш ы , 1978, 6 б.).
52. К а п т а л / / 5 ) Ы р н эр сен щ (ары к, кеш е, ж ол т.б.) ею ж агы , ею
тусы. //К азак эдеби т ш ш щ сезд1п , 9 том , А лм аты , 2011, 262 б.
Т оле он ш ай кал ьщ кы р ап , жан —ж агы н а кез ж у п р т т 1 де, кос
к а ш а л ы й та о ты р ган К азы бек иен Э й теке биге кезек-кезек ш ыкш иын
о г п . (С м агаси С. Е л -1м -ай, 2, Ж азуш ы , 1980, 311 б.).
53. К а п т а л // 5) Б^р н эр сен щ (ары к, кеш е, ж ол т .б .) ею ж агы , ею
тусы. //К азак эдеби т ш ш щ с е з д ш , 9 том , А лм аты , 2011, 262 б.
С ол ж ак к а п т а л - к у л п н бозгы лт ж усанды кен д ал а. (М агауин М.
А ласан ы рап , Ж ал ы н , 1981, 38 б.).
54. К а ш а л д а с // К атарласу, ж арасу. // 9 том , 263 б.
... к а п I а л д а с ы и ери! келе ж аты й... (Н ур п ей ю ов Э . Кан мен тер, 3,
А лм аты , 1970, 167 б.).
55. К а н т а л .та с // К атарласу, ж арасу. // 9 том , 263 б.
[К еш кезш де]. К урен мен курен к ан т а л д а с а д ы , ру мен ру
араласады . (М агауин М. А ласап ы ран , Ж алы н, 1981, 115 б.).
24
56. Капталдас // Катарласу, жарасу. // 9 том, 263 б.
Б-упардьщ соцынан шокыта шауып келе жаткан салт атты
сакшылар да е й арбаны коршай капталдасып,умар-жумар аттан
тусхп жатгы. (Жумадшов К Сонгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 7 б.).
57. Канталдас // Катарласу, жарасу. // 9 том, 263 б.
[Дельфиндер]... булар мшген кемеге кошемет керсеткендей
капталдасып жузе бастады. ( Г.Мопассан. 0мхр, (ауд. 0 .Кекшбаев),
Алматы,, 1970, 52 б.).
58. К игаш та // Келденецдеу. // 9 том, 539 б.
Сол кезде кезхне коз ауру тиш, юр орамалмен басы, бетхн
кигаш тай гацып алгап он-он бхр жасар бала Дэрмендх Дэркембай
Кунанбайдьщ алдына экелген. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 163 б.).
59. К иты к // 4. Ауыс. Окшау жеке туру. К-Ж.
... карама-карсы орналаскан епз кыстакка китыккандай,б1р там
кигаш тур. (Элхмкулов Т. Сырлы наз, Жазушы, 1977, 253 б.).
60. Кияла И 1) Киямен журу, капталдау. // Казак эджеби тш нщ
сездхп, Алматы, 2011, 9 том, 601 б.
Б1р колымсн капка сап аркалап алган балыкты устаган ек 1НШ1
колымсн баурайга киялай бхткен кендгр жусан мен кырбын кызыл
тузгенге жармасып, мысыкша тырмысып ерлеп келед 1. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 13 б.).
61. К ияла // Бихкте орын алу.К-Ж- Ч
Карагай бихк шьпщы киялагап. II Еш адамоны барып кия
алмаган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2 том, КМКЭБ, 1960, 11 б.).
62. Кос субслж // Ею орта туе, ею буйхр. К-Ж.
|Жау|... совет эскер1н коршап алмак боп кос субел!ктен кеп
кушпен тид 1. (Нурпешсов Э. Куткен кун, Жазушы, 1967, 195 б.).
63. Куала // 8. Бхршеп кейш б1рше кешу, ауысу, сатылап жылжу.
// Казак эдеби тшхшн создхп, Алматы, 2011, 10 том, 175 б.).
.. кыр озенхнщ жарлауыттау кумайт кабагын куалай орын
тепкен... кыстакка карай жедел журхп берд 1, ...(Канахин 0 . КуДфет,
Жазушы, 1979, 8 б.).
64. Куала // 8. Бхрхнен кейхн бхрхне кешу, ауысу, сатылап жылжу.
// Казак одеби тш н щ создхгх, Алматы, 2011, 10 том, 175 б.
Завод табиги улкен уш аланды темен куалай орнаган. (Куприн
А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 29 б.).
65. Кулда // Ецхске, ылдига карай журу, козгалу, кулдилау. //
Казак эдеби т ш н щ создхп, Алматы, 2011, 10 том, 299 б.).
25
I
Шолактерекп орлей, кулдай конган кальщ ауылдар -Алатай,
Каратай ауылдары едх, соган тартты. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,602 б.).
66. К ьш -куы т II Кым-гуыт// Бей-берекет , шым-шытырык,
карбалас, быж-тыж. // Казак эдеби тш н щ сездхп, Алматы, 2011, 10
том, 557 б.)
Кыс пен кектем , кузеуде бхр-бхрхнен алые журетхн ауылдар осы
сапарда коные жагдайымен элдекайдан туйхсхп, кы м -куы т араласып
конысады. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 55 б.).
67. К ы рац // Сэл бшктеу, доцес жер. // Казак эдеби тшшщ
создал, Алматы, 2011, 10 том, 587 б.
Эзектщ кы рацы ида жайылып журген биелер бастарын кетерш
алы п,... (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,92 б.).
68. М ац // Еш адам, ац, жануар т.б. мекен етпеген иесхз бос
кецхстхк. К-ЖЖалгыздан-жалгыз, мына мац далада неткен ацшылык?- деп
калды Нурым, элденеден куцхктенгендей кабагын туйхп. ( Есенжанов
X. Ак Жайык, 3,Алматы, Жазушы, 1969, 228 б.).
69. Мшбеле // Бхр нэрсенщ устхне тоне тусу, ентелеу. // Казак
эдеби тшшщ создхп, Алматы, 2011, 11 том, 431 б.).
[Нияз|. Кальщ буталардыц арасымен бурандап шыккан
сокпакпеп келхп, ауыл гусындагы бихк жардыц басына келхп мшбелеп
турып, томендегх ахып жаткан суга карады. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,6 б.).
70. М шбеле // Бхр нэрсенщ устхне тоне тусу, ентелеу. // Казак
эдеби тхлхнщ создхгх, Алматы, 2011,11 том, 431 б.).
Тещз 1'е тенхп турган тхк жардыц дэл ушар басына мшбелел
салган жерказбаларды шыгыс жак щетхнен санаганда ушхншх уй
езхщкх... (Иургхейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 183 б.).
71. М ш бслсг // Есксрау: «Казак эдеби тш н щ сезд1п» (11 том,
Алматы, 2011, 431 б.) кпабындагы: «Текшелетхп салу»- деген жалгыз
аныктама б!з келтхрхп отырган мэтхндегх утымды мулде ашпай
айтпайтынын ескерхп, оз туйхнхмхздх кхрпземхз: «Бихк орынга орна».
К.Ж.
Тэцхрбергеннхц калауы бойынша жас келхншектхц отауын баска
уйлерден окшаулап улкен ауылдыц оцаша шетхне таман оздырып,
Акшилх сайыпьщ нак ушар басына мшбелетш тхктх. (Нурпешсов Э.
Кан мен гер, Жазушы, 1977, 801 б.).
72. М шбср // 1) Кошщлхк алдында сез сейлеу ушхн арнайы
орнатылх ахх бихк орын, агаштан жасалган зат. // 11 том, 431 б.
26
[Абай:]- Сармола имам, халфе болмаса да меипттщ мшберше
шыгып сойлёйтщ кисыпы бар. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы 6,
Жазугны, 1980, 65 б.).
73. Окай // Жер бетшдеп кед1р-будыр. //11 том, 650 б.
Акпан, кантар, бхрдщ айы- баршасы да каз>р Абайлар журш келе
жаткан сар дала, коныр адыр, сай-сала, корык- койнауларга ездерщщ
ак ирек, сар-кщхр омбыларын, окаптарын, муздак жалтырларын
жапкан кершедь (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 135 б.).
74. Окшау // // Озгеден жеке-дара, болек, оцаша. // Казак эдеби
тш нщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 11 том, 658 б.
Анадайдан бас изеп амандасып, Галияменокшауырактоктадым.
(Сокпакпаев Б. Элгендер кайтып келмейдх, Алматы, 1974, 9 б.).
75. Окне туе //Каптал жак, сырт жак. // 12 том, 109 б.
Оттыи
окпе тусынан энтек жогары... отырган Акылбай.
(Жансупров I. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1963,66 б.).
76. Окне тусы// Окпс туе // Каптал жак, сырт жак. // Казак э д е б и
тш нщ с о з д 1П , Алматы, 2011, 12 том, 109 б .
Затонный окпс тусына паром жакын болгандыктан солай кетхсть
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 133 б.).
77. Пуншак // 2. Ауыс. Белгш б!р кещепктщ , мекеннщ, жердщ
бер шет1, бол!П, гук1ир 1. // Казак эдеби тш нщ сезд 1П, 12 том, Алматы,
2011,409 б.
Абай оз нэтерлершен ею-уш коше узап ктш ед1... Б1р уакытта
пушпакайпалып, даурыга сейлеп келе жаткан жаяу топты корд1.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 117 б.).
78. Пыш ыра // Басы б|р1кпей белек-белек болып бел1ну,
шашырау, бытырау. //Казак эдеби тшхнщ сездхп, Алматы, 2011, 12
том, 420 б.
Саккулак тыцшы жалт бурылып, айналада пышырап дамылдап
жаткан кол га хабар бердк (Досжанов Д. Жхбек жолы, Алматы, 1973,
242 б.).
79. Сага // 4) Уйдщ [ т.б. табигат улплер1нщ] жогаргы жиеп. //
Казак эдеби тш н щ с е зд т , Алматы, 2011, 12 том, 523 б.
Апан сага сын да нэн шойын зецбхректер тур. (Толстой Л.
Тандамалы, 2, (ауд. Т.Эл 1мкулов), Жазушы, 1978, 19 б.
80. Сагала // Паналау, коргалау. // 12 том, 524 б.
[Пура туралы|. Кыргауылдары селюлдеп, //Манырап кеш1п
жагалай, // Гунл1ктер| желкшдеп, // Конган казак сагала й. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,41 б.).
81. Сагала // Паналау, коргалау. I I 12 том, 524 б.
27
... келсцксш сагалагандар уйге аркасын суйей, терт тагандай
отырысты. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 177 б.).
82. С агала // Паналау, коргалау. // 12 том, 524 б.
[Кузде] . Елдеи ел ажырап, кыстау сагалап бытырайды. (Эуезов
М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 294 б.).
83. С агала // Паналау, коргалау. //1 2 том, 524 б.
Кыс катайган кезде... тубек корыктарды, езен, тау ыктарын
сагалайды . (Мустафин Г. Дауылдаи кешн, КМКЭБ, 1962, 185 б.).
84. С ал ак та // Булгандау, салак-салак ету. // Казак эдеби тшшхц
с б з д т , Алматы, 2011, 12 том, 585 б.
... тш п , торге, кшем устше сал актата ш нген, бхтеу сойылган
Кызыл шолак борх терхехне де кецхл голмагандай...(Магауин М.
Аласапыран, Жалын, 1981, 63 б.).
85. С у ц п // 2. Ауыс. Бхр нэрсенщ арасына, хшхне кхру, ену,
кершбсй кету. // Казак эдеби т ш н щ сезд 1П, Алматы, 2011, 13 том, 428
б.
С уц п геи ангал кия, мылкау-керен; //Ущлген келге тешп, тупсхз
терец. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2 том, КМКЭБ, 1960,62 б.).
86. Т огы сиа // Жол, не кешенщ туйхскен жерх. К-Ж- Н 14 том,
199 б.
... ол КОШС1ПЦ гуйхскен тогы спасы на эрец жеттх де . (Шолохов
М. Тынык Дон, 4, Алматы, 1956, 63 б.).
87. Тон // 2) Устше жакын келу, кисаю. // Казак эдеби тшшщ
сездхгх, Алматы, 2011, 14 том, 344 б.
Тещзге гонхп турган тхк жардьщ дэл ушар басына мшбелеп
салган жерказбаларды шыгыс жак шетхнен санаганда ушшнн уй
езхнхкх. (Нурнейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 183 б.).
88. Т о щ р скте // Бхр нэрсенщ айналасынан узап кете алмау,
айналхныктау... // Казак эдеби тшхгац сездхгх, Алматы, 2011, 14 том,
348 б.
Касымбек кеш бойы курен каска айгырдын уйхрхн тещ ректеп
узап кетпейдх. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 106 б.).
89. Т у гае // 2/1. Бхр-бхрше жалгасу, уштасу. // 14 том, 445 б.
Т утаса тецхзге уксаган // Толкиды тузх коз тартып. (Орманов Г.
Тандамалы олевдерх, Жазушы, 1967, 300 б.).
90. Т уш е // 2) Кездесу, тогысу, жолыгысу. // Казак эдеби тшхнщ
сездхгх, Алматы, 2011, 14 том, 484 б.
Кыс пен коктем , кузеуде бхр-бхршен алые журетхн ауылдар осы
сапарда коные жагдайымен элдекайдан туш ещ , кым-куыт араласып
конысады. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 55 б.).
28
91. Т ы г ы р ы к // 2/1. 1лгер1 журу1, етух киын туйык жер. // Казак
эдеби тшшщ создхп, Алмсаты, 2011, 14 том, 535 б.
Турганы т ы гы р ы к та у жердщ шаты, // Ак мьштык —астындагы
акбоз аты. (Ж ансупров I. Кулагер. Казак совет эдебиетх, 10 сынып,
Мектеп, 1977, 210 б.).
92. Т ы р ай // Аяк-колын жазып жхбёрш серейш жату. // 14 том,
563 б.
Онан томехйрек тойган аюдай ты рай ы п, Аламан тауы сулайды.
(Жансупров I. Шыгармалары, 5, КМКё)Б; 1964, 381 б.).
93. Т пбектсл // ТЫлу, катар-катар болу. // Казак эдеби тшшщ
создал, Алматы, 2011, 14 том, 586 б.
... кабыргаларга т л б е к т е л т туркх мьштыктар, ... ш нш тг
(Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 126 б.).
94. Устас // Есксрту: Кейхнп 15 томдык «Казак эдеби тш н щ
СОЗД1П» (14 том, Алматы, 2011, 762 б.) кггабында сездщ бул магынасы
еленбегенхн ескерхп, оз шкхрхмхздх енпземхз: «жалгасу, созылу». К-ЖМынау б!р жер| кар, б!р жер 1 кара ала шабыр дала сол б!р уланасыр кещстткке барып устасы н жатыр. (Кекшбаев К. Уркер, Жазушы,
1981,425 б.).
95. Vзд 1к - созды к // 1) Аралары апшак-алшак созьшган, 1лгер1кеЙ1нд| шубатылган. // Казак эдеби тшшщ создхп, Алматы, 2011, 15
том, 15 б.
Мше, снд 1 «Тай жузгеннщ» басындагы терт ауылдан тойшылар
топ-топ болып узд 1КТ1-создыкты
женелд 1. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 97 б.).
96. Ш алгай // 2) Алые, кашык, киыр-шет. // Казак эдеби тш н щ
сездхп, Алматы, 2011, 15 том, 216 6.
... комыстары (б 1р-б 1ршен) ш алгайлау... (Бегалин С. Замана
белестерх, Алматы, 1975,295 6.).
97. Ш алгай // 2) Алые, кашык, киыр-шет. // Казак эдеби тш н щ
сезд1п, Алматы, 2011, 15 том, 216 6.
... менхц олармен сойлесухм аса кажет болып турган кезде- бэрх де
меиен ш ал «айда болып шыкты. (Коллинз У.У. Ай сэулелх асьш тас,
Жалын, 1978, 316 6.).
98. Ш ал гай л ас // Ескерту: Кейхнп 15 томдык «Казак эдеби
тшнхц созд 1п»> (15 том, Алматы, 2011, 216 6.) кхтабына бул сез мулде
кхрмей калх'ан. Ал кейхнп ен кернект! жазушы Э.Нурпей 1Совтын «Кан
мен тер» туыпдысында бул сездхн 4 рет орын алуы (Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 570, 623, 712, 746 6.) тепн емес (оным бэр! осы
мысалга шесс берхледх)- деп санаймыз. К Ж . Бул создщ магынасы:
«Катарласа, 1лесс»- делхпгенх жон. К-Ж-
29
Бламам турегелдх. Судыр Ахмет те ш алгайласа турды.
(Нурпешсов О. Кап мен тер, Жазушы, 1977, 570 б.).
99. Ш алгайлас // Кдтарласа, шесе. К-Ж. // 15 том, 216 б.
Руксат сурам жас офицер кхрдг. Онымен ш алгайласа умтылып
тагы бхр офицер кхрдх. (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 623
б.).
100. Ш алгайлас // Катарласа, шесе. К-Ж. // 15 том, 216 6.
Алдыцгы лекте- Троицк! полкх. Онан кейш Соль-Елецкх атгы
казахстары кслдх. Оларга ш алгайласы п Ораллыц атты казактары
жеттх. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 712 б.).
101. Ш алгайлас // Катарласа, шесе. К-Ж. // 15 том, 216 6.
Полк командирхмен ш алгайласы п катар келе жаткан бхр ак
офицердщ муны атнак болганда, бхрак омы оздерхнхн хшхнен бхреудхн
атып гастаганын да кормедх. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы,
1977, 746 б.).
102. Ш ал кай // Есксрту: «Казак эдеби тшхнщ создхп» (15 том,
Алматы, 2011, 222 б.) кхтабында бул сездщ ауыс. магынасы кхрмей
калганын есксрххх, ез байламымызды усынамыз. 3. Ауыс. Белгш бхр
жол, озеннхц г.с.с. узарып, созыла тусух. К-Ж.
Карауыта мунарткан тогайды бхрде ары ысыра сугыньш, бхрде
бер 1 гарта ихле ш алкайы и, узыннахх узак созьша жолактай кемкерген
жасьш шалгын устх... (Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 72 б.).
103. Шсидес II Катарласу, жакындасу, мацайласу. //1 5 том, 336 б.
Тек алые жермен шендескен тОщректерхнде гана. (Сейфуллин С.
Шыгармалары,4, КМ К0Б, 1962, 85 б.).
104. Щ етке кагы лды // Кысыммен сыртка ыгыстырылды. К-Ж- //
15 том, 350 б.
Элдсн уакыхта ш етке кагы лы п саяксыган бхрлх-екхлх бедеу
биелер бастарын кетерхп,... (Жунхсов С. Акан серх, 2, Алматы, 1977, 6
б.).
105. Ш угыл // Есксрту: Бул сездщ уакытка байланысты
магыналары карастырылып, мекен, орынга байланысты магынасы
кхрмей калх'анып ескерхп, оз топшылауымызды усынамыз: «Тхк бурма,
кигаш орын». К-ЖКуздан отер ш угы л жерде // Айдады эсем машинаны; //
Суйсщгевдей оган мен де // Карай берем элехн-элх. (Орманов Г.
Тацдамалы олехцхерх, Жазушы, 1967, 333 б.).
106. Ш ыга берхс ауы з // Мацызды орынныц , судыц т.с.с. басы.
К-Ж-
30
-Ал, ж тттер!- дед! Амантай шьщнан жупре тусш, -Тыксырьщдар
жылкыларды шыга бер!с ауызга! (Муканов С. Ботагез, Алматы,
1967, 297 б.).
107. Шыганда // 1) Алыстап кету, узап шыгу. // Казак эдеби
тш нщ С63Д1П, Алматы, 2011, 15 том, 504 б.
Эне-мше дегенше шыгандап та кетп. (Токмагамбетов А. Эке
мен бала, Алматы, 1961, 78 б.).
108. Шыганда // 1) Алыстап кету, узап шыгу. // Казак эдеби
тшшщ создал, Алматы, 2011, 15 том, 504 б.
Коспан ел с1 3 жапанга шыгандап кёткенш енд1 бшдк (Ахтанов Т.
Дала сыры,Алматы, 1963,37 6.).
109. Ы гыс // 1) Б!р жакка карай сыргып, жылжып орын босату. //
Казак эдеби тшшщ создап, Алматы, 2011, 15 том, 626 б.
Ыгыса жол берген эйелдердщ арасымен Аскар отш барып,
Байсакалдын болмесшщ е с т н ашса... (Муканов С. Ботагез, Алматы.
1967,44 6.).
122 г Коршау ор!С1
1. Алкала // 2) Жан-жактан коршап, ортага алу, камау. // 1 том,
419 6.
Нагашы, ссн алкалаган коптщ ортасында гана журетш жансын.
(Есеижанов X. Ак Жайык, 3, Жазушы, 1969, 29 б.).
2. Алкала // 2) Жан-жактан коршап, ортага алу, камау. // 1 том,
419 6.
... алкалай коршап алды. (Кекшбаев Э. Дала балладалары,
Жазушы, 1968, 126 6 ). '
3. Антала // 1) Айнала коршау, жан-жактан каптау. // Казак эдеби
тшшщ создан, Алматы, 2006, 1 том, 512 6.
... жан-жагынан апталап турган тас коршаудьщ о жер бу жерхнен
кустар 1иыкмлмктайды. (Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981,47 6.).
4. Донг слеп // 1) Шенбер сиякты донгелек формага келу,
шенберлену. // Казак эдеби тш нщ с е зд т , Алматы, 2007,4 том, 735 6.
Тойшы
ж тттер
доцгслешп
отырды.
(Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,103 6.).
5. Ж анапайла // Ж апамайлап// Айналсоктау, тецхректеу. // 5
том, 733 6.
Эртп карсы турып согуга болмайды. Оны жанапайлап согу
керек. (Муканов С. Молд1р махаббат, Алматы, 1961, 465 6.).
6. Каумала // I) Коршау, ортага алу. // Казак эдеби тш нщ созд т,
Алматы, 2011, 9 том, 498 6.
31
Осы кезде желкенд! кайыктан кеме устше шыгарылган кысырдын
кек каска тайын б1рнеше адам каумалап есхк кезше экелдь (Оразалин
к. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 63 б.).
7. Каумала // 1) Крршау, ортага алу. // Казак эдеби тшшщ сездхп,
Алматы, 2011, 9 том, 498 б.
Босагадан бер 1 аттатпай коридорда каумалаптургандар оны
кушактай алды. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 89 б.).
8. Каумала // 1) Коршау, ортага алу. // Казак эдеби тшшщ сездш ,
Алматы, 2011,9 том, 498 б.
... журт дастаркан жайылган столды каумалай коршап отырды.
(Е. Экхмкулов. Кош бол, альбом, Жалын, 1976, 86 б.).
9. Корала // 2) Белгш б!р жердх коршап тастау, айналасын бекпу.
// Казак эдеби тшшщ создхгх, Алматы, 2011, 10 том, 69 б.
Журт жапырыла шепшп, есхк алдын коралай турды. (Магауин
М. Б1р атаньщ балалары, Жазушы, 1980, 8 б.).
10. Курсаулан // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сездхгх» (10 том,
Алматы, 2011, 419 б.) кпабында бул сездщ бхр магынасы гана
камтылып, баскалары ескерхлмегендхктен, ез топшьшауымызды
бхлдхремхз: «Белгшх бхр алаптыц булт т.с.с. кою буркешшпен
жабылып, корхнбей калуы». К-Ж.
-Булттын турх жаман-ак. Ай да курсаулана калыпты.
(Сэрсенбаев Э.Толкында тугандар, Алматы, 1953, 106 б.).
122 д О риы гу, турак гау сипаты
1. Байы зда 1) Туракгау, токтау, орныгу.// 2 том, 608 б.
[Ею жас] элх кунге орын гауыпбаныздай алмай жур. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 474 б.).
2. Байы зда 1) Туракгау, токтау, орныгу.// 2 том, 608 б.
Нагашы журтында да кеп байыздай алмай, Алматы асып, окудыц
сонына гускен. (Сланов Г. Кен ерхс, Алматы, 1949, 143 б.).
3. Ж ай гасты р // Шаруаны женге келтхру, реттеу. // 5 том, 567 б.
... Рэчель орналасады-ау деген белмелерге [кхтаптарды] дурыстап
турып ж айгасгы рган сон барып, мен... «Коллинз У.У. Ай сэулелх
асыл тас, Жалын, 1978,220 б.).
4. Ж айлас // Шару, хс тындыру. // 5 том, 578 б.
... даланыц желкхлдеген майда шебхнхц устше... кешке карай кен
дастаркан жайылып, жагалай шопандар ж айласкаи. (Гончар О.
Коцырау, (ауд. К-Ь1дырысов) Алматы, 1973, 11 б.).
5. Ж амбас прсд| // Жайгасып орныкты. К-Ж-
32
Айдын езекте жамбас прей конган алпыс ак уй... (Кекшбаев 0.
Дала балладалары, Алматы, Жазушы, 1968, 121 б.).
6. Сагала // Паиалау, коргалау. // Казак эдеби тшшщ сезд1п,
Алматы, 2011, 12 том, 524 б.
[Кузде] . Елден ел ажьфап , кыстау сагалап, бытырайды. (0уезов
М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 294 б.).
7 .1ргссш кадады // Табан тарёдх, орныкты. // 15 том, 720 б.
Жер шепне фгесш кадап отыр. (0уезов М. Абай жолы, 1,
КМК0Б, 1961,256 6.).
8. Табан // 6) ©зеннщ, сайдьщ, озектщ су агатын арнасы, теменп
етеп, щп. // Казак эдеби тш нщ создхп, Алматы, 2011, 13 том, 583 б.
©бшкайыр е л с 13 ангардыц табанындагы жалгыз аяк жолмен
шокытып келедь (Кекшбаев 0 . Уркер, Жазушы, 1981,47 б.).
9. Табан // 6) 0зеннщ, сайдьщ, озектщ су агатын арнасы, теменп
етеп, пш. // Казак эдеби тш нщ создгп, Алматы, 2011, 13 том, 583 б.
Бупар спираль тэр 1зд1 бурма-бурма кеш жолымен киялай отырып,
сай табанындагы ауылга кун енкейте бере зорга жетп. (Жумадшов КСонгы кеш, 2, Жазушы, 1981,282 б.).
123
От сипаты
1. Алаура // 1) Кызару, арайлану. // 1 том, 376 б.
Алаурагап кызыл тапка жапамен араластыра калаган тастары да
кызарган. (Есспжанов X. Ак Жайык,2, Жазушы, 1968, 151 б.).
2. Булкын // 1) Жулкыну, аласурып босануга тырысу, умтылу. //
3 том, 705 б.
Ушкыннан от булкыпып, // Курс-курс, быж-быж ок...
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМК0Б, 1960, 63 б.).
3. Жайна // 1) Жаркырап жап-жарык боп керхну. // 5 том, 585 б.
Ж айнаган шокка... (Сланов Г. Кен ор>с, Алматы, 1949, 25 б.
4. Ж айпат // 1) Алаулату, маздату. // 5 том, 587 б.
... табанын устше кызыл шокты жаннатып... (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМК0Б, 1963, 145 б.).
5. Ж айнакта // Ойнакыланып жалтылдау, жарк-журк ету. // 5
том, 586 б.
Кок шатырлап, жел карпып, // Жайлар тусп жайнаюгап.
(Жансупров 1. Шыгармалары, 1, КМК0Б, 1960, 203 б.).
6. Ж айпат // 1) Алаулату, маздату. // Казак эдеби тш н щ се зд т,
Алматы, 2007, 5 том, 587 б.
... -деи, Шэрипа отты косеп жаннатып ж|берд 1. (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 163 б.).
33
7. Ж алацда // 2. Ауыс. Жалындау, лапылдау. // 5 том, 631 б.
Жал а нд а и жалын жулкынып, // Айнала тускен кызыл шок;.
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, К^УЖЭБ, 1960, 63 б.).
8. Ж алтылда // 1) Жалт-жулт ету, жаркылдау. // 5 том, 679 б.
Калмайды адамзаггын зэре-куты, // Найзагай жалтылдаса оты
жайнап. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,22 б.).
9. Ж алтылда // 1) Жалт-жулт ету, жаркылдау. // 5 том, 679 б.
Жанайын деген б>р шырак // Ж алтылдап кета 1ш1мде. (Орманов
Г. Тандамалы олецдер!, Жазушы, 1967, 14 б.).
10. Ж улкын // 2. Ауыс. Жанушыру, аласуру. //6 том, 550 б.
Жаландап жалынжулкынып, // Айнала тускен кызыл шок.
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 63 б.).
11. Ж ы лт-ж ы лт // Кайта-кайта кершген жарыкты бейнелейтш
соз. // 6 том, 696 б.
Б1р-ак уйде от жылт-жылт.... // Ауыл жым-жырт шоктай
боп.(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 130 б.).
12. Ж ы лты ра //1) Жылт-жылт ету, жылтырап кершу. //6 том, 698
б.
... есшнен от жылты раган шошаладан б 1р кел1ншек жыпылык
шам алып шыкты,.. (Жунков С. Акан сер1 ,2 , Алматы, 1977, 56 б.).
13. Заула // 2) Жалындап катты жану, лаулау. // 7 том, 102 б.
Астында заулап жанган от, казаннын 1Ш1нде бхр ушршп, б1р
бузылып кайнап жаткан сабын. (Майлин Б. Шыгармалары, 3, Алматы,
1962,331 б.).
14. КаУла // 2. Ауыс. Тез жану, лаулау, лапылдау. // 9 том, 496 б.
Жанган отгай кауланмын. (Акберен, Алматы, 1972,158 б.).
15. Лапылда // 1) Оттын лаулап жанып, алаулап жогары
кетершу1. //10 том, 672 б.
Ламылдай жанган тезек отынын ойнамалы жарыгы оныц
[Базаралыиын] кастарынын арасындагы уш тарау терен ажымдарын
ез^нше ощ ереу1лдеген келенкедей етед1. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 6, Жазушы, 1980, 162 б.).
16. Мазда // 1) Жалындамай, бьщсымай б1ркалыпты жану. //1 0
том, 739 б.
Жып-жылы байдын ордасы, // От жанып маздап жайнайды, //
К 1 л к и д 1 байдыц мордасы, // Шымырлап казан кайнайды. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 235 б.).
17. Мазда // 1) Жалындамай, быксымай бгркалыпты жану. // 10
том, 739 б.
... маздап жанган от. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 4, КМКЭБ,
1962, 49 б.).
34
18. Мазла// 1) Жалындамай, быксымай бхркалыпты жану. // 10
том, 739 б.
Уй ортасында маздап жанган тутшсй от бар. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 327 б.).
19. М азда// 1) Жалындамай, бьщсымай бхркалыпты жану. // 10
том, 739 б.
Сары ки маздап жаньш, уй 1пп жылына бастады. (Нурпейхсов Э.
Кан мен тер,1, Алматы, 1961, 71 б.).
20. Мазда// 1) Жалындамай, быксымай б1ркалыпты жану. //1 0
том, 739 б.
Шалкымай маздап жанады. (Сланов Г. Кен ерю,Алматы, 1949, 18
б.)
21. М аздат // Отты тугандырып жагу. // 10 том, 740 б.
Балыктан келген куйеухне [Акбала] емхрде хстемегенхн хстеп,
алдынан маздатын от жагып, ас-суын эзхрлеп жылы шыраймен
жайрацдап кутхп алатын боп жур едЬ (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 12 б.).
22. Саулап жапды // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сездхгх» (13
том, Алматы, 2011, 23 б.) кггабында бул сездщ жануга байланысты
магынасы карастырылмаган. Бхздщше: «Жарык, нур, топырак т.с.с.
затгардьщ каптап жануы угымы суранып тур. К-Ж.
Дсймхсхп тесшгсн тас жерде калар, // Шам-шырак, Хак жандырган
саулап жапар. (XX г. Казак эдебисп, Мектеп, 1983, 257 б. Кепеев
М.Ж.).
23. Суманда // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сезд]п» (13 том,
Алматы, 2011, 337 б.) кггабында бул сездщ адам эрекетше
байланысты магынасын ашумен шектелу орын алган. Бхздхнше,
табигатгын сан кырлы ерекшел1пн ескермей кете алмаймыз. «Белпл!
бхр кубылыстын, от, жалыннын козгалысын тездетух»- деген
аныктамаха иек арту керек. К-ЖЖел жстелеп шуб алган жалын карангы аспанды как жарып
сумапдайды. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 132 б.).
24. С ы эды ктат // Ескерту: Кейхнп 15 томдык «Казак эдеби
тш н щ созд 1П» (13 том, Алматы, 2011, 469 б.) кггабында сездщ бхрер
магынасын камтумен шектелу бар. Бар жазушыны камти алмаса да,
М.Эуезовт! жстс есксрмеу орынсыз. Бхздхцше: «Белгхлх бхр эрекетпн :
от жагу г.с.с. шектеулшгш танытуга осы колданым кажет. Сонда:
«Аз-аздап, келемш т.с.с. кушитып хеке асыру» угымы деп келедх. К-ЖКакпак тастын губхне кхшкене кылып, сы зды ктаты п от тутатты.
(Эуезов М. Шыгармалары, 1 том, Жазушы, 1967, 253 б.).
25. Там-тумдап // Аз-аздап, ептеп-септеп. // 13 том, 679 б.
... там -тум дап элей жанган от сэулесше ... (Бакбергенов С.
Кайран шешем, Алматы, 1963, 38 б.).
26. Т утси // Т угаи // 1) Жана от алып, жана бастау. // 14 том, 445
б.
Туйыкка бупн кил1кт1м, // Юм су себер 1штеп тутеш п жанган
жалынга? (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 97 б. Алмажан
Азаматкызы.).
27. Ш арпы // От жалынынын, будьщ тики, шалу, карпу. // Казак
эдеби т ш н щ СОЗД1П, Алматы, 2011, 15 том, 270 б.
Шэрипа сут шздрш отыр. От жалыны бетп ш арпиды . (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 161 б.).
28. Ш арп ы И От жалынынын, будын тики, шалу, карпу. // Казак
эдеби тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 15 том, 270 б.
Ш арны н турган отьщды// Калпыцнан -а к сезешн. (Орманов Е.
Тандамалы олендер!, Жазушы, 1967, 357 б.).
29. Ш ы ты р л а // Шытыр-шытыр ету. // Казак эдеби тш н щ
создан, Алматы, 2011, 15 том, 609 б.
... Элима да тоц майга ш ы ты р л ай жанган сыгырайманы епнрш...
(Жушсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 35 б.).
30. Боре е г п // Су, не баска б!р суйык зат тогшгенде, от сонш,
кыска дыбыс шыкты.// 3 том, 489 б.
Шогы майлы коб1к тамганда, пые етш, боре ет 1п сене калып .
(Сейфуллин С. Ш ыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 117 б.).
31. К олам га // 1) Жанып б1ткен отгын ыстык кул 1. // Казак эдеби
т ш н щ создан, Алматы, 2011, 9 том, 722 б.
Кулдщ астында аздаган колам та калган екен, бф ак ол от болып
жанагын емес, кызбады, пысылдап жатып алды. (Акышев 3. Акбел
асуы, Алматы, 1977, 122 б.).
32. К олам та // 1) Жанып бпкен оттьщ ыстык куль // 9 том, 722 б.
... казф п сэтте от орнындагы колам талардан кетершген тут 1н...
(Троя сурапылы жэне ... ( ауд. А.Сейд1мбеков), Жазушы, 1974, 53 б.).
124
О ты ру
1.
Б у р 1С // Е скергу: «Казак эдеби ТШ1Н1Ц создгп» (4 том, Алматы
2007, 71 б.) кггабында бул сездщ осы мэт 1нге лайык магынасы
бер1лмеген. Бщдщше: «Коркып, букшшо»- магынасын берш тур. К-Ж.
Тым болмаса пышакка ш1нбей арам каткан жануарларды аяп, эра
кожайынныц каЬарынан коркып, не 1стерш бшмей азапка тускен
сорлы курке жанында буркш отыр. (Сапаев Г. Туган жерден алыста,
Жалын, 1982, 13 б.).
2. Доцгелеи // Шенбер сиякты денгелек формага келу. // 4 том,
735 6.
Ж тттер доцгелснт отырды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 103 б.).
3. Жабы с // 1) Беттесш б1р1пп, б!р-б1ршен айырылмау,
желхмдегендей ажырамау. // Казак эдеби тшшщ созд1п, Алматы, 2007,
5 том, 506 6.
[Ат устшде]. Есен онын аркасындажабысып отыргандыктан,
жузхнде нендей кубылыстар болып жатканын ангара алмады. (Сапаев
Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 114 б.).
4. Жайгас // '/г. Отыру, орын тауып орналасу. // 5 том, 566 б.
Конакгар торгежайгасты. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 192 6.).
5. Ж айгас // 2) Отыру, орын тауып орналасу. // 5 том, 566 б.
... Зейнеп куйеушщ касына барып отырарда шпге алмай, майдан
мамырлаган сем1з каздай эрен жайгасты. (Жун1сов С. Акан серй 2,
1977,225 6.).
6. Жайгас II2) Отыру, орын тауып орналасу. // 5 том, 566 б.
Экесшен томен жайгаскан дурдак ерш кара ж1пт ... (Кекшбаев Э.
Кусканаты, Жазушы, 1978, 10 6.).
7. Жайгас // 2) Отыру, орын тауып орналасу. // 5 том, 566 б.
Имек мурын молда... ею жук машинасыныц б1реущщ кабинасына
жайгасып улгершт!. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 110 б.).
8. Ж айлас // 2) Жайгасып отыру. // 5 том, 578 б.
Сейш мен Дэмежаннын кемепмен бел шешш, сырт кшмш тастап,
жайласыи отырган соц Абай оларга жаксы шыраймен жадырап
амандасты. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 183
б.).
9. Ж айлас // 2) Жайгасып отыру. // 5 том, 578 6.
[Жюльен] ... кун сайын кеш баласына де Фербах ханымньщ
креслосына такау кел1П жайласады... (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 482 б.).
10. Жални И 3) Жинакы отырмау, жалпию. Ескерту: Бул
аныктаманы кейхнп 15 томдык «Казак эдеби тш нщ сездпч» (5 том,
Алматы, 2007 ж. 668 б.) бойынша емес, бурынгы 10 томдык «Казак
тшшщ туспцйрме сезд 1П» (3 том, Алматы, Гьшым, 1978, 585 б.)
бойынша кслт1р'ш отырмыз. Тага да дамытамыз деп, омакасуга
кездескегнмхзд! мэлхмдеймхз. К-Ж.
37
Масыл болып жалниып отырмаспын-ау, дегенмен,... (Эюмкулов
Е. Кош бол, альбом, Жалын, 1976, 102 б.).
11. Ж ални // 3) Жинакы отырмау, жалпию. //Казак тшшщ
тусшдфме создан, Алматы, Рылым, 1978, 3 том, 585 б.
Атасындай мэпелеп отырган кайын агасыньщ ершежалпиып
мшш алуга уядды. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 8 б.).
12. Жамбаста // Бго жак кырынан кисаю, жаитая жату. // 5 том,
698 б.
Курмап... Ыкыштыц он жак пзесш баса б\р жамбастап отырды.
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971,138 б.).
13. Ж аисарлас // 2) Кабыргалас, фгелес, кершшес. // 6 том, 58 б.
Ж апсарласа отырган жастары улкен апалар... (Эуезов М.
Тандамалы шыгармалары, 8, Алматы, 1969, 121 б.).
14. Жарби // 1) Жалпиып отырып алу. // 6 том, 87 б.
[Кемшр]- Курманньщ жагдаяты осы,- деп , кекемшц аягын ала
жарбиып отыра кетп. (Найманбаев К Беймезгш конак, Жазушы,
1978, 127 б.).
15. Ими // 2) Букшию, буплу, ецюштену (адам туралы) // 7 том,
248 б.
Мырзалык торг! болмесше беттегенде, ею бук тусш имшп
отырган оз ППС1 -Нургалид1 керд1. (Майлин Б. Кызыл жалау,
Жазушы, 1979, 93 б.).
16. Келлеи // 2) Уйлес1мд1, лайыкты, жарасымды, орынды. // 7
том, 580 б.
Бастарын коцыр шытпен шарт байлап алган алпамсадай грг,
иыкты Ж11тпсрд 1Ц а п а отырыстары да кел1сть (Жущсов С. Акан сер1,
2, Алматы, 1977, 5 б.).
17. Косш // 1) Тепе жерге, т.б. отырганда , шалкасынан жатканда,
Т1зен1 букпей аякты созып ж^беру. // 8 том, 371 б.
[Орындыкка отыру кез1нде]... енд1 гана аягымды кесше берш
ед 1м, тагы б 1р эйел жетш келд1. (Коллинз У.У. Ай сэулел1 асыл тас,
Алматы, 1978, 25 б.).
18. Каки // 1) Какаю, калшию. // 9 том, 91 б.
-Э й, Медсу, кеилрге какима, бер1 кел, эцпме айт. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 69 б.).
19. К акьф ай // 1) Кокаю, кокыраю. // 9 том, 109 б.
Жумсак корпен1 торт кабатгап
астына тесеп, как торде
какьф айы и б1р отырасын. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,
62 б.).
20. Какы рай // // 2. Ауыс. Коюрек кетеру, ккпмеу. // 9 том, 109 б.
38
Шынгысхан кашанда какы райы п такка мхнхп отырганды
унатпайды. (Кекшбаев Э. Дала балладалары, Жазушы, 1968, 187 б.).
21. Калки //1) Ербиш, селтшп окшау керхну. // 9 том, 144 б.
03Ш-О31 кастап К... эрец дегенде кезхн ашты. Калкиы п отыр,
эйтеухр.бхрак еттен татып алган жок. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы,
1972, 174 6 ).
22. Калши // 1) Бхр орыннан козгалмай, какшиып, сйтейш турып
калу. // 9 том, 160 б.
Сырдын сары ала жолбарысыньщ жумсак терхсх устхнде малдасын
кура, калш иы п отырган суптанга кадала карады. (Магауин М.
Аласапырап, Жалын, 1981, 63 б.).
23. Коижи // 2) Атка т.б. колхкке мхнхп алу, отыру. //Казак эдеби
тшшщ создхп, Алматы, 2011, 10 том, 32 б.
Шон тиеген шанада конжиып экхм отьф. (Казыбаев К. Ызгар,
Жазушы, 1972, 118 б.).
24. Коижи // 2) Атка т.б. келхкке мхнхп алу, отыру. //Казак эдеби
тшшщ создхп, Алматы, 2011, 10 том, 32 б.
Линамсн катарлас столга муртты кел ген Куцевол катарлас
копжиы 1пы.(Гончар О. Коньфау. (ауд. Ыдьфысов К ), Алматы, 1973,
262 б.).
25. Команда // 1) Б»р орында отыра алмай , копан-копан ету. //1 0
том, 60 б.
-Создсрхн болмаса, мен кетейхн- дедхм оп-отхрхк копа ид а га н боп.
(Муканов С. Молдхр махаббат,Алматы,, 1961, 445 б.).
26. Команда // 1) Бхр орында отыра алмай , копан-копан ету. // 10
том, 60 б. - Пайгамбарымыздын озх арнап кул Кожахметке жхберген
сэлемдеме касиетп болмаганда кайтедх ,- дед| Жэмеке. Байгабыл мен
Ботпай:
-Япыр-ай, о, солай екен-ау озх,- деп, кезек копандасып калды.
(Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 179 б.).
27. Купыстап II Бел!, жауырыны букхрею, букшию, кужхрею. //
Казак эдеби тхлхшц создхп, Алматы, 2011,10 том, 361 б.
КУпы егапа журссмхнсн отырып, ... (Муртазаев Ш. Кызыл жебе,
Жазушы, 1978, 11 б.).
28. М анки // 1) Жайбаракат калыпта болу. // 11 том, 70 б.
Бай м анким п жай отьф, // Алдында тотай еркесх. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 235 б.).
29. Мшбеле // Б|р нэрсенщ устхне тоне тусу, ентелеу. // 11 том,
431 б.
34
Ж и рспш е
мен
О разбай га
колсы ла
Бейсенб!,
А бы ралы ,
К ун гуарлар ш ар салаты н ж ерге м ш б е л е н кеп оты рды . (Э у езо в М .
Ш ы гарм алар ж и нагы , 5, Ж азуш ы , 1980, 53 б.).
30. М ш б е л е // Б1р н эр сен щ у стш е то н е тусу, ен телеу. / / 1 1 том,
431 б.
С то л га м ш б е л е н оты ры пты . (Э у езо в М. Ш ы гарм алары , 5,
Ж азуш ы , 1 980,331 б.).
31. Н ы г ы з д а л // Е с к с р т у : «К азак эдеби т ш ш щ созд ал» (11 том,
А лм аты , 2011, 591 б.) кггабы нда бул со зд щ тап осы м агы насы на кещ л
б ел ш б еген ш ескер ш , оз ш еи л м 1м 1зд 1 усы нам ы з: «б1ржола ж айгасы п
оты рды ». К-ЖС опап со н кайта ты ны ш тапы п , кок каска ерге н ы г ы з д а л ы п
ж ай гасы п оты рды д а, ойлы козш тагы д а адцы на, ак аргы м акты н
кам ы с ку л агы н а кадады . (Н у р п еш со в Э . К ан м ен тер, Ж азуш ы , 1977,
290 б.).
32. О м а л // 1) Е ш кай д а ш ы кпай, кы бы р ете алм ай оты ры п калу.
//К азак эдеби т ш ш щ созд н т, А лм аты , 2011, 11 том , 673 б.
М ен тур-турлш 'алы каш ан, эл1 оты рсы н о м а л ы п . М э, к и 1мдерщ .
Т ез 1рек киш най калм ай. (М устаф ин Р. К оз корген, А лм аты , 1963, 169
б.).
33. О м а л // 1) Е ш кай д а ш ы кпай, кы бы р ете алм ай оты ры п калу.
//К азак эдеби т ш ш щ с о з д ш , А лм аты , 2 011, 11 том , 673 б.
-Ш е т и ко н ак уйге. Н е бодцы б эр щ е, о сы н ш ам а о м а л ы п !- деп
Н ургаза огаи зс к ш тастад ы . (Ж у ш со в С . А кан серг, 2, А лм аты , 1978,
56 о.).
34. О к т а н л ы // И кем д 1, лайы кты , колайлы , ы цгайлы . // К азак
эдеби Т1Л1Н1Ц с е з д 1П, А лм аты , 2011, 11 том , 695 б.
[Ж ас ж ш т т щ ]... а т у с п н д е п о ц т а й л ы оты ры сы н а кы зы гьш ...
(С тендаль. К ы зы л м ен кара, А лм аты , 1 9 7 8 ,4 6 8 б.).
35. О р н ы к / / 1) О ры н тебу, орналасу. // К азак эдеби т ш ш щ
СОЗД1П , А лм аты , 2 011, 11 то м , 749 б.
Б1рак ксц сеге й р г е н н е н кей ш д е, о р н ы г ы п оты р а алмай,
к а б и н еп ч ц [иипде с е н д ел ш коп ж у р д ь (Ж у м ад ш о в К С он гы кеш ,
А лм аты , 1974, 399 б.).
36. С е к и // К о згал м ай каты п калу, се л тш п туру [оты ру]. // К азак
эдеби т ш ш щ со зд 1п , А л м аты , 2 0 1 1 ,1 3 то м , 132 б.
... д эм д 1 калаш ты ш ик! кай м акка м апы п, й п тер ш толты ры п алган
олар е т п ц к ы зы л ы н ан ган а д эм татты д а с е к т п оты ры п калды.
(М укан о в С. А ккан ж у л д ы з, 2, Ж азуш ы , 1 9 7 0 ,2 2 6 б.).
37. С о н и т // С о н а й т И К алки ту, кы лтиту. // К азак эд еби тйпн щ
СОЗД1П, А л м аты , 2 0 1 1 , 13 то м , 273 б.
40
Ал онын есесш е алдынгы белмеле сопиып-сопиып ливрей киген
он шакты малай отырады, ... (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978, 307 б.).
38. С оре // 3) Адам отыруга, дем алуга арналган вагондагы сэю. //
Казак эдеби тш ш щ сезд1п, Алматы, 2011, 13 том, 3 1 1 6 .
Курман мен Кантарбай дэм жазып 61р вагонга, б1р сереге шктГ.
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 144 б.).
39. С ы зы л ы п о ты р д ы // 2/2. Эдеп сактау, артык кылык
керсетпеу. // 13 том, 471 б.
1сп1 тн'ш , сулу кыз, // Отыр ед 1 сы зы л ы п ; // Коптен кеткен
хабарсыз- //Ж ары уш ш конл1 бузылып. (М айлин Б. Ш ыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 80 б.).
40. О р с с // 2) Икемге келмеу, козгалмау, кикаю. // 13 том, 576 6.
[Еламан]. Карт балыкшыныц кинала бастаган турш е карап.
ертеден бер1 ж уреп с е з т отырган сумдыкты еитетш га жэне тап осы
кющщ оз аузынан еате-пнш бйци де, кыбыр етпей а р е с т отыр.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 174 б.).
41. Т а п ж ы л м а И Тырп етпеу, табан аудармау, козгалмау. // Казак
эдеби т ш н щ созл 1п , Алматы, 2011, 13 том, 71 1 6 .
Касеп ср уст 1нде каккан казык сиякты тапжыл.май отыр.
(Мустафин Г. Дауылдаи кеш н, КМКЭБ, 1962,410 б.).
42. ТЁзсрлс // 1) Т»зе1п жерге типзе бупп, ж упне отыру. // Казак
эдеби 'плнни создан, Алматы, 2011, 14 том, 5 6.
... жаца каб^р-сыпаныц аяк жагында кос -лзерлеп жап-жас бар кыз
отыр. (Канахин 0 . Куд»рет, Жазушы, 1979, 5236 б.
43. Л к т с л // Тузулену. // 14 том, 599 б.
Б|рсугс т 1к т с л ш Т1л катар кезде гана басын котеред!. (НурпеГпсов
Э. Кан мен тер, Ж азушы, 1977, 26 6.).
44. Ш алж и // 2. Ауыс. Емш-еркш, каннен-каперс13 жайгасу,
шолжиго. // Казак эдеби п л 1Н1н созд1п, Алматы, 2011, 15 том. 222 б.
Ж алайырдагы заман жок, // Акынмын деп далдияр, // Тер
алдында т а л ж и я р ! (Бсс гасыр жырлайды. 2, Жазушы, 1984, 199 б.
Бактыбай Ж олбарысулы.).
45. Ш ал ж и // 2. Ауыс. Ем1н-ерюн, каннен-каперс13 жайгасу.
шолжию. // Казак эдеби тм н п н с е зд |п , Алматы, 2011, 15 том, 222 6.
ортага таман келш ш ал ж и я отырады. (Майлин Б.
Ш ыгармалары. 3, КМ КЭБ, 1962, 325 б.).
46. Ш алжи // 2. Ауыс. Емш-еркш, каннен-каперс«з жайгасу,
шолжию. // Казак эдеби пл!Н 1Н созд»п, Алматы, 2 0 1 1, 15 том, 222 6.
... уйдщ бурыш ында жаткан к^рым ки!зд1Н уст 1не Кэр^боз
Н1ЯЛЖИМН отырды. (М айлин Б. Кызыл жалау, Ж азушы. 1979. 231 6.).
41
47. Ш алж и // 2. Ауыс. Емш-еркш, каннен-капераз жайгасу,
шолжию. // Казак эдеби тшшщ создш , Алматы, 2011, 15 том, 222 б.
... элде жол бойындагы шал кайма орындыктардьщ б 1рше
ш алж ия к е п п ,... (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978, 175 б.).
48. Ш алкай // 1) Басты артка карай кайкайту. // Казак эдеби
тшшщ сездш , Алматы, 2011, 15 том, 222 б.
Эл 1бек хан ундеген жок. Денесш т 1ктеп шалкайып алды да,
Хуткай- Турага онмевдете кадалды. (Сматаев С. Ел 1м-ай, Жазушы,
1978, 15 б.).
49. Ш алкай м а // Кайкайган, шалкак. // Казак эдеби тш ш ц
создпт, Алматы, 2011, 15 том, 223 б.
... элде жол бойындагы алабажак ш алкайм а орындыктардьщ
бцйне шалжия кепп, ... (Кекшбаев 0 . Кусканаты, Жазушы, 1978, 175
б.).
50. Ш ан ш ы л // З.Ауыс.Козгалмау, тырп етпеу. // 15 том, 242 б.
Салт аггы ны цш анш ы лы п атка отырысы, устш деп кшм 1 оньщ
Аманкул екешне кумэн калдырган жок. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1ютаи, Алматы, Жазушы, 1968, 185 б.).
51. Ш ан ш ы л // З.Ауыс.Козгалмау, тырп етпеу. //1 5 том, 242 б.
Тордеп оз орныиа жетш барды да, казыктай ш ан ш ы л ы п отыра
калды. (Нурпешсов 0 . Кан мен тер, Жазушы, 1977,217 б.).
52. Ш ан ш ы л // З.Ауыс.Козгалмау, тырп етпеу. //1 5 том, 242 б.
Суйеу карт ертеден бер1 булардьщ эцпмес 1не араласпай, улкен
уйдщ он жагына салган госекте ак койлек, ак дамбалмен тш -й к боп
казыктай ш аи и 1ы л ы н отырган-ды. (Нурпей1сов 0 . Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 704-705 б.).
53. Ш ан ш ы л // З.Ауыс.Козгалмау, тырп етпеу. //1 5 том, 242 б.
Как торге ш ан ш ы л а жайгаскан Эбшкайыр... (Кекшбаев 0 .
Уркер, Жазушы, 1981, 25 б.).
54. Ш ар га жугЁнд! // Ек! аягын б у п п , Т1зес1мен ж ер Т1реп
оты рды . // Казак эд еби т ш н щ созд1П , А л м аты , 2011, 15 том , 271 б.).
Зираттыц касына таман барып, ш арта ж у п н ш отыра калган
Кэмалидден «Ясин/а» аягына дейш окыды. (Жумадшов К- Сонгы кош,
Алматы, 1974, 40 б.).
55. Ш оки // 1) Ею Т1зен 1 бупп, журесшен отыру, шокаю. //
Казак эдеби т ш ш ц созд1П , Алматы, 2011, 15 том, 385 б.).
Раушан жанында ш окны н отырып, бурт1к жастыц козшен ыткып
шыкканнын ссзбей де калды. (Майлин Б. Шыгармалары, 3, Алматы,
1962, 369 б.).
56. Ш окай// Ш оки //1) Ею т^зеш бупп, журесшен отыру, шокаю.
// Казак эдеби т ш н щ созд1п, Алматы, 2011,15 том, 385 б.).
42
Какпан кысты катайып, // Каскыр отыр ш окайы п , // Корхнд! аж ал
елеа: // Кылт стп адам тобесП..(Орманов Г. Тандамалы елендер!,
Жазушы, 1967, 105 б.).
57. Ш оки// Ш оки //1) Ею Т1зеш бупп, журесшен отыру, шокаю.
// Казак эдеби тЫ н щ создал, Алматы, 2011, 15 том, 385 б.).
Ш окиш отырган орньтан турегелш... (Эгнмкулов Т. Акбоз
ат,Алматы, М ш беле // Б1р нэрсенщ устше тоне тусу, ентелеу. // 11
том, 431 б. 1962, 191 б.).
58. Ш окай// Ш оки //1) Е й Т1зеш бупп, журесшен отыру, шокаю.
// Казак эдеби тш ш щ создпт, Алматы, 2011, 15 том, 385 б.).
... кёрпп уйдеп эжем колецкеге бестек сап, ш окиы п отыр екен.
(Найманбаев К Беймезпл конак, Жазушы, 1978, 13 б.).
59. Ш опкай // 1) Арт жагын котере алмай, отырып калу, шонкию.
// Казак эдеби тш ш щ с о з д т , Алматы, 2011,15 том, 400 б.
[Бала|. Жалан аяк. Кус-кус табанынын ж ары гана шонге к1р!п,
аяп>ш устап ш оцкайы п отырып капады. (Нурпейюов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 665 б.).
60. Ш окслс // Шоке тусу, т'песш буту, журелеу. // Казак эдеби
тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 15 том, 414 б.
Бейне памазга жупнген й с 1ше шокелеп шокиган кексе солдат...
(Сулеймспов А. Бесш, Алматы, 1970, 63 б.).
61. Ш ы н так 1 а // Щынтагымен б|р нэрсеге суйену, таяну. // 15
том, 569 б.
Абай озш щ алдында турган улкен доцгелек устелге ш ы нтактап
бар денес 1мсн осы конап>1на бурылды да: [...]- Сен1 керсе кызык кут 1
отыратын жастарын анау,- дед». (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 398 6.).
62. Ш м и тяк та // Шынтагымен б!р нэрсеге суйену, таяну. // 15
том, 569 6.
деп бастады эйел, столга ш ы ктактай енкейе бер<п,... (Тургенев
И.С. Экслер мен балалар, Жазушы, 1977,91 б.).
124
а) Озгсру
1. А йны /12) Серттен
таю, уэдеден шыкпау; табаисыздык
корсету, толку, бузылу. // 1 том, 168 б.
Айнуды, азгындыкты молда бастар, // Сезд 1 онды, 1С1 жауыз, арам
настар. // Торайгыров С. Шыгармалары, 1, жазушы, 1967, 174 6.).
2. А йны //2) Серттен
таю, уэдеден шыкпау; табансыздык
корсету, толку, бузылу. // 1 том, 168 6.
43
Кейш Эймканнын Абайды мшеп, айыптап, оган барудан
айныганы н анык бшгецде, Оразбай отырган орнында байыздай
алмай, куанганнан жоргактап кетп. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы,
6, Ж азуш ы , 1980, 267 б.).
3. Айны // 2) Серттен таю, уэдеден шыкпау. // 1 том, 168 б.
... бул князь Коразов сызып берген жоспардан титтей де
аймымагаи тэр)зд1, ... (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 482
б.).
4. А йны т // Алган беттен тайдыру, озгерту. // 1 том, 169 б.
Отыр дейд 1 бугш кызды бермен,- деп, // Сайтандардыц
айнытуы п карашы. ((Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 144
б.).
5. Ал ал а// Бгрдей кормеу, тен санамау, белектеу, эртурлэ карау. //
1 том, 357 б.
Жакын-алыс деп бйшес алалауды, // Акка жауып жаланы,
каралауды. (Торайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 178 б.).
6. А лмагайы п // ЕюТалай, негайбыл, екхудай. //1 том, 437 б.
Ал,
каз1рпдей
алм агайы п
заманда...
(Кекшбаев
Э.
Уркер,Жазушы, 1981, 96 б.).
7. Алмас // Кезектесу, ауысу, б1ршщ орнын
басу, алмакезектесу. // 1 том, 440 б.
Калды гой карацгыда жол таба алмай, /Линне штат к1рш
алм аскалы . // Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 315 б. Эюрам
Г алымов).
8. Алмас // Ксзектесу, ауысу, бЁр1Н1Н орнын б!р1 басу, алмакезектесу. // 1 том, 440 б.
Бунысы дол осы сэтге кау1п пен ум1ттщ тезалмасып, кезек
шарпысып, улкен адам кеудесш жалын мен судай катар жалап турган
шагы ед 1. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 189- 190
б.).
9. Алмас // Кезектесу, ауысу, б1ршщ орнын бгр! басу, алмакезектесу. // 1 том, 440 б.
... уйкы болса... двцбекш1тетш беймаза урейл! тустермен
алм асгы . (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978, 175 б.).
10. А уалап // 2) К оцш н алдау, токмешлеу, алдану. // 2 том, 144 б.
Жаз болса, уйрск, казды коймаймыз деп, // Сактап журген
эршмнщ б!р кусы бар. // Деп айтады: «Из, сункар, яки лашын, //
Ауаланып ешк1мге бурмас басын».
Копесв М-Ж. МэшЬурд 1ц 46 жасында ... , «Жулдыз» журналы, 3,
1984, 180 6.).
44
11. Ауыткы // 4. Ауыс. Тура жолдаи таю, тайсалу, айтканынан
айну// 2 том, 237 б.
Ол муны байкап калды да, мунан былайгы энпмеанде
Г'усберридеи алган мэл1меттершенауыткымауга тырысты. (Коллинз
У.У. Ай сэулеш асыл тас, Жалын, 1978, 387 б.).
12. Балкы // 1) Катты куйден жумсак куйге айналу, еру. // Казак
эдеби тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2006, 2 том, 685 б.
Жастардыц елж1реген мешргмшен, // Ерйгкен коргасындай
балки гын тас. // Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 264 б. Сара
Тастанбеккызы).
13. Балкы // 1) Катты куйден жумсак куйге айналу, еру. // Казак
эдеби ПЛ11НН созд1Г1, Алматы, 2006, 2 том, 685 б.
Жылы ескектхц леб1мен // Дуние балкып, иш тур. (Сейфуллин С.
Шыгармалары. 1, КМКЭБ, 1960, 86 б.).
14. Бсшмде // Ынгайлау, икемдеу,сэйкестеу. // 3 том, 218 6.
Жакын жердеп жакпар тастардын оз1 де каз1р кокшш коленке
■плнде копдшрленш, алыстай тусш, тунге бей1мдеп барады. (Эуезов
М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 117 б.).
15. Булац бсрд! //а) Жалт етп, каран етп. // 3 том, 684 6.
[Оразбай|. Б1рак, кор1шп Ж1птек жагына шыгу былай турсын,
кайта, Кун а! (бай ауылдарыиа тш жетюзедх деген кюшердщ кез1нше ол
да, Абыралы да куйрыкты сыртка салып, булан беред1. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы. 1980, 132-133 б.).
16. Булац;(а // 10. Ауыс. Алдау, кулыкка басу, кутындау. // 3 том,
686 б.
Ракыш кеше гана Оразбайдын уй1нде Абайды мукатушынын б1р1
болган. Ннл> б|р айналмастан-ак «Жел ангары кайта сога ма»- деп ,
буландян тур. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 383
б.).
17. Бул гак // 2. Ауыс. ЕюсездЫк, уэдемырзалык. // 3 том, 709 б.
[Оспап| 1'экежаннын бултагын елемей жур. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 204 б.).
18. Бул такта // 3. Ауыс. Жалтарып кету. II3 том, 709 б.
[Гылымга араласуга уг1ттеу]. Сал барынды ортага. Керетк.
Бэр1б1р си;и бултакгай алмайсын. (Найманбаев К- Беймезпл конак.
Жазушы, 1978, 104 6.).
19. Бултанда // 2. Ауыс. Солкылдактык «стеу, тайсактау, жалтару.
//3 том, 711 6.
Болымы жок бозбала, // Бейнеттен кашар булта нд а п. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 186 6. Майлкожа).
45
20. Бул гар // 3. Ауыс. Бара жагкан багытынан айну, адастыру. // 3
том, 7116.
Жок екен журер тарауы, // Бултарып он мен солына. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 118 6. Будабай Кабылулы).
21. Б у ш ар // 3. Ауыс. Бара жаткан багытынан айну, адастыру. //
3 том, 7116.
Бултартнай сол булдырмен жургешщзде, // Ордандап ор
кояндай ом!р зыргыр. (Бес гасыр жырлапйды, 3, Жазушы, 1985, 184 б.
Кете Жусш Ешниязов).
22. Бултар // 3. Ауыс. Бара жаткан багытынан айну, адастыру. // 3
том, 7116. -Айта гой, балам, - дедо Бекет.
Енд1 бултарудыц реп жогын б!ЛД1 Муса. (Акышгев 3. Жаяу
Муса, Жалын, 1978, 56 б.).
23. Ж алт бср;н // Тайып турды, тура кашты. // 5 том, 673 6.
Ындыны жаман жетеущ, // Кашып кеттЬкалт берш// Калган мына
екеу^н// Колыца уста ант берцК (ХУ-ХУШ г. Казак поэзнясы, Гылым,
1982, 104 б. Умбетей (XVIII г.).
24. Жалтакгга // 2. Ауыс. Кодий орныкпау, алан болу. // 5 том,
674 б.
Кордщ бе Катшекейдщ асылыгын, //Ж алтактан еткен 1сш
жасыруын. // Ау, жаным, суйем1с1н, суймейм1с1Ц? // Суймесен жок-ты
саган бас уруым. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 33 6.
Шэнгерей Бокеев).
25. Жал тар // 2) Булталактау, айтканында турмай тайсактау. // 5
том ,677 6.
Журмссш согып кет1П, жолда турма, // Ёстн! умыт, карын,
бурыл, жал тар! (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 21 б.).
26. Ж ал тар // 2) Булталактау, айтканында турмай тайсактау. // 5
том, 677 6.
Олар ж алтараты н болса, менщ басым мулдем су тубше кетед1.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 132 6.).
-Жо-жо, жок, балалар,- деп жалтарды шал // Баягы ол, эшейш бгр
ер1ккен соз! (Орманов Г. Тандамалы олендер!, Жазушы, 1967, 347 б.).
28. Ж ацыл // 3. Ауыс. Алган багытынан езгеру, ауытку. // 6 том,
41 6.
Медвсдьев: «Кос кара жорганы ёзщ бхр жург131п керейгн, эйтпесе
сен скотина киргиз жур1с 1ненжацылдырасыц...» I дегеннен
кеЙ1н.(Дэулсгбаев М. Кызылжар, Жазушы, 1976, 5 6.).
29. Ж ацыл // 3. Ауыс. Алган багытынан езгеру, ауытку. // 6 том,
41 б.
46
Коныр ат манагы желюшен жацылып сагыз аяцга кайта кеш н т;
(Жумадшов К- Сонгы кош, Алматы, 1974, 376 б.).
30. Ж ацы л // 3. Ауыс. Алган багытынан озгеру, ауытку. // 6 том,
41 б.
... Ол мсш суюден жапылганжок емес пе! (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978, 425 б.).
33. Каз калпына келпрд!// Тап бурынгы жагдайына жетп. К-Ж.
-Мисс Бсриндердщ мейманжайы откен жылы кандай болса, дэл
сондай болып каз калпы на келт 1руге тщс. (Коллинз У.У.Ай сэулел1
асыл тас, Алматы, 1978, 352 б.).
32. Кобалжы // 1) К ецш бузылу, катты толку, на элем-жэлем
болу. // Казак эдеби тйпнщ с е з д т , Алматы, 2011,9 том, 616 6.
Жумагудцьщ ощндеп кобалжу бупн бурынгысынан мулде
баскаша. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 123 б.).
33. Кобалжы // 1) К ецш бузылу, катты толку, нш элем-жэлем
болу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2011,9 том, 6166.
... Мухтар кощлше кобалжумрген жок. (Оразалин К. Абайдан
сон, Жазушы, 1972, 201 б.).
34. Кобалжы // 1) К ец ш бузылу, катты толку, 1Ш1 элем-жэлем
болу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2011, 9 том, 616 6.
Шофер ж т т те р , шшеншшер жол га жинала бастаганда, баланыц
кощл1 аздан кобалжыды. (Айтматов Ш. Ак кеме, Алматы, 1973, 105
6.).
35. Кубылжы// 1) Кубылу, турлену, озгеру. // 10 том, 228 б.
«Е, с, муныц элп кубылжып кей1мпазданып отырганы осы екен
гой. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 198 б.).
36. Кубылт // 2. Ауыс. Куйкылжыту, тамылжыту. // 10 том, 229 6.
Бутана кустар конганда // Мьщ кубылтып сайраган. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,41 б.).
37. К уйкы лж ы // 1) Б»р нэрсенщ тез озгерш, кубылып
туруы.//Кдзак эдеби т 1Л11нн созд!п, Алматы, 2011, 10 том, 262 6.
Кцздепнщ юлт! аспанда. Кашам колга тигеише, ш бшед! капай
куйкылжытал ы идары н. (Найманбаев К. Беймезпл конак, Жазушы,
1978,34 6.).
38. Кь 1лты ц е т п // 2. Ауыс. Пэле 1здеп айныды, шамданды.
Ескерту: «Казак эдеби ■пл1Н1Н созд 1П» (10 том, Алматы, 2011, 545 6.)
ютабында бул соз колданымына аныктама орын алмаганын ескер 1п, ез
топшылауымызды (жогарыда керсет1лгсн калыпта) енпзд!К. КЖ .
Мсндс агайын, жакын жок па, // Зая кылар барды жокка.// Кылдан
тайса кы лты и стти, // Ньтсана гып байлар окка. (Торыайгыров С.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 238 6.).
47
39. Л о б л ы т //3. Ауыс. Ею ойлы етш толкыту, айныту. // 10 том,
709 б.
Сол апасы былтыр келхп жатып б!р азыгырып алып кетпек
болып, Гулияиы бхраз л о б л ы ты п кетхп едх. (Сейфуллин С.
Ш ыгармалары, 4, КМ КЭБ, 1962, 159 б.).
40. О й ы с // Е сксрту: «Кызмет, козкарастын т.с.с. езгерух, жана
багыт алуы» - деген аиыктама «Казак эдеби т ш н щ создхп» (11 том,
Алматы, 2011, 645 б.) кггабында жок болгандыкган, сездщ
магынасын, осы колданымды ез1м1з енпздхк. Муньщ бэрх «Казак
эдеби тш ш щ создхп» кхтаптарын кейхнп 15 томдыкпен шектелш,
токтап калмай, жетгпдхр беру керею ппн дэлелдеуге кызмет етедц»
деген шеш 1мге жетелейдЬ К-ЖО й ы с к а н ы н ацгардым// Елдщ жаца угымга. (Орманов Г.
Тавдамалы олецдер 1, Жазушы, 1967, 78 б.).
41. О й ы с // 4. Ауыс. С ез арнасын, такырыбын т.с.с. езгерту. К-Ж.
[Матильда]... бхресе баска б!р нэрсенх тш ге тиек етш алады да,
акыры осылай карай о й ы сы п кетед! ...(Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 420 б.).
42. О н // Бояуы кайгу, ецх, тусх кету. //1 1 том, 688 б.
Артымда калган алганым, // Кьпайы кызьш кей леп , // Кунге
койсац оцар ма? (О гем ко в М. Элендер жинагы, КМ КЭБ, 1958,42 б.).
43. С ай // Б е л г ш б ф арнага ойысу, тпрелу. //1 2 том, 540 б.
Арага Длш ынбай к1р1скен сон, ютщ бет1н Кусбек жедш ге сай м ак
боп, босанси бастады. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМ КЭБ, 1961,223 б.)
44. С ы р г а л а в д а // Е сксрту: К еш нп 15 томдык «Казак эдеби
т ш н щ созд 1Г1» (13 том, Алматы, 2011, 541 б.) кхтабына бул сездщ
мулде к!рмей калуына тагы да ОК1Н1Ш бшд^ре отырып, ез
дэйектемем 1зд 1 усынамыз: «Кубьшып айну, кашкактау». К-Ж.
Кепш 1Л1к агкам 1нер серт уэдеш дэл басып турмай, эрл1-берл1
сы р гал ан д а н , ссчч шыгарып Ж арасбайдай партия басыныц кец1лдеп
кудхнж айыктырмай жур. («Караш-караш окигасы» туындысынан.
К-Ж.). (Оусзов М. Тавдамалы шыгармалары, 1 том, Жазушы, 1967,
273 б.
45. Т а й к ы // Е скср ту : Кейхнп 15 томды к «Казак эдеби т ш н щ
создхгх» кггабында бул магына бершмегенхн ескерхп, оз туйхшмхздх
беремхз: Бастапкы багытынан, сертш ен т.с.с. езгеру, жалтарып айну.
К-Ж[Ш у б а р д ь щ ]. Епд1 'Гэкежан алдыххда колма-кол гайкыпсалганын,
екх жуздх усак гакыстык, айных'ыш айлакестхк кердх. (Эуезов М.
Ш ыгармалар ж и н а гы , 5 , Ж азушы, 1980, 127 б.).
48
46. Таи // Есксрту: Кейш п 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
с е з д т » (13 том, Алматы, 2011, 686 б.) ютабында бул сездщ «Айткан
сезде турмау, жалтару»- деген бастапкы магынасын келйрумен
шектелу орыи алганып ескерш, ез байламымызды енпздпс: «Кателесу,
умыту, жацылу»Д.Ж .
Ендш Эйгерш Абай жайын, жарым лепестен бшуден жанылып,
таны п кеткен. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 613 б.).
47. БЁр таран // Б1р жак. //1 3 том, 731 б.
... ел тагы б1р гаранкуйзеушкке туей. (Эуезов М. Абай жолы, 2,
КМКЭБ, 1961, 7886.).
48. Т аран ты // Э р тарапты //э) ЭртурлЁ, сан алуан. // 13 том, 731
6.
Кунанбайга тар ан ты юсшер бар. (Эуезов М. Абай жолы,
КМКЭБ, 1961, 103 б.).
49. Т о лы ксы // 1) Куш- куаты кемелше келга, кулпырып,
бабында болу. И 14 том, 249 б.
Эзэзш шайтан азгырса, // Б1р-б|рше тума кас, // Жастыкпен
артын ойламас, // Т о лы ксы п турган толкын жас, // Адасып азган
куншде, // Араз болып п н турмас? (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977, 285286 б ).
50. Ш айы л // 2. Ауыс. Жойылу, жогалу, 13-т у з с 1з жок болу. // 15
том , 204 б.
Сол зэр ш ай м л а бермек. (Мусрепов Г. Жат колында , Жазушы,
1984,43 б ).
124э) взгер м еу
1. А йиы мас // «Казак эдеби Т1Л1Н1Н с е з д т » (1 том, Алматы, 2006,
169 6.) кпабындабул сез орын алмаганын ескерш, ез шеш 1М1М13Д1:
«взгермейт 1н, тиянакты, туракгы»- деп енпзд!к. К.Ж.
Э аресс, ксшс гана болган жатактартартысында Базаралы тагы
каидай акьшды, мыкты айи ы м ас ер боп шыкты. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 334 б.).
2. Бы л к стпсйд! // а) Тырп етпеди еден кылмады. // 4 том, 93 б.
Адам адам боп жаралгалы талай сойканды басынан кешш келе
жатса да, бул патшагар [элем] б!р бы л к етпсндьау! (Нурпешсов Э.
Кан мен гер, Жазушы, 1977, 306 б.).
3. БЁр кал н ы н ап танбады // Уакыт, жагдай езгерсе де, бастапкы
каппынан озгермед|, айнымады. К-Ж.
Апырай, осы элем, осы мына дуние б ф калны н ан танбайды.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 306 б.).
49
4. Б1р с а р ы а // Бгр багыт, бдр калыпта болды.К,.Ж.
... Э л дею м н щ бгр с а р ы а жур1стен щп пысып ыцырсып салган
муллы эш ... (К екш баев 0 . Уркер, Ж азуш ы, 1981, 215 б.).
5. Ж а ц ы л // 1) Б|Ц нэрсенщ жуйесш ен ш ы гы п, ш атысу. // 6 том,
41 б.
Еыд! ацгары п журмаз, М агрипа саган деген бер1к кещ лден
ж а ц ы л ар емсс. (0 у е зо в М. Ш ы гармалар ж инагы , 5, Ж азуш ы, 1980,
249 б.).
6. М е л ш и // 3) К озгалмай катып калу. К-Ж- // К азак эдеби тш ш щ
сезд1п, А лм аты , 2011, 11 том, 178 б.
К ы стауды ц бас ж агы нда е зш щ мын жы лгы калпын езгертпей
Ж акаш ты ц кара тасы тур м е л ш ш п . (Ж ум адйю в К- Сонгы кеш , 2,
Ж азуш ы, 1981, 373 б.).
7. М е щ р с й // 2. А уыс. Тас боп катып, козгалм ай, у н а зд ш уялату.
К-Ж.
Ыр ж ак - м с щ р с й гс н тау.(М агауин М. Б1р атанын балалары,
Ж азуш ы, 1980, 46 б.).
8. М сш р су // 3. А уыс. Ты м-ты ры с, ты п-ты ны ш , кыбырлаган тхр»
ж анны ц ун! ж ок, ж ы м -ж ы рт, м эцп рген . // К азак эдеби тыинщ се зд щ ,
А лматы, 2011, 11 том, 195 б.
Б еленген булгка м эц п м ещ р су куз, // Н у тогай, когалы кел,
коцыр кумы м. (Ж ан су п р о в I. Ш ыгармалары , 1, К М К 0 Б , 1960, 188 б.).
9. М ы з г ы м а // 0 з ш енпмш езгертпей бею ну. К-Ж .// 11 том, 403 б.
Ы рак бул кун! Абай кайсар катты лы кка тас бек1Н1П, ез
айтканыпап м ы з г ы м а й оты ры п алды. (О уезов М. Ш ыгармалар
жинагы, 5, Ж азуш ы , 1980, 284 б.).
10. М ы з г ы м а // ©з ш енпмш езгертпей бек1ну. К-Ж .// 11 том, 403
б.
[Аргун ж егнндс М онтанелли ойы]. ©Л1 кеш емес: кезш ж етк 1зе
жылы -жы лы сойлесем , калай м ы зг ы м а й калар екен, ... (Войнич Э.Л.
Бегелек, А лм аты , 1978, 13 б.).
11. Т а б а н д а // 3. Ауыс. К асары сы п кенбеу, с1ресу, карысу.// 13
том, 587 б.
©бш! буларды ц д а куда болгы сы кел 1п оты рганы н сезш , ез1
айткан с е п зш с т а б а н д а н тургы сы келд! де, тагы не калайын деп,
...(Казак эдебист! хрестом атиясы , 9 сынып, М ектеп, 1974, С.Кебеев,
154 б.).
125
О су, д ам у с и и а т
1. Б а р г и // Барбию , улкею . // 2 том, 739 б.
50
[Курнос Иванныц]. Саусактары бартиып юшген. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 108 б.).
2. Гулде // 3. Ауыс. вркендеу, осу. // 4 том, 365 б.
Баурыцда болып талай жыл, // Багында мен дегулдедЁм.
(Орманов Г. Тандамалы елецдер1, Жазушы, 1967, 75 б.).
3. Дабырай // 1) Аты кенге тарау, кушею. // 4 том, 429 б.
... казак арасында куннен кунге дабы райы п бара жаткан
абыройыпан кайта айырылып калары сезаз. (Кекшбаев Э. Уркер,
Жазушы, 1981,457 6.).
4. Д абы райт // 1) Котермелеп ёсхру, эйрелеп тарату. // 4 том, 430
6.
... озгсше улкейтш, дабырайтып мэл1мдеген. (Эуезов М. Абай
жолы, 2, КМКЭБ, 1961,631 б.).
5. ДэуЁрле // 1) Кызык дэурен суру, ем1рдщ кызыгын, ракатын
керу. // 4 том, 591 б.
Еркшдеп ен дэулетте кудай шайкап, II Бэйеке-ау, дэухрлеген
кайда сэн1М? (Бсс гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 31 б. Шернияз).
6. Д эуф лс // 1) Кызык дэурен суру, ем1рдщ кызыгын. ракатын
керу. // 4 том, 591 б.
ДэуЁрлсн онан сайын кетершер, // Коркыныш жок боп титтей ол
кудайдан. (Конссв М-Ж. Т1рл1кте кеп ..., Казан, 1907, 15 б.).
7. Дсндс I I 1) Улгая, ершелене тусу. // 4 том, 628 б.
Ауруы дсндеп экет1п бара жаткан денес1 эд- дэрменшен
айрылып, б1р дегеннен коз жанары с е н т кетп. (Нурпей1сов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 269 б.).
8. Дсндс I I 1) Улгая, оршелене тусу. // 4 том, 628 б.
Со жылы да шшде айынын не бхр кайнаган ыстыктарында терен
сайга кун кызыуы дсндсп жете коймады. (НурпеЙ1сов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 801 6.).
9. Д ерм // Есксрту: Кейжп 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
с е з д т » (4 том, Алматы, 2007, 653 6.) кггабында бул сез
бершмегещйктсн, ез п1юр1М13Д1 усынамыз: «Улгайып кинады» К-Ж.
Уй 1нннде ундсмейтш аз сезд!. устамды ана ауылдан узап шыкса
болганы коюрсктег! шер- шемеш дер*пп, сары далада сарнап коя
бередх. (Нурпей’юов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 432 6.).
10. Дсргг II2. Ауыс. ГПст жетхлу, толысу. // 4 том, 653 6.
Олар революция толгагыныц эбдендерггкеп шагын кутед!.
(НурпеЙ1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 381 б.).
11. Дуылда // 2) Кызыктап, думандату, ойын-сауыкта шулау,
сауыктау. // 5 том, 21 -22 6.
51
Д уы лдайды бар ошр, // Кустар ушып, мал ерш. (Орманов Г.
Тандамалы олендер!, Жазушы, 1967, 76 б.).
12. Ж ам ал // Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш ш щ сездгп» (5
том, Алматы, 2007, 688 б.) кггабында бул создщ зат ес1мге тэн
магынасы карастырылып, ёпс'пк сипатындагы магынасы мулде
келт1р1лмегеи. Ыздщше: «Косылу, удеу, кушею» I магынасы суранып
тур. К-ЖАЬ урмас, ер журепн зары алмаса, // Кайгысы кайгы устше
ж ам алм аса. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 132 б. Акмолла
Мухамедиярулы).
13. Ж андаи // 2. Ауыс. Кыза тусу, дуылдау, белсендш к таныту. //
5 том, 742 6.
Басьщды жиып, // Касынды тыйып, // Ж аиданса жарлы уйымьщ!
(Жансупров 1. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 42 6.).
14. Ж ы л т е т п // э) Окысган шыга келд!, пайда болды. // 6 том,
696 6.
Жаздыц алды ж ы л т е гсе, // Сол гой ауыл куштары. (Орманов Г.
Тандамлы олендер 1, Жазушы, 1967, 31 б.).
15. Зорай // Улкею, улгаю. // 7 том, 157 6.
Бул шак- кун ецкешп, коленке бггкен зорайы п-зорайы п
коршетш зауал шак ед 1. (Сматаев С. Ел 1м-ай, Алматы, 1978,216 б.).
16. И скте // 2) Айналдыру, тон^ректеу. // 7 том, 200 б.
И сктсн аш ап ашу алкымында тур. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 785 б.).
17. Ксмслдси //1 ) Толу, жетшу, кемелше келу. // 7 том, 588 б.
Куш-куат, акылы оныцкемелденген, // Жиырма бес барлык
жастыц алтыны ед1-ай. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 71 б.
Мэдел1 Ж ус 1Пкожаулы.).
18. Керне // Араздык улгайып каулап кетп. К-ЖЕк 1 жагын бгрдей кабындырып, кериеп алган араздык енд1
болымсыз б 1р инкке жете бере, астан-кестен жарылатын сиякты.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 209 6.).
19. Кернс // 3. Ауыс. Эбден толу, сыймай кету. // 7 том, 658 б.
Ал, жатак атаулы болса, онын саны бурынгыдан да молайып, кеп
оратасын ксд евдк кернеп барады.(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 76 б.).
20. Ксрис // 3. Ауыс. Эбден толу, сыймай кету. // 7 том, 658 6.
Тугел эуендеп, ел 11ш н кернеп келе жаткан б1р бэле бар екеш рас
кой!- деп, Абыралы да кудж айгты. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы,
5, Жазушы, 1980,368 6.).
21. Кеулс // 2/2. Жайылу, тарау. // 7 том, 735 6.
52
Домбыраньщ куйлерь..// Ксулеген рухтьщ иманы, // Шалкыган
екпш купа 'еда. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 158
б.).
22. Корксй // 1) Кулпыру, корпстену, ажарлану. // 8 том, 340 б.
Мен гашыкпын коруге эдщщкп, // Тепе кылып квркейген вм1р
туеш. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 262 б.).
23. Корксй // 2) Элдену, турмысы женделу. // 8 том, 340 б.
Жетшсрщ корксйсш, // Жет1мдерщ упкейсщ. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,42 б.).
24. Кабында // Каптап кету, каулау, кушею. // 8 том, 688 б.
Жиырмадан шыккан сон отыз бардык, // Сол кезде кабындады
урлык-карлык. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 236 б.
Култума Сармурагулы).
25. Кабыпда // Каптап кету, каулау, кушею. // 8 том, 688 б.
... эцпме озшен-оз! кабындап туа бередь (Майлин Б. Кызыл
жалау, Жазун 1ы, 1979, 255 б.).
26. Кабмпда // Каптап кету, каулау, кушею. // 8 том, 688 б.
«Бурый жол журш келсем, мапыма уЙ1р т п , кулш карсы алушы
ед 1, осыган не болды?»- деген сек1лд1 жаманшылык ой тага
кабындап, магап решш тугыза бергендей болды. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 261 б.).
27. Кабыпды р // 2. Ауыс. Ушьпсгыру, кагынту, кушейту. // 8 том,
688 6 .
Ею жагып б1рдейкабыидырып, кернеп алган араздык енд 1
болымсыз б!р 1Л1ккс жсте бере, астан-кестен жарылатын сиякты.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭб, 1961,209 б.).
28. Кайна // 3. Ауыс. Екшш удеп, кушейе, кыза тусу. // 9 том, 43
6.
МэшЬурден келе жатыр онер кайпап, // Булбулдай капастага
турган сайрап, // Самаркан, Бухар, Таш кент — бэрш кезген, //
Жасында 61р кем отыз тэнр1м айдап. (Копеев М-Ж. МэшЬурдщ 46
жасында ... «Жулдыз» журналы, 3, 1984, 178 6.).
29. Кайымдас // 3) Шиелешсу, б1р-61р1не карама-карсы кел1су. //
9 том, 68 6.
Э з 1ршс, 6\р байкаганы- бурым зиялылар арасындагы шешшмеген
шне, кайм м ласкап кайшылык б1рте-б1рте терендеп, халыктын кальщ
ортасына да келхп жеткен екен. (Жумадйюв К Сонгы кеш, 2, Жазушы,
1981,370 б.).
30. К апаггап // 2. Ауыс. Эсш-жет 1лу. // 9 том, 224 б.
53
0 Л1 уйрсну, капаттайу дэу1ршде журген жас домбырашы уинн
домбыраиыц кулагынбурамастан сол сеякеуш кушнде б!р куй тартты.
(Бакбергенов С. К^айран шешем, Алматы, 1963, 187 б.).
31. Каркыида // 1) Ектндеу, жылдамдату, тездету. // 9 том, 375
б.
Каркыидаймыз жылдан жылга // Табысамыз мьщнан мыцга.
(Жансупров 1. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 391 б.).
32. К ары ипа // 2. Ауыс. Эрлеу, оркендеу, каркындау. // 9 том,
411 б.
Жацакай журтка эшкере дабыстарьщ, // Дэулетп салтанатка
карыш тадыц. // Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 221 б. Серат
Еруэлгулы).
33. 1\аула// 3. Ауыс. Барган сайын кушейе тусу, ершу, удеу.// 9
том, 496 б.
ПэлП Пэл И Каула ецбепм! // Социалды еркщ ёлш. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 392 б.).
34. Каула// 3. Ауыс. Барган сайын кушейе тусу, ершу, удеу.// 9
том, 496 б.
«Имамдарга мыц мэртебе алгыс пен шуюршйнк!»- деген
хабарлар медреселерде, мепптте тугел каулады. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 86 б.).
35. Каул а/1 3. Ауыс. Барган сайын кушейе тусу, ершу, удеу.// 9
том, 496 б.
Бшсмш, одан эл 1 жанып аулак, // Жаксы умгг кекхрепнде жатыр
каулаи. (Орманов Г. Тандамалы олендер!, Жазушы, 1967,41 б.).
36. Каусыр // 4. Ауыс. Менгеру, игеру, уйрену. // 9 том,500 б.
Шертсйш: шсб1м шецберд1, // Шенберд1 иген шебердц // Кайыган
жерд! онерд!; // Каусыргаи тауды ерлерд1. (Орманов Г. Тандамалы
елеццер1, Жазушы, 1967, 91 б.).
37. Козда // Ескерту: «Казак эдеби иЙ1нщ сезд 1п» (9 том,
Алматы, 2011, 654 б.)
кггабында создщ бул магынасы ескершмеген. Б1здщше: «2. Ауыс.
«Эршу, даму»- угымы орнектелген. К-Ж.
Койрсш ще коздан бара жаткан кещлсгз ойга Еламан катты
тыйым сан, тежеп тасгады да, ертеден бер1 езшщ аузына карал
отырган юс1лерге назар аударды. (ИурпеГпсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 435 б.).
38. К °3Даи // 2. Ауыс. Тутану, туындау, ершу. // 9 том, 654 б.
Арызшылар б1рпндеп даусын шыгарып келе жатканын байкап
отырган улык коздандырмай басып тастау унин. (Эуезов М. Килы
заман, Жазушы, 1975, 15 б.).
54
39. роздан // 2. Ауыс. Титану, туындау, ершу. // 9 том, 654 б.
Кысы, жазда айтылгандай жаманшылыктар бхрде солгындап,
б1рде козданын быксыган сайын. агамнын колка-журепн кабады.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы,5, Жазушы, 1980, 205 б.).
40. Коздаи // 2. Ауыс. Тугану, туындау, ершу. // 9 том, 654 б.
[Абай Кзкггайга:] Сонда орныкпай, тагы маган ерш кетсен ыбыржыбыр коздапа бсредь (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, Жазушы,
1980, 353 б ).
41. Коздат // 2/2. Ауыс. Оршпу, улгайту, кебейту. // 9 том, 654 б.
Гулед1 б1рак кос мерген// К|оздатып килы эцпме; // Бхрше-бхрх
туе келген// Туб! жок суайт, эрине. (Орманов Г. Тавдамалы олевдерй
Жазушы, 1967, 233 б.).
42. Коздат // 2/2. Ауыс. Оршпу, улгайту, кебейту. // 9 том, 654 б.
-Бауырлар, осындай эцпмеш коздатып кайтеавдер? (Жумадшов
К- Сонгы кош, 2, Жазупш, 1981, 380 б.).
43. Делсбссш коздырды // Шабыттандьфды, рухтандырды,
жел!кт1рд1, кызыктырды. // 9 том, 655 б.
Ей, Кульш, коздырмашы делсбемд 1, // Жаза бер онан дагы
кенегещй. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 254 б. Омар
Шораяков).
44. Курал // Жннакталу, топтастьфылу, басы б*рЁгу. // 10 том, 377
б.
Басыннан дэурсн б!р етсе, // Кайтадан дэурен куралмас. (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 150 б. Нурым Шыршыгулулы).
45. Мазла // 2. Ауыс. Жайнау, жаркырау. // 10 том, 739 б.
Ознщ! тмные корген куанышым- // Маздасын кекхрепмде
шамшырактай. (Орманов Г. Тавдамалы елевдер!, Жазушы, 1967, 38
б).
46. Манды // 1с| мандымады// Шаруа ойдагыдай журмед!, жолы
болмады. // 11 том, 57 6.
Кут деген бурынгылар маллын астын, // Малдын астын кугпесен
мандымассын, // Алдыннан мал, успннен уй«н кетсе, // Кеуек кылып
жата алмайсын кардын астын. (ХУ-ХУ1П г. Казак поэзнясы, Гылым,
1982, 168 6. Шал (XVIII г.).
47. М аркай // 3. Ауыс. Конйн осу, шабыттану, мактану. //11 том,
84 6.
Ксрсмст колдау гауып, кон>л1м маркайып калган мен енд1 конак
келердси едэуэр бурып уйге кайтты м .(Колл и из У.У. Ай езулел) асыл
тас, Жалын, 1978, 223 б.).
48. Мзуслсп //Жан-жакты толысып есу. //11 том, 143 б.
55
Шоканныц ... атак-абыройы сазды жердщ бэйтерегхндей кун
сайын мэуслспш бшхсген барады. (Муканов С. Аккан жулдыз, 2,
Жазушы, 1970, 153 б.).
49. М спдс // Есксрту: 15 томдык «Казак эдеби тш ш щ сезд1п» (11
том, Алматы, 2011, 192 б.) кггабында бул сездщ бхрер магынасын
келтхрумсп шектелген де , екхнхш бхр магыналары карастырылмаган.
Бхздщше: «Дамып жетшух»- магынасы деп келедх. Осы магына жэне
буган шхстхрше бершген тагы 4 мэтшде кайталануы да аталып
отыргаи соз колданысыньщ ерхсх кен екешн ацдата алады. К-ЖБаска тускеп сойкахшыц// Байкадыц ба мецдеуш? (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 15 б.).
50. Мсцдс // Дамып жетхлдх. К-Ж1здеп келген елхнен, // Туып-ескен жерхнен, // Ёсхткеш бул
болып, // Касхретх удеп, мецдед|. (Майлин Б. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 77 б.).
51. М сгдс // М сцдс // Дамып жетхлух. К-Ж.
[Абай]. Б'фауык, коптен бойын мегдеген ел кайгысьхна кетедх.
(Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,278 б.).
52. М сцдст // Дэрмешн кетхрту, аекынту. // 11 том, 192 б.
Элсхрстхп, мсцдст!!. // Мендеткенх емес пе, // Тура калып
кысканда, // Аузынан жаудыц кан кеттх. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977,
194 б.).
53. М сгдст // М сцдст // Дамытып жетглдхру. К-ЖОсы тунде Дэрксмбайды халх ауырлап, сагат сайын мегдете
бердх. (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 166 б.).
54. М сцдст // Дамытып жетшдхру. К-Ж.
Кейде бул снякты елее кенеттен жхгерш тасытып, уытын бойга
жая мсцдстс туседх.... (Горький М. Фома Гордеев , Жазушы, 1978, 54
б.).
55. Н ьн ай// Беки тусу, кушехо. //1 1 том, 589 б.
«Ншкхолмес» те и ь и а я р , // Жалдан- жылга кушх артып. (Орманов
Г. Тацдамалы олевдерх, Жазушы, 1967, 84 б.).
56. Н ы гай // Беки тусу, кушею. //1 1 том, 589 б.
Оган карагаи сайын мен оньщ Брай гонга элдебхр купил максатпен
келгехйнс ссшмхм н ы гая тустх. (Коллинз У.У. Ай сэулелх асыл тас,
Жалын, 1978, 221 б.).
57. О ктс // 1) Улгаю, ершу, кушею. // 12 том, 116 6.
Сол сорып зкетш бара жаткан ажалдыц , айдаЬардын суык лебх елхм демх октси тур. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы,
1980, 421 б.).
56
58. ©ндф // 5) 1сп тындыру, аяктау, нэтижесш шыгару. // 12 том,
152 б.
Ыссыга калмай сргецп сапкынмен едэу1р журш жол евдцрш
тастады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 704 б.).
59. 6н ;п р // 5) 1сп тындыру, аяктау, нэтиже шыгару. // 12 том,
152 б.
... 1С1 алга басып, ондйрш-ак тастаганын коргенде, ... озше-ез1...
разы боп калды. (Каиахин 0 . Кушрет, Жазушы, 1979, 239 б.).
60. 0 р // 4) Шубыру, каптау. // 12 том, 187 б.
0 р д | мс содап [уйден] эн мен куй // 0 м 1рщ толгап ел-елдщ.
(Орманов Г. Тандамалы олевдерг, Жазушы, 1967, 372 б.).
61. 0 р б | // 4. Ауыс. Туындау, оршу. // 12 том, 188 б.
... кейб 1реулерьЖалмагамбет кажыныц шешесшщ шанырагына
мшш келген «кулдан» орбЁгендср,... (Майлин Б. Кызыл жалау,
Жазушы, 1979, 205 б.).
62. 0 р б |// 3) Даму, орлеу. // 12 том, 188 б.
Зср салыи тындасаныз, мазасыз муннан орбЁгсн намыстын...
(Сматасв С. Ел 1м-ай, Алматы, 1978, 7 б.).
63. 0 р б |// 3) Даму, орлеу. // 12 том, 188 б.
Наразылык орбЁгсн кезен гой. (Сматаев С. Ел«м-ай, Жазушы,
1980,43 б.).
64. 0 р б |// 3. Ауыс. 0су, даму, жет!лу, оркен жаю. // 12 том, 188 б.
-Казактар, агаластыктан орбитЁп туыскандыкты агайын дейда,...
(Кекшбаев О. Уркер, Жазушы, 1981,415 б.).
65. Орбгг // 2) Кобсйту, молайту. // 12 том, 188 б.
Рсволюцияпы астыртын эз1рлеп келе жаткан улкен куигтер болса,
олар да жадагы крестьян наразылыгын катты пайдаланып, оз 1стер 1н
е р б т п кстугс эз1р тур. (0уезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы,
1980, 400-401 б.).
66. Орбгг // 2) Кобсйту, молайту. // 12 том, 188 б.
Ер’пс бойы бГздщ аргы ата-бабамыз туы п оскен, ... ур!м-бутагын
врб|тксп ата мекс!Йм 13. (А к ы ш ев 3 . А кбел асуы , А л м а т ы , , 1971, 3 б.).
67. О рбгг// 2) Кобсйту, молайту. // 12 том. 188 б.
Ел 1ШШДСП гартыс пен жанжалдын бэртн озшенорбгтетш онын...
(Оразалин К. Абайдан соц, Алматы, 1972, 96 б.).
68. Орле // 4. Ауыс. 1лгер1 басу, д ам у.//12 том, 200 б.
Жумакгы коргем де жок, олмек те емен// Сендермен кунде б|рге
орленке тем... (Орманов Г. Тандамалы олендерк Жазушы, 1967, 347
б).
69. Орш слсн // 1) Ерепсу, касарысу, ек1лену. // 12 том, 210 6.
57
Журт кобейген кезде Кулжэмила т н т орш слеш п кетп.
(Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 14 б.).
70. Орш ! // 2) Ор1с алып, жан-жакда жайылу, каулай тусу. // 12
том, 2116.
- «... Тегшде оз басыцмен байлпыскан сездщ ерннгеш курсын...»деп, т е н и ПЭ31К жайга туспал жасады. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961, 115 б.).
71. О рш гг // 2. Ауыс. Аскындыру, ушыктыру, щиелешспру. // 12
том, 212 6 .
Абай мен Тэкежан араздыгын хштей тшейд 1 де, сырттай айламен,
алты кырдыц астынаы орнпте журед! гой, Шубардын шыкпастан
баккан какнаны- ошрлнс какпаны осы емес пе? (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 26 б.).
72. врЁстс// 2. Ауыс. Даму, алга басу, еркендеу, орлеу. // 12 том,
217 6 .
Осылайша басталган оцпме тарам-тарам жол тауып, одан ары
ор!стсй 6срд 1. (Сапаев Г. Тугаи жердей алыста, Жалын, 1982, 74 б.).
73. ©рхстс // 3. Ауыс. Эрбу, жалгасын табу, туындау. // 12 том,
217 6 .
Фомапыц тхрййлхп осылайша кун санап орЁстей бердх, бул жаппы
алганда куГип1ш-суЙ1Н1Ш1 аз, буйыгы еш р ед1. (Горький М. Фома
Гордеев, Жазушы, 1978, 52 б.).
74. б р а т е ц // Орхстеу, еркендеу, шгерлеу. //1 2 том, 217 6 .
О р 1стснски онер 1м,// Куншыгыста ез ел 1м, // Баркадар гапсын
бауырдан! (Ж ансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 216 б.).
75. врГотёт// 2. Ауыс. Э рбпу, жалгастыру. //1 2 том, 217 6 .
0 м 1рш орхстстпей ере салып, //Тукырткан турмыс талай
багландар да. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 268 6 . Сара
Тастанбеккызы).
76. С аб акта // 2. Ауыс. Сезд1, энпмеш эр 1 карай дамытып
жалгастыру. // 12 том, 509 б.
С абактапсол эн, жок кумэн, // Тугызган нелер толгауды.
(Орманов Г. Тандамалы елендер, Жазушы, 1967, 374 6 .).
77. С аб акта // 2. Ауыс. Сезд1, энпмеш |щ карай дамьпып
жалгастыру. // 12 том, 509 б.
Ыршама уакыт ой ушыгын сабактап отырды да:
- Ендеше, -дед 1 атын тебщщ калып,- ш керхнгеннхн аягына
жыгылып, бет-бет'1М1збен кангымайык. (Сапаев Г. Туган жерден
алыста, Жалын, 1982, 38 б.).
78. Селбес // Б 1р-б 1рш е демеу жасау, септесу. // 13 том, 140 6 .
58
Эркхммен тагы сслбесш // Аз гана жерд1 жыртыпты. // Орманов
Г. Тацдамалы олендерх, Жазушы, 1967,49 6 .).
79. Секпр // 3. Ауыс. Асып-тасу, даидайсу. //13 том, 152 6 .
Жхпттщ тагы 61р! туссш еске, // Сеппрген ол 61р сабаз кара
кушке. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 321 б. Акан серь).
80. Ссм 1рт // Есксрту: «Казак эдеби тшшщ сездщ » (13 том,
Алматы, 2011, 152 б.) кггабында бул сездщ ауыс. магынасы
камтылмагапдыктап, ез байламымызды енпзем1з: «2. Ауыс. Кезкарас,
■плепн оару, улгайту». К-Ж.
Мнн коп айта берссм таусылмайтын, // Сум жанын сем|рткен бул
жамандыктан. (Бес гасьф жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 202 б.
Бактыбай Жолбарысулы.).
81. Серий! // 5. Ауыс. Сергу, бой жазу. // 13 том, 174 б.
Осылайша хшкепх |р1н, жегеш желхм болып бграз журген сон, ол
тагы бхр ссршлш , озшше бхр эрекет жасап баккан. (Сапаев Г. Туган
жердей алыста, Жалып, 1982,47 б.).
82.Таскмнда// 2. Ауыс. Куш-жхгер, куаттьщ, акыл-ой, сез1мнщ
асып-тасуы. // 14 том, 25 6 .
Таскы ндайм ы з шабуылга // Аскындаймыз жылдан жылга.
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 391 б.).
83. Тсбшдс // 3. Ауыс. Сьгртка шыгу, байкалу, кершхе беру. //
Семипарияиы бтргенн ен кей1н, мен осы К1м боламын деген ой
орала берш с;й, сол ойы эл! теб|ндсгсп жок. (Мусрепов Г. Жат
колында, «Жулдыз» журналы, 3, 1982, 30 6 .).
84. Т олы к// 2 ) Осу. жет1лу, кемелдену. // 14 том, 248 6 .
Е стш п то лы к кан ^сайын сулулыгы да толыга 6ерет1н кыз
болалы. (Мусрспов Г. Улпан, Жазушы, 1975, 63 6 .).
85. Т о л ы к // Е сксрту: «Казак эдеби тйннщ создхп» (14 том,
Алматы, 2011, 249 6 .) кхтабында создхп бул магынасы
берхлмегендхктен, оз топшылауымызды келтхремхз: «Дэулет, сезхмнщ
т.с.с. мол болуы» К-Ж.
Ку1н кеше гол ы ксы п турган дэулет, // Торт тулхп туп-тугел емес
пе едх? (Майлин Б. Шыгармалары, I, КМКЭБ, 1960, 181 б.).
86 . Т о рл а I I 6 . Ауыс. каптау, басып кету, коршау. // 14 том, 298 б.
[Оразбайлын Абайга карсы шеб|]. Осындай алыстан торлаган
шепт1н туй 1лепн жапды жерх, енд| Кунанбай аулына кел1П тхрелген.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 365 б.).
87. Тоне //4. Ауыс. Токтаусыз, есслсп жумыс хстеу. К-Ж'
Бос уакьпта жумыстан // Жиналыс тепе окыды, // Оку, бш м,
онсрд|// Томен снд| токыды. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 293 б ).
59
88. Тоислси // Токтаусыз жаудырылу. // 14 том, 349 б.
Сурау усп-устше тонелендц (Дэулетбаев М. Кызыл жар,
Жазушы, 1976, 128 б.).
89. Тугаиды р // 2. Ауыс. Ояту, пайда болдыру, орийту. // 14 том,
445 б.
Арана араздык оттутандырма, // Бшгенге: ашу- душпан, акылалтын. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 192 б. Кете Жусш
Ешниязов).
90. Тутас // 2/1. Бхр-бгргне жалгасу, уштасу. // 14 том, 445 б.
Ал, жацада Тэкежанды Оразбай шыргалап ьартыпты дегенд!
есйген Осиан: «булар косылса, жауыздыктьщ шеб1 тутасып, бэле
улгайып кетед 1» деп ойлады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 204 б.).
91. Тутас // 2) Б 1р 1гу, шогырлану. // 14 том, 446 б.
Сонда менщ осиепм дарыган кедей туысымнын шеб 1 тутасып,
саны молайганда, Абаймен тепе ел 1м болып табысар. (Эуезов
М.Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 248 б.)
92. Тутас // 2) Б^р^гу, шогырлану. //1 4 том, 446 б.
Эсер ауыл отасып, // Жарскан сон жаца 1рге; тартар 1ске тутасып,
// Жаралгапдай жан б1рге! (Орманов Г. Тандамалы елевдер 1, Жазушы,
1967, 84 б.).
93. Туздл // Пайда болу, калыптасу. // 14 том, 465 б.
Тау болып жаралмаса да, тауга ел1ктеп тузалгендей, муньщ да
езшше койнау-койпауы жылга- жырлары, эр жерде сылдырап аккан
булакгары бар. (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 3 б.).
94. Т уле г // з. Ауыс. Шыныктыру, шындау. // 14 том, 488 б.
Киындыкка ренж 1н, // Бузбандар, бектер, тусвдП // ТулетЁп тупн
т 0кт1р1н, // Кайтадан кылар ушымды! (Бес гасыр жырлайды, 3,
Жазушы, 1985, 285 б. Ьтшеуов Т.).
95. Улас // 1) Бтщ уршё жалгасу, уштасу. // 14 том, 707 б.
Жауын-шашынсыз ызгырган кара каткак суыктын зэщ сынбай,
осы б 1р кылшылдаган калпымен карлы кыска капай уласканын
ацгаршай калагьшдай едь (Нурпейхсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
256-257 б.).
96. Улас // 1) Б 1р-б 1рще жалгасу, уштасу. // 14 том, 707 б.
Б 1рт 1пден орындарынан турган койлардын пыекырган, 1Ш1нара
мацыраган ундер1 б1р-б!рше уласатуст!. (Сапаев Г. Туган жерден
алыста, Жалын, 1982, 3 б.).
97. Улгай // 2) Оршу, шиелешеу. // 14 том, 708 б.
60
Бара-бара: «ага султан басымен Бежейдщ аулын шапты, ез
колымен кыруар елд 1 кырка матады... дурелед!» деген сездер бэле боп,
улгаймай тура ма?.. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 115 б.).
98. Улгай // 3) Удей, удей тусу. // 14 том, 708 б.
Б1рак уакыт откен сайын шанньщ колем! улгайып бара жаггы.
(Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 10 б.).
99. Улгай // 5) Кенею, аукымы арту. //14 том, 708 б.
... бул алшактыктын кун санап улгая беретшдтн де сез1НД1.
Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 63 б.).
100. Уш кында // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сездйгг» (14 том,
Алматы, 2011,777 б.).
Байсалга тиген б!р кыстауды кутан - зорлык- Соданушкындап
кеп, мына ... - дей бергенде, Кунанбай Абайды токтата бердь (Эуезов
М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1981,258 б.).
101. Уш кында // 4. Ауыс. Кебею, ерю алу. КЖ .
Ашулы шабыт болатын. Сонын уш кы ндаган отынан, тамаша
терен, ойшыл б»р толгау туардай. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 395 б.).
102. Ушта // 2 .Ауыс. Щеберлш пен енерл 1кт1 арттьфу, жетщшру.
//14 том, 781 б.
Унивсрситсттс бш 1М алып, талантынды уш тар едщ. (Жумадшов
К Сонгы кош, 2 , Жазушы, 1981, 295 б.).
103. Уштас // Уласу, жалгасу. //1 4 том, 781 б.
Сакара той секщщ, // Элде алатау ж еятщ ц: // Куанышка
уш тасты! (Орманов Г. Тандамалы елендер1,Жазушы, 1967,94 б.).
104. Уде // Б1р нэрсе каркынынын калыпты шамадан артуы,
улгаю, кушею. // 15 том, 10 б.
Сен байлыкнен удсдщ, //Мен жоктыкпен жудед1м. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 2116. Бактыбай Жолбарысулы).
105. Уде // Бхр нэрсе каркынынын калыпты шамадан артуы,
улгаю, кушею. // 15 том, 10 б.
Осы создщ аягы, // Ашуменен баягы// Улгайып. удеп, от болып, //
Суп-сур болды асмл за. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960.
78 б.).
106. Уде // Ыр нэрсе каркынынын калыпты шамадан артуы,
улгаю, кушею. // 15 том, 10 б.
Дау удсгсп. сл ел1рген- //Кунде жиын, аттаные, // Кек шолакты
кедей де жур. // 1здсгс 1н ру, намыс. (Майлин Б. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960,289 6 .).
107. Уде // Бхр нэрсе каркынынын калыпты шамадан артуы,
улгаю, кушею. //1 5 том, 10 б.
61
Меньшовна дегендерг. «Согысты удетем 1знем1ст1 женгенше
куралды колдан тастамаймыз» десед1. (Дэулетбаев М. К,ызылжар,
Жазушы, 1976, 131 б.).
108. Уде // Бгр нэрсе каркынынын калыпты шамадан артуы,
улгаю, кушею. // 15 том, 10 б.
Кешке карай боран мулдем удей тусть (Куприн А.И. Тажал,
Жазушы, 1978, 113 б.).
109. Усте//Бф нэрсенщ устше тагы косу, еселеу.// 15 том, 85 б.
Он субе кабырганы жогаргы торт табакка, алтауын ею
жауырынга, тёртеущ ею асык жшкке устейсщ. (Кекшбаева Э.
Кусканаты, Жазушы, 1978, 134 б.).
110 . Устсмслс //Б1рдеменщ устше тагы косу, салу.//15 том, 86 б.
... жумсак кой етш тарелкесше устемелеп салып, ... (Гончар О.
Конырау, (ауд. К-Ыдырысов), 1973, 12 б.).
111. Устемслст // 1) Еселету, косу. //15 том, 86 б.
... салыктыустемелстш сшесш катыратын кершедг (Муканов С.
Мелдар махаббат, Алматы, 1971, 393 б.).
112. Ш а л к ы // 4. Ауыс. Шарыктау, калыктау. //15 том, 225 б.
Домбыраныц куйлерг ...// Кеулеген рухтьщ иманы, // Ш алкы ган
екпш купи ед1. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 158 б.)
113. Ш а л к ы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймау. // 15 том,
225 б.
Бегембай сынды батырдьщ // Береке берсш артына-ай, // Сабыр
берсш халкыца-ай, // Жасаган не жар болып, // Бешште нуры
ш алкыгай. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 111 б.
Умбетей (XVIII г.).
114. Ш а л к ы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймау. //1 5 том,
225 б.
Аймак, аймак, аймак кол, // Дария болып ш ал кы м ас, // Аягы
темен аккан сон. (втем ков М. Элендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 47 б.).
115. Ш а л к ы // 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймау. // 15 том,
225 б.
Кемдйсп кедей кснелсш, // Ешщзге елге тенелсш; // Тег1ст1кте
тенел1п, // Ш ал к ы сы п ш ы шаруам! (жансупров I. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960,216 6 .).
116. Ш ар н ы // 5. Ауыс. Шалыктау, желпшу.//15 том, 225 б.
Жастардыц б 1р-б 1р!не кумары артып, // Тутанды оты жалын
шарпын. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 264 б. Сара
Т астанбеккызы).
117. Ш иры к // 5) Катулану, ыза болу, терюше сыймау. // 15 том,
371 б.
62
Сулу акынпьщ жыры, кейде терец толкып, кейде ызамен
ш ирыгады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 331
б).
118.
Ш ы рка // 5. Ауыс. Эркендеп алга басу, карыштап даму. // 15
том, 592 б.
Колхоздын тынбай ш ыркап есу1 как, // Кеппшпк осы отырган
кепш соган! (Орманов Г. Эуезов Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 395 б.).
126
Ос 1МД1К сипаты
126 а. Агаш сипаты
1 . Балак // 4. Ауыс. Ойлы-кырлы жердщ [соиымен б 1рге агаштьщ
т.с.с. К-Ж ] аяк шеш, шет жагы. // 2 том, 658 б.
Дегенмен герсктердщбалак жапырактары саргайып тусе
бастапты.(Муртазаев Ш. Кызыл жебе, Жазушы, 1980, 463 б.).
2. Ак балты р // Жаркырап бултиган. К-Ж.
Ак балты р, сулу кайын, сумбш шырша. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, Алматы, 1960, 79 б.).
3. Балбы ра // 5. Ауыс. Улб1реу, уылжу. / / 2 том, 673 б.
Гулдегсн, бггкен жапырак, // Бутактары салбырап, // Уакыты ед1
жетшген// Кез тартарлык балбырап. (Торыайгыров С. Шыгармалары,
1 Жазушы, 1967, 96 б.).
4. Балбы ра // 5. Ауыс. УлбЁреу, уылжу. // 2 том, 673 б.
Ак бшек кылацыткан балгын кайын, // Майыскан мацайында
балбырап тал. II Орманов Г. Тандамыл елеадерх, Жазушы, 1967, 348
б.).
5. Балгы н // 2/1. Эр1 е с т жетшмеген, б а л а у с а (ес1М Д 1к ). II 2 том,
675 б.
Карасац не кейбхр балгын бутага: II Уксайды дэл улпшдеген
ботага. (Орманов Г. Тандамалы елендер], жазушы, 1967, 325 б.).
6 . БсрЁип сн // Бсршже айналу, шор болып б1ту. // 3 том, 288 б.
Миуалы агаштын жаца п1скен жем1С1 бсрнптенш, балгын
жапырагы мезплс!Э саргайганы ма? (Эгпмкулов Т. Акбоз ат, Алматы,
1962, 198 б.).
7. Бурал // 3) Толыксып, толкып, майысу. // 3 том, 720 б.
Бурала б!ткен емендей // Кисык гуган адамсыц. (ХУ-ХУШ г.
Казак поэзиясы, 1 ылым, 1982, 104 б. Умбетей (XVIII г.).
8. Бурал // 3) Толыксып, толкып, майысу. // 3 том, 720 б.
Озгелср! буралып, // Б|рше-б|р1 оралып, // Жанырактам кумбез
жасап тур. ( I орайгыров С. Шыгармалары, 1, жазушы, 1967, 97 б.).
9. Бурлеи // 1) Тушрппктер! жаруга таяну. // 4 ом, 65 б.
63
Бартш бута бурлснш, // Тоядеп тулщ турленш, // Когерын гул
токкенде// Ел кыстаудан кошедг (Жансупров I. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 183 б.).
10. Д ьщ ы лд а // 4. Ауыс. Дык-дык сип катып калу. // 5 том, 97 б.
Бойындагы нэршен тугел айырылып ды ц ы лдап катып калган ку
агаш капел1мде шжпейдь (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,
120 б.).
11. ЕлбЁре // 3) Калт-калт ету, елбендеу, д1ршдеу. // 5 том, 223 б.
Сулу терек // ... Койлегщ кок, // ©рнеп коп, // Кулпырады
елб1рси. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 227 б.).
12. Ж айкал // Ыргалып тенселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
Жапанга бпкен бэйтерек, // Жапырагын байкасан, //
Ж айкалмагы желден-д1. (0 тем 1сов М. ©левдер жинагы, КМК©Б,
1958, 37 6 .).
13. Ж айкалт И Жайнату, гулденд1ру.// 5 том, 575 б.
Жагасына кыршын бггкен тал ед1, // Жапырагын ж ай кал ты п , //
Терек етсе, тэщр егп. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гьшым, 1982, 73
б.Шалки1з (XVIII г.).
14. Желб1ре // 2) Жайкалу. // 6 том, 284 б.
Кербезсщ манызданган, сулу терек! // Орандьщ желб^реген
жасыл желек. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 156 б.).
15. Желект! // 1) Жап-жасыл, кокпенбек. // 6 том, 291 б.
Ыргаган кокке бойлап карагайы, // Касында кок желект! аппак
кайыц. (Сейфуллин С. Шьн'армалары, 2 том, Алматы, Жазушы, 1987,
8 6.).
16. Шл // Майысу, бас жагыньщ салмагы басу, томен карай
салбырау. // 7 том, 398 б.
[Кузде]. Кайгырып кайьщ Н1Л1П, // Жапырак курап туЙ1Л1п, //
Селдхреп шашы суйылып, // ©ткен кунш санады. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 195 б.).
17. Кок 1рск ксрд 1 // Агатьщ т.с.с. жогаргы жагыньщ созылып
б1ту1.К Ж.// 7 том, 636 б.
Мэул1м агаш кокке орлеп, // Кок1рег1н керед 1. (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,268 б.).
18. Колбецде// Колбен-колбен ету, эрл1-берл! журу, козгалу. // 8
том, 258 б.
Капаста аспаннан баска не кор1нуш1 ед1. Рас, турме туб1ндег1 нар
еменнщ б!р бурагы колбендеп, жасыл жапырак коз алдайты.
(Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1, жазушы, 1978, 125 б.
19. Калкала//2) Колегейлеп тасалау. // 9 том, 141 б.
64
... ею жагымызлы б 1рдей тоне калкалаган сымбатты карагайлар .
(Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 160 б.).
20. К ы ланы т // Акшыл тарту, бозаиыту. // 10 том, 522 б.
Ак бшек кыланытканбалгын кайьщ, // Майыскан манайында
балбьфап тал. (Орманов Г. Тандамалы елендерх, Жазушы, 1967, 348
б.).
21 . К ы рш ы н // 2 . Ендьенд! кектеп, вне бастаган тал, оехмдхк. ,
т.с.с. К-Ж.// 10 том, 6116.
Жагасына кы рш ы н бшсен тал едх, // Жапьфаган жайкалтып, //
Терек етсе, тэнхр етп. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 73
бЛДалкшз (XV -XVIII г.). 22.Мэуеле //1 ) Каулап осхп, жемхс беру,
толысып шсу. // 11 том, 143 б.
... тек онда булар [теректер] будан да комактанып, мэуелеп
кетедх. (Гончар О. (ауд. К-Ыдырысов), Алматы, 19723,11 б.).
23. Орал // 1/1. Буркелш, жабылу, оратылу. // 11 том, 719 6 .
Озгелсрх буралып, // Бхрше-б1р1 оралып, // Жапьфактан кумбез
жасап тур. (Торайгаров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,97 б.).
24. Оран // Гулге оранды // Жайкалды, жайнады, жаркырады. //
11 том, 727 б.
Жапырак гулге оранып, // Алашка керпс сэн К1рд|. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 78 б.).
25. Орёл // 3. Ауыс. Орбу, туындау. // 12 том, 213 6 .
Карагай, кайын ор1пгсн // Суйсше корем корк1нд1: // Шашагы
самси топлгеп// Куздарын кшем секшдо. (Орманов Г. Тандамалы
олевдерх, Жазушы, 1967, 351 б.).
26. ОрЁмдсй // Жан-жас, уыздай, балгын. // 12 том, 214 6 .
Нура бойынын жасыл жапыракка оранган, самсыган сымдай,
орхидей сулу калын талдары да... (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,53 б.).
27. Салалы// Есксрту: «Казак эдеби тшхнхн создхп» (12 том,
Алматы, 2011, 586 б.) кггабында сездщ осы мэпиге катысты магынасы
карастырылмагаи. Ызд1нше: «тармакталып, салаланып оскеи»- тусхнхп
лайык тэрхздх. К-ЖС алалы талдар салбырап, // Сайда самал еседх. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 140 6 .).
28. Самсы // Самса// 1) Бхрхнен сон б!р! Т1зтхп, каз-катар туру.//
12 том, 630 6 .
Карагай, кайын оршген // Суйсхне корем коркхндх: // Шашагы
самси топлген// Куздарын кшем секхлдх. (Орманов Г. Тандамалы
олендерх, Жазушы, 1967, 351 б.).
29. Сслти //1 ) Козгалмай турып калу, калтию .//13 том, 148 б.
65
... сирень меп акацияпын жогаргы бутактары элденеге кулак
аскандай, жылы ауада сслтиш тур. ((Тургенев И. Экелер мен балалар,
Рудин, Жазушы, 1977, 304 б.).
30. Сидалаи // I) Селд'феу, азаю, сиреу. //1 3 том, 188 б.
Куннен-кунге жапырагы тусш сидалаиып бара жаткан теректер.
(Кекшбаев 8 . Кусканаты, Жазушы, 1978, 224 б.).
31. Сидам // I) Сидалаиып ескен, узын. // 13 том, 188 б.
... дауыл тербе! ен караталдын жаныраксыз тереп мен кайыцы
сидамбу гакгарымсн р|рш-бф 1 сабалап шулап тур. (Жушсов С. Акан
серь 2, Алматы, 1977, 51 б.).
32. С олкы лда / / 1 ) Солк-солк ету, селкщдеу, д1р1лдеу. // 13 том,
261 б.
Тау га бггкен кайыцнын, // С олкы лдар басы жел етсе. (Бес гасыр
жырлайды, 1, Жазушы, 1984, 189 6 . Есет би (XIX г.).
33. С олкы лдак // 1) Селкшдек, селк-селк еткен. И 13 том, 261 б.
Сепзбай да долданды, // С олкы лдак курык колга алды.( Аксауыт,
2, Жазушы, 1977,272 б. ).
34. С о л к ы л д а к // 1) Селкшдек, селк-селк еткен. //1 3 том, 261 б.
Кулагер, жас кушцнен талым едщ, II Солкылдактаута бйсен
кайын едщ.(Жансупров 1. Кулагер, Казак совет эдебиетт
хрестоматиясы, Мектсн, 1977, 214 б.).
35. Сумбш // Эдем 1, сулу, тузу. //1 3 том,418 б.
Касында сумбш карагай // Сылана шашын тараган. (Орманов Р.
Тандамалы олсцдср!, Жазушы, 1967, 323 б.).
36. Суми // Сум1рею, сыпиып солбыраю, сумпию. // 13 том, 422 б.
Сумигсн
сушт
сурша
тал,
//
Шомылды
таудын
суына.(Жш!супров 1. Шыгрмалары, 1, КМКЭБ, 1960,44 б.).
37. Суш I // Ушюрлсшп бгткен талдын б!р турь К , Ж Л 13 том, 428
б.
Сумиген суип сурша тал, // Шомылды таудын суына.
(Жансупров 1. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,44 б.).
38. С ы исы ц // 2/1. Сидам, жпцшке, суйрж [карагай]. //Казак
эд 1би Т1лш щ сездпт, Алматы, 2011, 13 том, 530 6 .
С ы исы ц карагай жапкан тукт! бетгер! жакын жерден кап-кара
болып ушрейш... (Эуезов М. Шыгармалары, 1, 1 том, Алматы,
Жазушы, 1979,243 б.).
39. С ы исы ц // 2/1. Сидам, жпцшке, еуйрйс [карагай]. //казак эд!би
"ПЛШ1Ц с е з д т , Алматы, 2011, 13 том, 530 б.
Ол рПржан] эн, аскак есш сокканда, Кекшешц калыц сыпсьщ
карагайы ... тепле жапырылып, жол беред 1, бас иеда...(Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 438 б.).
66
40. Там ы лж ы // 1) Маужыраган тыныштык калыпка ену, белену.
// 13 том, 682 б.
Кез апдымда коркпцй ылги сактайын, // Турсын солай
тамылжыгап жас кайын! (Орманов Г. Тандамалы олевдер», Жазушы,
1967,246 б.).
41. Тарби // Арбию, жарбию, тарбию. //13 том, 736 б.
Тарбигап таргыл сексеуш // тамыры кусал даланын, (I Талыксып
жатты узак жылУ/ Тьшыстап ашпай кабагын. (Орманов Г. Тавдамалы
елевдер!, Жазушы, 1967, 216 б.).
42. Тснсел // 1) Овды-солды шайкалу, ыргала козгалу. // 14 том,
129 б.
Жапанга бггкен терекпш, //Енсемнен жел сокса да тецселмен.
(ХУ-ХУШ г. Казак поэзнясы, Гылым, 1982, 96 б.Актамберд! (XVIII
г.).
43. Тсцсел // 1) Овды-солды шайкалу, ыргала козгалу. //14 том,
129 б.
Тецсслд! агаш бутактары, // Курметтед] бас иш. // Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 175 б.).
44. Т олы ксы // 2)Эрл1-берл1 ыргалып тенселу. //14 том, 249 б.
Жапавда есксн бэйтерек, // Шыдамайды то.тыксып, // Арканын
соккан жслше. (XIX г. Казак поэзнясы, Гылым, 1985, 291 б. Кубала
Куанышкалиулы).
45. Топл // 7. Ауыс. Эдем 1лене уп-узын болып, томен салбырау.
// 15 том, 326 б.
Отыр ол сургылт, бшк жартасывда, // Топлген карагайлар
ортасында.
Орманов Г. Тавдамалы елевдер!, Жазушы, 1967, 346 б.).
46. Т о п л // 7. Ауыс. Эдемшене уп-узын болып, томен салбырау.
// 15 том, 326 б.
Карагай, кайын ор1лген// Суйс1не керем коркщщ: // Шашагы
самситоплгсн// Куздарын К1лем сек1лд(. (Орманов Г.Тавдамалы
елевдер!, Жазушы, 1967, 351 б.).
47. Тырби // 1) Аласа болып есу. // 14 том, 565 б.
[Кыс кез1иде].Жайкалган жапырактардан ауыра калып, кикышойкы болып турган кайын агаштары, бутактарытырбиып, кулдырап
турган бойларымсм. кушт! боранга косылып ок1ред1. (Дэулетбаев М.
Кызылжар, Жазушы, 1976, 3 б.).
48. Т ы рб ы к // 1) Тырбиып еспей калган. // 14 том, 565 б.
Туйсшн аяп.ш бер1к кып тусап, мурывдыгынан б!р тырбак
бутага байлап койды. (Сейфуллин с. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,
59 б.).
67
49. Т ы рбы к // 1) Тырбиып оспей калган. // 14 том, 565 б.
Ботагоз сол корган тастыц текшеленген жхктерше ескен ты р б ы к
карагайлардыц бхрхнен сон, бхрхне жармасып ... (Муканов С. Ботагоз,
Алматы, 1967, 76.).
50. Ты рбы к //1 ) Тырбиып оспей калган. // 14 том, 565 б.
... ты рбы к талдармен айналасын коршап койгандай... шагын
кол... (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978,27 б.).
51. Тырмыс// 2) Суйену, жабысу, таяну, кол созу. // 14 том, 569 б.
Сайдыц кабагына тырмыса бхткен жалбыр жапыракты агаш
Курымбайды коленкссше ернссхз тарткандай болады да...(Эдебие оку
кхтабы, 6 сынып, Майлин Б. Мектеп, 1977,93 б. Берен.).
52. Ш айкалт // 1) Ыргалту, козгалту. I/ 15 том, 198 б.
Тырнагын батырып ол гул бурше, // Ш айкалтып жас шынарды
салган зарга. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 273 б. Сара
Тасгамбеккызы.
53. Ш аш ак // 2 ) Б 1р нэрсенщ шет1, жиегх. //15 том, 299 б.
Кальщ ш аш ак карагайга // Караганмен уцшхп, // Жан жогына ол
манайда// Келтхрген жок ол кудхк. (Орманов Г. Тандамалы олендерх,
Жазушы, 1967, 22 б.).
54. Ш ок // 4) Щ§ топ, шокталган. //15 том, 384 б.
Зипа мен Жолбарысшок кайьщньщ туб1нде бхрш-бщ куалап
ойнап жур. (Жумадшов К- Сонгы кош, Алматы, 1974, 292 б.).
55. Ш улгы // 3. Ауыс. Агаш, осйЦцхк бастарыньщб1ресе жерге
ишп, бхресе бас котерШ козгалуы. К-Ж.
[Жел осер1] ... Ор коюрек карагайлар анда-санда бастарын бхр
шулгын калып... (Дэулетбев М. Кызылжар, Жазушы, 1976, 3 б.).
56. Ш ымыр / / 11с жхшшке, не жуан емес, жумырланган. К-ЖОртадда бшк смен агашы, ал томенде айнала шымыр,
шиыршыкгы туи шыбыктары отыргызылган. (Гончар О. Конырау.
(ауд. К-Ыдырысов), Алматы, 1973, 44 б.).
57. Ы ргал// 1) Тал басынын , осхмдхктщ желдщ лебхмен эрх-берх
шайкатыла тербелдх. // 15 том, 668 б.
Басы бурлх бэйтсрек // Бултка жетхп ыргалган // Жеткен кунх бхр
ажал-// Ара салын губхххен // Жермен жексен бхр кылган! ( Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 196 б. Майлыкожа).
58. Ы ргал // 1). Тал басыньщ , есхмдхктщ , желдщ лебхмен эрхберх шайкатыла тербелу. // 15 том, 668 б.
Каршыга кыран болса, тырна алады, // Жел сокса, узын агаш
ыргалады.(Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 226 б. Жаяу
Муса).
68
59. Ыргал // 1). Тал басыньщ , есхцдхктщ , желдщ леб1мен эр»бер! шайкатыла тербелу. // 15 том, 668 б.
Аппак кайын... // Ыргаласыц, // Бураласын// Козда кайда
сапасын? (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 227 б.).
60. Ыргатыл // 1) Шайкатылу, тербетшу. // 15 том, 670 б.
[Терек туралы]. Турасьщ ыргатылып тэкабарсьщ, // Баска агаш
коршбейд! сагаи серж. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ,
1960, 156 б.).
126 з. Агаштыц баска да сипаттары: б т м ц саны т.с.с.
1. Аида га ила //Жан-жактан каптау, коршау. // 1 том, 531 б.
...- бутагы бойын ком1п, арык бойында андагайлаган сирек
агаштар тур. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 224 б.).
2. Бытыс // Шым-шытырык шырмалып, шатысып жату. // 2 том,
598 б.
Сарысудьщ бойына бытыса б1ткен терекп, кайывды, емен,
уйедкш! кальщ тогайдьщ...(Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 71
б.).
3. Мама агаш// Ат байланатын мама агаштардын да орыньш ез!
тавдан бердь (Кекшбаев Э. Дала балладалары, Жазушы, 1968, 117 б.).
4. СслдЁрс // Сиреу, суйьшу. // 13 том, 1416.
Кайгырып кайыц ишп, // Жапырак курап тушлш, // СелдЁреп
шашы суйылып, // Откеи кун1 санады. (Сейфуллин С. Шыгармалары,
1, КМКЭБ, 1960, 195 б.).
5. Суй ыл // 2) Сел;иреу, сиреу. // 13 том, 360 б.
Кайгырып кайын ишп, , // Жапырак курап туйшп, // Седщреп
шашы суйылып, // Откен кун1н
санады. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 195 б.).
6. Сыисы // 2) Жыртыла айырылу, самсау, каптау, быжынау. // 13
том, 527 б.
Сыпсып гурган шынарлар саясынын // Мал-жанга кандай ед1
жагымдары! (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 73 б.).
7. Сыисы // 2) Жыртыла айырылу, самсау, каптау, быжынау. // 13
том, 527 б. Сыисыгаи кальщ тогай, томарлы кол. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 31 б.).
8. Сыисы // 2) Жыртыла айырылу, самсау, каптау, быжынау. // 13
том, 527 б. Жисп сыпсып турган ак кайын... (Акышев 3. Жаяу Муса,
жалын, 1978, 332 б.).
69
9.
С ы цсы // 2) Жыртыла айырылу, самсау, каптау, быжынау. // 13
том, 527 б. Сыцсып бдткен сумб1 тал... (Сматаев С. Ел 1М-ай, Алматы,
1978, 95 б.).
126
б . 0С 1М Д 1К
турлер»
1. А ж ы рак // 'Гамыры теренге кетш есетш копжылдык шептзд
б1р турь // 1 том, 127 б.
Ушрге косылмайтын мш ккер аттар ауылдьщ иек тусында
аж ы ры кты ойда жататын.[(Кекшбаева Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,
6 б.).
2. Бая // 3) Жацадан е с т келе жаткан, жас оскен, аласа, бэкене. //
3 том, 146 б.
... бхркелю бая караганнын жиепнде ... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962,9 б.).
3. Бой лауы к // 1) Бойлай есетш, бшк. // 3 том, 428 б.
Эзеннщ кец айдынды ею бетш б1рнеше саржандай куалай ескен
бойлауык кальщ курак кемкбрттГ. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1-кгтап,
Алматы, Жазушы, 1968, 207 б.).
4. Ж ьщ гы л И Шол, шолейт жерлерде, езен бойында, тогай
арасында осет1н жыцгыл тукымдасына жататын, бш кгщ 1-3 метрдей
бута. (Казак эдеби тшшщ сездМ , Алматы, 2007, 6 том, 731 б.
Кырлыгында оба бар, // Шункырында кога бар, // Адыра калган
Нарыннын// Ж ы ц гы л ы мен талы бар. (Отемков М. ©левдер жинагы,
КМКЭБ, 1958, 102 б.).
5. Каула // 1) Жаниай осу, тез коктеу. (ес 1мд 1к). // 9 том, 496 б.
Кырдыц кырка, ойында, // Кызгалдактар каулайды. (Орманов Г.
Тавдамалы олевдерй Жазушы, 1967, 74 б.).
6 . К ы р б ы к // 2. Ауыс. Сирек, тыкыр,// 10 том, 590 б.
Б1р колымен каика сап аркалап алган балыкты устаган, е к ш н
колымеи карсы баурайга киялай бдткен кенд 1р жусан мен кы рбы к
кызыл тузгсигс жармасып, мысыкша тырмысып орлеп келёдг.
(Нурией1сов Э. Кап мен тер, Жазушы, 1977, 13 б.).
7. Май кара // Шол, шолейт жерлерде осетш жусан туысына
жататын шала бута.
Таза ауада кок м айкара жусан ШС1... (Нурпейков Э. Кан мен
тер, 1, Жазушы, 1977, 188 6 .).
8. Сорай // Сойдию, бшктеп узару, сырию. // 13 том, 277 б.
Туп тек жусан, ебелек, // Жер ед 1 сургылт талайдан, // Канбагы
желге доцгелеп, // Селеух сирек сорайган. (Орманов Г.у Тавдамалы
елевдер!, Жазушы, 1967, 312 б.).
70
9. Тукыр // 4. Ауыс. Тау-тебенщ, жемктщ басы темен ишш
туруы. К-Ж.
Жайы мэл1м тарыиыц // Дэш ауырлап тукыргап. (Орманов Г.
Тандамыл олецдер!, Жазушы, 1967, 317 б.).
10. Шуйгш // Калыц ескен кунарлы шеп, оты мол ... шурайлы
жер. // 15 том, 475 б.
Кунарлы жсрлер не шуйгш // Туаггп кагаз жузше. (Орманов Г.
Тандамалы, Жазушы, 1967, 18 б.).
126 в О нмдж сипаты
1. Албыра // 2) Жемютщ эбден езйпп тсу ь // 1 том, 385 б.
'Гуйш салып жас балгын // Алма ержетш есед1. // Албырап бшк
саяда // Уыздай болып шседт (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 159 6.).
2. Албыра // 2) Жемютщ эбден езшхп тсу1. // 1 том, 385 б.
Жаздьщ жайы гым кызык // Жадына алса балалар: // Жуздерхндей
уылжып// Албырайды алмалар. (Орманов Г. Тандамалы елендер1,
Жазушы, 1967, 76 б.).
3. Балауса// 2/1. Жас [шалгын К-Ж ] элх толык пхспеген. // 2 том,
669 6.
Балауса тартын жагасы, // Жайкалып ест1 кеп макта. (Орманов Г.
Тандамалы олевдер!, Жазушы, 1967, 100 б.).
4. Балауса// 2/1. Жас [шалгын К-Ж ] ЭЛ1 толык шспеген. // 2 том,
669 6.
Балауса, алуан орнек баудын 1Ш1, // Кубылган кебелектей гулд1н
тус1. (Орманов Г. Тандамалы елендер!, Жазушы, 1967, 347 б.).
5. Балауса// 2/1. Жас [шалгын К-Ж ] эл! толык п1спеген. // 2 том,
669 б.
Кара Кснпрдщ кок балауса, жасыл шалгынды аргы жагасында...
(Есенберлин I. Алмас кылыш, 1971, 217 б.).
6. Балауса// 2/1. Жас [шалгын К-Ж.] э т толык шспеген. // 2 том,
669 6.
... алкызыл, акшыл, кызгылт тусп хош шсп балауса тасбеде...
(Толстой Л. Тандамалы елендер1, 2 , (ауд. К-Сагындыков), Жазушы,
1978, 103 б.).
7. Балбыра // 2) ... жемютщ бабына келш уылжуы. // 2 том, 672
б.
Шонтср де тур балбырап, кореец кайгы
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 96 б.).
71
кеткендей.
8 . Б ал б ы р а // 2) ... ж ем ктщ бабына келш уылжуы. // 2 том, 672
б.
Жаздыц кок мия, жасыл гулдерхнщ балбы ра п шацкиган
кызгалдактарыныц, жасыл жапырактарыньщ жупар шсше коштанып
жан-жануар коштануда едь (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963,54 б.).
9. Б ал б ы р а // 2 )... жешствд бабына келш уылжуы. // 2 том, 672 б.
[...] Ш амасы ылгалы мол сай бойыныц кеп мына ыстыкка
шалдыкиай, эзгр жан сактап, кектемдеп б албы раган балауса
калпымен карап турган сиякты... (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977,409 б.).
10. Б алб ы ра // 2 )... ж ем ктщ бабына келш уылжуы. // 2 том, 672
б.
Какалып шыккан кальщ кок сонан кашан кун салкындап, сары
жатая куз ауганга дейш боына ылгал тартып, кектемдеп балауса
калпында балбы рады да турды. (Н урпейков Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 801 б.).
111 Б алкы и // 2/1. Э л 1 ёрш жетшмеген, балауса. // 2 том, 675 б.
Козьме, сеш корсем, елестейд! // Ж ем кш жан узбеген балгы н
бау-бак.(Орманов Г. Тавдамалы елевдер!, Жазушы, 1967, 41 б.).
12. Б ойла //1 ) Бшктеп осу, узару. // 3 том, 427 б.
Нура озенш щ бойы, оныц шымырлап, сылдырлап аккан тунык
суы, жасыл жаныракка оранган кальщ талдары мен буталары, бойлай
шыккан кокарай шалгындарыныц арасы- бэр 1 де... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМ КЭБ, 1963, 39 б.).
13. Буйра // 2. Ауыс. Б1рьщгай эдем! кор 1Н1СТ1, толкынды. // 3
том, 653 б.
... кок буйраталдарга, кызыл буйра тобылгыларга уялаган,
аспаида шыркан, жаркылдап, калыктап ушкан турымтайлардыц
санкылдаган дауысгары... (Сейфуллин С.Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963, 54 б.).
14. Булганда // 2) Тецселу, тербелу, шайкалу. // 3 том, 694 б.
111
с 1п калган ак селеулер баяу тенселш, укщей булгавдап..
Мус 1репов Г. Казак солдаты, Жазушы, 1967, 3 б.).
15. Ж а й к а л // Ыргалып тенселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
Ж ай к а л ы н кокнснкок боп турган толып кок шалгын сулап
жатыр кушып болып. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,
49 б.).
16. Ж а й к а л // Ыргалып тецселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
72
Кызыл жалын тазалап, // Куарган корданы ортедь// Жас
балдырган жаналап, // Жан кал а шыкты ертещ. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 63 б.).
17. Жайкал // Ыргалып тецселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
Сендер тарткан жаца арна // Тузге корек апарса, // Керерывдер,
жагарма, // Жас егшдер жайкалса! (Орманов Г. Тандамалы елендер1,
Жазушы, 1967, 82 б.).
18. Жайкал // Ыргалып тенселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
Келдщ жаркыраган айдыны мен жайкалгап орман-тогай ше?
(Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978,337 б.).
19. Жанырла // 1) Жаппай кимылдау, катар козгалу. // 6 том, 64
б.
Гул
шашактар
жапырлап,
//Кытыктайды
мойнымды.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 188 б.).
20. Жарлаулап // Жар-жар болып, жарлауытка уксау. // Казак
эдеби тшнщ создп'!, 6 том, Алматы, 2007, 103 б.
Олке бойыныц кальщ селеу| жол бойында жарлауланып,
арбалы юсшщ тебеамен б1рдей боп, кемш отырады. (Майлин Б.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 334 б.).
21. Жслб 1рс// 2) Жайкалу. // 6 том, 284 б.
Озенге бтсен кальщ тал, // Суга тон1п телм1рер// Жапырактары
жслб|рср, // Коленксс! суда ойнап // Эзеншц шейн жапканда.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 66 б.).
22. Желгалдс // 1) Желпшдеу, желп-жел1п ету. // 6 том, 298 б.
Гулшешек орман осш желюлдеген, // Бшк тау, аскар тебе жердщ керкь (ХУ-ХУШ г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 175 б.
Шалки13 XVIII г).
23. Желюлдс // 1) Желтлдеу, желп-желш ету. // 6 том, 298 б.
[Кыз туралы]. Миуасынын гул бакшадажелкшдсгеп, // Ешюмге
кургак когйл шалдырмаган. (Сейфуллин с. Шыгармалары, 1, КМКЭБ,
1960, 45 б.).
24. Желюлдс// Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
Желкшдеп шыккан кек шептей // Жана есп1р1м достарым, //
Катарын кетт1-ау алыска-ай, // Умтыльщыз калыспай. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 245 б. Ыбырай Алтынсарин).
25. Жслкйщс // 2) Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
Желкзлдсйд! кокмайса, // Жел1ндейд1 малжайса. (Жансуг1ров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 69 б.).
26. Жслкйщс // 2) Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
73
Калыц кар ерш су болып, // Сай салалар гуршдер. // Кок шеб 1
шыгып жслк 1лдса // Ертец дуние кул1мдер., езек бойында, тогай
арасында (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,284 б.).
26э). Ж ы цгы л ш оксс|// Ж ы цгы л II Шолейт жерлерде, езек
бойында, токай арасында есетш... бийспп 1-3 метрдей бута (6 том, 731
б.) шоке- шогыр- жыцгыл шогыры кер 1нбес етш козден тасалап
койган кайыкты суйрсн шыгарып, оныц суын тепп, ескеказ кол мен
есш, аргы жагадап бср! жылжыган Аманкулдыц бар кимылын ол кез
алмай каран , жетс бакылап, берп бетке жеткенше сабырсыздана
кутт'1. (Есснжанов X. Ак Жайык, 1- ютап, Алматы, жазушы, 1968, 185
б.).
27. Комкср // 3) Коршау, орау// 8 том, 283 б.
Кокорай шоп колдй айнала комксрш , // Мае кьшады, к у н т жас
шс ацкиды. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 139 б. Акмолла
Мухамед иярулы).
28. Култелец // 1) Ыркелю шоктану. // 8 том, 474 б.
Он сю оракшы тырна пзбекпен улкен жылганыц бойын ею рет
оралып шыкканда, кол-кос^р жерд1 култеленген кальщ шеппен жауып
салды. (Есснжанов X. Ак Жайык, 2 ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 81
б.).
29. Каула // 1) Жаннай осу, тез коктеу (ес 1МД1к). // 9 том, 496 б.
Прелс епн тур каулан, // Табыгы толы кунбагыс. (Орманов Г.
Гацдамалы олецдер!, Жазушы, 1967, 240 б.).
30. ОДлныр И 1) Неше турл! туспен кубылу, жайнау, турлену. //
10 том, 308 б.
Жапырак, балау кызгалдак И Кулнырдыжутып жацбырды. //
Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 78 б.).
31. М айса// Ш 061 каулап ескен, кегалды жер. // 11 том, 12 б.
Коп 1зден, аш куландай жаЬан кезд 1ц, // Кок шалгын габылар деп
кайдан маиса. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 141 б. Эсет
Найманбаев).
32. М айса// Ш 061 каулап оскен, кегалды жер. // 11 том, 12 б.
Самал жутыи касында, // Кок майсага аунар ем. (Орманов Г.
Тацдамалы олецдер 1, Жазушы, 1967, 344 б.).
33. Мэуслс // 1) Каулап е с т , ж ем к беру, толыксын шсу. // 11
том, 143 б.
Жем 1С1 жерде мэуслсп // Тереп кекке тэуелеп, // Тагысы таста
ойнаса, // Киядан кыран эуелеп, // Сол сэулетке оранбай, // Борбайы
борша, арша арка, // Гималай аскар неге олай? (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 288 б.).
34. М олд|рс // 4. Ауыс. Эдемшену, сулулану. // 11 том, 305 б.
74
Итмурыны молд1реп, // Кудьфлап коныз ушады. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,44-45 б.).
35. Орал // 3) Оратылу, айкасылу. //11 том, 719 б.
«Кетпе» деп тагы кок шалгын, // Аягыма оралды. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 191 б.).
36. Тамылжы // 1) Маужыраган тыныштык калыпка ену. // 13
том, 682 б.
Кокала кшем- жасыл шоп // Тамылжып исш анкытты.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 189 б.).
37. Тепсец // Мал жайылатын жазык жер, жайылым. // 14 том,
140 6 .
Булар еск1 кемелердщ арасындагы кен тепсецде оырган койшы
ауылга келхп тусп. (Эшмкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 77 б.).
38. Уылжы// 1) Жидек-жемстщ толысып тсух, езшу. // 14 том,
671 б.
Жаздыц жайы тым кызык // Жадына алса балалар: // Жуздерхндей
уылжы и// Албырайды алмалар. (Орманов Г. Тандамалы елевдерх,
Жазушы, 1967, 76 б.).
39. Улб|ре // 1) Мамыктай, жуп-жумсак болу. //15 том, 50 6 .
Дурюреп жауказындар жарар гулш, // Улбхреп осер шептер,
кулпырар кыр. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 67 б.).
40. Шайкал // 3) ... тербелу, ыргалу. // 15 том, 197 б.
Жасыл шоптер шайкалып, // Бхткен жерх елжхреп, // Кызыл,
жасыл, ак 1'улдер, // Ашылып 6эр1 албырап.(Бес гасыр жырлайды, 3,
Жазушы, 1985, 42 6 . Мусабек Байзаков).
41. Шалкы// 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай ассып тасу. //
15 том, 225 б.
Шалкиды шалгын колдщ камысындай, // Аткулак тасарыктьщ
тарысындай. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 196 б.).
42. Шалкы// 7. Ауыс. Мол болу, жер-кекке сыймай ассып тасу. //
15 том, 225 б. Шалкын жаткан епн жай // Алдынгысы- ол ютап;
Суын эне- сиян сай, // Жазуын жаз, окып бак. (Орманов Г. Тандамалы
елевдерх, Жазушы, 1967, 317 б.).
43. Шацки // Аппак болып кер1ну, шанкаю.// 15 том, 248 б.
Жаздын кок мия, жасыл гулдершхц балбырап шанкиган
кызгалдакгарыныц, жасыл жапырактарынын жупар июне коштанып
жан-жаиуар шаггаиуда ед1. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963, 54 б.).
44. Шуйгш // Кальщ оскен кунарлы шеп. //15 том, 475 б.
Сары ала туздык, шуйпн орхс Байдэулет алкабы... (Бегалин С.
«Эдебиет жэне искусство» журналы , 3, 1949, 33 б.).
75
45. Ш уйпп // Кальщ оскен кунарлы шоп. // 15 том, 475 б.
Койшылар койып жур сырым, // Тогыткан ш уйпп
шалгып.(Орманов Г. Тацдамалы елендер!, Жазушы, 1967, 54 б.).
кок
126 Г 0С1МД1К 1П1Ш1П, куры лы сы
1. А ксирак // Есксрту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби тшшщ
созд1п» (1 том, Алматы, 2006, 268 б.) кггабында бул сездщ еамдш се
катысты сипаты мулле карастырылмагандыкган, ез П1К1р1М13Д1
усынамыз: «Шоптщ, талдын т.с.с. теменп жагыньщ ак болып б т п
кезге гусуЬ>. К-Ж.
Былтыргы аксирак бшк ши буталарынын туптер 1 кок каулап,
кутырып ес 1м келс жеткен кальщ ну. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1кгган, Алматы, Жазушы, 1968, 261 б.).
2. Бур // 1/ 1 . Ос 1мд 1ктер мен агаш бутакгарынын жапырак
бур ник жаратын туйнн. // 4 том, 55 б.
[Куздс]. Бурш сн айрылган тобылгы да кукыл рендг (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 7 б.).
3. Бурлеи // 1 ) Тушрпнктер1 жаруга [жарылуга К-Ж.] таяну. // 4
том, 65 б.
Бэйшсшсктер бурлсшп, // Шакпагын жагып жаркырап.//
Куркхреп б.улт куцхренш, //Жаксылыгын кектемшц// Жаннын бэр! тур
керш. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 42 б. Мусабек
Байзаков).
4. Бурлеи // 1) ТуШрипктер1 жаруга [жарылуга К-Ж.] таяну. // 4
том, 65 б.
Басы бурлсшп келе жаткан коде, бетеге, жусандардыц
бауырынан да балапап кок кылтиып, ертен эл 1-ак эл бермей каулап
кететш к у г й р е т жас куш пц алгашкы бхр куанышты белпс 1ндей боп
К1С1 козше шоктай басылды. (Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы,
1977, 267 б.).
5. Бур п к // 1) Ос 1мд 1К денес 1нде болатын усак туйшшекУ/ 4 том,
67 б.
Каз1р сол ортенге каулап шыккан, эз1р кедеге айналмаган,
жатаган, ал каракок бурт 1к бетегелер жер беттн буйралап тур.
(Мустафин Г. Дауьшдан кешн, Алматы, 1962, 7 о.).
6 . Бур п к // 1) 0 С1МД1К денесшде болатын усак тущншек.// 4 том,
67 б.
Кайрам жагага ойнакка шыккан жасыл шабактаргаХак1м
жусанпын б у р п п и лактырды. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1- к!тап,
Алматы, Жазушы, 1968, 232 б.).
76
7. Бурнпктсн / / 1 ) Буршйс ату, бурппк жару. //4 том, 68 б.
Ол- сабагы сидалаиып, басы бурппктешп есетш «каргатуяк».
(Муканов С. Сырдария, 1951, 155 б.).
8. Ерби // 1) Дурдию, ерекше кезге тусш кер 1ну, урпию, сексию.
I I 5 том, 333 б.
... косе К1СШЩ сакалындай ербиген селеу баскан там уйлердщ
ориы. (Эдебиет оку гатабы, 6 сынып, Мектеп, 1979, Б. Майлин).
9. Ерби // 1) Дурдию, ерекше кезге тусш кор»ну, урпию, сексию.
// 5 том, 333 б. ... сол ербиген сексеуш... (Бокеев О. «Жулдыз»
журналы, 3, 1977, 100 б.).
10. Кеусктсн // 1) Босау, унплеу. // 7 том, 733 б.
Дауыл жыгып кеусктеши, озепнен мужшген теректей суцгак
дененщ каз1р сикы капгкан, е й ишше ек» юс! отыргандай жалпак
жауырын мен ецселит ею ел! ер кеуде еттен ада, кара сур, ат жакты
бетте реп жок--.( Есепжапов X. Ак Жайык, 1- ютап, Алматы, Жазушы,
1968, 303 б.).
11. Салбыра I I 1) Томен карай тусш туру, салактау. // 12 том, 589
б.
Гулдегсп, бггкен жапырак, // Бутактары салбырап // Уакыты ед1
жет1лгсн// Коз тартарлык балбырап.(Тоыайгыров С. Шыгармалары, 1,
Жазушы, 1967, 96 б.).
12. К ы згалдак тоста ганы // Тоста га н// 1 ) Агаштаи жасалган
юшшеу доцгелек ыдыс. // 14 том, 309 б.
Ол
[Хак1м] торы аттын делбесш кагьщкьфап койып. жол
жанындагы сыргып калып жаткан кызгалдактардын козд! элдилейпн
шешек аткап алкы зы л госта га ндарыпа карады. (Есенжанов X. Ак
Жайык. 1- кггаи, Алматы, Жазушы, 1968, 223 б.).
13. Т укы р И 4. Ауыс. Тау-тобе1ин, жем1стщ т.с.с. басы томен
И1Л1П гуруы. К-Ж.
Жайы мэл]м гарыиыц // Дэш ауырлап тукырган. (Орманов Г.
Тандамалы олсндер1, Жазушы, 1967, 317 б.).
14. Ш аш ак I I 2) Б»р нэрсенщ шет1, жиеп. // 15 том, 299 б.
[Куздс|. Озсшпц жэие кара сулардыц жага-жиектер1ндеп
селд 1регсп камыстардыц ш аш актары улб|рсп, жел сокса акырын
ыргала жслб|рсп, сары укщей болып саргайган. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 5 б.).
15. Ш аш актал // Шашак тагылу, шашакпеи комкершу. // 15 том,
300 б.
Онын [май айыпда былтыргы ку шопт1Н К-Ж.]орнын каз1рп
кунде аласабстсгс, жасыл тарлау, шашыраган жас кеде, ш аш акталган
77
жас сасыр баскам. (Эуезов М. Шыгармалары, 1 том, Жазушы, 1979, 98
б.).
16. Ш аш актан // Шашак туршде болу. // 15 том, 300 б.
Дэн тарткан бастарышашактанып тап-таза боп турган курннтщ
оздер1 гама. (Муканои С. Сырдария, Алматы, 1951, 548 б.).
17. Ша ш актаи // Шашак тур1нде болу. // 15 том, 300 б.
[...] ЭЛ1 кунгс ш аш акганып турган кок майкара жусанньщ сол б!р
К1С1 козшсн жас шыгаргандай т е ш еламан б!р сот кезш жумып турып,
кушырлана жуггы. (Нурпешсов Э. К,ан мен гер, Жазушы, 1977, 409
б.).
126 д ОС1МД1К осу|
1. Албыра //3) Жайкалу, жайнау, кулпыру. // 1 том, 385 б.
Туйспкеннщ ушы солгын кызыл шешек атьш, албы рап жайнап
тур. (Шолохов М, Тынык Дон, 4 том, Алматы, 1956, 185 б.).
2. А рты л // 1)Бфёуден, бар нэрседен асып кету, молшерден тыс
кеп, мол болу. // 1том, 662 б.
Бакыты оянган срлердщ // Эрб1р йя он болар! Дэулет1 кунге
артылып, 11с кылса да мол болар. (ХУ-ХУШ г. Казак поэзнясы,
Гылым, 1982, 67 б. Асан кайгы (XV г.).
3. Балала // 2. Ауыс. Кобею, туындау. // 2 том, 660 б.
Буындан сд1м болсайшы, // Жалгаудан жалгау туындап. //
Балапандай жумырткалап, И Б алалады мын журнак. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 269 б.).
4. Бас жарды //а) Ос1мдж дэн жарды. // 3 том, 15 6 .
Бас жарыи келе жаткан кара бидайга ... беленген... (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, Руднн, Жазушы, 1977, 225 б.).
5. Бойла // 1) Бшктеп осу, узару. // 3 том, 427 б.
Малдьщ аягымен тапталып калган балгын шоп куз ел кайтканша
бойлан ос1н кетед1. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 79 б.).
6 . Бойлауык// 1Бойлай осеттн, бшк // 3 том, 428 б.
Эзсшпн кен айдынды ею бейн ен1 бхрнеше саржандай куалай
ескен бойлауык кальщ курак кемкер1пт1. (Есенжанов X. Ак Жайык,
1, Алматы, Жазушы, 1968, 207 б.).
7. Болен // Малыну, бату. // 3 том, 548 б.
Балбыран жер балауса га беленд]// Жалбырап кол // Кок
жапыракка кснслд1. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 52
б.).
8. Буазы / / 1Псш жет1пу, бас алу,... шыгара бастау. // 3 том, 592 б.
78
Талга шыгатын шие, каракат, итмурын каскыр жем 1 сиякты буази
бастаган. (Мустафин Г. Дауылдан кешн, Алматы, 1962,410 6 .
9. Буазы // ГЕсш жетшу, бас ал у ,... шыгара бастау. // 3 том, 592 6 .
Когерш кайын бурнпктер1 буазып... Толстой Л. Анна Каренина,
Алматы, 1953, 172 6 .
10. Бурлс // Бутак тударшщтер1 бертш, жапырак жаюга таяну. // 4
том ,65 б.
Бастары когерга, бурленш калган кальщ каран... (Эуезов М.
Килы заман, Жазушы, 1975,257 б.)
11. Бурлс // Бутак тушрппктер1 бертш, жапырак жаюга таяну. //4
том, 65 6 .
Бурлсгсн караган- тобылгы бастары сай-саланы жасандырып
тур. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 114 б.).
12. Бурлс // Бутак тушрппктер 1 бертш, жапырак жаюга таяну. // 4
том, 65 б.
Даланын коп жетйпп... караган, тобылгы тепе бурлегеи.
(Жумадшов К. Сон™ кош, Алматы, 1974, 6 6 .)
13. Денде // 1) Улгая, оршелене тусу. // 4 тьом, 628 б.
Кок майкара жусан мен кызыл изен денлеп есетш калын кауга
осыдап кашам куз тусш, соцыра Кудаймендеге карайтын малды.
жанды ауыл жаз жайлаудан кайтканша туяк тимей тунып туратын-ды.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 184 6 .).
14. Дургаре // 6 ) Каулап осу, жайкалу, етек алып кебею. // 5 том,
73 б.
Курюрсп, кущрешп упасып аспан, // Оркхреп, булт тумшалап,
жанбыр жауар. // Дуркзрсн жауказындар жарар гул!н, // Улб1реп есер
шептср, кулпырар кыр. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ,
1960, 67 б.).
15. Д урю ре // 6 ) Каулап осу, жайкалу, етек алып кебею. // 5 том,
73 б.
Жайнар ма жасыл курирей, //Жауар ма жанбыр арюрей, // Осер
ме копн д ур и р ей ? (Жансупров I. КМКЭБ, 1960,261 б.).
16. Дургарс // 6 ) Каулап есу, жайкалу, етек алып кебею. // 5 том,
73 б.
... дурктрей коктегенмен ЭЛ1 бойын жаза алмаган кузд1к кепн 1Н
арасында... (1 ургсиев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 17 б.).
17. Ж ай кал /У Ыргалып тенселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
Жапапга б'|тксн бойгерек// Жапыраган байкасан, II Ж айкалмагы
желдеи-д!. (Отсмюов М. Олендер жинагы. КМКЭБ, 1958, 37 б.).
18. Ж ай кал // Ыргалып теиселу, тербелу. // 5 том, 575 б.
79
1
Ж ай калган сыпсып кагып нуларым-ай//Кикулап эн салатын
куларым-ай! (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 74 б.).
19. Ж ам ал // Ескерту: 15 томдык «Казак эдхби тш н щ с е зд т » (5
том, Алматы, 2007, 688 б.) кггабында бул создщ зат еам ге тэн сипаты
гана карастырылып, етхстхк турлерше мулде кещл болхнбеген.
Бхздщше: «Косылу, удеу, кушею» магынасы суранып тур. К-Ж.
АЬ урмас, ер журепн зары алмаса, // Кайгысы кайгы устше
жамалмаса. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 132 б. Акмолла
Мухамедиярулы).
20. Ж ап ы р ы л а // Жаппай, тугелдей, тутастай. // 6 том, 65 б.
[Кулакшц]. Он бойы ж апы ры ла оскен боз боз ш ш к. (Магауин
М. Бхр атанып балалары, Жазушы, 1980, 68 б.).
21. Ж ары с III) Катарласып калыспау, кабаттасу. // 6 том, 138 б.
Жарса коктеп епш , // Жайса екен деймш ернепн. (Орманов Г.
Тандамалы олецдерх, Жазушы, 1967, 86 б.).
22. Ж ан ы рла //Ж ы иы рла// Каптау, быжынау, кужынау. // 6 том,
735 6 .
Б1р жыл барын корген жерхн, // Ж апы рлаган кокмайса, //
Кулгхырады масатыдай, // Бурк-сарк келхп кун жауса! (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,299 6 .).
23. Кокбортсртелеи II Боз араласкан кокшхл туске кештх. К-Ж.
Кокбортслспш кулпырган озен кабыгы алуан шептен турленхп.
(Бегалшх С. «Эдебист жэне искусство» журналы, 3, 1949, 23-25 б.).
24. Кубгг // 2. Ауыс. Ондхрхп тастау тындыру. // 8 том, 420 б.
Ауылдыц кыз Ж1пп, // Шыккандайын серуенге// Эн мен жырды
кубпт 1// Ты щ а жастар келгенде. (Орманов Г. Тандамалы елецдер!,
Жазушы, 1967, 257 6 .).
25. Култслсн//Б 1ркелк 1 шокгану. // 8 том, 424 6 .
Он екх оракшы тырна Т1збекпен улкен жылганын бойын екх рет
оралын шыкканда кол-косхр жерд 1 култеленгсп калыц шеппен жауып
салды. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2, Жазушы, 1968, 81 б.).
26. Култслсн//Б 1ркелкх шоктану. // 8 том, 424 б.
Кок култслсш н, бэйшешек пен курт карашаш гулдерх шешек
жарган кез. (Канахип О. Дэмелх, КМКЭБ, 1962, 176 б.).
27. Курсцгг // Курен тарту, курендену. // 8 том, 552 б.
... кызыл тал, ... курещткен тобылгы мен мойыл... (Акышев 3.
Жаяу Муса, Алматы, Жалын, 1978, 332 б.).
28. Кабыпда // Кантап кету, каулау, кушею. // 8 том, 688 б.
-Жудэ, «казоты» мен (каргатуяк» кабындап котршмей жер
басылмайды. (Муканов С. Сырдария, Алматы, 1951, 509 б.).
29. К акал // 3. Ауыс. Б ш к осу, каулау. // 9 том, 88 б.
80
Кднр сол далалыкка кок егш какалы п шыгыпты. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, Жазушы, 1977, 162 б.).
30. Какал // 3. Ауыс. Бш к осу, каулау. // 9 том, 88 б.
Сол ощр туп-гутас сынсыган ак шиге какалып тунып туратын.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 800 б.).
31. Какал // 3. Ауыс. Бш к есу, каулау. // 9 том, 88 б.
К акалы п кальщ бггкен бидайык пен...(Кекшбаев Э. Кусканаты,
Жазушы, 1978, 153 б.).
32. Каула // 1) Жаппай осу, тез кектеу (ошмдж). // 9 том, 496 б.
[Егш]. Ос’ф ссе, осы Шолпан, Каскабулактардын астыртында,
тайлакпай кудьнъшыц мацында ете кызыкты боп каулап шыкты.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 253 б.).
33. Каула // 1) Жаппай осу, тез кектеу (еам дж ). // 9 том, 496 б.
Бидайык, бетеге каулап е с т келедь (Мустафин Г. Дауылдан
кешн, Алматы, 1962, 410 б.).
34. Каула // 1) Жаппай есу, тез кектеу (еамш к). // 9 том, 496 б.
Каулап оскен коюп ат омьфауымен жарып келе жаткан мына
кюлердш ^ан-ж агапан кок майкара жусан нс1 буркырап есш турган.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 220 б.).
35. Кауыпла// Каула II 1) Жаппай есу, тез кектеу (еамдж ). // 9
том, 496 б.
Куздщ жауыпы кайта жетшш, боз кеденщ бауырына кайта
кауындаи шыккан усак кокте бар. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы,
5, Жазушы, 1980, 359 б.).
36. Каула // I) Жаппай есу, тез кектеу (©С1мд 1к). // 9 том, 496 б.
Каулап, тасып ырысы, // 1лгер) арна тартады! (Орманов Г.
Тавдамалы оле»шср|, Жазушы, 1967, 88 б.).
37. Коздыр// 1) Асшндыру, ерш!ту, удету. // 9 том, 655 б.
Энпме жпнжпл коздырар. // Эзгеден оз!н ез!Н озыдар. (Бес гасыр
жырлайды, 2, Жазушы. 1984, 190, Майлыкожа).
38. Куйыл // 5) Эбден П1С1П, топлу. // 10 том, 270 б.
[Куздс]. Кызыл тобылгьшардын жасыл жапырактары да
алтывдай сарпалалаиып куйы лган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 5 б ).
39. Кы лта пак // 2) Эр жерден кылтиып керше бастау. // Казак
эдеби тшшщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 10 том, 542 б.
Кыстап жудсп шыккан маддар таудын кы лтанакгапган копн
ес 1рмсй жен, буйраггарда бытырап жур. (Мустафин Г. Дауылдан
кешн, Алмагы, 1962, 238 б.).
40. К м лтан актай // 2 ауыс.Кылдай. курттай, зэредей. // 10 том.
542 б.
81
Кел жнепнде кы лтаиактай щеп жок. (ЖушсОв С. Адан сер!, 2,
Алматы, 1977, 234 б.).
41. Кы лти// 1) Бурннк кормил, енда гана б ш н е бастау. // 10 том,
542 б.
Басы бурлешп келе жаткан коде, бетеге, жусандардын бауырынан да балалан кок кы лтиы п, ергец эл 1-ак эл бермей каулап
кететш цудхретп жас куштщ алгашкы б 1р куанышты белпсхндей боп
К1С1 козше шокгай басылды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы,
1977, 267 б.).
42. Цылти// 1) Бурннк коршш, енд1 гана бш н е бастау. // 10 том,
542 б.
Кун жылынып, коктщ алды кы лтиы п кершхс^мен,... (Акьннев 3.
Жаяу Муса, Жалын, 1978, 7 б.).
43. К ы л ги// 1) Бурннк коршш, енд1 гана б1л1не бастау. // 10 том,
542 б.
Куан бутактардыц ор жер эр-жер^нен кок бурнпктер кылтияды.
(Кек 1лбаев О. Кусканаты, Жазушы, 1978, 173 б.).
44. К ы лш ы ктан // Кылшыгы, жун 1 тш рею , туксню. // Казак
эдеби тшщц! созд1Г1, Алматы, 2011,10 том, 548 б.
... б 1ресе кум!с кы лш ы ктаны н туратын бозселеул! далага...
(Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1981, 320 б.).
45. Мсцдс // Есксрту: «Казак эдеби тшшщ создгп» (11 том,
Алматы, 2011, 192 б.) кггабында бершмеген сездщ ушшнп
магьшасьша 613 коц1л болем1з: «3 аус. Дамып жетшдЬ>. К-Ж.
Баска туе кен сойканньщ // Байкадын ба мецдеуш?.. (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,15 б.).
46. Н айкал //1 ) Шайкалу, ыргалу, тецселу. //11 том, 459 б.
... озеннщ ею жагалауында б 1р-б 1р 1не косыла алмай найкалган
шубартал мен ошк смсн. (Эл 1мкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 333
б.).
47. Н айкал // 1)111айкалу, ыргалу, тецселу. // 11 том, 459 б.
Жагадан эрср1рек жазгы таекыннан ойдым-ойдым колш1ктен1П су
калган асты катац колтаба!щарда бойлауык су буйдайьщ есед 1 де,
булар жаз б 1р 1мен-б 1р 1 тутасып букхл алкап кара-кок тещздей толкып,
найкалган кок мансага айналады. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1,
Алматы, Жазушы, 1968, 218 б.).
48. Ш л // 1) Кок шопт 1Ц , агаш жапырагыныц т.с.с. ес 1мд 1ктерд1ц
сел 1, шырыны, бояуы. // Казак эдеби тш ш ц сезд 1П, Алматы, 2011, 11
том, 597 б.
82
[аттыц аггы] Лстеген жершщ орнында жасыл жалкын болып, кок
шептщ п Ы калып койды. ( (Жумадшов Ц Соцгы кеш, Алматы, 1974,
35 б.).
49. б р б гг // 1) Дамыту, ж ей щ щ у. // 12 том, 188 б.
врбггксн алуан трип асыл тукым, // Твплген ойда, кырда тел 1м
кандай! (Ж ансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 413 б.).
50. С агак // 5 )0 с 1мд 1к жапырагынып сабакка бекшетш
жщшжергсн бол 1п.
[куздс|... улксп-улкен алтын тенгедей акыргы жапырактар
сагагы иан узшген бойы эуеде де б 1раз уакыт кангалактап журедь
журе/й де... ((Мопассан Ги. Э м р , Казахстан, 1970,65 б.).
51. С ар б ал актаи // С ары балактан// Саргаю, клее бастау (епнге,
шепке катысты).// 12 том, 713 6 .
... жаз ортасы ауып сарбалактана тускен таспа жонышка мен
жатаган... (Есёнберлин 1. Кайнар, Жазушы, 1969, 15 б.).
52. С ар ы б ал ак тан // Саргаю, шее бастау (епнге, шепке
катысгы).// 12 том, 713 6 . ... кальщ шалгынды езектщ туб 1 кургап, ел1
жабагысы туспсгсн арык койдьщ жунхндей жид 1ген шеб|
сары бал актан ы н , куац тарта бастапты. (Жун 1сов С. Акан сер», 2,
1977,237 6 .).
53. Селдст // Ескерту: «Казак эдеби тшн1ц сезд1п» (13 том,
Алматы, 2011, 141 б.) кггабында бул сездщ тагы б|р магынасы
еленбей калгандыктан, оз топшылауымызды енпзем 1з: «4 ауыс. сезд1
т.с.с. агыл-тспл тонслсн айту. К-ЖКаумалн халкым келген сон, // Селдетпей топай жел сезд 1, //
Кершбсй бекер жск. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 63 б.
Актан Керсйулы).
54. Сситс // 2. Ауыс. Байланыстыру, жалгастьфу, ебш табу,
уластыру. // 13 том, 163^.
Ел 1рмс ел кыдырын ет жегенге, // Урлыкка ет 1р 1кт 1 септегснге.
(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 74 б. Эрш Тэщрбергенов).
55. С уйр 1ктсп // Есксрту: «Казак эдеби т ш н щ с е зд т »
кггабында бул создщ екшпп б‘|р магынасы карастырылмаганын
ескср 1п, оз ШСШ1М1М13Д1 К1рпзем1з: «0амд1ктщ т.с.с. ушк 1рлен 1п,
узарып осу|» .К Ж .
... осы кезде кок каска бетегелер! кгпздей тутасып, ки 1коты, бозды
шоб| кок суйр 1К 1 снс жайкалып, жетшген шагы. (Бегалин С. «Эдебиет
жэие искусство» журналы, №3, 1949, 33 б.).
56. С уггси // 0 с 1мд 1ктщ, астык дэн 1шн нэрленуи дэн1 толыга
бастады. // Казак эдеби т ш н щ с о з д т , Алматы, 2011, 13 том. 447 б.
83
... жылда манындагы белден келер 111061 биыл суттенбей жатый
семген... (Жушсов С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 231 б.).
57. Сы цсы // 2) Жыртыла айырылу самсау, каптау, быжынау. //
Казак эдеби тш н щ созд 1П, Алматы, 2011, 3 том, 527 6 .
Аласа буталарга сыцси бнкен
каракаттьщ да шскен кезк
(Есенберлин I. Алмас кылыш, Жазушы, 1971, 52 б.).
58. Сы цсы // 2) Жыртыла айырылу самсау, каптау, быжынау. //
Казак эдеби т ш н щ создпт, Алматы, 2011, 3 том, 527 б.
Сол ощр туп-тутас сы неыга и ак шиге какалып тунып
туратын.(11урпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 800 б.).
59. Т алас // Есксрту: «Казак эдеби тш н щ сездш » (13 том,
Алматы, 2011, 655 6.) кггабында бул сездщ магыналарыныц тагы бхр
ауыспалы магынасыбершмегенш ескерш, ез шк1р1М13Д1 енпзем 1з:
«0С1мд1кт1ц т.с.с. катарлас, жарыса есуЬ>. К-Ж.
60. Тебсндс // 1) Коктеу, коктеп шыгу, тебшдеу. //1 4 том, 79 6 .
Содан кейш гана ш ш ктщ жапырактары бурннктене бастап, жер
тсбсндсп коктейдь (Муканов С. 0м1р мектеб», Алматы, 1955, 33 б.).
61. Тсбшдс // 1) Кок шоптщ коктеп шыгуы, кылтиып кор1ну1. //
14 том, 81 б.
Кар кетш, кок ал!аш гсб1ндеп шыгып, жер дегди бастаганда,
Кунанбай Каркаралыдан шыгып, Тобыктыга кайтты. (0уезов М. Абай
жолы, 1, КМ К0Б, 1961, 228 6 .).
62. Тсбшдс // 1) Кок шоптщ коктеп шыгуы, кылтиып кершу!.: //
14 том, 81 б. Жердщ квктукыл коп тсбжден, туындай бастады.
(0л!мкулов Г. Акбоз аг, Алматы, 1962, 313 б.).
63. Тсбшдс // 1) Кок шоптщ коктеп шыгуы, кылтиып кершу;. //
14 том, 816. Жана тебшдеген жас кок те ауыз толтырмай, сауын малы
ак уршлешн божырап кетт1. (НурпеЙ1сов 0 . Кан мен тер, Жазушы,
1970, 132 6 .).
64. Тсбшдс // I) Кок шоптщ кектеп шыгуы, кылтиып кершу!. //
14 том, 81 б. Баска жер жаца-жада тебшдей бастаса да, Тобылгылы
сайдьщ аргы кунгей кабагывда балапан кек масатты туктенш тутасып
калды. (Г1урпей!сов О. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 267 б.).
65. Тслсгсйлси // Телсгейге айналу, суы молаю, кебею, улгаю. //
14 том, 103 б.
Алып ушад КОЦШ1М, // 0 згеленд 1 емхрхм. // Жулып ушад журепм,
// Телегейлсид! 'плспм.(Жансупров I. 1, КМКЭБ, 1960,200 б.).
66 . Т олкы // 1) Желдщ
эсершен су, епс, шоп т.б. усп
буйрапапып, шайкалын, ыргалып тербелу!. //1 4 том, 240 6 .
84
Толкидм Щеп бастары соккан желден// Ай-дагы нурын шашты
шыгып бслдеи. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 158
б.).
67. Ту // 2 ауыс. Эл 1 игершмеген, пайдаланылмаган тын (жер). //
Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 201 1 , 14 том, 388 б.).
Турл 1 кус жасырынып ну куракка, // Тенселген сылдыр кагып ту
куракка. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 67 б.).
68. Тусын кстксн // Тусыра игерус13 калу, тьщаю. //Казак эдеби
тш ш щ создит, Алматы, 2011, 14 том, 401 б.
... Ба ауылдьщ копи жыл бойы иес13 турган таудын тусып кеткен
шебш жанырып... (Эуезов М. Шыгармалары, 1 том, Жазушы, 1967,
214 6 .).
69. Туи // 3. Ауыс. Кальщ боп, каптап есу, толып кету. // 14 том,
424 б.
Казхр сол далалыкка кек епн какалып шыгыпты.Туиып тур-ау!..
Туны и тур! (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 162 б.).
70. Тугае // 2) Шрхгу, шогырлану. // 14 том, 446 6 .
Баска жер жана-жана тебйще бастаса да, Тобылгьшы сайдьщ аргы
кунгей кабагынла балапап кок масаты туктенш тутасып калды.
(Нурпешсов Э. Кап мен тер, 1977,267 б.).
71. Тушп са.м ы // Есксрту: «Казак эдеби тш н щ с е зд т » (14
том, Алматы, 2011, 481 б.) кггабында бул ез Т1ркеа
карастырылмагапдыктан, оз уйгарымымызды усынамыз: «0С1МД1КТЩ
вне бастауы, ж ем к туйнспн кылтиуы». К-Ж.
Туш и салы п жас балгын// Алма ержг'ш всед!.// Албьфап бшк
саяда// Уыздай болып 1Йсе;п. (Сейфуллин С. Шыгармалары, I,
КМКЭБ, 1960, 159 6 .).
72. Тукт! // Туп 03р, туп калын// Казак эдеби тш н щ с е зд т ,
Алматы, 2011, 14 том, 486 б.
Кызгылт тукт!, аздап унамды и 1с 1 сезшетш таспашвп... (Толстой
Л. Тандамалы шыгармалары,2, (ауд. К- Сагындыков), Жазушы, 1978,
103 б.).
73. Туптел Ч I) Шоктану, топтасу. // Казак эдеби тш н щ с е зд т ,
Алматы, 2011, 14 том, 497 6 .
Жаз суы саркылып, жмлап кана агатын езеннхн гула бойы
туптслс осксп буйра тал. (Муканов С. Аккан жулдыз, 2, Жазушы,
1970, 135 6.).
74. Тырби // 1) Аласа болып есу. //1 4 том, 565 б.
Отка жаккан отыпы, // Тырбигап тшен баялыш. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, I, КМКЭб, 1960, 131 б.).
85
75. Уйыс // 1) Кальщ, кою болып оскен затгардьщ (... шоп т.б.)
озара тутасып, бытысып калуы. // 14 том, 700 б.
Кызгалдак йен саргалдак // Араласып уйысты, // Желекп жас
келшдей, // Уялып басын шсть (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 189 6 .).
76. У лгайт// 1) Улкейту, кебейту. // 14 том, 708 б.
Кус, малдарды // Молайтамыз!// Кырманды// Улгайтамыз!
(Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 392 б.).
77. VК1Л1 // Бастары ук1 тэр1здешп тедселген (ес 1мд1к). К-Ж.// 15
том, 48 б.
У кип бас шептер тенселт таж н кылгандай боп, бул эйелдщ
бетш, улб!регсн тамагын жыбырлатты. (Эдебиетп окыту кпабы, 6
сынып, Берсн, Мектеп, 1977, 94 6 . Майлин Б.).
78. Улбгрё // Мамыктай, жуп-жумсак болу. //Казак эдеби тш нщ
сезд 1п, Алматы, 2011, 15 том, 50 б.
Бармак басында[й] кара ала аралар улб1реген гулдердщ тостие
конып... (Муарепов Г. Улпан, Жазушы, 1975, 126 б.)
79. Ш айка // 1) Эрл 1-брл1 ыргап козгау, тербеу. //Казак эдеби
тш нщ созд1п,, Алматы, 2011, 15 том, 197 б.
Кызыл талдыц жапырагын ш айкагаи мардымсыз жел...
(Тургенев И.С. Экелер мен баллар, Жазушы, 1977, 183 б.).
80. Ш айка // 1) Эрл 1-брл1 ыргап козгау, тербеу. //Казак эдеби
тш нщ созд1п , , Алматы, 2011, 15 том, 197 б.
... жел тек жаца гана ш айкап еткен шептер... (Тургенв И.С.
Экелер мен балалар, Рудин, Жазушы, 1977, 297 б.).
81. Ш айкал // 3) Тыныш турган калпынан козгалып кету,
тербелу, ыргалу. // Казак эдеби тш нщ сезд!п, Алматы, 2011, 15 том,
1971 б.
1ндердщ орта жершде ек 1 кальщ сасыр ш айкалып ес 1пт1. (Эуезов
М. Килы заман, Жазушы, 1975, 257 б.)
82. Шалдуар тартгы // Саргайып сола бастауы. //15 том, 220 б.
Бидайык басы шалдуар тарты п, б!р кездег1 кок тебетейш
майыскак шилер епд 1 ак улпек кимешек буркенген. (Есенжанов X. Ак
Жайык, Жазушы, 1965, 3, 78 б.
83. Шудалаи // 3. Ауыс. Буйралану. //15 том, 432 б.
Шубар ала шешектер, // Ш удаланган кек шептер. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 70 б.).
84. Шубал // 2) Узын болып жерге суйретшу, шубатылу,
соландау. // Казак эдеби тш нщ созд1п, Алматы, 2011, 15 том, 439 б.
86
Ыргалган бшк кара бидай б1ресе кыланыта кегерш, б!ресе
кызгылт тарта баяу сылбдырап , шубала, тугае толкып тур. (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, жазушы, 1977, 225 б.).
126 с 0 С1МД1К козгалысы
1. Булганда // 2) Тецселу, тербелу, шайкалу. // 3 том, 694 б.
ГОсш калган ак селеулер баяу тецселш, укщейбулгавдап...
(Мушрепов Г. Казак солдаты, Жазушы, 1967, 3 б.).
2 . Булыцда // 2 ) Б 1р коршш, кершбей кубылу. К-ЖБойшан агаштар арасында булындап ушкан сары жапырактар
кеп, кащ-алакгап, калбавдап тусе беред1. (Кабдолов 3. 0 м 1р ушкыны,
Алматы, 1956, 269 б.).
3. Ж аиы ры ла // Жаппай, тугедцей, тутастай. // 6 том, 65 б.
Жакыпдагы усак жасыл тебелердщ калыц бшк бетегеа жел
ыгына карай жанырылатолкиды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы. 1980, 154 б.).
4. Жслб1ре // 1) Дамылсыз козгалактау. I I 6 том,284 б.
Кун сайын агага седшреп, // Кок буйра шашы суйылды, //
Саргайып жапырак жслбйрсн // Судырап жерге куйылды. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,234 б.).
5. Ж слб|рс// 2) Жайкалу. // 6 том, 284 б.
Жасыл жапыракгары желб1реген кок талдардын
рарасында
бутактап бутакка конып, б 1р 1н-б1р 1 куалап ойнап, сыпылдапушкан
кокектер;нн сункылдаган дауыстары... (Сейфуллин С. Шыгармалары,
5, КМКЭБ, 1963, 54 б ).
6 . Ж слкш дс// 2) Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
Ыстыккол жер айнасы М0лт 1лдейд 1, // Балканггы камыс камап
желкшдейдь (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ. 1960, 193 б.)
7. Ж елкш лс// 2) Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
Жоллын сю жагы жслкшдсп тунып турган боз жусан...
(Жумаднюв К-Согны кош, 2, Жазушы, 1981, 22 б.).
8 . Ж елюлдс// 2) Тербелу, шайкалу. // 6 том, 298 б.
... даланынжслк|'лдегсн майда шеб1н1н уст!не ... (Гончар О.
Конырау, (ауд. К Ыдырысов), Алматы, 1973, 11 б.).
9. 1<ал банд а II 2 ) Жапырак т.б. жецш заттардын калбалактап
ушып туст). // 9 гом, 132 б.
Бойшан агаштар арасында булындап ушкан сары жапырактар
кеп, кангалактан, кал банд ап тусе бередк (Кабдолов 3. 0м1р ушкыны,
Алматы. 1956, 269 6 .).
87
10. Сслтскдс // Жел т.с.с. эсерхмен бута, шоп бастарыныц ереш карсылы тербелу!. К-ЖСелтеплеи сспсе курай сырга кадап,// Саржагал сэлемдесед
танысьщдай. (Жансупров I. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 197 б.).
11. С олкы лдат I I 1) Майыстыру, ишту, тербелту. // 13 том, 262 б.
Бармак басындай кара ала аралар улбгреген гулдердщ тесше
конып, со л кы л дата сорып бал жинап жур. (М уарепов ЗР. Улпан,
Алматы, 1975, 126 б.).
12. Тсцссл // 1) Онды-солды шайкалу, ыргапа козгалу. // 14 том,
129 б.
Нрннн тсцселед! шопгщ басы, // Билед 1 суылдаган жауын даусы.
//М айлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 141 6 .).
13. Тсцсел // 1) Онды-солды шайкалу, ыргала козгалу. // 14 том,
129 б.
Элдекайдан самал салкын жел у р т еда, шалгьш тецселш, бул
эйелд1 еркелеткендей боп бетш кытыктады. (Эдебиет оку штабы, 6
сынып, Мектен, 1977, 93 б. Майлин Б. Берен).
14. Тсрбс // 1) Козгап ыргау, шайкау. // Казак эдеби тйннщ
сезд1п, Алматы, 2011, 14 том, 144 б.
Мардымсыз жел... жапырактар арасынан тускен ... сэулеш Шгер1кеЙ1НД1 акырын гана тербен кояды. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 183 б.).
15. Тсрбсл // 1) Козгалып ыргалу, шайкалу, тербетшу. //1 4 том,
144 6 .
Тёрбслш алтын шашагы, // Толкыды жапан езге 61р. (Орманов Г.
Тавдамалы олендер!, жазушы, 1967, 319 6 .).
16. Т олкы // 1) Желдщ эсерхнен су, епс, шеп т.б. уст 1
буйрагтапып, шайкалыи, ыргала тербелу[1].// Казак эдеби тшшщ
еездпт, Алматы, 2011, 14 том, 240 б.
... шоп бггкеннщ бэр 1 де тербеле толкы п, жаудырап тур 1. // Казак
эдеби тшшщ созд 1Г1, Алматы, 2011, 14 том, 240 6 .
17. Т олкы // 1) Желдщ эсершен су,епс, шоп т.б. уст1
буйрагганьш, шайкалып, ыргала тербелу[1].// Казак эдеби тпннщ
сезд1п, Алматы, 2011, 14 том, 240 б. Ыргалган н е кара бидай бхресе
кыланыга когерш, б!ресе кызгылт тарта баяу сыбдырап, шубала,
тутасголкып тур. ( Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977,
225 б.).
18. Басы н туки п ы // Туки// Басын тукырайтып томен салу... //
14 том, 413 б.
88
Шыбык сорлы ту ки ты п темен басы н, // Сыбырлап, акырын гана
жауап бердо, // Агызып е й кезден ыстьщ жасын. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,49 б.).
19. Улбйре //1 ) Мамыкгай, жуп-жумсак болу. //15 том, 50 б.
бзеннщ жэнекара сулардыц жата жиектерхндеп селдхреген
камыстардьщ шашакгары улбхреп, жел сокса акырын ыргала
желб 1реп, сары укхдей болып саргайган. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 5 б.).
20. Ш айка //1) Эрлх -берлх ыргал козгау, тербелу. //15 том, 197 б.
Келде кустар кацкылдап, // Шалгынды шайкапжел согып, //
Шагала шалкып, шанкылдап, // Келден келге кустогып. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 14 б.).
21. Ш айкал // 1) Белгш б!р кимылдын эсершен араласу,
шайкалып кету. //1 5 том, 197 б.
Жапырактары жайкалып. // Ыргалып желмен ш айкалы п. //
Турленш гулдер кызарар. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 303
б. Базар Этемхсов).
22. Ы ргал // 1) Тал басынын , осхмдхктщ желдщ лебхмен эр 1-бер1
шайкатыла тербелух. // 15 том, 668 б.
Жапырактары жайкалып, // Ы ргалы п желмен шайкалып, //
Турленш гулдер кызарар. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 303
б. Базар втемхсов).
23. Ы ргал // 1) Тал басынын, есхмдхктхц желдщ лебхмен эрх-берх
шайкатыла тербелух. // Кззак эдеби тш н щ создхп, А лматы,, 201 1, 15
том, 668 б.
Ы ргалган бихк кара бидай бхресе кыланыта когерхп, бхресе
кызгылт тарта баяу сыбдырал, шубала, тутас толкып тур. (Тургенев И.
С. Экелер мен балапар, Жазушы, 1977, 225 б.).
24. Ы ргал// 2) Тецселу, тербелу, шайкалу. // 3 том, 694 б.
Ы ргалган бихк кара бидай бхресе кыланыта кегерш, бхресе
кызгылт тарта баяу сыбдырап, шубала, тутас толкып тур.( Тургенев И.
С. Экелер мен балапар, Жазушы, 1977, 225 б.).
25. Ы ргалт // Шайкалту, тенселту. // 15 том, 668 б.
Баяу жел Жидебай бойындагы калын шилх кок майса шалгынды
унемх толкытып, ы ргалты п, ылги бхр жакка, терхскей бетке карай
майыстырып ийгге бередх. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 442 б.).
89
126 ж 0С1МД1К солуы, нашарлауы
1. Арси// 2) Такырлану, сойдию, арса-арса болу. // 1 том, 646 б.
Жапырагынан арсиган сирек агаш... (Майлин Б. Шыгармалары, I
1, КМКЭб, 1960, 234 б.).
2. Бурыл // Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сезд т» (3 том,
Алматы, 2006, 610 б.) ютабындагы толык карастырылмаган. Б1здщше:
«Шеп туе! агара бастауы»- деген аныкгама деп келедь К-Ж.
Адырларга, буйраттарга, сарайларга шыккан бшк караган,
тобылгы, кальщ кеде, бетеге пнлденщ ыстыгынан куандап,бурыл
тартынкыраган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,97 б.).
3. Б урк // 2) Юппрею, юшкентай болып калу. // 4 том, 70 б.
Куздщ алгашкы суыгында бурке бастаган ... мия, ермен, жуса,
ку, коде... (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971,172 б.).
4. Бурк // 2) Юпнрею, юшкентай болып калу. // 4 том, 70 б.
Жапырактары жана кегере бере бурккен сидам тогайлар мен...
(Жушсов С. Акан сер!, 2, Алматы, 1977, 231 б.).
5. Ж апыр// 1) Басып-жаншу, таптау. // 6 том, 60 б.
[ЦНркеуде]. Эзгелер дауыл жапыраган когадай жыгылып, бгр
иш п, б!р турып, тынымсыз шокиып жатканда, ... (Муртазаев Ш.
Кызыл жебе, 1, Жазушы, 1978, 8 б.).
6. Ж апырыл // Тапталу, басылып- жаншылу, аякасты болу. // 6
том, 65 б.
Ж апырыл шеп, жол бер эр1, //Турма меш жасырып!.. (Майлин Б.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 175 б.).
7. Жулмалан // 2) Эбден тапталу.// 6 том, 551 б.
Акыры гулд! эрен деп жулып алганымда ошаганын сабагы
жулмаланып, гулд1н 031 бурынгы эсем тур1нен айрылып, солгын
тартып калды. (Толстой Л. Тандамалы, 2, (ауд. К- Сагындыков),
Жазушы, 1978,104 б.).
8. Калтыра //1) Калт-култ ет1п д1р1лдеу, селкшдеу. // 9 том, 157 б.
[Кузде]. Узарып саргайган селеу мен бозгыл кеде, жусан бэр1 де
жел лебшен калтьфайды. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 7 б.).
9. Куныс // Ескерту: «Казак эдеби тш нщ се зд т» (10 том,
Алматы, 2011, 361 б.) бул сездщ адамга байланысты магыналарын сез
етумен шектел1п, ес 1мд!к т.с.с. езгеркше, п1ипн, т.с.с. К1Ш1рейт1у1не,
бугуге т.с.с. кен!л белхнбеген. Б|здщше: «Суык ыкпалымен ес 1МД1Юпн
буГ1Л1П, ИМИЮ1». К-Ж.
10. Кызыр //1) Кызыл туске ену, кызыл тарту. //10 том, 480 б.
90
Тан салкыны казф куздщ суык желхне айналган. Мацайда
кы зары и солган курайлар кеп керхнедь (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 5, Жазушы, 1980, 7 б.).
11. Сем 112) ©омдхктщ, гулдщ жайсыз ауа райынан,
ылгалдандырылмаудан еспей солып калуы, курауы. // К,азак, эдеби
тш н щ сездхп, Алматы, 2011, 13 том, 148 б.
... шсух жетхп, ссмш, кебуге айналган итмурын, каракат, кой
жиде. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 332 б.).
12. С идамдан // Такырлаиу, жаландану// 13 том, 189 б.
Жаз бойында жайкалып самалага тербелген кальщ шилер карга
какалып,сидамдапын, жапырылган. (Эгймкулов Т. Акбоз ат, Алматы,
1962,317 6.).
13. Сойди // Сораю, состию.// 13 том, 238 б.
[Жуз каз епске конса]... кешке дешн тап-типыл кып сойдиган
сабагыи гана калды рады. (Муканов С. Сырдария, Алматы, 1951, 552
б.).
14. Сол // Курау, сему, шогу (есхмдхк). // 13 том, 256 б.).
К о р т кощлщ жабыркайды саргайып// Жапырактар ушып жерде
сод га и ын.(Бес гасыр жьфлайды, 2, Жазушы, 1984, 139 б. Акмолла
(1831-95 I
15. Т оцкер //1 ) Б1р нэрсешц астын устше карату, аударып тастау.
// Казак эдеби т ш ш ц создхп, Алматы, 2011, 14 том, 345 б.
То а кс ре шымды созылган // Боразда тугае жалгасты. (Орманов
Г. Тацдамалы елсцдср!, Жазушы, 1967, 85 б.).
16. Т ы к ы р // 2) Оскелец емес, кыска, такьф. // 14 том, 541 б.
Кеццеу гы кы р шалгынды аралап Келш,, жолаушыныц улкендер 1
Шар суыныц молырак жайылган жайдак б!р тусына ура келш кил 1кт1.
(Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 5, жазушы, 1980, 359-360 6.).
17. Ш алдуар гартты // Саргайып сола бастады. К-ЖБидайык басы ш алдуар тарты п, бгр кездеп кек тебетейл 1
майыскак шилер ендх ак улпек кимешек буркенген. (Есенжанов X. Ак
Жайык, 3- кггап, Алмагы, Жазушы, 1969, 78 6.).
126 з ©с1мд|к ды бы сы
1. С уды ра // 1) Сыбдырау, сылдырау. // 13 том, 332 6.
Кун сайын агаш селдхреп, // Кек буйра шашы суйылды, //
Саргайып жапырак желбхреп// Суды рап жерге куйылды. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960,234 б.).
2. С уды ра // 1) Сыбдырау, сылдырау. // 13 том, 332 б.
91
[Кузде]. Камыстардыц акырын судырап, эдем1 сыбдырлаган
жапырактары да сары ала болган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 5 б.).
3. Судыря // 1) Сыбдырау, сылдырау. // 13 том, 332 б.
Тещздщ кол жиеп судырлаган бала курак. (НурпеШсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 197 б.).
4. Судыра // 1) Сыбдырау, сылдырау. // 13 том, 332 б.
Ой билеген Айганша судырлаган бал курактын арасына
калыцдап юре туст1 де, токтады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977,466 б.).
5. Сыбдыра // Сыбдыр кагу, сыбдырлау. // Казак эдеби тшнщ
СОЗД1П, Алматы, 2011, 13 том, 454 б.).
Ыргалган бшк кара бидай б1ресе кыланыта кегерш, б1ресе
кызгылт тарта баяу сыбдырап, шубала, тутас толкып тур. (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 225 б.).
6. С ы лды ра // 1) Шолпы, сырга сиякты заттардын сылды-сылдыр
ету, сынгырлануы. // 13 том, 495 б.
Сулу кыздай кербез кулак сылдырлап, // Кез ушында сагым
жур*п булдырлап, // Горгай шырлап, булбул жырлап сай райды.// Тш
шыккан жас баладай былдырлап. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы,
1984, 139 6. Акмолла (1831-1895).
127
Паналау
1. Колегсйле // 1) Тасалау, калкалап буркемелеу.// 8 том, 265 б.
Картайганда кас та агарады екен, жалбыраган бурыл кас жумулы
кезш колсгсйлсн тур. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1, Жазушы, 1978,
11 б.).
2. Колсгсйлс I I 3) Жасырып-жабу. // 8 том, 266 б.
Алайда заман паркын, дэухр табигатын кез келген уакытта уюм,
уакытша директива б!р жолата келегейлеп тастай алмайды.
(Кекшбаев Э. Олсн кокжиеп, «Жулдыз» журналы, 12, 1971, 147 б.).
3. Сагала// Паналау, коргалау. //12 том, 524 б.
влкенщ бойын жагалап, // Паналап талынсагалап, II Тусына
келер ауылдьш, // ©зенге конган такальш.(Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 67 б.)
4. Сагала// Паналау, коргалау. // 12 том, 524 б.
Сонын да кабагына карап, суыктан да коркып удайы ел сагалап,
жай келсм. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 380 б.).
5. Сагала// Паналау, коргалау. // 12 том, 524 б.
92
1
Казак шебер! ыргалып-жыргалып, б 1р кун 1степ, он кун кыдырып,
кайда той, кайда жаназа, соны сагалап жургенде, етепнен куып устай
апмасын дейандер гой. (Жунюбв С. Адан сер1,2, 1977, 207 о.).
6. С агала// Паналау, коргалау. //1 2 том, 524 б.
Кар ер 1гел1 дымкылдан коркып, отбасын сагалауды шыгарды.
(Эл 1мкулов Т. Сырлы наз, Жазушы, 1977, 254 б.).
7. С агала// Паналау, коргалау. // 12 том, 524 б.
-Каланы сагалап калган КУ болдьщ гой. Тук шыкпагасын,
Талдыкорганга таргып келесщ, баягы. (Найманбаев К- Беймезпл
конак, Жазушы, 1978, 9 б.).
8. Сагала// Паналау, коргалау. //1 2 том, 524 б.
Жылы жерд1 сагалаган адамдардьщ кобх сол манда жур.
(Жумадйюв К Сонгы кош, 2, Жазушы, 1981, 387 б.).
9. Тасалаи // Жасырыну, тыгылу. // 14 том, 21 б.
-... ещц соныц жауапкершшпн баскаларга тастап, 031 тасалана
турудьщ жан айласын жасап журсе... (Эбшев Д. Баянауыл
баурайында, Алматы, 1975, 21 б.).
10. Тасалан // Жасырыну, тыгылу. // 14 том, 21 б.
... агашты, сайлы жерлермен тасалана жорткан салт аттылар...
(Жушсов С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 5 б.).
11. Т ы кны ш та// Т ы ккы ш та// 1) Усп-устше тыгу, тыга тусу. //
Казак эдеби т ш н щ с о з д т , Алматы, 2011, 14 том, 539 б.
Онымен де коймай, бареу! асыгын ты кпы ш тап, б1реу1
каламсабын ты кпы ш тап эбден эбхгерге тусет1Н1 тагы бар.
(Найманбаев К Беймезпл конак, Жазушы, 1978, 69 б.)
12. Ы кта // К апы бораннан, аяздан т.б. корганып, таса жерге
ыгылу, калкага паналау. // 15-том, 641 б.
Курюрсп, посер кун жауса,// Козы да соган ы ктаган. (Орманов Р.
Тацдамалы олецдер!, Жазушы, 1967, 353 б.).
13. Ы кта // Катты бораннан, аяздан т.б. корганып, таса жерге
ыгылу, калкага паналау. // 15 том, 641 б.
Ат бслшен тускенде гана тасалау жерге ыктагандай аз
тыныстап, куб|рлсгсндер1 болмаса, узак кунге унсхз жортады.
(Жунюов С. Акан сср|, 2, 1977, 5 б.).
128 Шшш сипаты
1.
596 б.
Арби // Сорайын шыгып туру, состиып огаш кор1ну. // 1 том,
93
Ак уйдш сыртына т1стер1 арандай самсап.арбимп б1рнеше шеп
машинасыпып тырмасы тур... (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963, 273 б.).
2. Арби // Сорайып шыгып туру, состиып огаш кершу. // 1 том,
596 б.
[Есю уй туралы]... кулагысы келгендей б1р жагына карай кисая
кьщырайып турган, арык туйедей арбиган бхрдеме. (Муканов С.
Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970,247 б.).
3. Арби // Сорайып шыгып туру, состиып огаш кер1ну. // 1 том,
596 б.
... езшщ кызметппа, бет суйеп арбиган, иепне саргьпп тубус
тебшдей бастаган, рсцаз кысык кезд| балан Ж1пттен. (Тургенев И.С.
Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 7 б.).
4. А скакта// 1) Жогары кетер!лу, бшктеу, аспандау. // Казак
эдеби тш нщ с е з д т , Алматы, 2006, 2 том, 15 б.).
... кузар шыц аскактап теши тур. (Жумадшов К Сонгы кеш, 1,
Алматы, 1974, 382 б.).
5. Барти // Барбию, улкею,// 2 том, 739 б.
[Курнос Иваннын] саусактары бартиып Мнген. (Нурпешсов Э.
Кан мен гср, Жазушы, 1977, 108 б.).
6. Бат // 10. Ауыс. Б1р таса орынга сыйып, кер1нбей кету, орныгу.
К-Ж.
Мэкен мппп келген жалгыз кек жорга ат бул корага батпай, ез!
бхр айгактай болып тур едп (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 103 б.).
7. Ба гти // 2) Балпию, жалпактану. // 3 том, 108 б.
Кентск срйш батгиган кара кыз белбеудх дэлдещареп устап,
пэрмехймеп тартып отт1. Иургали ыршып тусп. (Майлин Б.
Шыгармалары, 3, Алматы, КМКЭБ, 1962, 258 б.).
8. Болпи // Заттьщ кампайып кезге тусу1. К-Ж. //
Кара табаныц 1ш1нде болнигап сары нан. (Майлин Б. Шыгармалары,
5, Алматы, 1963, 145 б.).
9. Буы лты кта// Буылтык-буылтык ету, бунактау. // 3 том, 315 6.
... кара ксбежедсн буылтыктанган буйендх суырып алып...
(Майлин Б. 1Мыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 146 б.).
10. Будыр // 1) 'Гепс емес, бужыр-бужыр. // 3 том, 630 б.
Эрмелеп соган [тауга] шыкпакшы болады. Тырнак шшер будыр
жок. (Муртазаев Ш. Кызьш жебе, 1, Жазушы, 1978, 67 б.).
11. Будырай // Будыр болу, буртию. // 3 том, 630 б.
94
Б р ы р а й г а н ек1 шекелх, //Муздай улкен кебелх, // Кары унымы
султандайьш журхстх. ( Х У -Х У Ш г. Казак поэзиясы, Гылым, 1982, 71
б. Сушшшулы Казтуган. XV. г.).
12. Бурт!ктси //3. Шыккан тердщ тушрш1к пхшшшде керхнуь
К-Ж.
Эбни кысылды, калтыранды. Мавдайдагы тер маржандай
буртхктсндь (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 170 б.).
13. Бы ж ы ркай // Кед1р-будырлы, кисык -кыцыр, ретс!з. // 4 том,
78 б.
Ауылдыц шет жагында онашарак бы жы ркай тастар, тебесхз
кулауга турган агаш уйлер керхндь (Майлин Б. Шыгармалары, 3 том,
Алматы, КМКЭБ, 1962, 116 б.).
14. Б1лсулен // Сала-сала боп адыраю. // 4 том, 125 б.
Алыстан караган адамга кунан койдыц куйрыгындай бхлеулешп
шалынады. (Жумадшов К Сонгы кош, Алматы, 1974, 331 б.).
15. Дслби// Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сездйт» (4 том,
Алматы,
2007,
608
б.)
кггабында
бул
сез
мулде
карастырылмагандыктан, оз тушндеу1м13д1 усынамыз: «Кылтия
ербид1». К-ЖЖер ошактардан гутхн буркырап, кулагы делби 1п самауырындар
от басына кел1п тоид!. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962,
293 б.).
16. Дсцки // Окшаулану, денкию, тенкию. // 4 том, 638 б.
... дсцкигеп балшыктар тау-тау боп уйш п калды. (Муканов С.
Сырдария, Алматы, 1948, 229 б.)
17. Дсстс- дсстс // // Десте // Орылган егшнщ бхр бумасы, бауы. //
4 том, 655 б.
Колмсн жиган жуктей дестс-десте каланган сулу тастардьщ
арасымен... (Жухнсов С. Акан серх, 2, Алматы, 1977, 209 б.).
18. Добалдай //Улкен, ьщгайсыз, хрх, кезге кораш. // 4 том, 690 б.
Жайнак жетсс, комагай каршыга сулык жаткан добалдай коныр
уйреюпд кеудесйхе коиыи ап, тесхн шуки бастаган екен. (Муканов С.
Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970, 412 б.).
19. Доцки // Бхр заттыи ерекше котерхши керхнух. // 4 том, 738 б.
Кос жанындах'ы донгелек жалтыр келдхн бетх айнадай жалтырап,
кундхзгх толкып кезхнде керхнбеген кустар сам-сам доцкихп судын
бетше шыкты. (Майлин Б. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 295 б.).
20. Доцки // 1)Бхр заттьщ ерекше кетерщкх керхну), бадырайып
туруы, айкын шыгып туруы. // 4 том, 738 б.
Биыл жас топырагы жагасында доцкихп, тагы бхр жана хн
шыккан. (Эуезов М. Килы заман, Жазушы, 1975, 257 б.).
95
21. Доцки // I )Б1р заттьщ ерекше кетерщю кершух, бадырайып ,
айкын шыгып ту.руы. // 4 том, 738 б.
Домалак тасдоцкисдь (Сланов Г. Кец ерхс, Алматы, 1949, 36 б.).
22. Доцки II 1) Б1р заттын ерекше кетерхню кершу 1, бадырайып,
айкын шыгып туруы. // 4 том, 738 б.
Енд! б'фшама жер журш бхр кхлтецге кулаганда, жанагы уйлердщ
орнына ехз доцкигси-доцкигеп тастарды, тактайларды, балшыкты,
багандарды кореехз. (Толстой Л. Тандамалы, 2, (ауд. Т.Элхмхсулов) ,
Жазушы, 1978, 18 6.).
23. Д о ц к и / / 1)Бхр заттын ерекше кетерхцю керхнух, бадырайып ,
айкын шыгып туруы . // 4 том, 738 6.
Шалгыпда доцкиген кокшйх байламдар. (Гончар О. Конырау
(ауд. К-Ыдырысов) Алматы, 1973, 27 б.).
24. Дунки // 2) Доцкихо, улкен болып керхну. // 5 том, 62 .
бзенпщ алыстау аргы жагасында калын тогай карауыта
дункиедх. (Эуезов М. Абай жолы, 2, КМКЭБ, 1961, 398 б.).
25. Дп|кн // Козге улкен болып корхну, тецкию, дуцкию. // 5 том,
121 б.
Эрбхр уйдс-ак Д1ЦКНГСП карын-карын май бопты. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 311 б.).
26. Дщки // Козге улкен болып корхну, тенкию, дуцкию. // 5 том,
121 б.
Дщки гсп, пай жхбекпен тыстаган мамык жастыктар. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,37 б.).
27. Едхрсй // 1) Тхкхрею, тукешо, селтихо. // 5 том, 155 б.
... кулагы едхрейген жел дшрмендерх. (Майлин Б. Шыгармалары,
,5 , КМКЭБ, 1963,90 6.).
28. Едхрсй // 1) Тхкхрею, туксию, селтию. // 5 том, 155 б.
Жалгыз гана Хамидолла хазхреттхц ею катарлы, карагай уйх...кызыл сырлы киыхъхмен, кекпен сырлаган кещлдх терезе
кэшектерхмеи,
оркокхрек,
тэкаппар
адамша,
айналасындагы
жапырайган жарлы кыстауларга едхрейе менсхнбей карап тур.
(Есенжахюв X. Ак Жайык, 1- ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 208 б.).
29. Едхрсй // 1) Тхкхрею, туксию, селтию. // 5 том, 155 б.
[Каращ-ыда]... еп к п ц ею конышы едхрейедь (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, 3, Алматы, 1970, 93 б.).
30. Ерби // Дурдию, ерекше козге тусш корхну, урпию, сексию. //
5 том, 333 б.
Ала шэйхмеп тыстаган кок елтхрх тымагыныц кулактарын
ербитш, бауын желкесхне карай тартып байлаган. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,91 б.).
96
3 1. Ерби // Дурдию, ерекше козге тусш кершу, урпию, сексию. //
I том, 333 б.
... сол ербш сн ссксеуш... (Бокеев О. Кум мшезг «Жулдыз»
журналы, 3, 1977, 100 б.).
32. Ж арбн // Кслю'п кескш алдында сыйыксыз, кораш кершу.
КЖ
О,
алдияр, алдияр!// Лк сункар кусты к алдында// Кангырган карга
жарбиир. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 199 б. Бактыбай
Жолбарысулы).
33. Ж арбн // 2) Жапыраю. // 6 том, 87 б.
Аз гана шоптер! уйдщ, коран ыц тебеснще ж арбны л тур.
(Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979, 220 б.).
34. Ж арбн // 2) Жапыраю. // 6 том, 87 б.
Окай [Акбалака] жар басында жарбнган жер-казбалар мен балык
сасыган ауа да жат. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,9 б.).
35. Ж арбн // 2) Жапыраю. // 6 том, 87 б.
Карга адым жерге аударылып кона алмай, кысы-жазы
жерказбалары жар басында ж арбны п туратын шерменде. (Нурпешсов
Э. Кан мен тср, Жазушы, 1977, 21 о.).
36. Ж ум ы рлан // 1) Домалактану. // 6 том, 567 б.
©зпнпс 01р мыкым кушпен, угымсыз б!р мунмен ж умы рлана
буплген тобс-тобелер. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 766
б.).
37. Ж ы л м и // 2) Жып-жылмагай, теп-тепс болу. // 6 том, 692 б.
... ше-шала борасын гурды да, жауган кардьщ бетш ж ы лм иты п,
ак жорга журщ отт 1. (Жумад1лов К Сонгы кеш, Алматы, 1974, 300 б.).
38. Ж ы лм и // 2) Жып-жылмагай, теп-тепс болу. // 6 том, 692 б.
Жакан ж ы лм иы н жаткан кара денге кез 1 боталап карайды кеп!
(Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,44 б.).
39. Ж ы м ы р ай // 2) Мыжыраю, мыж-мыж болу. // 6 том, 723 б.
Мыпа ж ы м ы райган уйде жас балалар окиды. (Айтматов Ш. Ак
кеме, Алматы, 1973, 27 о.).
40. И рслсцдс // 1) № р-шр болып созьшу. // 7 том, 342 б.
... кара шалдын колындагы ирелецдеген узын шалма. (Жушсов
С. Акан сер 1, 2, Алматы, 1977, 7 б.).
41. Ирецде // 1) Ирен- ирен ету, ирелевдеу. // 7 том, 343 б.
Созылып кок Ж1бектей Нура ирендеп, // Куяды Коргалжынга
болып мура. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 66 б.).
42. Кейк! // Тацкы, кайкы, кертпеш. // 7 том, 540 б.
97
[Буркп сыны] Сары еттщ тусы- батык, кейкь- тумсык, // К езь
шнщ кок буалдыр туб| болса. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985,
185 б. Кете Жусш Ешииязов).
43. К скж ит // Басын шалкайтып кекшиту, кекиту. // 7 том, 555 б.
Диадам жерде басын кскж итс байлаган шана арыстарынын басы
гана кылтияды. (Жушсов С. Жапандагы жалгыз уй, Жазушы, 1965, 12
б.).
44. К елтелс // Кыскарту, кыска ету. // 7 том, 574 б.
Туйс айггы басын нрец, ентелемей: // -Бул жолды узак салдьщ
кслтслсмсй. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 44 б. Мусабек
Байзаков).
45. К сусктси // 1) Босау, унплеу. // 7 том, 733 б.
Дауыл жыгып, ксусктенш , езепнен мужшген теректей, сунгак
дененвд каз1р сикы кашкан, ею шнше е й юс 1 отыргандай жалпак
жауырын мен ецсел 1П ек> ел 1 ер кеуде еттен ада... (Есенжанов X. Ак
Жайык, 1- ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 303 б.).
46. Колбе // 1) 1>|р жамбастай кисаю, жантаю. // 8 том, 258 б.
«Уйыкгагап багыр» дейд] таудын атын, // Адамша келбеп жаткан
кыры улкен тау. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2 том, КМКЭБ, 1960,
12 6.).
47. Колбе // 2) Коп жерд1 алып созылу. // 8 том, 258 б.
[Аэроплаимсн ушканда] Колбегсн Орал, Каратау, // Эльбрус,
Казбек ызгарлы-// Кавказла бектер бойы аскан. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 144 б.).
48. Колбе I I 2) Кон жерд 1 алып созылу. // 8 том, 258 б.
Когерген кец даланыц колбеген жондарды кектей от1п, шубалган
жыланша ирендеген кара жол. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 69 б.).
49. Колбе // Ескерту: «Казак эдеби тшШщ с е з д т » (8 том,
Алматы, 2007, 258 б.) кггабында бул сездщ уппнпн 6\р магынасы
ескер 1лмегснд 1ктеп, оз топшылауымызды енпзем 1з: «Кесе-келденен
созды». К-Ж.
Х азфёт узын таягын колбей тастап, аласа екшел! кеб!сш меш 1т
касындагы киыршык таска тыкьф-тыкыр басып, бетхн кайта-кайта
сипап, жур1п кетп. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980,
75 б.).
50. Комни II 1) Кампию, котершу, улкего. // 8 том, 284 б.
Кырмызыныц колында жас баланыц бетшдей кем п ш п , жана
шскён таба нан. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 347 б.).
51. Комни II 1) Кампию, кетер1лу, улкею. // 8 том, 284 б.
98
... ш эйш асы га-уйге цпетш де, ком пигсн т э т п самсаларын салып
алып училищеге карай топейдк.. (Горький М. Фома Гордеев, Жазушы,
1978,45 б.).
52. КосЁл // 7. Ауыс. Белгш! б!р алкаптьщ , езен-суды н, узын
сонар жолдьщ коз ушында созылуы, ш е т с 1 3 -ш е к с 1 3 мол аймакты
камтуы. II 8 том, 371 б.
Сол булактардыц бгр! Т ури н аталатын сай табанын куалай агып
кен жазыкка к осш сдь (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982,
3 6.).
53. КудЁр // 2) Т еп с емес, ылди- ор болып келген шокы-жота. // 8
том, 423 б.
Жартасы болса кудЁр бггкен, озш ше кьщыр бхткен тутас
шокылар, текгурлар да бар. (Эуезов М. вскен оркен, КМКЭБ, 1962,
10 б.).
54. КужЁрей // 1) Доцкию, куд!рею. // 8 том, 425 б.
Зорайды дспелср! осш эбден, // Жуандап, кужЁрсшсш, болып
пшдей. (Конеев М-Ж. 'Прлгкте коп ... К^азан, 1907, 20 б.).
55. К \ мпи / / 1 ) Дурдш п Ю1ну, кабыну. // 8 том, 482 б.
Кумнигси улкен кегерннн ушып келген бетгнде жол уст 1не
конды да... ( Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977,10 б.).
5 6 Д а зд и // 2) Б1р ориынан тапжылмау, какию, какшию. // 9 том,
15 б.
Катты сордын 1Ш1ПДС де каздиы п-каздиы п, кей жерЁнде
андыздап... скважина, еск1 буравой кадкалары тур. (Сланов Г. Жанар
тау, К,азак'1'ыц бф ж кеи мемлекет баспасы, 1945, 81 б.).
57. Казди // 2) Ыр орнынан тапжылмау, какию, какшию. // 9 том,
15 б.
К,ум жоталар бул ту.ста тещз ж иепне д е т и созылып барады да,
карама -карсы кадалган иайзадай каздиыисудан шыгып турган ею
жартаска келн! прслед!. (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Алматы,
1978, 27 б.).
58. К айкай // 2) Агаш, темгр т.б. затгардын майысып, б1р
басынын котсрипп калуы. // 9 том, 35 6 .
К 1ршкгср 1 капдай! Ушы азырак канканып, саргайып келген кузп
курактай коп-кою. (Мусрспов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 50 б.).
59. Какы рай // 1) Кокаю, кокыраю, какшию. // 9 том, 109 б.
Абакгыньщ ауыр какпалы какырайган 6 и 1 к тас дуалдары, терт
бурышыпдагы едЦрейгсп торт карауылшыгы... (Есенжанов X. Ак
Жайык, 2- кггап, Алматы, Жазушы, 1968, 277 б.).
60. Калкай // 1) Калкиып ербиш гуру. // 9 том, 1416.
99
Ек 1 ашиалы еактщ туткасы да // К алкайы п карайганмен кулак
емес. (Конссв М-Ж. МэшЬурдщ 46 жасында... «Жулдыз» журналы, 3,
1984, 180 6.).
61. Кал кай // 1) Калкиып ербшп туру. // 9 том, 1416.
Жумысшыларга жанкадан калкайты лган барактар мынау.
(Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 73 б.).
62. К алки // 1) Ербшп, селтшп окшау кершу. // 9 том, 144 6.
Толкьнап кок тещздщ жагасында// К алкиган кене лашык
панасында. (Пушкин А.С. Балыкшы- Балык туралы... (ауд.
Дуйсенбиев О.) Алматы, 1972, 3 б.).
63. К алки т // 1) Калкайту, корбиту. // 9 том, 145 6.
[Бешт салу мэсслсс!] ... б»р кун ет пен кымызга тойып, кикитыпшикитып Кожанасырдыц б ей тн ш е кал киты п кететшш де бшем.
(Жунюов С. Акан сср 1, 2, Алматы, 1977,207 б.).
64. Камни //1 ) Компию, торсию. // 9 том, 186 б.
Жаманныц карпы гойып, камписа 1пп, // Анасын элдилеген адам
бшмес. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 66 б. Шэд1
Жэнпрулы).
65. Камни //1 ) Компию, торсию. // 9 том, 186 б.
Гылымныд орпы бас пен кеюректе, // Буйгр шыгып, кампия
тоймас карып. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 166
б.).
66. Камни // 11 Компию, торсию. // 9 том, 186 б.
Сен, карып, кампнды м,- деп таскандайсын // Жвдшке
нашарларды баскандайсьщ. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ,
1960,21 б.).
67. Камни // 1) Компию, торсию. // 9 том, 186 б.
Курен аттын СК1 жагында кампиган коржын бар. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 363 б.).
68. Кары с // 1) Бас бармак пен ортан колдьщ аралыгымен
елшенет1н узындык олшсм 1.// 9 том, 408 б.
Дудардай шага коясыц кары с кылып, // Бутыца кид 1Н шалбар
жабыстырып. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 253 б. Омар
Шораяков).
69. К икы -ж икы // Кикиган, кисайган, кисык. // Казак эдеби
тшшщ создпт, Алматы, 2011, 9 том, 551 б.
Уакыт
гоздырган к1лец кикы -ж икы дулей туйе тастар.
(Айтматов III. «Жулдыз» журналы, 11, 1978, 125 б.).
70. Б ф кол 1 ы к // Молщер! б 1р колтыгына сыятындай. // 10 том, 7
б.
100
... б ф к о л ты к кагазды кушактап Жампешс жетш келд! де, «Мэ,
диялац!»- деп, Аскардьщ алдына тастай берд!. (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 310 б.).
71. К ом актанды р // 2) Кебейту, санын арттьфу. // Казак эдеби
тйпнщ СОЗД1П, Алматы, 2011, 10 том, 14 б.
... Кексецпр буйратыньщ
етепнде туйюш, тобымызды
ком актанды ры и... (Бегалин С. Замана белестер!, Алматы, 1975, 228
б.).
72. К ом акты // 2) Кеп, мол, курдель // Казак эдеби тшшщ сездш ,
Алматы, 2011, 10 том, 14 б.
... Лопдоида мундай асыл тас упцн С1зге карызга ком акты сома
бере алатын жэнс... (Коллинз У.У. Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978,
287 б.).
73. Куди // 1) Ыр нэрсенщ жогарыдан темен карай шаншыла
карауы, гопе гусу». // 10 том, 248 б.
Мещреу оцкей зецпр куз, // Кудии б1ткен елб1реп. (Орманов Г.
Тандамалы олецдерх, Жазушы, 1967, 19 б.).
74. К ы л ки // 1) Уп-узын болып сораю, сидию. // 10 том, 533 б.
Етисн бгргс кы л к и ы н арактьщ шынысы каптады. (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962, 317 б.).
75. К ы л ки // 1)Уп-узын болып сораю, сидию. // 10 том, 533 б.
Кейлск жагасыпап к ы л к и гаи узын мойнын кыжырта бурып
ашык есйсген сыргка карал отырды да, кенет окыс мырс етт1.
(Нурпешсов Э. Кап мен тер^Жазушы, 1977, 705 б.).
76. Кь 1л н ы // Отс отк1р болып, лыпып туру, кылпылдау. // Казак
эдеби тЫ шц создан, Алматы, 2011, 10 том, 540 б.
Балтаньщ жуз 1 устарадай кы лииды . (Майлин Б. Кызыл жалау,
Жазушы, 1979, 59 б.).
77. К ы л и ы // Оте отк1р болып, лыпып туру, кылпылдау. // Казак
эдеби т ш ш ц создан, Алматы, 2011, 10 том, 540 б.
-... мыпа б 1р шапошоты кургыр да кы л п ы п тур екен. (Нурпешсов
Э. Кдн мен гср, Жазуп 1ы, 1977, 191 б.).
78. К ы лн ы лда// 1. Ауыс. Эте етк1р болу, кылпу. I I 10 том, 540 б.
... оныц СС1НС сопсоц, кы л п ы л д аган устара тусть (Сулейменов
А. Бесш, Алматы, 1970, 82 б.).
79. К ы л п ы л да// 1. Ауыс. ©те етюр болу, кылпу. // 10 том, 540 б.
Уакьгг болса мынау- устараныц жуз1ндей кы лп ы лд а и турган.
(Жумадшов К Соцгы кош, Алматы, 1974, 396 б.).
80. К ы л п ы л да// 1. Ауыс. ©те етгар болу, кылпу. // 10 том, 540 б.
Екеу! де бармактарыпыц басымен пышактарынын жуз1Н сипап вто.
К ы лпы лда и тур. (Акышев 3. Жаяу Муса, Алматы, 1978, 37 б.).
101
81. Кылти 2) Сэл гана бшнш, тебес! кершу. // 10 том, 543 б.
Мойыпдары пештердщ // Караяды кы лтиы п. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,314 б.).
82. Кынай бел // а) Кыздын жщ ш ке, талдырмаш, кыпша бель //
10 том, 568 б.
Арапарыида кы най бел, эсем кемзал гана киген кыздар да жур.
(Эуезов М. Лбай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 281 б.).
83. М укал //1) Бш нэрсенщ жуз 1 майьфылу, тукылдану. // 11 том,
333 б.
(Кайла). Тас ком 1рд 1 б1раз шапкан сон ол мукал ып калады,
жанды кинайды. (Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 39 б.).
84. М укыл // 1) КсрЫк, догал, унпор емес. //11 том, 337 б.
... Сырымбеттщ де ею еркешшщоц жактагысы сынган еркеш
сиякты мукылдау сд 1 де, сол жактагысы Т1кшш сушрлеу ед 1. (Муканов
С. Аккан жулдыз, 2, Алматы, 1970, 105 б.).
85. М уры нш ак // Сэл шошайынкыраган тобеш1к сиякты жер
бедерь //11 том, 367 б.
Шаттьщ аяга т1к б1ткен м уры нш ак тас. (Эуезов М. Тандамалы
шыгармалары, Алматы, Жазушы, 1967, 298 б.).
86. М ы гы рай // Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тшшш
сезд 1п» (11 том, Алматы, 2011, 401 б.) ютабына бул сез мулде юрмей
калгандыкган,
оз
тушндеу1мщд1
колданамыз:
«Тайпиып
мыжырайгап». К-Ж.
Онтуст1кт1ц м ы гы райган тамдары бар. (Эл 1мкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962, 88 б.).
87: М ы ж ы рай // 1) Эбден мужылып, тозыгы жеткен, сэш кеткен.
// 11 том, 402 б.
Шию балшык, жер пшик, //М ы жы райгап аласа. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 316 б.).
88. М ы ж ы рай // 1) Эбден мужылып, тозыгы жеткен, сэш кеткен.
// 11 том, 402 б.
Тек м ы ж ы райы п шеккен шалдыц сырт бейнесш бшедь
(Мусрепов Г. Жат колында, Жазушы, 1984, 48 б.).
89. М ы к // У ак шегс // Мык шегес1 кагылмауы, беютпек ниетх
орындалмай калуына мецзейд 1. К-Ж.
Шовдыгулдыц мыктап кагайын дегенмык шегес! кагылмай
калды. (Мусрепов Е. Улпан, Алматы, 1975, 130 б.).
90. О йм ак // 1с 'пккенде саусакка кипз1лет1н оймак шппшне
уксас зат, т.б. корГше. // Казак эдеби тшгнщ сезд1п, Алматы, 2011, 11
том, 630 б.
102
... тш-тнс бггкен кызгалдак; тектес кызгылт жэне акшыл ойм ак
гулдер. (Толстой Л. Тандамалы, 2, (ауд. К-Сагындыков), Жазушы,
1978, 103 б.).
91. О йсы ра // 2) Ыр нэрсенщ курт томендеу!, азаюы. // 11 том,
639 б.
Судыр Ахмет кущи кетш:
-Токтамаймын! Ау, мен неге токтаймын?- деп, отюр шапошотты
енда ызалы ашумен кхжщё сермеп, жиденщ онсыз да ойсырапкалган
жерщ жарпак-жарпак аударып тастады. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 189, 190 б.).
92. О рал // 3) Оратылу, айкасылу. // 11 том, 719 б.
Ж1бектей шашы оралган, // ... Сагындым
мен сэулемдь
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КЦМКЭБ, 1960, 106 б.).
93. б ц к и // Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тш нщ сездйт» (12
том, Алматы, 2011, 180 б.) ютабына бул создщ тагы бхр магынасы
юрмей калгаидыкгган, оз птр1М13Д1 усынамыз: «Б1р заттьщ, арба т.с.с.
арбиып, дуцкию!»-К-Ж!.
0 ИКИГС11 туйегастар Талгардьщ апай тос1не б ф заманда кулаган.
(Муртазаев III. Кызыл жебе, Жазушы, 1978, 19 б.).
94. С алацда // Салац-салан ету, салпактау.// Казак эдеби Т1Л1Н1Н
создай, Алматы, 2011, 12 том, 587 б.
Т абалдырыкггап а п а й сала камшысы салацдаган оц колын
омырауына анарып тагзым еттй (Кекшбаев Э. Уркер, Жазушы, 1981, 7
б.).
95. Салбацда // Салбац-салбан ету, салпавдау, салбырау. // 12
том, 589 б.
[Аггыц]. Бауырындагы салбацдаган кубыжык та калар емес.
(Жунюов С. Акан сер!, 2, Алматы, 1977, 7 б.).
96. С албы ра // 1) Томен карай тус1п туру, салактау. // 12 том, 589
б.
Г улдеген, б|тксн жапырак, // Бутактары салбы раи, // Уакыты ед 1
жетшген // Коз 1 гаргарлык балбырап. (Торыайгыров С. Шыгармалары,
1, Жазушы, 1967, 96 6.).
97. С албы ра // I) Томен карай тусш туру, салактау. // 12 том, 589
б. Гул Т1збекгср 1... муржаны бойлай жогары орш пт 1, одан
ыекыргышка карай томен салбы ранты да... (Куприн А.И. Тажап,
Жазушы, 1978, 80 б.).
98. С албы ра // 1) Томен карай тус1п туру, салактау. //1 2 том, 589
6. Оньщ кел 1с п басы салбы раи тус!п кегп де, ол адамгерш!Л1к
мэселес 1Н шсшудси ок 1нс-ок 1не бас тартты. (Коллинз У.У. Ай сэулел!
асыл тас, Жалын, 1978, 225 б.).
103
99. Селти // Есксрту: 15 томдык «Казак эдеби тш нщ сезд 1п» (13
том, Алматы, 2011, 148 б.) кггабында бул сездщ тагы бхр магынасы
шет калгандыктан, 031М13 йргсуге мэжбур болдык: «Ербие шаншылып
туру». ЩЖ.
Кннкеннс зиратгьщ торт-бес кулпы тасы селтиш-селтшп
сондарынан карай канты. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы, 1978,
111 б.).
100. Селти // 3) Ербшп, шаншылып туру. КЖ .
... сирень мен акациянын жогаргы бутакгары элденеге кулак
аскандай, жылы ауада селтшп тур. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 304 б.).
101. Серей //1 ) Узынынан сулай жату, тыраю. //13 том, 168 б.
[Кален]. Тертсдей ссрейгсн узын аягымен жолында отырган
б1рнеше К1С1Н1Н уетшен аттап ото. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 172 б.).
102.Серей // 1) Узынынан сулай жату, тыраю. //13 том, 168 б.
Ссрейгсн аяк-колы шамалы жерге сыймайды. (Кекшбаев Э.
Кусканаты, Жазушы, 1978, 12 6.).
103. С срсйт// 1) Узынынан сулату... // 13 том, 168 6.
Кол-аягын уйкы-жау жшсЬ буып, // Серейтш алып согар
табандатып. (Копсев М-Ж. Кунд13 бен туннщ айырмасы, «Жулдыз»
журналы, 3, 1984, 181 б.).
104. Ссрек // Сыриган узын, сорайган. //13 том, 169 б.
Аргымак, сеш сактадым, // Кулагын сенщ серек деп, // Азамат,
сеш сактадым, // Ыр кунхме керек деп. (Этемхсов М. Элендер жинагы,
КМКЭБ, 1958, 96 б.).
105. Серск // Сыриган узын, сорайган. //13 том, 169 б.
Булардын алдында , гашкене кок томпеннк уетшде, кубыла
жакгагы ссрек тасы шошайган жалгыз жас бешт кана тур. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 33 б.).
106.Сорий // 1) Сойдию, бшктеп узару, сырию. // 13 том, 277 б.
Туг! гск жусан, сбслек// Жер ед1 сургылт талайдан; // Канбагы
желге доцгелеп, // Сслсу1 сирек сорайган. ((Орманов Г. Тандамалы
олендерх, Жазушы, 1967, 312 б.).
107. Сорай // 1) Сойдию, бшктеп узару, сырию. //13 том, 277 б.
Ол талтая турын, сорайган трубкасын тартып, ... (Тургенев И.С.
Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 124 б.).
108. Сорай // 1) Сойдию, бшктеп узару, сырию. // 13 том, 277 б.
Торт домна пенпнщ муржалары сорайып заводтан аскак
туратын. (Куприн А.И. Гажал, Жазушы, 1978,29 б.).
109. Сула // 2) Жайылып, созылып тону. // 13 том, 364 б.
104
К аскаж ол, Карата мак, К озы бак, // А л ды м да К ож асайы ж а т ы р
сулап. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 108 б. Сары
Батакулы).
110. С у н р с т ш // I ) Ж срге г и т , суй реп тарты лу. // 13 том , 4 1 0 б.
Е т еп с у й р с п л ш келе жатыр, // Ж ага-ж ец ж ок, б о л са д а ал енф1.
(К еп еев М -Ж . ’П рш ктс коп... К азан, 1907, 17 б.).
111. С ун н II Е ск ер т у : 15 том ды к «К азак эд е б и т ш н щ с о з д т » (13
том , Алматы , 2 0 1 1 , 4 3 0 б .) кп абы н да таи осы м этш келт1ршсе д е , со з
магынасып аш уга арналган: « С у м 1 рею , сум н и ю »- аныктамасы бул
м этш ге д с , жалны с о з магынасы дуры сты гы на д а еш кабыспай
гурганы анык. Ы здщ ш е, м унда еш су м 1 р ею ж ок, кайта ш ипи е ц с е л ш п
т ем ен д ем сй , ныгыз тур. Соны ескерсек: « Т ш й п , тон ш турган»магынасы сураны п-ак гур. К-ЖШ ыц, куз, тау,- бултты капкан б ж к ер ен , //Тш-Т 1 к шьщ, ангар
жартас мы лкау-керец, II Суниш м ш бел есш , катып калган.// Т е ш е т
кел т у б ш е т у п а з терец. (С ейф уллин С. Ш ыгармалары, 2 том , КМ К ЭБ,
1960, 30 б ).
1 12. С ы н т а л // С ы н г а // Т уп-тузу етш ж ону, шабу. // 13 том , 531
б.
Ж 1 щ ш кс кайын курык с ы п г а л ы п , жонылып болган-ды . (Э уезов
М. Ш ыгармалар жинагы, 5, Ж азуш ы, 1980, 3 2 4 б.).
113. Сыри // С ерею , узару. // Казак эд еб и т ш н щ с е з д т , Алматы,
2 0 1 1 , 13 -том , 545 б.
М ен- батар куш пц колбей куйылган шугыласынан пайда болган
сы р и га н колецкем оньщ апдына тусет!ндей болып тура калдым.
(К оллинз У .У . Ай сэулел! асыл тас, Алматы, 1978, 261 б.).
114. Тайнак // 2 ) Ш унгыл ем ес, жайпак. / / 13 том, 625 б.
Туягым гай н ак сург^нмш, // Т угескен топты жоргалап. // Дидар
болып с о з 1м с , // Э леум ет, турсын омбалап. (Бес гасыр жырлайды, 3,
Ж азушы, 1985, 5 8 -59 б. Акган Керейулы).
115. Тайпи // Ж айпию , жапыраю, жалпию. / / 13 том, 626 б.
Бос табакгар бол м с- бел м еден сум ац-сум ац шыгып, тагы да
асуйге карай т а й н и я калкып келе жатыр. (Э уезов М. Абай жолы, 1,
К М КЭБ, 1961, 1 2 9 6 ) .
116. Тайпи // Ж айпию, жапыраю, жалпию. // Казак эдеби тшнщ
с е з д т , Алматы, 2 0 1 1, 13 том , 626 б.
Тарбагатай тауы ер дщ алдынгы касы болганда, Майлы-Жайыр
сш емдер! ердщ арткы касындай тайпиып жатыр. (Ж умадш ов КСонгы кош, Алматы, 1974, 7 б.).
117. Тайиит // Ж алнайту, апырайту. / / 1 3 том, 626 б.
105
Мынау жалгыз ауыз олец... ею даудьщ ею шокысын бгр-ак согып,
жермен-жскссн с та. Тайнитып кеткен сиякты кершда. (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 119 б.).
118. Т ам ты к // Калган калдык, жукана. // Казак эдеби тшшщ
сезд 1п, Алматы, 2011, 13 том, 679 6.
... езипц отс жаксы керетш вазасыньщ кул-талкан болган
там ты гм ны ц касына жупрш келдь (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978,440 6.).
119. Тарби // Арбию, жарбию, тарбаю. //1 3 том, 736 6.
Тарбиган таргыл сексеущ // Тамыры кусап
даланьщ; //
Талыксыи жатгы узак жыл, // Тыныстап ашпай кабагын. (Орманов Г.
Тацдамалы олендер, Жазушы, 1967,216 6.).
120. Т эпп и // 1) Бойы юп-юшкентай болып шэлтию. //1 4 том, 77
6.
Оныи |11айзатас басыидагы карттьщ К-Ж ] осы тургандагы тур1,
ки1м1, барлык ускыны гайга мшген баладай тэштшп тас басында
жарасып тур. (Тайшыков К- Октябрь ушкыны, Алматы, КМКЭБ, 1962,
180 6.).
121. Т едки // Ерекше д ец ктп , епетейаз кор 1ну. // 14 том, 128 6.
От койды мылтыгыньщ бштесше, // Кабакта уш марал тур жуш
урпи!п. // Ги['спде огы барып б1реу1не, // Жыгылды сол арада ол
ТСИКИ1И. (Бес 1асыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 194 6. Кете Жуош
Ешниязов).
122. Тецки // Ерекше донки 1п, епетейс^з керхну, // 14 том, 128 6.
Алдыцгы жак ак тугек, жаца тсцки 1п турган Денкара кезден гайып
болган. (Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы, 1964, 10 б.).
123. Тсцки // Тсцкиш -тенкиш // Ушлу, уйш 1п-теплу, тау болу. //
14 том, 128 6.
Элдеб1р замандарда сонау таудан узыаи, домалап тускен жакпар
тастар ТСЦКИ1П-ГСЦКИ1И жагыр. (Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы,
1978, 86 б.).
124. Тсртсдсй // Серейген узын.К-ЖАлдьшап срськарсы откен сайын адмирапдын кара хром етж
кигентсргсдсй узын аягын керед1. (НурпеЙ1сов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 624 б.).
125. Томии // 3) Ьултию. // 14 том, 258 6.
Урлыкка тунде аггаиып, кундЁз сейлеп, // Пара жеп, карны
шыгып томииган би. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 112 б.
Кекбай Жаиатайулы).
126. Томпи // 3) Бул гию. // 14 том, 258 б.
106
Каншмгьща томннган // К^айга-кайта карадым. (Орманов Г.
Тандамалы олецдерх, Жазушы, 1967,400 б.).
127. Торсн // 1) Жарылып кетердей тырсию, кумпию. // 14 том,
300 б.
[Байдыц]. Жслкес) сем13, шайырлы // Басынан белек торсиып.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 273 б.).
128. Торси // 1) Жарылып кетердей тырсию, кумпию. // 14 том,
300 б.
... ургси карындай торсиып турган кара торсыкты шсш-шсш...
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 164 б.).
129. Т о п л // 7. Ауыс. Эдемшене уп-узын болып темен салбырау.
// 14 том, 326 б.
Ортадакы жал-куйрыгы тогшген
кабыргалы бшк кара ат...
(Жушсов С. Жапандагы жалгыз уй, Алматы, 1965, 11 б.).
130. Т о п л // 7. Ауыс. Эдемшене уп-узын болып темен салбырау.
// 14 том, 326 б.
Астындагы жел-куйрыгы жерге т е п л ген ... (Сматаев С. Ел1М-ай,
Алматы, 1978, 64 б.).
131. Т о п л д 1р // 2) Эдемшенд 1ру, сэндендхру. //1 4 том, 327 б.
Бугында, балагын сыртына салып топлдйрш кнген кара шалбар.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 103 б.).
132. Т о п л т // 3. Ауыс. Шашты т.б. темен карай келкшдетш,
салбыратын кою.// 14 том, 327 б.
Когадайжалын тогйгпп^ Ч Шортандай баурын жаратып, // Жорык
пен тойда жасанып. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 272 б.
Кашаган Курж1манулы).
133. То 11л т // 3. Ауыс. Шашты т.б. темен карай келкшдетш,
салбыратын кою.// Казак эдеби тшшщ с е з д т , 14 том, Алматы, 2011,
327 б.
Бсдерл! бсс 1к, горт ес 1к, // Т оп л ге салдым тор тесек. // Бепеипм,
бес1к- отауыц, // Огауьща и р , бобек. (Жансупров 1. Шыгармалары, 1,
КМКЭБ, 1960, 201 б.).
134. Томие // Томпиген, децестеу жер. // 14 том, 342 б.
[Бейп |... жермссн- жексен болып жаткан сансыз темпе, самсаган
кулпы тас болып кетед]. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968,
199 б.).
135. Томиелеи // Темпешхктену, денестену. // 14 том, 342 б.
... Жылкынын гуягымен ушлген карлар ак то м п ел ен т, ерген
койдай жынырлан жатыр. (Муканов С. Эмхр мектеб!, (Менхн
мектептерхм), 1, Алматы, 1955, 150 6.).
107
136. Т-укмл // 1) Темей, гарак т.с.с. нэрсенщ тубЁртеп, калдыгы.
//Казак эдеби тш ш ц создит, Алматы, 2011, 14 том, 413 6.
Мундай аптапта абайсызда лактырып ж1берген темей
тукы лы ны ц 031 урлсмей жатып лап ете калатын тамызык 1спетп.
(Найманбаев К Беймезпл конак, Жазушы, 1978, 7 б.).
137. Т улды р // 1) Жокка тэн болмашы зат, соцг талшык. // Казак
эдеби тшшщ созд 1П, Алматы, 2011, 14 том, 418 б.).
Осы сапарга шыгарда, жас кызга кияк муртты, шокша сакалды
болып кор ш п а кслд| де, буырылданган бет тупн тонап экеп, иепнщ
ушше б 1р тутамдай тулды ры п гана тастады. (Муканов С. Аккан
жулдыз, 2, Жазушы, 1970, 44 б.).
138. Тукси // 1) Пйрею, тш-тж болып кершш туру. // Казак
эдеби тш ш ц создш , 14 том, Алматы, 2011, 486 б.).
Ал б уп н п Алтыбайдыц косы болса жабагы гана емес, тайдын да
куйрык-жалы, кск 1Л1 кслециз боп узарып, туксш п вещ кеткен.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980,416 б.).
139. Т ы лти // Дснесше шак болмай, тар, кыска келу. // 14 том,
543 б.
... танаудыц астында ты лтиган кара мурты бар, кара бужыр
Ж1пт, , мупыц аты- Курымбай. ( Эдебиет оку К1табы, 6 сынып,
Мектеп, 1977, 9 б. Майлин Б. Берен.).
140. Т ы лти // Дснесше шак болмай, тар, кыска келу. // 14 том,
543 б. ... оныц поксрлер 1 де осы гшащпсн ты лтиы п журген. (Скотт В.
Айвенго (ауд. Э.Атыгасв), Алматы, 1976, 142 б.).
141. Ты рби // 1) Аласа болып есу. // 14 том, 565 б.
Отка жаккаи отыны, // -Тырбиган т^кен баялыш. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 131 б.).
142. Ты рби // 1) Аласа болып есу. // 14 том, 565 б.
Нэшсксц энеукуш епщц аралап кергенде, бидайдын бойы
ты рбиы п калган ексн. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 57 6.).
143. Тырби // 1) Аласа болып есу. // 14 том, 565 б.
... б 1рссс ты рби ы п сорац, жапак ескен сортацыт жазыктарга...
(Кеюлбасв Э. Уркср, Жазушы, 1981, 320 б.).
144. Т ы р бы к // 1) Тырбиып еспей калган, жатаган. // 14 том, 565
б.
Туйешц аягын бер!к кып тусап, мурындыгынан б!р тырбык
бутага байлан койды. (Сейфуллин С. Шыгармалары. 5, КМКЭБ, 1963,
59 б.).
145. Т ы р бы к // 1) Тырбиып еспей калган, жатаган. // 14 том, 565
б.
108
Ботагоз сол корган тастыц текшеленген жхктерхне ескен тырбык
карагайлардыц бхр'шен соц б!рш е жармасып ... (Муканов С. Ботагез,
Алматы, 1 9 6 7 ,7 б.).
146. Т |к и // 2) Т т р е г о , едхрею. //1 4 том , 598 б.
Ш ош иган
сакалы
каш кан
еш к ш щ
куйры гы ндайт 1к и д ь
(С ейф уллин С . Ш ы гарм алары , 5, К М К Э Б , 1 9 6 3 ,1 1 8 б.).
147. У щ л II Е с к е р т у : «К азак эдеби т ш ш щ сездхгх, « (15 том ,
А лматы , 2011, 72 б.) кггабында бул созд щ пш пн сипаты н аш арлык
тергхншх ауы сиалы м агы насы камты лмаган. Бхздхщие: «4.Ауыс.
Т ом енден гоиу»- м аплнасы д е п келедх. К-Ж.
Суцпх'си ащ 'ал кия, мы лкау- керец, II У ц ш ге н келге т е н т , тупсхз
терец. (С ейф уллин С. Ш ы гарм алары , 2- том , К М К Э Б, 1960, 62 б.).
148. Уцхрей / / 1 ) О йы лу, уцп рлен у. // К азак эдеби тшхнщ сездхгх,
Алматы, 2011, 15 том , 72 б.
[Ш окан атганганда]... балаганны ц уцхрейген еехгхнщ хшкх
босагасы на ж абы сы п, козхнен ж асы соргалаган А йж ан д а карал тур.
(М уканов С. Аккан ж улды з, 2, Ж азуш ы , 1970, 87 б.).
149. У ш р сй // 1) О йы лу, уцп рлен у. // К азак эдеби тш ш щ сездхгх,
Алматы, 2011, 15 том, 72 б.
Ж олды ц сю каптальпщ агы куз ж артастар ацгал-сацгал ущ реЙ 1п,
тебеден гуксис тонш тур. (Ж ум адш ов К- Соцгы кеш , Ж азуш ы, 1974,
110 6.).
150. У ш р сй // 1) О йы лу, уцпрлену. II К азак эдеби тш ш щ сездхгх,
Алматы, 2011, 15 том, 72 б.
... сур тастап калаш ан дуалды ц ущ р ей геи тусына келхп хоктады.
(Коллих 1з У.У. Ай сэулслх асыл тас, Ж алы н, 1978, 329 б.).
151. Ш а л к а й II Е ск ер ту : «Казак эдеби тш ш щ сездхгх» (15 том,
Алматы, 2011, 222 б.) ю табы на бул создщ ушшшх ауыспалы магынасы
юрмей калх'ан. Бхзд'щшс: «Ж ол , езеннщ т.с.с. созылып , далия тусух»I. |
деген аныктамага суйенген жен. К-Ж.
Сакарада ш ал к а й ы н , // Саргая бхр жол жатты.(Орманов Г.
Тандамалы олецдерх, Ж азуш ы, 1967, 56 б.).
152. Ш оки // 2) Селтию сексию, шошаю. // Казак эдеби тшхнщ
сездит, Алматы, 2 0 11, 15 том, 385 б.
К аракогапыц кунбатыс жагында ш о ки гаи , мыжырайгап ... он
шакты гана уй отырагын едх. (М айлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979,
1
114 6.).
153. Ш о кит// Ш о ки т// 2) Селтиту, секситу, шошайту. // 15 том,
II
3856
Ш ОКИ11Н шоб'хи ч’иеп шанасына, // Казак бар
катынаскан
каласына. (Жансухчрои 1. Ш ыгармалары, 1, КМ КЭБ, 1960, 72 б.).
109
154. Шоки г // 2) Селтиту, секситу, шошайту. // 15 ом, 385 б.
УЙД1Ц бурышына ш окитып жинаган корпе, жастык - (Майлин Б.
Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1962,262 б.).
155. Шолтакда // 1) Кыска нэрсенщ окыс селтектеуь //15 том,
396 б.
Курмсугс келмейтш кыска жш сиякты шолтацдаган бЁрдеце.
(Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 73 б.).
156. Шолти // Мейлйнпе кыскару. // 15 том, 396 б.
Енднт шолак епк, шолтигаи би, // Знак, шенге сатып монтиган
би. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 112 б. Кекбай
Жанатайулы).
157. Шолт и // Мсйлшше кыскару. // 15 том, 396 б.
Бул ошаганнын уш бутагы бар екен. Бхр! тубшен жулынып
тушем де, губхр! шорт кесшпшолтиып калыпты. (Толстой Л.
Тандамалы, 2, (ауд. К-Сагындыков), Жазушы, 1978, 105 б.).
158. Шонти // Шолтиып кыскару, келте болу, шунтию. //15 том,
400 б.
Сойтш басы таудай болганмен, аягы шонтиып калды. (Муканов
С. Молд1р махаббат, Алматы, 1961,452 б.).
159. Шошай // 2) Б1р нэрсен1ц тебеа, жогаргы жагы сушрленхй
керхнур], ушк1рлену[1]// 15 том, 407 б.
Караша уйлер шошайган // УЙ1нд1ге уксас кырдагы.... (Орманов
Г. Тандамалы олсцдер1, Жазушы, 1967, 51 б.).
160. Шошацда // 1) Шошац-шошан ету, селтендеу. //Казак эдеби
тшшщ создай, Алматы, 2011, 15 том, 408 б.
От тощреп- найзалары шошандаган куйек сакап еркектер
(Кекшбаев О. Уркср, Жазушы, 1981, 14 б.).
161. Шоштит // Шошиту, шошайту. //15 том, 409 б.
Кырым улы... казанныц касындагы шоштитып уйген тезек
тубйеде бук гус1п, буралып жаткан, еск! жун! туб^ттенЁп туспеген,
арык, ж1Ц1шкс ит1не карады... (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,48 б.).
162. Шубатыл // 2) Адам бойынан узын нэрсенщ (шаш, кшм),
жерге суйрст1лу1. // 15 том, 444 б.
... асау горы Т1зпш босасымен шылбырышубатылып... (Жунков
С. Акан сер1, 2, Алматы, 1977, 5 б.).
163. Шунайт // Есксрту: «Казак эдеби тшшщ сездш» (15 том,
Алматы, 2011, 462 б.) кггабыпа бул сез к!рмей калган. Б1здщше:
«Тайпита шун гигу, аласарчу, шоштру» магынасы бершген. К-Ж-
110
Куздардан куйды кучренш, // Сай-саладан ылайтып, //
Сургылтым булты тунсрш, // Моланы езд1 шунайтып. (Жансупров I.
Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,203 б.).
164. Шуцст // Шуцейт// 2) Ойык, шункыр зат, ыдыс. К-Ж.
Шунет келген сырлы сары тегене .(Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961, 114 6.).
165. Шымыр // Не жщ 1шке, не тым жуан да емес, жумырланган.
К-ЖОргада бшк смей агашы, ал теменде айнала шымыр,
шиыршыкты туи шыбыкггары отыршзылган. (Гончар О. Коцырау,
Алматы, 1973, 44 б.).
166. Ш ш б н // Кол-аягы шндей болып ару, шмию. // Казак; эдеби
тшшщ с е з д т , Алматы, 2011, 15 том, 612 б.
ШЁлбнгси кылдырыкгай мойнына Караганда, «Басын не гып
кетерш тур?»- деп ойлайтын Ботагез. (Муканов С. Ботагез, Алматы,
1967,227 б.).
129 Реижу сипаты
1. Бет тер 1С1 жыбырлады// Ренжхгенш ацдатты. К-Ж.
Суйеу бармагындагы насыбайды кемпхрдщ соцынан шашып
Ж1берд1. Бег т е р т катгырак жыбырлап 1ргеге карал жатып калды.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 706 б.).
2. Булык // 3. Ауыс. Ашу-ыза буып, жарыла жаздау, катты
ашулану. // 3 том, 601 б.
Игинк кешеден бср> булыгып елердей болып жур едь (Мусрепов
Г. Жаг колында, Жазушы, 1984, 58 б.).
3. Булык // 3. Ауыс. Ашу-ыза буып, жарыла жаздау, катты
ашулану. // 3 том, 601 б.
—Жок, исс1 бар... айтатын да ештеце жок мунда,- деп тш катты
Олеся, сабырлы сойлеген болып, б!рак сонша булыга калтырай
шыккан даусынан шошып кетт1м. (Куприн А.И. Тажал (Олеся),
Жазушы, 1978, 166 б.).
4. Буртацда // Ескерту: Кейхнп 15 томдык «Казак эдеби ТШШ1Н
сезд 1п » (3 том, Алмагы, 2006, 736 б.) кггабына бул сез юрмей
калгапдыктаи, бурыш ы 10 томдык «Казак тш н1ц тус1нд1рме сезд 1П»
(2-том, Алматы, Гылым, 1976, 546 б.) кпабында бершген аныктамага
суйене аламыз: «Бет-элпет^н кубылгып кей1ген тур бйадру».
Болашакга сц кем! 25 томдык «Казак эдеби Т1Л1Н1Н сезд!П»- ютабын
эз 1рлей бастаука каз1рден К1р1с>п, осы 1спетт1 ескертулерд1н бэр1н
ескерер деген у м г т аркалап отырмыз. К-Ж.
111
-Келе гой, калтамнын тубшде б 1рдене бар сиякты.
-Алдайсыц,- дсд 1м буртаадаи.-Алдап сокпаксьщ, э! (Найманбаев
К- Беймезпл конак, Жазушы, 1978, 14 б.).
5. Бурги // 2. Луыс. бкпе-решш бглдЁрщ; тымырайып, ундемей
кою. // 3 том, 736 б.
Кабагын б1р туйсе, куйщ каран// Жюшщ кезшше буртимаш ы, //
Бэтгр алам. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 91 б.).
6. Бурги // 2. Ауыс. Окпе-решш бйодрш, тымырайып, ундемей
кою. // 3 том, 736 б.
Ол 031И отюзш Ж1бсруд1 отшгенде, мен онын бет-аузы буртиып
турганын байкап калдым. (Коллинз У.У. Ай сэулел 1 асыл тас, Жалын,
1978, 25 б.).
7. Дурди // 2) Б1р^бдрш жактырмай, сес корсету, буртиысу. // 5
том, 69 б.
Менш жапагы созхме шамданып калган Баукен дурдиш б!раз
унс13 отырды. (Нуршайыков Э. Акикат пен аныз, Алматы, 1976, 269
б.).
8. Д ы к // 1) Ко1плгс тускен каяу, К1рб 14, ренйп: I I 5 том, 89 б.
Сойтес де Судыр Ахметац квнш 1нде бгр д ы к кета.(Нурпей1сов
Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 157 б.).
9. Д ы к гаи // Коцшгс каяу салу, капалану. // 5 том, 90 б.
Осы уй оз анасын шеттетш журген 1н сезген балалар кун санап
рен 1ш пен ызасыи ннтсршс жиып, ды ктаиы п ес1п келед 1. (Нурпейюов
Э. Кан мен гер, Жазушы, 1977, 310 б.).
10. Д ы кты // Кекп, ошт 1,31ЛД1. // 5 том, 90 б.
Кальщ малы жоп
толенген. Тек коцйп д ы кты , Эз-ханьш
эжес1н1н орнын Д ш нат султаным басуга ти 1с ед1. (Магауин М.
Аласапыран, Жалын, 1981, 27 б.).
11. Еселе 1/2) Удеу, кушею. // 5 том, 400 б.
Бул екеуше бупп кеткендерщ кугй ертен еселсп кайтарылатын
болар. (Мусрснов 1'. Жат колында, Жазушы, 1984, 158 б.).
12. Ж аб ы к // Мунаю, камыгу, жасу. // 5 том, 500 б.
[Турмсдс] Ж абы кты м кайгыменен ойлай-ойлай, // Бул жерде
ешб1реуге соз 1м сыймай. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 128
б. Акмолла (1831 -95).
13. Ж аб ы к // Муцаю, камыгу, жасу. // 5 том, 500 б.
Ем болсац гарып кощл нашарларга, // Ж абы гы п жаткан жалпы
жарлын М1ПС. (Жансупров I. Шыгарамлары, 1, КМКЭБ, 1960, 41 б.).
14. Ж абы рка I/ КоцЬн босап жабыгу, камыгып жасу. // 5 том,
504 6.
112
Ж абы рка и досьщ кайгына, // Дугппаныц сырттан сыгалар. (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,303 б. Базар 0тем1сов).
15. Ж абы рка // Коцйи босап жабыгу, камыгып жасу. // 5 том, 504
б.
Камыгьш жабы ркады ц неге мундай. // Талпынып кекке кулаш
серме, кецшм! (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 116
б.).
16. Ж абы рка // К ецш босап жабыгу, камыгып жасу. // 5 том, 504
б. Сагьщгаида жарыца, // Ж1бершс1н орамал. // Ж абыркасам ,
жаныма- // Жэрдем бсрген сол - аужал.(Орманов Г. Тандамалы
елендер!, Жазушы, 1967, 158 б.).
17. Ж асы // 3. Ауыс. Кощлдщ басылуы, жабыгуы, кайрат-жггер
керсетпей, куйректпс жасау. // 6 том, 169 б.
Карыс жерд 1 жасырып, // К°йды ашылмай туман да. // Карал
ж урт ж асы ды к// Жан болмас деп бул манда... (Орманов Г.
Тандамалы олецдср1, Жазушы, 1967, 273 б.).
18. Жэбйрлсн // 2) Киянат кору, жала шегу. // 6 том, 234 б.
Дурыстыкка
шаттанып,
бурыстыкка,//Жэб!рленш...
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 293 б.).
19. Кеш // Релжу, кынжылу, налу. // 7 том, 541 б.
Батыр ЕссЙ1н кслсд1, // Басын кесш алмакка.(Батырлар жыры,
Алматы, 1959, 28 б.).
20. Ксш мпаздан // Кею, ренжу, налу. I I 7 том, 541 б.
Е, с, мулыц элп кубылжып, кей1мпазданып отырганы осы екен
гой. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 198 б.).
21. К ете I) Ренин, кутшш, кайгы, капа, кешгендж. // 7 том, 547
б.
Оз 0 М1р 1нде колынан келгешнше «Абайдай эз аганыц басына
кеГпс салмай огссм»- деген бунын азаматтык арманы ед1. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 113 б.).
22. К сш сп к бй 1ДфД1 // К ейш , ренжщ 1. // 7 том, 548 б.
-Солда мен маган хат жаз деп сурап па екенмш,- деп кей 1ст 1к
бщц1рд1 Тоня. (Гончар О. Конырау, Алматы, 1973, 19 б.).
23. Кейп // 1) Рслжпу, налыту. // 7 том, 548 б.
Басылмай б|рсулерд! кейпед!, // Газета- журналдарга жазган
хаты. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 318 б. Эюрам
Галымов).
24. КикЬ|Ж 1ц // Репш , кейю, окпе. // 8 том, 20 б.
Жайшылыкта баккундеепк, анау-мынау ки к 1лж й|дер| болып
журсе де, рулар арасьшдагы улкен дау, талас-тартыстарды Шэкенн 1Ц
алдына экследк (Мустафин Г. Дауылдан кеЙ1н, Алматы, 1962, 203 б.).
113
25. Кшсшжщ // Рсшш, кеше, екпе. // 8 том, 20 б.
Б1рак коп узамай семьяда б!р кикш ж щ бар екенш сездЁм.
(Коллинз У.У. Ай соулел! асыл тас, Алматы, 1978, 182 б.).
26. Куст а нала // Кшэлау, айыптау, жазгыру, жала жабу, каралау.
// 8 том, 573 б.
[Ыр эйелге кудйктешп, салкын сейлесуш кейш ез! айыптауы]. Б!р
керген адампып 11111110 терец сунпмей жатып, кустаналай коюды
агаттык леи есептедь (Жушсов С. Жапандагы жалгыз уй, Жазушы,
1965, 51 б.).
27. Юдшсн // Кею, ренжу, окпелеу. // 8 том, 591 б.
-Метц булд 1ргсн ашу гой,- дед 1 Эм1ржан курешш. -Мшез^м де
шатактау, жок нэрсеге кш ленем . (Майлин Б. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 255 6.).
28. Ю рарзы // Ренжу. К-ЖЭйелше кур кпикентай К1рарзып журген сыкылды едГ. (Толстой
Л. Анна Каренина, Алматы, 1953, 224 б.).
29. К ф бсц // Рен 1ш, кеше, каяу. // 8 том, 616 6.
[Алшынбай Кунанбайга]. «Ип жумыс уст1нде к1рбецнен арылам»
дегенщ болсын. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 116 6.).
30. Юрбсц // Рен 1ш, кеше, каяу. // 8 том, 616 6.
Юм танымас б!р карастан // Жылуы жок коз отын, //Ылгау,
к1рбец араласкан // Ызгарындай озект 1ц. (Орманов Г. Тандамалы
елендерй Жазушы, 1967, 286 6.).
31! Юрбсц // Рсннн, кеще, каяу. // 8 том, 616 6.
Балкешт1Ц кабагы юрбсц. (Сапаев Г. Туган жерден алыста,
Жалын, 1982, 164 б.).
32. Кфбсц т ар тты // Коцшхне каяу туст1, кабагы юржид 1. 1/ 8 том,
616 6.
Галайдан юрбсц гарткап коцщщ, жабыгып кеткен кабакты селт
етк«з1п, куаитын ашкан асьш кецес болган-ды. (Эуезов М.
Шыгармалар жииагы, 6, Жазушы, 1980, 335 б.).
33. Юрбгц // 1) Б1р нэрсеге разы болмау, кёщл толмау, коцш
калумен байланысты гуатын ренш , кеше, каяу. // 8 том, 617 6.
Кушмдсн, касын кер!п келд 1 жылым, // Сулудай акык ерш, алтын
тупым. //Корксши, коцййнен кето юрбш , // Коргенде К1М де болса
муныц гури1. (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 291 б. 1зтшеуов
Т.).
34. К1рб|ц И 1) Бф нэрсеге разы болмау, кещл толмау, кеиш 1
калумен байланысты гуатын ренш , кеше, каяу. // 8 том, 617 6.
... Каракап [Эуез] аксакалдыц кабагындагы ю рб|цд 1 шэшп
Ж1берпс 1 кслд 1. (Оразалин К. Абайдан сон, Жазушы, 1972, 62 б.).
114
35. К |рбщ // 1) Б1р нэрсеге разы болм ау, кец ш толм ау, к е ц ш
калумен б ай лан ы сты ту аты н реш ш , к е т е , каяу. // 8 том , 617 6.
К ы з аж ары нда элдекаидай б!р к ф б щ бары н коргенде, ...
(С тендаль. К ы зы л мен кара, А лматы , 1978, 512 б.).
36. К лрж и / / 1 ) Б1реудщ айткан с езш , я ю теген ю ш жаратпай
ренжхген тур корсету, ж акты рм ай тьф ж ию . 8 том , 625 б.
А кбала пещ т у б т д е кчрж нш оты р екен. (Н урпеш сов Э . Кан мен
тер, Ж азуш ы , 1977, 50 б.).
37. Ю р ж и // 1) Ы реудщ айткан сезш , я ю теген ю ш жаратпай
ренжхген тур корсету, ж акты рм ай ты ржию . 8 том , 625 б.
... Т1ПТ1 П игасов т а ундем едц тек Д арья М ихай ловн а оган:
- Б у п н оте коцшс13 огы рсы з гой,- дегенде гана ол ш р ж ш н к ф е н :
-М ен каш ап коцицц болы п ед 1М? К оцщ щ болу мен1ц жумысым емес...
- деп ж ауап кайы рды . (Тургенев И.С. Э келер м ен балалар, Ж азуш ы,
1 977,247 б.).
38. К ф Ж 1цдс // Ж акгы рм ау, ты ржьщ дау, к1рб1ндеу, тыжырыну. //
8 том, 626 б.
[А кбала|. КейШ п кундер! кайтадан К1р ж 1ндей бастады.
(Нурпей1сов 0 . Кап меп гер, Ж азуш ы, 1977, 12 б.).
39. К |р ж й ш с // Ж акгы рм ау, тыржьщ дау, ю р б в д е у , тыжырыну. //
8 том, 626 б.
[М оцкс 1- С оз болганы ца болайын. М ына кылкаидай балалардьщ
келеш епн сен ойлам аганда к1м ойлайды.
-Бэсе дсссйпн...
-Э й, ана, койшы... сен тыныш отырш ы!- деп Телеу к1рж1ндеп
калды. (Н урпеш сов Э . Кан мен тер, Ж азуш ы, 1977, 275 б.).
40. К а м ы к // б ф нэрседен катты налып ренжу. // 9 том, 195 б.
Камсауы ж о к с тй щ с // К а м ы г а с ы ц жанып налып. (Орманов Р.
Тандамалы олецдер 1, Ж азуш ы, 1967, 10 6.).
41. К ан а болды // а) Кайгырып кан жутты, 1шкуса болды,
уайымдады, камыкты. // 9 том, 255 6.
Адамды адам тусап малга саткан, // Киянатка к ап а боп жазган
С031М. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Ж азуш ы, 1985, 77 6. Эрш
Тэш рбергснов).
42. К а н а л а н // Камыгу, кею, ренжу. // 9 том, 255 6.
Перизат, б!р сен упйн к а н а л а и д ы м , // Сагынып сипатынды хатка
салдым. ( (Ьсс гасыр жырдайды, 2, Жазушы, 1984, 315 6. Акан сер!).
43. К а н а л а н // Камыгу, кею, ренжу. // 9 том, 255 6.
К а н а л а н ы и жургенде ел сагынып, // Кайдан мен!Н шнд1ц
кармагыма-ай. (Ьсс гасыр жырлайды, 3, Ж азушы, 1985, 128 б. Балуаи
Шолак).
115
44. Каналам // Камыгу, кею, ренжу. // 9 том, 255 б.
Онаша отырып Жанар эр1 к а п а л а н д ы , эр! ш е л к а т а к у л д г
(Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 32 б.).
45. Катулан // Жузш суыту, каЬарлану, ызгарлану, ашулану. //
Казак эдеби тшшщ создйп, Алматы, 2011,9 том, 470 б.).
Арада б!р минуг отпей жатып, М-ль де Ла-Миль езшщ
катуланган бар каЬарын Жюльеннщ устхне тектьай дейсщ
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,438 б.).
46. Коцыпндс к а я у б а р // Кошлге к а я у б а р . // Ренжггп, кецшне
кЁрбщ салды. // Казак эдеби тш нщ созд1п, Алматы, 2011, 9 том, 535 б.
Элде еткенше окше ме екен, к о щ л ш д е к а я у б а р ма екен?
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 187 б.).
47. Кощлгс каяу тусфд|// Ренж1тп, коцшне к1рб1н салды. // 9
том, 535 б.
... бул каз1р кыз ко 1цлшс каяу тус 1рст 1н созге бара алмак емес.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 512 б.).
48. Каяулан // Уайымдау, мазасыздану, конл1не ирбщ келу...// 9
том, 535 б.
Кулд1рсн табандары, баяулаган, // Камыгьш ер кощш
каяуланган. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 121 б.).
49. К иты кта // Дызыгу, ренжу. // 9 том, 578 б.
-Кеннрпйз, ген-майор!- дед 1 к и т ы к т а г а н Шокан- Офицерлерд1н
намысып
коргау туралы Улы Петрд1н буйрыгы есхщзде
болар?(Муканов С. Аккан жулдыз, Алматы, 1970, 243 б.).
50. Конкан;1а // Есксрту: Кешнп 15 томдык «Казак эдеби тМнщ
сезд 1П» (10 том, Алматы, 2011, 43 б.) итабына бул сез енбей
калгандыкгаи, ез шспимм13Д1 усынамыз: «Ашуланып, карсылык
б1лд1ру». К-Ж.
Жаман катып кои уйыктар, // Оятсан араз конкацдап... (Бес
гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 187 б. Майлыкожа).
51. Коикылда// Конк-коцк ету, ренжу. // Казак эдеби тшнщ
сезд1п, Алматы, 2011, 10 том, 43 б.
... Кожедсн б«р жерде ею шараны жедел шпесе, к о н к ы л д а п ,
ушнён ырыс [урыс] кетпейтш. (Жансугхров I. Шыгармалары, 4,
КМК0Б,1962, 67 б.).
52. Конырайыс // Жабыркасу, екпелесу. // Казак эдеби тш нщ
сездш, Алматы, 2011, 10 том, 52 б.
Окендау: Сендердщ к о н ы р а й ы с а т ы п
к1сщ мен емес.
(Жансупров 1. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1964, 54 б.).
53. Куллзы // 3. Ауыс. Квщлс1здак басу, жабыркау. // 10 том, 283
б.
116
/Кумыс таи каз 1р оралдым уйге, // Оиаша ойлар сапды б»р куйге:
// кори ц ам жадгыз к у л а зы н сонша, // Елс’п д е гурган адамдай бейне.
(Орманов Г. Тандамалы олсццер], Жазушы, 1967, 229 б ).
54. Курысга // Е скер ту : «Казак эдеби ш ннщ свзд>га» (10 том,
Алматы, 2011, 443 б.) кггабында бул создщ тагы б1р ауыс палы
магынасы елепбегепдйсген, оз байламымызга ж у п н ем 1з: «Жабыркату,
кысымга алу». К-ЖЕршге б 1р-ск 1 куп гимсй журсен, // Келт1рмей курыстатып кещ л
хошын. (Торы ангы ров С. Ш ыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 77 б.).
55. Кыжыл// 2/1. Кощ л К1р 1, ренни, м рбщ . // Казак эдебн т ш н щ
С03Д1П,Алматы, 2 0 И, 10 том, 474 б.
Кеудсм толы кат-кат кыжыл болса, кай кыжылыма серп1н
боласын сен... (С улсйменов А. Бес 1н, Алматы, 1970, 86 б.).
56. Кыржи // 2) Кабагын ашпау, унатпау, тыржню. // 10 том, 594
б.
Колеи онм ц [Кудаймендш щ ] неге к ы р ж и ы п отырганын б1ле
койлы. (НурнеРпсов Э . Кан мен тер,Ж азушы, 1977, 34 б.).
57. Кырсаулаи // Кырсыгу, кеж1рлену. // 10 том, 605 б.
Суйеу карт эл п д е й кейш тагы да узак ундемей, 1ш шен булыгып
кырсаулапын калгандай ед1. (КурпеЙ 1сов 0 . Кан мен тер, Жазушы,
1977,319 6 ).
58. М ессл! кан г г ы// К оцш ш калдырды, тауы шагылды, ренж 1ТТ1.
// Г1 том, 204 б.
[0йел1 -ср| туралы]. Бет 1нен каксам, месел! кайтпай ма?
(Ж умад 1лов К Соцгы кош, А лматы, 1974, 186 б.).
59. М сссл! к ай I I ы // К(ТЦ1Л1Н калдырды, тауы шагылды, ренжггп.
// 11 том, 204 б.
Ж ю льсш пп мсссл1 кайтыи калды. (Стендаль. Кызыл мен кара,
Алматы, 1978, 187 б.).
60. Мсссл! калды //М есел! кайтты// К вцш ш калдырды, тауы
шагылды, ренж ггп. // 11 том, 204 б.
Егер б!р рет мсссл!н калдырсацыз, енд 1 кайтып кодшгкуйщ
аулаймын дсп алапдаи дэм стпещ з. (Ошгмбаев С. «Ж улдыз» журналы,
1, 1974, 200 б.).
61. М у ц ай // Ы рдемсгс кайгыру, капалану, уайымдау, мою. // 11
том, 347 б.
М ал к е т п деп бозбала муцай манд ар, // Азар болса уш жылгы
Т6Л1М13Д1. (Х У -Х У Ш г. К азак поэзиясы, Еылым, 1982, 145 б. Кетеш.
XVIII г.).
62. М уаай // Бхрдемеге кайгыру, капалану, уайымдау, мою. // 11
том, 347 б.
117
Му па йы и солып кыздар тур, // Аркаларында ызгар тур.
(Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 38 б.).
63. Муцайт // 1) Уайымдату, капаландыру, кайгырту. // 11 том,
348 б.
Кырап
кус,
коц1л
ашар,
жуйрпс тазы,
//
Ж ттп
мунайтадымалдыц азы. (Копеев М-Ж. ТЁрлисте кеп жасагандыктан...,
Казан, 1907, 2 б.).
64. Назалан // Капалану, куйшу, кею. // 11 том, 453 б.
Жокшмлыкка назалапып, // Кектен жауап сураушы ен.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 263 б.).
65. Наз-няла// 1 ) Окпе, базына. // Казак эдеби тш ш ц с е зд т ,
Алматы, 2011, 11 том, 452 б.
... эксге айта алмай жатканназ-паласы шыгар. (Эгпмкулов Т.
Акбоз ат, Алматы, 1962, 221 б.).
66 . Назырка// Мюе тутпау, кецш толмау, жабыгу, ренжу,
мунаю. //Казак эдеби тшшц сезд!П, Алматы, 2011,11 том, 456 б.
Монке кэ;ймпдсй назыркап, жер шукып отыр. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, 2, Алматы, 1964,236 б.).
67. Назырка// Мк:е тутпау, кецш толмау, жабыгу, ренжу,
муцаю. //Казак эдеби тш н щ с е зд 1П, Алматы, 2011,11 том, 456 б.
Ондайда улы жок, ызалы ана косыла жылап, Эшби деназыркап
калатын болгасын муцды, момын шалдыц кецш н аулап, Бебектщ кьп
екенш букш ауыл боп жасырып кел1п ед1. (Нурпейков Э. Кан мен тер,
Алматы, 1977, 128 б.).
68. Налы // Куйшу, камьну, ренжу. // 11 том, 468 б.
Кедей коргеп ксмд!кп, // Бай бермеген тецд1кт1, // Элаздер
налып жылаган. (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 401 б.).
69. 0 кс 1 // 1) Катты куй1нгенд1ктен солк-солк етш, назаланып
жылау. // 12 том, 115 6 .
ЭрюТр 17Л1К, ус гшде уй // 031 кеп бэр! бггкендей, // Кедейлер
екс 1н журсе ылги, // Отырушы едщ тук кермей... (Орманов Г.
Тандамалы олецдер!, Жазушы, 1967, 89 6 .).
70. Салбыра // 2. Ауыс. Енсеа тусу, кажу, шаршау, унжыргасы
тусу. // 12 том, 589 б.
Иыгым неге басыцкы?// Тус^м неге кашыцкы? // 0 з 1мнен ёзщ
салбыран, // Етек-жешм шашыцкы. (Торыайгьфов С. Шыгармалары,
1, Жазушы, 1967, 184 б.).
71. Сулслси// Унжыргасы тусу, кещлс1здену, сшелену. // 13 том,
4166.
Сулелсшн, тус 1 кашып келд! де... (Нурпешсов Э.Куткен кун,
Жазушы, 1967,61 б.).
118
'
72. Сулслен// Унжыргасы тусу, кецшсгздену, сшелену. // 13 том,
416 6 .
Биыл коктемшц басында Лкбала бала кетерд1. Кун санал бойы
ауырлап, сулелсиш жата берет1нд1 шыгарды. (Нурпешсов Э. Кан мен
тер, Жазушы, 1977, 11 б.).
73. Сыз // 3. Ауыс. К ещ лдеп решш, зш, ашу. // КазЭД эдеби
тшнщ сездйЧ, 13 том, Алматы, 2011,464 б.
Улкен ызапыц сызы жатыр [Бвжейде]. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961, 179 6 .).
74. Сыздан // 2) Ашуын шпне жиып, ызбарлану. //13 том, 467 б.
Кемшр де оны таныи, амаидаскысы кеп кальщ кшмд1 бойымен
калауыштан ецксйс берш ед1, Ебейсш кемшрщ кезше де шместен
сыздана оасып оте бсрдь (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977,
249 б.).
75. Сыздан // 2) Ашуын 1шше жиып, ызбарлану. // 13 том, 467 б.
-Болысыц сыздаиып отыр. Эйтеу1р, б!р кызык эцпменщ куэс1
болатын шыгармыз. (Оразалин К. Абайдан соц, Жазушы, 1972, 227 б.).
76. Тарык // 2. Ауыс. Коцш кулазу, капа болу. // 14 том, 17 б.
Сойлссш гулдей жайнады, // Булыккан кецйнм тарыгып.
(Торыайгыров С. Шьи'армалары, 1, Жазушы, 1967, 128 б.).
77. Тарык // 2. Ауыс. Кецш кулазу, капа болу. // 14 том, 17 6 .
«... Жаз откендсй, жастык етхпу/ Кыс келгендей, кэрш 1к //
КеледП- гой шсз жети!...»// -Деп едщ б!р тарыгып. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, КМКОБ, 1960, 325 б.).
78. Томсар // Кабак шытып, унс13 тунжырау, тунеру. // 14 том,
259 6 .
Томсарыи сулу турды басын иш, // Жецш ме жас басына келген
куй!к. (Сейфуллин С. Шьи'армалары, 2, КМКЭБ, 1960, 22 б.).
79. Томсар // Кабак шытып, унс13 тунжырау, тунеру. // 14 том,
259 б. ... Кульиппак иаразы боп, томсарып калды. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 1466.).
80. Томсарыцкы/7 Кеск1Н1 тунжырацкы, кабагы туиер1цк1. //
Казак эдеби тшшщ создт, Алматы, 2011, 14 том, 259 б.
Уй-1ип каГггадаиюмсарыцкы коцыр эцпмеге юркт). (Эуезов М.
Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 131 б.).
81. Торсапда // Торсад-торсац ет1п, б1реуге ренжу, екпелеу. // 14
том, 300 б.
Черно» эдсикйхе торсацдап ренжш калатын. (Нурпейков Э. Каи
мен тер, Жазушы, 1977, 624 б.).
82. Торык И 1) Жаксы ум!ттен кудер узу, туншу. // 14 том, 304 б.
119
Токсаида- торга тусш торыгарсыц, // Бэйтерек кулал тускен
кыркылмай-ак (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 251 б. Омар
Шораяков).
83. Торык // I) Жаксы умггтен кудер узу, тущлу. // 14 том, 304 б.
Курск аг, курсшесщ, зорыктыц ба?//Аркадан кудер узш
торыктын ба? (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 129
б.).
84. Тула // 2. Ауыс. Булкан-талкан болып ашуга басу. // 14 том,
393 б.
-Кекетме Федор Ивановичтш сез! катты конады. Элп Шубар
тула н кегп гой. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980,
334-335 б.).
85. Тунжыра// I) Кабак ашпау, тунеру.// 14 том, 425 б.
Сагыпьш меп гупжыраи отырганда, // Элде ойнап б^реуменен
жур ме екенещ? (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 48
б.).
86. Тунжыра// 1) Кабак ашпау, тунеру.// 14 том, 425 б.
Кабакгы карсы жауып туижырады, // Тунерш, туп шыгьш
кайратты ерщ. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 128
б.).
87. Турти // Есксрту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тшнщ
сездш» кггабында (14 том, Алматы, 2011, 438 б.) бул сез
карастырылмагандыкган, ез уйгарымызды усынамыз: «031МС1Н1П
екпелей ренжу». К-ЖТуртисац байыца гурти, менщ онда араласар кушм шамалы,
май мен наш а, кымызга тойгызсан болды... (Есенжанов X. Ак Жайык,
2-кггап, Жазушы, 1968, 262 б.).
88. Тунср // 2. Ауыс. Кабагын тую, ренжу. // 14 том, 493 б.
Ашудыц арты-ашык отюншщейУ/Тунерт жаумай тынбас
буркасындай. (Бсс гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 255 б. Омар
Шораяков).
89. Туиср // 2. Ауыс. Кабагын тую, ренжу. // 14 том, 493 б.
Туиергсн кара кабак жадырасын, // Эн салып, куй куйлейтли
домбырага. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 128 б.).
90. Турник// БЁрдсмеш тула бойы, денес! унатпай, т 1т 1ркену,
сеекену. // 14 том, 505 б.
Осы жайды Жумаш пен Сей!л бгресе турш1пп, бхресе ызамен
куле отырын айтысып берген ед|. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6,
Жазушы, 1980, 185 б.).
120
91. Туе шайысты // Ренж1сп, урысты. // 14 том, 508 б. Ескерту:
«К,азак эдеби т ш щ сездап» йтабында «урысты»- деп бершее, сез
магынасын ескерщ: «Урысты»- деп езгертпк.
... Туе шайысу жол емес! (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ,
1961,258 6 .).
92. Тыртацда // Тыртьщ-тыртьщ ету, тыртывдау. //14 том, 575 6 .
Акылсыз Ж1пт екен гыртацдаган, // Бул заманньщ болысы куй
тандаган.// Жек кергешн халык та сыйламайды, // Пэлекор, уры-кары
келдщ кайдан? (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 105 6 .
Сушнбай Аронулы).
93. Тырыс // 1) Б1р 1ст1 орындауга эрекет ету, тырмысу,
талаптану, умтылу. //14 том, 576 б.
Суйшрген сеш маган тырысканыц// Кершгенмен буркылдап
урысканьщ. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 120 б.).
94. ТжсшдЁр // ТЧксшту, ттркендхру. //14 том, 599 6 .
Кыз соз1 пкеишрдЁ журттын коб1н, //Суытты кейбгр1н1ц жылы
К0цшш.//Арбага м'иитзсе де дауысы еетшд!, //Астына тускеншще
Сары децшц. (ТорыаЙ1'ыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 205
6.).
95. Тёкггсц // 2) Т1кс1ну, сескену. // 14 том, 599 6 .
[Алые жерден]... тун шинде келу! тепн болмаска керек. Махмут
тпегене калды. (Обшев Д. Баянауыл баурайында, Алматы, 1975, 40 6.).
96. Уыггаи / / 1 ) Аскыну, дендеу. // 14 том, 673 6 .
[И1убар:|-... Осы ауыл ез1 К1М боп барады? Клайда тартып барады?дед1. Бул айткаиы коптси 1шш кернеп, уыттаныи журген улкен тушн1
тэр 13Д1. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 333 б.).
97. Шатыиа // 2. Ауыс. Ашулану, шамдану. // 15 том, 288 6.
0 К1Л шатыиаи орнынан турды. Козшд1р1пн козгап койып,
0 м1рбекке каран бхрер аггады. (Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963,403 б.).
98. Шырай бузды// Ренж1тт1, ощн кеттрдь К.Ж.
...сурау шырай бузатьш тэр1зд1. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,715 б.).
130 Рсц, туе сипаты
а) Жалпы тус-рец ор1С1
1 . Ак борыкгай // Борык тэр1зд], аппак. // 1 том, 216 б.
Айша. Ак борыкгай бала едщ, тус1нд1рш1 мына милау кызга.
(Мухамеджанов К. Болтхрш бор1К астында, Алматы, 1959, 31 б.).
2. Алабажак// 1) Элем1Ш, ала-вула туст!. // 1 том, 339 6 .
121
Журттын жумыссыз селтенбайлары... алабажак кейлек кшп
рестораннаи шьщпаса... (Гончар О. Крнырау, Алматы, 1973, 65 б.).
3. Алабаркьш// Кара коныр. // 1 том, 340 б.
Соларлыц кейде устшп жагынан, кейде арасынан кекшш коныр
тастар, карлы шошак шокылар, немесе сирек, алабаркын тау
аркалары керщедь.. (Эуезов М. Шыгармалары, 2 том, Алматы,
Жазушы, 1979, 320 б.).
4. Алаура // 1) Кызару, арайлану. // 1 том, 376 б.
Алаурагап кызыл гапка жапамен араластыра калаган тастары
да кызарган. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2-ютап, Алматы, Жазушы,
1968, 151 б.).
5. А лкара кок// Есксрту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тш нщ
сездш» (1 том, Алматы, 2006, 420 б.) кггабында бул сездер орын
алмагандыктан, бурынгы 10 томдык «Казак тш нщ туавдйрме сездш»
(1 том, Алматы, Гылым, 1974, 225 б.) кггабындагы «Шымкай кара
кек»- деген аныктамага жупнш отырмыз. К-Ж.
Жагымды дыбыс, суйгамд! же, кез тояттарлык алкаракек кершю
шалгы ауырлыгын бщнрер емес. (Есенжанов X. Ак Жайык, 2-к1тап,
Алматы, Жазушы, 1968, 81 б.).
6 . Баркындан// Ескерту: 15 томдык кейшп «Казак эдеби тш нщ
сездш» (2 том, Алматы, 2006, 727 б.) ютабында: «Калывдану, ну
жыныека айпалу - деген аныктамамен
шектелсе, бурынгы 10
томдыкга (Казак гшнщ тус1нд1рме сездш, 2 том, Алматы, Гылым,
1976, 103 б.) «Кок майсаланып кара коныр туске ену» - аныктамасы
орын алган. Б1здщше: «Кейшгщеп жансак та, бурынгыдагы дурыс
тэр1зд1. Бул густа жишк, калындык емес, рен, ажар, кершйл назар
аудартып тур» К-Ж.
-Анау- баркынданган кара бел-Дегелен! (Тайшыков К- Октябрь
ушкыны, Алматы, КМКЭБ, 1962, 74 б.)
7. Кара баркын // 2) Кесюндер1 мулде кер1нбей тугасып
кетет1ндей карангы, кою карангы. I I 2 том, 726 б.
[Айлы гунде] Жастар келе жаткан жазыктьщ шалгынды жер1
кара баркын гартса да, бетегел1, кедел! кеп аймагы кыланытып тур.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 249 б.).
8. Кара баркы н // Кесюндер! мулде кершбей тугасып кетет1ндей
карангы, кою карацгы. // 2 том, 726 б.
... кара баркын, кара коныр тустерге ауысты. (Эуезов М. Эскен
еркен, КМКЭБ, 1962, 12 б.).
9. Боз // 2/1, Акшыл кылан туст1. // 3 том, 402 б.
Жакын тобслсрдщ барлыгын аласа боз караган, тобылгы баскан.
(Эуезов М. Килы заман, Жазушы, 1975,257 б.).
122
10. Жалкылда // 2) Коцыр, кызыл, курен туспен тутаса кызару. //
5 том, 660 б.
[Дауыл. Лндрейге ажал тенгенде]... батыс беттен, сонау кара
тунек гшшен кып-кызыл сэуле кубылады; жецюп ыккан каракошкыл
булттар да бауырын канга малып алгандай, зэрш сыртына жиып
жалкылдап тур. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, 1- ютап, Ымырт,
Алматы, 1961, 72 б.).
11. Жалкылда // 2) Коцыр, кызыл, курец туспен тутаса кызару. //
5 том, 660 б.
Кун гутылды ма, кэйтп, б!р кезде бар дуние кызарып, кез
алдындагы сып-сида жыцгылдар мен камыстар жалкылдап кетп.
(Нурпешсов Э. Кан мен тер, Алматы, Жазушы, 1977, 64 б.).
12. Жалтылда // 1) Жалт-жулт ету, жаркылдау.// 5 том, 679 б.
Кектеп бырдай болып жалтылдаган калыц жулдыздардыц кек
кумбезге шанжан гауЬарша ойнаулары Айназарды лезде сулу куй,
керкем киял гсщзше алып кетп. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 226 б.).
13. Жылтыр кара // вщ бхрыцгай шымкай кара (адам).// 4 том,
698 б.
[Балыкшылар]. Сур испмен куана дем алады, кыс аяз сорып, жаз
кунге кушп, б!р ыстык б!р суыкка шыныгып схщрдей боп алган,
шетшен жылтыр кара. (Нурпешсов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 22
б.).
14. Зецгер// Зецпр//1) Аснан тустес, кек, кеюшл. // 7 том, 131 б.
Расында, сол кунп аспанныц тус1 кек емес, зецгер едь
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 253 б.).
15. Кср // 2) Кула мен торыныц аралыгындагы малдын тус1. //
7том, 636 б.
Кср бегеге, боз коденщ арасынан... (Эуезов М. Абай жолы, 1,
КМКЭБ, 1961,279 6 .).
16. Кара кошкылдаи // 1\ара кошкыл// а) Кызыл немесе коцыр
рецд1 кара туе. // 9 том, 289 б.
[Курнос Иванныц]. Суык шалгам бет1 кара кошкылданып,
кабарып КСТ1ПТ1. (Нурпей1сов Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 108 б.).
17. Конырай // 1) К°ныр туске ену, коцыр тарту. // Казак эдеби
тшшщ создн'1, Алматы, 2011,10 том, 516.
Игната куйген пирогг! аузына да салмайды, экес1 маркум сондай
ед1, пирогпц беп коцырайды дегенше оныц кабагы жабыдцы дей
бер. (Есенжанов X. Ак жайык, 1, Жазушы, 1968, 41 б.).
18. К0| 1ырайт // Коцыр тусп ету, айналдыру. // Казак эдеби
тшнщ созд1п, Алматы, 2011, 10 том, 51 б.
123
Тенге бидай оцщ ажарлы эйел. Акшыл жузш аяз карып
коцырайткап. (Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 9 б.).
19. Коцыркай // 1) Коныр курен, кошкылдау туе. //10 том, 55 б.
[Божейдщ]. Коцыркай мурты мен сакалына кецш аяз кылау
салыпты.(Эуезов М. Абай жолы, 1, Алматы, КМКЭБ, 1961, 120 б.).
20. Кошкылдаи // Кошкыл тарту, курендену, карауыту. // 10 том,
161 б.
Ол куйгеп томардай болып кошкылдана кызарды. (Сейфуллин
С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 115 б.).
21. Кукыл //1) Кан-сол жок, бозарган. // 10 том, 197 б.
[Кузде]. Буршеп айрылган табылгы да кукыл рещи. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы 5, Жазушы, 1980, 7 б.).
22. Кукыл // 2) Боз, бозгылт// 10 том, 197 б.
Ол тымакгардын гыстары арзан шыт, немесе жыртылган жунх
шыккан рецсгз кукыл шуберек. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 392 б.).
23. Кылац //Бозгыл туе! басым, агарандаган, акшыл. // 10 том,
520 б.
Кырым улыныц астыпда казакы сулу кылан ат. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 50 б.).
24. Кыландан // 2) Агарандау.//10 том, 522 б.
... Дормен апык сулу шпт. Каз1р жургс уетшде толкынып сейлеу
себебшен оц-ажары аксурланып, кылацдана тускен. (Эуезов М.
Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 239 б.).
25. Кылацыт // Акшыл тарту, бозаныту. //10 том, 522 б.
Кузд1гун1 бетеге, коде, тобылгы, боз караган да жарык ай астында
кыланытын, суркыл тартады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 307 б.).
26. Рсц // Кслбет, тур,туе, ец. // 12 том, 474 б.
... Жер рсц| б1раз озгерш... (Нурпешсов Э. Куткен кун, Жазушы,
1967, 278 б.).
27. СЁрщкс кара // Каткан кара, кошкыл кара. // 13 том, 578 б.
Тердс о кругл к окш Нугман Канаев дегенсЁржке кара Ж1пт.
(Майлин Б. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,296 б.).
28. Таргыл // Тецбш, шубар (туе).// 13 том, 737 б.
Отка кыздырган таргыл тастар кандай эдем!?... (Есенжанов X.
Ак Жайык, 2-клан, Алматы, Жазушы, 1968, 151 б.).
29. Тснбвл // Ойдым-ойдым тускен даты бар, шубар ала. // 14 том
122 б.
124
К айын
жапы рактары ны н
бетш е тускен
тецбйг,
тецгел1
келецкелер1мен ойнаган секЬ щ ... (ай с э у л е а эсер1). (С ейфуллин С.
Ш ыгармалары, 5, К М К Э Б, 1963,243 б.).
30. Ш акьфай // Ескерту: «Казак эдеби тшшщ с е з д т » (15 том,
Алматы, 2011, 211 б.) кггабында бул сездщ осы б!р магынасы
ашылмай калган. Бхздщше: «Жаркырап, баттиып кершу»- магынасы
бершген. К-Ж.
Почта бастык Нуркенге уксап, басына какырайган ак картуз,
устше шакырайгаи ак китель, ак шалбар киш едь (Кекшбаев Э.
Кусканаты, Жазушы, 1978, 8 б.).
31. Шацкаи // Ак суттей аппак. // Казак эдеби тййнщ сездпт,
Алматы, 2011, 15 том, 248 б.
Анау, жанында кок ала тутш будактап аспанга шалкып жаткан
шаццан улкен ак уй Шабданбекпю. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 101 б.).
32. Шапки // Анпак болып кершу, шанкаю. II 15 том, 248 б.
Сол жайкында аппак болып шацкиып ею жубай акку сыланып,
акырын эсем жузш колендейдь (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,33 б.).
33. Ш епр // Ш епр коз // Саргыш келген кез. // 15 том, 319 б.
Кутты орыс
кой!
Шш-шиюл сары.
Кез1 шеп-шепр
туздай!..(Сейфуш1ин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 94 б.).
34. Щикш //1 ) Сан сары, саргыш. // 15 том, 363 б.
Ол ШИК1Л сары гой, кезшщ айналасы бозшубар биенхц кезхндей.
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 92 б.).
35. Шубар // 1) Малдын, жануардьщ т.б. заттардыц б!ренкей
туе пен тецбш-тецбш баска б!р туе аралаекан тур1, тус 1. // Казак эдеби
тйпнщ сездпп, Алматы, 2011, 15 том, 441 б.).
Айналада кабат-кабат шубар адырлар. (Эуезов М. Килы заман,
Жазушы, 1975, 257 б.).
36. Шыцылтыр // 2) Сур, суркыл// Казак эдеби тш н 1Ц сезд 1п,
Алматы, 2011, 15 том, 579 б.
Шыцылтыр кок аспан бшпнде жентектешп катып калган
кардай рец1 суык аюпа булттар кершедь (Ахтанов Т. КаЬарлы кундер,
КМКЭБ, 1962, 3186.).
130 э «Ак» корЁктсуш! орйс!
Рец, гус сипаты тургысынан «ак» сез1н алдымен бел1п
карастыруымыз тспн емсс. Элемд1к эдебиет ер1с»не уц1лгенде,
алдымен XIX, XX гасырларда казак каламгерлер!н1н орыс эдебиеп
125
улплерше : А.С.Пушкиигс пазар аударуы, тэрламе ерю н кещту1 т.с.с.
жургеж белгш.
А.С.Пушкиннщ 1825 жылгы «Дауыл» («Буря») елеш басталымын
келт1рей 1к:
Ты видел деву на скале
В одежде белой над волнами,
Когда, бушуя в бурной мгле,
Играла море с берегами.
Но верь мне: дева на скале
Прекрасней волн, небес и бури... (Лирика, Москва, Издательство
«Правда», 1983, стр. 96).
Бул оленнщ казак тЫ ндеп тэрж 1маланган нускасы:
Кушады мунар ышкынмп тещз
Толкыны жарга со|-ады ойнап;
Толкынга тошп кузда тур бЁр кыз,
Аккудай бейне канатыи комдап.
Дауыл, кок, толкып- бэршен аскан
Емес не гажан куздагы сол кыз! (Ауд. Т.Эл 1мкулов, Тандамалы
шыгармалары. 1-том, Жазушы, 1975, 143 б.).
Орыстын А.С.Пушкинге шесе шыккан кернекп акыны
Ю.М.Лермонтовтыц 1937 жылгы елещ назар аудартады:
Чалмою белою от века
Твой лоб наморщенный увит,
И гордый ропот человека
Твой гордый мир не возмутит. (Тандамалы, 1 том, Жазушы, 1977,
78- бет . Стихотворения... М., «Худ. Литература», 1985, стр. 81).
Енд1 олецпщ казакшага аударылган нускасына ущлемЁз:
Аттаннарда жат жерден
Солтуспкке, елге озге,
Сакшысы Шыгыс, Казбек
Бас ие келдЁм мен кезбе.
Сен турсыц мэцп оранып,
Ак солдснд 1 басына,
М еим ендт адампьщ
Тук емес сенщ касыцда.
(Ауд. Ш. Мухамеджанов).
.С.Пушкин, М.Ю. Лермонтовтан б 1раз кеЙ1н шыкса да, солардьщ
ыкпалын кабылдагап уш!нш 1 шр акынга кощл бвлем!з:
Бауыздарда кореда
Акыргы ом 1р акшамын.
Тусшс оныц снед!
126
А к; тогай мен кок шалгын. (1915 ж. С.Есенин. Тандамалы,
Жазушы, 1979, 23 б.).
Жалобно, грустно и тоще
В землю вопьются рога...
Снится ей белая роща
И травяные луга. (Есенин С.Избранное, М., Художественная
литература, 1985, стр.ЗЗ).
К ер д щ куншц пуры сеш п батканын,
Туман тербеп калгыганын какланын.
Жалгызбыз дсп, ж епмб 1з деп тагы 613
Камыкнашы, мунаймашы, ак тамым. (Тандамалы, Жазушы, 1979,
52 б.)
Гаснут красные крылья заката,
Тихо дремлют в тумане плетни.
Не тоскуй, моя белая хата,
Что опять мы одни и одни. (Избранное, М., Художественная
литература, 1985, стр. 43).
Жаткан кезде журек деген тушнде
Жыр шегесш кызып турган кушнде.
Суырганыц кандай жаксы, немесе,
Ак кипйп конак куткен ушнде. (С.Есенин. Тандамалы, Жазушы,
1979,97 б.).
Хорошо выбивать из теле
Накаляющий песни пзозды.
И в одежде нрадничной белой
Ждать, когда постучиться гость. (Есенин С. Избранное, М..
Художественная литература, 1985, стр. 59).
Сайтан алгыр боранды мм шакырды,
Ак шегемен кагып жатыр шатырды.
Мен б|рак 1а дауыл урса каусаман,
Журепммсп бскгплгем мен саган.
Ах, метель такая, просто черт возьми!
Забивает крышу белыми гвоздьми.
Только мне не етраишо, и в моей судьбе
Непутевым сердцем я прибит к тебе
Где-то за садом несмело.
Там, где калина инсгет.
Нежная девушка в белом
Нежную песню пост. (С.Есенин. Избранное, М., Художественная
литература. 1985, стр. 57).
127
Гулдегсидс кок бурген
Жарасады жазыца.
Нэз 1к ару ак кигси
Айтады б!р П031К эи. (Есенин С.Тандамалы, Жазушы, 1979, 88 б.).
« Абай ттл 1 создптнде» Абайдын «ак» сезш ак тусп (кар, кант,
бор тэр 1з;й туе) бейнелейпш , сонымен катар «адал, таза»
магыналарында колданылганы, оныц устше «Мал сутшен жасалатын
тагам» ма!'ынасын атудагы рол 1 жэне турл 1 тЁркес шиндеп сан килы
магыналары гонтастырылып бершген. Сез магынасын ашудагы тш
мамандарынын осындай улкен 1здешстерга куптай отырып, акын
стилш ашу уппп баска козбен, эдебиетпн кезгмен де карау керекппне
назар аударткымыз кследь Атап айтканда, сол ак туст 1 ашу да Абай
уцнн дара максат болмаганын, сонын бэрх акыннын емхрщ езшше
бейнелеу талабына багындырылганын дэлелдеу керек. Кебшесе
жамандык, зулымдык иышаны ретшде «кара» сезш кабылдаймыз да,
ара-тура «ак» созйнц оз 1н урей тугызызуга колдану ерюш межелей
бермейм13. Моселен, Абайдын мына б!р жолдарына зер салсак:
Жамандык турмас кугпрш ,
Ел ееггп, кыз 61ЛД1.
Ак койлект! бгпрщ,
«Кеб 11нм !»-дсп, кид 1, елд 1...
М1не, мундагы «ак» сезшен еш эдемшйст! жэне жылылыкты
т.с.с. емес, кайта суыкгык, егейлпсп гана сезшу, ягни елген адамды
унем 1 акпен ораудыц ыкпалын капай теркке шыгарамыз?!
Абайдын мына б!р олец жолдарына кайталап уишей 1к:
Ак ки 1м;й, дснсл 1, ак сакалды,
Сокыр-мылкау, танымас Т1р! жанды.
Уст 1-басы- ак кырау, тус 1 суык,
Баскам жер 1 сыкырлап келш калды.
Мше, мунда ак корхктеушййрщщ реи езгешейитн бейнелеуге
гана кызмет етш турмаганы, «сокыр-мылкау» сездер! шарпуын
кабылдап, ол 1м зэрш, коркынышты улгайтуга багытталганы белпл 1.
Непзш ен алганда «ак» сезш щ эсемд1к, тазалык, адалдык,
дурыстык угымдарып ажарлауга колданылып келген! б елгш .
Какта«'ан ак кумютей кен мандайлы,
Апасы аз, кара коз 1 нур жайнайды. (Абай).
Мше, мунда чек ак мацдай емес, ак кумютей мандай ернектелген.
Бул сездер ажарын оган дейш бершген «кактаган», кешн келпршген
«кен» создср! жэне б ел гш б!р кубылысты тамашалаткан «аласы аз
кара» козд’ш нур жайнауы сулулык мэнш шарьисгатуга багытталган.
128
1
Мундай уйлсспмдтктщ б|р1н-б|р1 толыктыра тусу| елендеп келер
тармактарда да оргстсй тусетшш багамдасак, сез эсерл1пнщ басты
салмагы езара уйлссу мен жарасуда жатканын зерделей бастаймыз.
Суйснцнрш тсб1рснд1рерл1к уйлеам улгшер! Абайдан КеЙ1НП |р|
тулга Магжап Жумабасвта да аз емес.
Ол кунд| умыткам жок, эл! ес 1мде,
Таянып келгешнде кун бесшге,
Кец дала усап гурды кол тимеген
Кершгсн кербез сулу ак тесше.
...Сайланып сол мезплде шыктык жонга,
Кырашиа коз ж уп рп п оц мен солга.
Ак найза акты кулаш белге байлап,
Айиымас алдаспапды алып кол га. (Жумабаев М. Шыгармалары,
Жазушы, 1989, 39 б.).
Мше, мупда лирикалык каЬарманныц бостандыкка жету уш 1н
алты кулаш
ак найза устауы жеке алынбай , соньщ алдында
бейнеленгеп кец далаиыц «кершген» калпыныц ыкпалын кабылдаган.
«Ак» соз 1п сан турл! рец, курдел! угым тудыру уш 1Н кулпырта
дамыта, эрлендхре орнектсу улгшер1 С.Сейфуллинде канат жайган:
1 .0 Й Ы Н Д Ы кой, окы. 11йшепм, алга бас!
Жаркыратып ак пурменен кецщщ аш. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 1, Жазушы, 1986, 29 б.).
2.Жалтырап шык баскам соц,
Асмаммам мурым шашкам соц,
Алтын ай мен жулдыздар,
Ак нурга багып шомылып,
Ак торгын мерде жамылып,
Жер;йц жуз 1 коз турмай,
Кор1пср жалтыр актан да. (Сейфуллин С. 1915 ж. Жазгы тунде, 1том, 38 б.).
Ак тос 1 ак коб] ктей толкындагы,
Аккудыц ак мамыгы- ак тамагы.
Аркада т а г а оскен сулу сэулем,
Кецл 1мд] жаудыратшы келш тагы (1916 ж.).
4.Жауыздык тамырын кияйык,
Кулардыц арамым тияйыкАк нист азамат срлерд1
Б1р тудыц астына жияйык- (1918 ж).
5.Ер Ж1Г1Т ак ОЛ1ММСП елгенхнде,
Сыз тосек кара жерге комгешнде,
Жалгыз-ак сорлы ананы аяймын мен
129
Ойга алып жакыидарым тергешмде. ( (1919- ШаЬит болган
достарыма).
6 . Гамады кара жерге аккан каны,
Киналын ептнед! шыбын жаны.
Боялыи акденес! кызыл канга,
Келед! эл 1 кепп жыгылгалы. (1924 ж.).
7.Кыс мысал боп кэрщ ккё
Ой тубше бойлатты...
Жансыз дала уксагаидай
А к КСбИ1Д! ОЛ1ККС.
8.Ак сулу,- сен,- колдеп акку сынды,
Ак кум!с, сынкылдаган сулу унд 1...
Акку кус туцгиыкка жауНар шашып,
Сьщкылдап, кушак жайып тосш ашып,
Аймалан туцгиыктьщ ак шашагын,
Ойнайды ак треще ш оке! басып. (1932 ж.).
9.Арканын киырсыз кец даласында,
К оалгсн сансыз олке саласында,
Ак басын алтын шалган Алатауда,
Сынкылдан куй жангырган арасында.
I.
Ж ансупров болса, «ак» кер1ктеу1шш шарттылык, туспалд
улкейту т.с.с. аясыпда колдануымен ерекшеленед 1:
1 .Кыр мурын, кышна белд 1, киган касы,
1 .Ак мандай, кас 61 ПС1 кып-кигашы.
Ак жуз 1, оймак аузы, кул 1м коз 1,
Б1лектсй кап-кара боп орген шашы,
Ак иск, К1рС 13 ПС1, К1рП1КТер1
Ек! ел! молдхр коздщ ею арасы. (1915-1916 ж).
2.'Голас болмас гон жасакка ти 1спей,
Семсер урып, ак найзаны уз 1спей.
Бет-аузым шац, канжарым кан кайрылып,
Усындырын жас сулуыи, су 1шпей.
3.Тарг, кедейлер, ак жолга,
Элемпсн бэйгсн 1 ал колга!
Шыжгырып эл 1 ортеп жур журепмд 1 от,
Шалды екен ай гкап сертт 1 кандай юр, тот!
Суй1ст1к, саулык, маза таба алмадым,
Беттс 1т эж 1м- куа, ак шашым-сот.
4.Шог1скен шогыр аскар катпарланып,
Кия куз, мусатыр муз жакпараланып.
Емес не кок ала бас ак буралар,
130
Орал гаи шудалары макпалданып .(1924 ж.).
5.Аснанныц улы аласкар,
Аскардыц ж у п куз гастар,
Кергсп! опыц жалгыз жел.
Агыны борап улы озен,
Ак дауыл аспас аш кезец ,
Карча катар, буйра бел. (1927 ж.).
6.Жамылып иыгыпа жамаулы тон,
Далага Иса шыкгы тан аткан соц.
Оранын ак ксбщ ге о л а т олке,
Шымкаиып шацкан кшз, калыпты кум.
7.'Гау сулуАлтайдагы батсайыдай,
Кар оран эсемдеген ак шайыдай.
Сацкылдап Алатаудан аккан булак
Боз малта, тасты токкен ак сабындай.
Аскардап Улбе озеш акырган су,
Аптайдыц музын, карып саныркан су.
Ак жалын лаиылдаган аскан куатТау таска электрден шашкан шашу.
8.Аспанды б!р ак аур алды,
Ай К1ССС1 жаркырап.
Алыста жалсыз агын су
Асаусыды аркырап.
«Ак» кор1Ктеу1шш оз1нше кулныртып эс 1релеп
магынасы Жумабасвта ерекше орын алады.
1.Жарык кормей жатсац да узак, кец-т1Л1м,
Таза терец, отю р, куштт, кец пл 1м.
Тараш’ан тур!к балаларыц-бауырыца
Ак колыцмен гарта аларсыц сен-тшм! (1919 ж.).
2 Д а р а керей Кдбапбай,
Канжыгалы Богенбай,
колдану
А к найзаны ц уш ымен,
Ак бшеюпц куш 1мен
Душ нат а кысым корсеткен (1922 ж.).
3.Куралай козд1 каракым,
Агганайын тайменем.
Ак бэтсс- ак жалауым,
Кестеленгеп канменен. ( «Баткан кун , аткан
елешнен).
4.Есалац киял кайда?- Киял кезбек,
ЖиЬанда ак канатнен ылги жузбек.
131
тацныц
жыры»
Жердсп жары- «жаиды» жубатуга,
Токтаусыз кок уншен эндер т1збек.
5.Алыста айдып шалкыган,
Кебй ч мсрусрт балкыган.
Сол айдыннын астында
Бар сксп ал мыс ак отау,
Алтын уык, ж1бск бау,
Бэр! он алты жасында,
Отау сайын толкып шаш,
Толкып шаштар жалацаш,
Балкиды жаным бул куйге . («Меш де, ел1м, элдиле» елень).
б.Олди-элди, ак боием,
Ак бесжке жат боном.
Буырыл тайга мш, боном.
Ак кызы бар ауылда
Балкан байдыц уйше
Бурала барын. туе, бопем. («Жубату» еленшен. Шыгармалары,
Жазушы, 1989, 204 б.).
Мше, 1р»ктсп келпршген шагын мысалдын езшен «ак» сезш
турлещнру, ажарландырудыц не сан улилерш тамашалауга болады
деп санаймыз.
Созд! ажарландыра тусу ушщ журтка ен танымал деген
угымдарды кулпырга чусу ушш журтка ен танымал деген угымдарды
кулпырта 1-усу улг 1лср 1 «кара» сезш колдану аясында мол орын алган.
Сырт Караганда, тек дши угым беруге арналган болып саналып
келген, шынында дши басшы саналатын Куран кэрхмдеп «кара»
сез!не назар аударайык:
1.(Мухаммед 1 .С.) киямет куш Аллага ет 1р 1к айткандардын
беттер! кап-кара болганын кересдц. (Куран Кэрим. 14- КНрахим суресЁ,
Медине, 1991, 261 б.).
2. Сол куш кунэкарлардьщ
Шыпжырларга маталганын кереещ.
Олардын койлектер 1 кара майдан
Бола;(ы да олардын бетгерш от шалады.
Ал, казак акмндары «кара» угымын сан бояумен кулпырта,
курделенте тусу улплсрЁи усынып келд 1:
1.Жузкараныц айтам деп арсыздыгын,
Кылмайып ак кагаздын жузш кара.
(М-Ж.Копсев. «Шайтанньщ саудасы».
2,Ог бар-ау кара козде жанып турган,
Сымбаты сулу-ак-ау барын турган.
132
Тис иык, жазык жаурын, орта бойлы ,
Жщппкс бел кыиалыи, талып турган.
... К ец мацдай, ми турарлык жумыр басы,
Кара жхбек сеюдц! узын шашы.
Аналыкка жараскан тостек кеуде
Катарласа Т1К бгпсси кос алмасы. (Торыайгыров С. 1909 ж.).
«Кара» соз 1- туракгы тГркес ш ш де шарасыздык, ел^м, демек
улкен ауыртпалыкты мецзейд!.
Жас коншм оз еркшше журмек ед 1,
Дуниедс солай ом1р сурмек едь
Б1р Алладан баскага бас имеген,
Кал пышна кара жерге Н рм ек едь (Торыайгыров С. 1913 ж.).
Жамылын кунбатыстыц кара бул гын,
Кермсйсщ куншыгыстьщ жара бултын.
Сокырдьщ сурагапы коз! емес пе,
Калайша бултияды маган уртыц? (Торыайгыров С. 1913 ж.).
«Кара» сознп эсемднс, шынайылык жемю 1 репнде корсету де
озшше эсерл 1, орхст! депм^з келед1:
1)Сен сопда укпаймысьщ оньщ созш,
Ком1р деп ойлайсыц ба кара квзш?
Магыналы сол кара коз б1р жалт етсе,
Жапданбаут а етерещ калай тоз>м? (Торыайгыров С. 1917 ж.).
2 )Кул 1мдсп кара козден сэуле туссе,
Секйцй жер кулнырткан кокек айы. (Торыайгыров С. 1918 ж.).
3)Жалганньщ б!р найдасын коргенде,
Арланбай арьнщы да сатасыц.
Алланын ак ол 1М1 келгеиде,
Амалсыз кара тас гай катасын. (Шэкор1м).
4)КоиЬпи сокыр, надансыц, бейлщ кара,
Нур, жарьнъш калайта кореш козщ. (Шэкэр1м).
«Кара» созп 1
дамытып колдану С. Сейфуллинде мол
кездеседй
1) Д сгспдей. «Меш умытна, жан жолдасым»,Сызылыи махаббапы кара касын,
Суюге ерш ге ерш гиген шакта
Бе'имс гамын аккап ыстык жасыц. (Сейфуллин С. 1914 ж.).
2)Ата-апацпыц сеп-дагы
Элпепгтегеп баласы ей.
Ага-ананнын козшщ
А гы менен карасы сн. (1914 ж.).
3)Дер едщ ернен бал бар мжез 1,
133
Жылы ЖСЛ ССКСП жазгы- ТОГП С031.
Как жарып кара туши нур жайнаган
Жулдыздай асмапдагы ею к©31.
... Махаббат ею ёрщ нде леб1 жанган,
Уксайды кабыскам |у л ш еш ек жарган.
Куйылгап кара ихашы ею ш ш не,Кара булт асмапдагы жел аударган. (1916 ж.).
4)Басыи жаггм тэ'гп уйкы,
Сарыаркапын даласым.
Кул п.ш жатты кара туп
Кальщ казак баласын. (1917 ж.).
Туиергсн кара кабак жадырасын,
Эн салын, куй куйлейтш домбырага. (1919 ж.).
5)... Басылмай тур туннщ де
Кара дауыл борапы.
Отырам мен кузетш
Тац аткапша кораны. (1919 ж.).
6) Кешег! откеи кундерде,
Ауыр кара тупдерде,
Карата уйдс жылагаи,
Шала-жапсар сулаган- 613 едак. (1921 ж.).
7)Пепде сд 1 кара бурит туткындагы,
Шынжырлы байлаулы ед1 кол-аягы,
Капаста тома1-алы кунд1з-тун1
Кайгыдап ашылмаган оньщ багы. (1923 ж.).
...Д уиисдс сан зорлыктыц К 0 Р Д 1 б о р щ ,
Есггп пакак жапиыц ащы зарын.
Ол К1рд1 б!р зор ойга жаны куйщ ,
ТуЙ 1ЛТ1п кара бултпай кабактарыи.
7) Ецбекин неге ардактап котерс1Н,Каны кара, жаны кара жауыздар!.. (1936 ж.).
«Кара» созн) 0311ппс накынггау улплер1 I. Жансупровте де аз
емес:
1 Жанагатсыз кара жер
Жан б 1ткснд1 жалмайды.
Кайырымы жок кара кер
Кур зорлыгыи жалдайды. (1915-1916 ж.).
2)Кан-кара кара тунде жулдыз жарык,
КаЙ1Ъ1лы тун уЫ лсп кабак салып.
Коз пкксн кокжнекп сызат алып,
Сызылын кслс жатыр тац да жарып.
134
ЗуГы нш у болмас калыц кайрат каинам ай,
Канжыгага канды басты байламай;
Кара журек, кара кошкыл канменен,
Уш тосарлы, канды ауызды майламай.
4)Суык тас экем тэш кара кесек,
Жашнылгаи ш еш см жайы балшыкка есеп.
Кел 1п коз ашканпан кор1нгеншц,
Жаны ол1к, журеп олж,б1р кек есек.
...Кур калган табигат жок танбай менен,
М еш н алые, мешн киып, мешн терец.
Несергс кара д ен ем малшынганда
К ой н ы м п ан боран кулен айткан елец.
5) Т у стеши токалды да гус токтатып:
Кара коз, каймак ерш , касы жатык.
Кайрактай кара жайдак, кайман каккан,
Кайкы тос, жаттагаидау, т ш так-тук.
6)Карагайыц сыцысын,
Калыц малыц каптаган.
Кара булт бурац булыксып,
Кара Ми ен гауды каисагаи.
7)Т ш бггсш кара таска, журеп исш ,
УШЫГЫ уЛЫ ЖСЛДЩ ЖЫЛЫ ТИСШ.
Елжхреп жар ж уреп махаббаттыц,
Кайыцды кушагьша ап ыстык суйсш.
8)Шалмен б1рге келгенде,
Куралынты кетиендср.
Кара кайыс, коп иык,
0цш ец бей пет шеккендер.
9)Сондыктаи айналады кокте кыран,
Тусиекнп кайда кызыл, кайда коян.
Э л с м н щ уетш деп кара булты,
Кап жауын канатыиан, согар боран.
10) Лртыцда калды-ау талай кара кундер,
Аи болып, а, кудайлап журген заман.
Бакытына бал аштырып, баксы ойнатып,
Тацдагы тэщ р 1мнен деп сенген заман.
«Кара» С031Н 03КНД1К колдану улгшерш к здесек, Б. Майлинге
Т1релем1з:
1)Жапдыпыц жатканы жок карап текке,
Коздерш умпненеп салды шетке.
Гулдепш кара жер д е нур берш тур,
135
Ниеп жайлы болу барлык кепке.
2)Сайрандап сахараны журдхм кезш,
Куаньпн, ссрусшмнен шаттык сезтп.
Серпд 1 жас журспм дерм баскан.
К еш еп кара кушнц кеткен езш-.
3)Кара туман, кап сасыды дуние!
Кара жуздср азсыпгандай муны да,
Айдап барып, кайрап салып, кулданып,
Не кылмады калыц ксдей улына?!
4)Ез1лгсн с л ! К о л ы ц д ы бер, тартады,
Сен де косыл, кушрегщ артады.
Б1р ксздерде кырсык болып шырмаган
Кара гуман бас гарынан таркады.
5) Кара кстнен иыгыпда,
Жалтырайды маддайы.
Кун узакка кстнен шауып,
Шолдсп кспксп тандайы.
6) 11апсыз сц, кор! алайтын жерщ жок,
Сен! кол га ап пайдаланган елхц жок.
Кара тунге т а м бола алмай нур берт,
Кара коцш щ жараланган ш е р т боп,...
7)Бйпмге кулаш жайып, колын созып,
Жарык кыи карацгыга шамын жаккан.
Карангы кара кун -гущи тунек кып,
Бул К1м ед дабыра кып дабыл каккан?
Бул-эйел сски йкпц торын бузып,
Екгнн;й соккап желдей дауылдаткан.
8)Ак канжар, канга боккен, кеуш-семш,
Кара жер канды уйыгкан селш ем1п.
Ац-тац бои аузыи ашкан Жакан койшы,
Анырайып ол 1м г1ккс турды тенш.
Осы орайда орх дэстур накышын, эр1 улттык ернект! шебер
киюластыру улпс 1 де назар аудартады:
Сен сд 1ц кара шацырак, керегеа,
Тецслгсп таи улыныц немерес!.
Тартыныи кайда барын бэйге аласьщ,
Табынпыц саган улп онегесИ..
«Кара» созш сан турлентш, алуан бояумен ундест1ру улгшер1
М.Жумабаевта кец орын алган:
1)Сорлы казак жаны алкымга гыгылып,
Кар куп кен, пккен гуы жыгылып.
136
Алга баспай, барлык >С1 кер кепп,
Нэр тага алмай, кушаз, элс1з буплш.(111ыгармалары, Жазушы,
1989,22 б.).
2)Бак пйркш б!р кун конып бауырьщ а ею п,
Кешек кой ертецше-ак алдап, кулш.
Алтын куп а с п а п д аш кайдан бш еш
Каптарыи капылыега кара булт! (Шыгармалары, Жазушы, 1989,
40 б.).
3)Кап-кара тун. Щ сп р кезд 1 жындар жур.
Кап-кара туп. Кайгы мен кан ойнап тур.
Кайгы мспсн кара канга туншыгып,
Тун баласы ауыр ойлар ойлап тур. (Шыгармалары, Жазушы,
1989, 52 б.).
4)Кызыл каш а мае болып,
Ж у р е п кара гас болып,
Айрылып естси адамзат,
У мы ТЫП МСЙ1р1МД1 ИеСШ,
Сойын сауын туйссш,
Тоц1р1с1 бои Лат, манат. (Шыгармалары, Жазушы, 1989, 87 б.).
5) 0м1р-зэндем, кара бултты кара тун,
Е ё п м е с с щ кара ом!рде жылы ун.
6)Саргайдым куннен-кунге куат кемш ,
Калып ой- кара жылан журект1 емш.
7)Жаткан ушм- кабыргасы кара тас,
Жарык сэулс, жылы купге жаны кас.
Ауыр ю с, ылги кара колецке,
Ерте-кеш тс, кундхз-гун! арылмас.
Танал, с ал кып тым карацгы уцпр тар,
Е с 11тм де мыктгы кара кулып бар.
8)Алдамшы ом!р ылгиТан у беред 1,
@М1р ш1рк1н ш амдай акыры н сонед1.
Кара кайгы кальщ;(ады тым бупн,
Молт-молт ег 1н коз1ме жас келед1. (Шыгармалары, Жазушы,
1989, 147 б.).
9.«Ата-апацнап без!»- дедщ, безбедгм бе?
Кайгырын, талай жалгыз кезбед1м бе?!
Басыма талай кара кундер туды,
Ата-аиа, чуысканды 1здед 1м бе?!
Ю.Тац алдында кара булт
Кущрепш кокт! жабады.
137
Бебегшщ бстше
Аиамыц жасы тамады. (Шыгармалары, Жазушы, 1989, 202 б.).
130 в «Кызыл» сез! е р ю
«Ак», «кара» создершвд казак акындарындагы (С.Сейфуллин,
1.Жансугтров,
Б. Майлин,
М.Жумабаев)
колданылу
ернлн,
ерекш ел тер ш саралагапнан кейш «кызыл» сезшщ канат жаю
улплерше дс коц 1л болгси жон. Кеп уакыт, эаресе 1917 жылдан кейш
«Кызыл» созн! оссм;ик корима р.ет1нде келт1ру дэстурш, КЫЗЫЛ кан
тегу аркылы гана бостандык, оган щескен бакытты емхр орныгады
дегенге иек арту басымдыгы орын алганы белгпп. Бул орайда сол
дэстурд! устаган галым Бакытжан Хасанов щкхрш кейпру кемепмен
сол дэстур эсер! и дс кен сараптай аламыз:
«Кеудсгс жыр йрпзЬр жомарт уакигага баянды барлау, жараскан
салыстыру ксрск болды. Бул ретте акындарымыз улы мэртебел!
революция угымымси астастыра «кызьш» сезш колданды.
Сэксн мен 1лияс гворчествосынын ен бойында революциянын
дайындык, 1нсу, жопе жену кезендер! толык бейнеленген:
Болса да алые кызыл кун,
Шугыласын шашты алтындап.(С. Сейфуллин, 36 б.).
(Хасанов Б. Казак плнще создерд!н метафоралы колданылуы.
Мектен, 1966, 154 б.).
«Бул р е п с акып (С.Сейфуллин. К-Ж.) аталмыш сезге [«кызыл»
сез!не-К-Ж.| саяси мои берш, «революцияшыл», «апдынгы катарлы»,
«бостандык суйгнн» деген сиякты магыналар орайында, куаныш,
бакыт, одсм1Л1кпц, сулулыктын символы ретшде «колданды».
(Хасанов К- Казак плшде создерд 1Ц метафоралы колданылуы, Мектеп,
1966, 158-159 6 .).
«Кызыл» соз1Н корксм эдебиетте колдану ерте кезден келе
жатканы белгнн. У-УШ гасырлардыц езшде бул туске ерекше мэн
бер 1лген 1н байкаймыз:
Кызыл канымды юкпчм.
Кара тер 1МД1 агыздым Кузул канум теки, // Кара тер1м йугуртт1,..)
(Ертедсп казак одебиеп хрестоматиясы, Мектеп, 1967, 55 б.).
Кешпен турып, ац аулап журген ед1м. Кара кызыл берш 1 кере
капдым. Дереу жакка ок салдым ((Кэче туруп иорыр эрд 1м, // Кара,
кызыл бор! коруум...) (1гртедеп казак эдебит1 хрестоматиясы, Мектеп,
1967, 63 б.).
Кейш батыр болатын
Огуз каганньщ нэресте кезшде де
ерекшел!Г1, болашакгагы мыкгьшыгы байкалгандай:
138
«Осы баланыц ощ, шырайы кек еда, ауызы оттай кызыл ед 1,
кездер 1 каракср, шаштары, кастары кара едЬ> (0м1рэлиев К. «Огуз
каган» эпосыныц тш . (XVIII г. ескерпапи» тш , Гылым, 1988,203 б.).
Такырлауга конган каз, тырна,
Тац мацында угнар ол.
Тауык нсше шакырса,
Тац болжалдан атар ол.
Кызыл изен, боз жусан,
Сарыаркага бггср ол.
Тацдайга бггкен кызыл тш,
Жакка бггкен отыз ччс,
ТЁрлнсте не шайнасац жутар ол.
Балпац-балиац басарсыц,
Басу га табан шыдаса.
Кызыл алмас жан кияр,
Кызыл талга кынаса. (XVIII г. Актамберд» Сарыулы).
Жайнан турган кызыл ш ок,
Су куйылын ошксн сон,
Жайнан жургсн заманым,
Басымнан буйтш кошкен соц.
Уакыгым жок не айтайын,
Уакыгым менщ огкен соц . (XVIII г. Будар Калкаманулы).
Кыздарыца кызыл ала гон кипзш,
Кырмызыга малдырып,
Кешке жорга мшед!,
Жол устшде салдырын,
Бэйбйнслср кслед1 кош алдында,
Жалгыз-жалгыз бастырып,
Кошшщ айдынына састырып.(ХУШ г. Бу кар Калкаманулы).
Коммунисту партия устемднч кезшде мацдай алды, бшмд1,
зертгеушшсрш'1з «кызыл» созшщ мэшн аскактатып дорштеуге ден
койды.
«Сэкеп Сейфуллин тшннц ец басты ерекшелЁктершщ бхрх- оныц
колдануында
соз
магынасыныц
мейлшше
кецекм.
Акын
шыгармапарыида жаца замай бейнесш жасауда ерекше «мандат»
алган сездердщ катарыиа «кызыл» сез 1 жатады. Бул сез революцияга
дейш кобшесс тур-тусп бшд 1ру у пин жумсалатын. Немесе теракты
сез т1ркестср1 шц курамына гарш, кейб1р жагымды-жагымсыз
угымдарды бвдйреччн. М: «Кызыл шырайлы, агы ак- кызылы кызыл,
Кызыл тш, кызыл соз, кызыл шака, кызыл танау, кызыл кещрдек,
КЫЗЬШ МИрак, КЫЗЫЛ К03Д1 иоле» т.б.
139
Ал Октябрь революциясыныц «кызыл» сез1мен байланысты
«кызыл ту», «кызыл жулдыз», «кызыл эскер», «кызыл бурыш»
тархздес жаца угымдарды ала келгеш б елгш . Бул сез тхркестер! орыс
тш неы калька жолымсп аударылып алынды да, ауызега тйще де,
керкем эдебиетге дс, сондай-ак, Сэкен шыгармаларында да сол
орысша магынасы толык сакталды. М.:
Кызыл тулы майдаида,
Бостаидыкгы алып кал. (I, 152 ).
«Актык майдан !»
Одан тайгап,Олмек байдаи,
Кызыл эскср
Сескенбсд! тайкалып. (II, 105).
«Кызыл тудьщ» туснпц кызыл екеш рас. Ал мазмуныреволюцняпыц, коммуиизмнод, пролетарлык рухтьщ символы.
«Кызыл эскердщ» гус! кызыл емес, бхрак мазмуны жогарыдагыдай.
Ол- жай солдат смсс, сцбекии букараньщ бостандыгын, тэуел ы здтн
правосын коргаушы революция сарбазы. Бул жерде С.Сейфуллин
«Кызыл» созш щ магынасын кырык кубылтып, кулпырта жайнатып
Ж1берген. Оз11 пц ушкыр шабыты мен шын шеберл1пн1н аркасьшда ол
казак даласыпда орыи тебе бастаган букш жаналык, езгерш атаулыны,
социалисччк -бор-боргп кызыл бояумен астастыра суреттеп, оларды
революциялык мэи-магынага ие етп».
(Т.Коцыров Сэкси Сейфуллинн 1н тш устарту енегес 1, Казак ССР
ГА хабарлары, тш-эдсбист сериясы, 1974, 3, 21-236.).
Тек 'пл мамандары емес, эдебиет зерттеушшер! де калыскан жок:
«Кызыл туе- 1.Жансупровтщ символы. Халыкка бостандык,
тещцк, бакыг •здеген булбулы кызыл гулд 1 ансап, соны 1здейд 1. Ал,
символ реп нде сур еп сгсн жанар тауы- кызыл шок алып, кызыл
жалын шашады. «Кызыл» деген сын ес1м тек 1лияста гана емес, казак
эдебиетшдс образга айиалган туе. С.Сейфуллин де шыккан кунд!
кызартып (Жсргс тусп «кызыл» кун, «Кызыл» кунге ж етпк 613» ал ьт
отырады». (Дуйсснов М. 1лияс Ж ансупров, Алматы, Гьшым, 1965, 78
б.).
Казак акыпдарыныц К о м м у н и с т партия устемд^п кезгнде
«Кызыл» созш капдай ревде, капай колданганын керсету ушш
мысалдар кслт 1рсЙ1к.
Куралай козд 1 карагым,
Колыца кардай богссчч ал,
Кандай кызыл ж|бекпсн
140
Ак бэтсскс орпек сап. (Жумабаев М.«Баткан кун, аткан тацньщ
жыры» олещ).
Магжан Жумабаев сол кездщ езшде «жарылкайды»-деп
дэрштешн Коммунисток партияга сенбегещцктен де, ез ойьга толык
ашпау, мецзеу улпсш корсетсе, жаца басшыларга сенгендердщ бгр!
Б.Майлин былай жырлайды.
1) Сендер сид! ерйгп улдыц улысьщ,
Улы ксцсс мушесшщ (йргсщ.
Кызыл т у ы п жёлбхре'ИП, Т131ЛТШ,
Сен де эскер, улт оскср1 ку рыл сын!..
2) «Кар сордыц» Мыркымбайга,
Баскалардаи аты ыстык.
«Кара сордыц» жер 1 ушш,
Кызыл канга бастыстык... (1926 ж).
3) Торыгаи жауга кыр болып,
Кол устасып, б)р болып,
Кызыл оскср корын тур... (3.10. 1927).
4) Карыпдастьщ ураны- азаг эйел,
Осы уран оюлаган кссгесш кер.
Кызыл жхбск ш рш ш , козд 1 тартып шебер. (1928 б.).
Кызыл-ту сЬ- бостандыктыц, жещстщ, бакыттыц нышаны
болгандыкган да, сол ксздеп кшм улплер 1нде де кызьш туске етпеттеу
басым:
5) Барабан! Ур барабан! Ур барабан!
Даусыцнап азан-дабыл жыр гараган.
Желб^реп кызыл шымкай орамалдар,
Шагылысып куп бетше нур тараган.
6 ) Кокке жст кск зоул 1м уЙД1Ц
Терезсс! жулдыз шам.
Ш ойын кызган «Литейныйдыц»
Пеш сэулес1 кызьш кан.
«Кызыл» тусш
аскакггата жырлаган Б.Майлин дэстурш
С.Муканов дамытуы да сол кездеп 1здеш с аукымын андата алады:
Б1р заманда кокке булт жиылды,
Каиды кызыл ту ам си ен туййци,
Арткы жагы дауыл болып сурапьш,
Аскар тауды уршыкгай гып у т р д г
... Б]р заманда соккан дауыл басылды,
Булт ыдыран, куннщ коз 1 ашылды,
К еп шыгып, жер жумактай кулпырды,
Гулге голым кызыл, сары, жасылды. (С.М уканов. 1919 ж.).
141
Саргылт тусп Сарыарка,
Суреод жок; ксцалка
К ызыл арка атапды,
Жасадык ж аца отанды
Саргаю си;» болмайды.
Кызыл 1’улдср тамы рлар
Кы зы л ор'ггсй жалы ндар,
Кы зарган гул;» турмсиен,
Шагылысып кунменси,
Кы зы л арка жайиайды.
Опала» бстш агарткан,
Е рш нс кызыл жалаткан.
Сылапгаи готы сыкылды.
«М адам а» ма, жсцгсй мс?
Нар гуйсдсй кацкиын,
Кулаш ы п ксрс ш алкиы п,
Тукы м ды Ш окны т ш аш ады.
Бидайлары - кызыл нарт,
К ап-кара макнал тоны рак,
Куш актаи койпы н аш ады. (1927 б.).
Оно, кара 1сулу 1н!
Кызыл койлек кызары п,
Бдйбгашш ы за гып,
Ш алкац-ш алкац ж уру 1н!... (1928 ж.).
Т улгац сулу, дспсцдс кальщ кайрат,
Бетйщ с алм а кызыл каньщ ойнап,
К еудсш » ксрс ж угкан туиы к ауа
Таза, тупы к, ж анга жой балдай- каймак.
С уалтса» бал сут1цд1 бойы ц ие,
С усындап бук!л олсм талай жуйе,
А лмалар аткап тацдай ажарланы п,
Ж айиайды кы зы л ш октай ш скен шие. (М уканов С. 1933 ж.).
Кен ТС1ПЗ срсш -карсы л ш алкып жатты,
Кулгсн куш пп сэу л сс 1н тарты п жатты;
Кызыл бидай- кы п-кы зы л алтын каймак
Бет 1пдс кап-калы » бон калкып жатты.
К алы » кайм ак кобцсй, бет! кулген,
142
Ажары артык жан гак кызыл гулден,
Сез таскьшы К0МСЙДЩтутхгх
Фонтапдай аткылады саулап тйщен.
Мол СГШ ПЩ ТСЩ 31
Толкыганла ыргалып,
Кызыл шырай он бсрд 1,
Бояуга алтын куп малып!
131 Рет сипа 1 ы
1. ... кейде тарыгатын да, пгтпбагзы бар жагдайда сонына ерген
аяулы адамдардыи орыпсыз кылыгына жаны куйхп,...(Есенберлин I.
Алмас кылыш, Алматы, 1971, 250 б.).
2. Март е// Рет, кайтара.// 11 том, 136 б.
Кымыз куйылган зерепдер кепшшюп келес1 марте жагалап кеттк
(Досжанов Д. Ж|бек жолы, Алматы, 1973,60 б.).
3. 1лк1// Бурынгы, осыган дейш п, алгашкы, эуелп, шгергт./// 15
том, 707 б.
Жопе сол бЁр 1суздс жас Кызьш Армиянын кунпмен... калалары
босатылып, айкала коршай бастаган жаудын шк! каркыны
бэсендегсн-д1. (Мсепжанов X. Ак Жайык, 2, Жазушы, 1968, 80 б.).
4. 1 л т II Бурынгы, осыган дейш п, алгашкы, эуелп, шгерп./// 15
том, 707 б.
Ал ЫК1 басылымдагы «...» деген ек1 сейлемнщ сонгысы алынып
таталган . (Ьерд1баев Р. Шеберл1к сабагы , «Жулдыз» журналы,!, 1974,
211 б ) .
132 Сасу, абыржу децгей!
1. Абыржы// Обпсрлену, абдырау.// 1 том, 41 б.
-Сен
Назаров
уннн
абыржымасан екен. Ол мундай
усактыкгардан жогары турган адам. (Тургенев И.С. Экелер мен
балалар, Жазушы, 1977, 15 6.).
2. Апалагсга// Не 1стерп 1 бшмеу, саскалактау, абыржу. // 1 том,
557 б.
Мен Шоты» кетпм. Аналактан калдым. Тусхне алмадым.
(Майлин Б. Шыгармалары, 3, Алматы, КМКЭБ, 1962, 328 б.).
3. Аткы// Жогары карай шапшу, ыршу. // Казак эдеби тшнщ
сездхп, Алматы, 2006, 2 том, 107 б.
143
Шубар спд| жауап каткам жок,катты кулшынып аткы п турды да
шыга жопелдг (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 334
б.).
4. А ткы // 2) Белгып б1р жакка карай атылу, ытку.// 2 том, 107 б.
... Абай да аткы п шыгып кетп. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
Алматы, КМКЭБ, 1961, 141 б.).
5. Дс 1 б|ре// Дс 1б»р1 кашу, асып-сасу. // 4 том, 597 б.
Айырсакал дсгГирш:
-Кудай сактасын, айта корме, Махмут карагым! Бшмеймш,
юмнен шыкканыи... (Эбшев Д. Баянауыл баурайында, Жазушы, 1975,
13 6 .).
6 . Дур Л1// 1) Коркып я шошынып катты абыржу.// 5 том, 74 б.
(Су таскынып Каптарбай хабарлау).
Б 1здн 1 уйд 1 дурл 1кгпргсп де сол екен. (Акышев 3. Акбел асуы,
Алматы, 1971, 6 б .).
7. Ж ай ы к И Жан таласу , арпалысу. // 6 том, 21 б.
Элде [Жацыл| ею окпесш колына алып бет-бетше бытырай
кашкан токтыларды куып ж л н ы гы п жур ме екен? (Ахтанов Т. Дала
сыры, Алматы, 1964, 10 6 .).
8. в б ск тс // 2. Ауыс. Тыныршу, асып-сасу. //1 2 том, 67 б.
Касынап устап, бос обсктсн, кешндей берген. (Эуезов М. Абай
жолы, 1, Алмагы, КМКЭБ, 358 б.).
9. Саскалац// Сскалакгаган куйII Казак эдеби талшщ сездап,
Алматы, 2011, 12 том, 731 б.
Суйткспше, жырынды жау мунын жанагыдай саскаланымен
пайдаланып, шокнарды да гартып алды. (Эуезов М. Абай жолы, 1,
Алматы, КМКЭБ, 1961, 9 6 .).
10. Ы ргы // Жылдам кимылмен сеюру, каргу. //1 5 том, 670 б.
Ойыпда оз журющ туга! жыр гып, // Лып етш кабинага М1нед1
ыргы п, // Колында сом фактор уршыкша ойнап ,// Жеп-жецш
женелед1 баяу сыр!ып. (Орманов Г. Тандамалы елендер, жазушы,
1967,378 6 .).
11. Ы ргы // Жылдам кимылмен сеюру, каргу. // Казак эдеби
тш н щ созднт, Алматы, 2011, 15 том, 670 6 .
Узенпгс аягып салын жатпай, баягы урлык кып журген кездегт
уйренш 1ктт машыгына басып ак аргымактьщ аркасына б 1р-ак
ы р гы д ы . ( 11урпсЙ1со» О. Кап мен тер, Жазушы, 1977, 241 6 .).
12. Ы ргы // Жылдам кимылмен сеюру, каргу. // Казак эдеби
тшшщ созднт, Алматы, 2011, 15 том, 670 б.
144
1
[Еламан|. Ауыздыгы сылдырлап сай бойыныц жусанын узш жеп
турган мес карып карага ы ргы п мшдь (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 241 б.).
13. Ы ргы // Жылдам кимылмен сешру, каргу.// 15 том, 670 б.
[Еламап]. Ауыздыгы сылдырлап сай бойыныц жусанын узш жеп
турган мес карып карагаыргыи мшдь (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 740 б.).
14. Ы рш ы и// Ыршын тусу, секиру.// Казак эдеби тшшщ сезд^п,
Алматы, 2011, 15 том, 675 б.
Ы р ш ы ш а и екнйймен кумга жетш жыгылмаса болмайды.
(Ахтанов Г. Дала сыры, 1963, 112 б.).
133
Ссбен, жел су корййс!
1. Ж ел су// Сылтау, дэлел, себеп. // 6 том, 292 б.
Жумсаудаи жагыц таласыц, // 1сййц керш шаласын.// Бхр желеуд!
айтады, // Коре тура нанасыц. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984,
189 б. Майлы кожа).
2. Ж елсу // Сылтау, дэлел, себеп. // 6 том, 292 б.
Оныц елге келу» кои ш аге желеу болды. Осы ещрдщ ип
жаксылары окыгап зиялы Ж1птпен дидарласуга куштар боп, кеп
куннен бер! думрйш ауыл устщ басып жатыр. ((Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 290 б.).
3. Ю лтииан// 2) Гон, сыр,.// Казак эдеби тшшщ сездЫ , Алматы,
2007, 8 том, 600 б.
Мунда капдай кы тн и ан бар? (Жумадшов К- Соцгы кеш, 1 штап,
Алматы, 1974,91 б.)
4. 1л 1к // 3) Мреумеи ышпеу 1С1, шатак, булхк, элек. // Казак эдеби
тш н щ создн'1, Алматы, 2011, 15 том, 711 б.
Ек1 жагып бхрдей кабыпдырып, кернеп алган араздык енд1
болымсыз б1р 1л |к к с жстс бере астац-кестец жарьшатын сиякты.
(Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 209 б.).
5 . 1лйс ган ты// Сылтау тапты. К-Ж.
Ал снд 1 оз| досгыкка ййк табуга шебер- бойындагы бар кабшет!
сол дерещ. (Стендаль . Кызыл мен кара, Алматы, 1978, 310 б.).
134
СезЁм сипаты
1. ЕлжЁрс// 1ш1 жылу, мешрлену, ем1рену, ,..-толшгау.//5 том, 238
б.
145
Елямреп 11111-баурын елд1 ойласан, // Б1р журген катар- курбы
тецвд ойласан, // Кел болып кездщ жасы кеп жыларсыц,// тетелес ага
менен женге ойласан. (Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 154 б.
Нурым Шыршыгулулы).
2. Зары к // 1) Зар болу, ансау// 7 том, 93 б.
Сагынганы тарыгып, // Ьдегеш зарыгып, // Элпештеген ата-ана^/
Туып-еекен ел еда! (Майлин Б. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 73 б.).
3. Лыксы// 3. Ауыс. Бойды кернеп, туйдектете келу (ой, сезш).//
Казак эдеби тш нщ еезДщ, Алматы, 2011 , 10 том, 717 6 .
Жюльен лы ксы ган 1ШК1 сез1мнщ бул лебш ангара алган жок.
(Стендаль. Кызыл мен кара, Алматы, 1978,408 б.).
4. Саргай// 2. Ауыс. Сарыла куту, зарыгу, шаршау. // 12 том, 683
б.
[Улбике Кудер1 кожага] Мактайсын Улбикенщ жузш керш, //
Саргайдлым журген жолын узын болып. (Бес гасыр жырлайды, 2,
жазушы, 1984, 86 б.).
5. Саргай// 2. Ауыс. Сарыла куту, зарыгу, шаршау. // 12 том, 683
б.
Суйгешмд» сагынып, // Саргайдым катып сабандай. (Бес гасыр
жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 39 б. Мусабек Байзаков).
6 . Саргайт // 2. Ауыс. Узак кутпру, зарьпстьфу. // 12 том, 683 б.
Ом1р бойы тшеген осы тшек, // Саргайтып сагындырмай келеен
екен. (Торыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 13 б.).
7. Тары к // 1) Киыншылык, жокшылык керу, зэру болу, кысылу.
// 14 том, 16 б.
Сагынганы тарыгып, // 1здегеш зарыгып, // Элпештеген атаанаУ/ Туып-еекен ел едП (Майлин Б.Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,
73 б.).
8. Ш ымылдат// 2) Шымырлату// Казак эдеби тш 1шн сезд т, 15
том, Алматы, 2011, 560 б.
[Акбала гппндеп булк еткенде]. Шапшан серпшш, ары ысырылып
жатканын сезбей калды, ет бауыры елж1реп, бурын-сонды таптаган
белпс 1з 65р сез1м журепн шымылдатып бара жатты. (Нурпешсов Э.
Кан мен тер, 1977, 21 б.).
9. Ш ымырлат// 3. Теб1ренту. // Казак эдеби тшшщ сезд т,
Алматы, 2011, 15 том, 562 б.
Осы б!р кцпкене гана кумыр кустьщ бал татыган кемешнён мын
буралып шыккан эуез кыз бойын шымырлатыпэкетш бара жатты.
(НурпеШсов Э. Кан мен тер, 1977, 21 б.).
146
135
Сену децгей!
1. И ландыр // Сендхру, нандыру, кендхру. и 7 том, 224 б.
Осындай байлага барлык достарын , узенгх жолдас серхктерхн
иландырып, ертш Оразбай келер куш, тан кылаццап келе жатканда,
алые сапарга жол тарткан. ( Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
жазушы, 1980, 370 б.).
2. М алдан // 4. Ауыс. Мхсе туту, кенш не ток санау.// 11 том, 40
б.
0 , жастык! Алдатты ма, алдандьщ ба, // Жауыздыц жел сезхне
малдандын ба,// Аудара карастырып акылыцмен// «Тимеймш!»-деп
айтуга арландын ба? (Майлин Б. Шыгармалары, Й КМКЭБ, 1960, 31
б.).
3. М алдан // 4. Ауыс. Мхсе туту, кеншне ток санау.// 11 том, 40
б.
Тиыштык беремхз деген агайындарынын тш н Шэкен оншама
малданбаса да, сыртынан катты сенген болды. (Мусхрепов Р.
дауылдан кейш, 1962, 394 б.).
4. Малдан // 4. Ауыс. Мхсе туту, кеншне ток санауЛ 11 том, 40 б.
Сол сездх малданып, эр ауылда канша кедей камалып отыр...
(Ж^мадйюв К- Соцгы кеш, Алматы, 1974,174 б.).
5. М нландыр// Угындыру, тусхндхрш сендхру, иландыру. // 11
том, 232 б.
1. Кенсе кызметкерхн жацылдырып, тез мнландыру уххххн...
2 .... Мдоы бхр екешн миландыра бередЦ1лияс, 4, 235 б.).).
6 . Н ан// 2) Бхр дерекке сену, илану. // 11 том, 480 б.
Айтканмен кеп сокырга, кхм нанады, // Дегенмен журт кермеген
бхр бхр хс кердхм. И Кепеев М-Ж. Тхрлхкте кеп ... Казан, 1907, 17 б.).
7.Сершл // 5. Ауыс. Сергу, бой жазу. //Казак эдеби тйхх сездхгх,
Алматы, 2011, 13 том, 174 б.
О й кушагына беленген Курымбай кенет сершлгендей боп, сай
кабагына беттеп журе бергенде,... (Эдебиет оку кхтабы, VI, Мектеп,
1977, 93 б. Майлин, Берен).
8. СершлдЁр// 2. Ауыс. Сергхлду, бойын кетеру// Казак эдеби тш
сездхп, Алматы, 2011, 13 том, 174 б.
Сержаннын ашуы баскаларды еерпшдхргенмен, бэйбхше айылын
да жиятьш емес,... (Майлин Б. Кызыл жалау, Жазушы, 1979,60 б.).
9. Сыбай // 2) Жакын, аралас-куралас, кершх. // Казак эдеби тш
сездхп, Алматы, 2011, 13 том, 452 б.
Ат кылыл Тэцхрхм жаратгы
Сен секщдх сы байга. (Батырлар жыры, КМКЭБ, 1959, 46 б.).
147
10. Т аркат// 4. Ауыс. Сешлту, серпту.// 13 том, 742 б.
Аршадаи ксрпп жонып тиек салдым,// Ызаны таркатуга
домбыра алдым. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 128
б.).
11. Ш сктсн// Есксрту: Кейшп 15 томдык «Казак эдеби тш нщ
создхп» (15 том, Алматы, 2011, 329 б.) кхтабьшда бул сездщ бхр гана
магынасы сарапталыи, екпшй ауыспалы магынасы ёскерщмеген.
Бхздщше: «Кудсктсну, шубэ келгхру» угымы ерхлген. К-ЖМуны 1сгс 1 сн сопау жалгыз аттылыныи Капи екенхне Эбдхрахман
ендх ш ектеш ен жок. (Есснжанов X. Ак Жайык, 2 том, 1968, 141 б.).
136
Согыс бары сы
1. Д ары // 1) (Окнен агылган) дененх закымдап, жаракат тусхрухУ/
4 том, 508 б.
Жас аргонавт б1рдс-б1р соккыны денесхне дары тпай, жалтарумен
жауыньщ С1ЛСС1П катырьш, урыс тагдырын шешетхн ынгайлы сэттх
кути. (Эллада срлср1, (ауд. ТЭбдхков), Жалын, 1977, 41 б.).
2. Ж анра// 2. Ауыс. Схлейхп елш жату// Казак эдеби тш н щ
создхгх, Алма ты, 2007, 5 том, 590 б.
Жылми 1'ап жазык, ж айраган олхк,... безхп бара жаткан
жонгарлар... (Кск1лбасн О. Уркср, Жазушы, 1981, 308 б.).
3. Жайра// 2. Ауыс. С1лей1п олхп жату// Казак эдеби тш н щ
создхп, Алматы, 2007, 5 том, 590 б.
-Саган баска жол калган жок, екшщ бхрх: не б1збен бхргё аргы
бетке асасыц, не катыи-балапмен б 1рге ж айрап бул дуниемен
коштасасыц. (Сапаев Г. Туган жерден алыста, Жалын, 1982, 27 б.).
4. К айш м лас // 1) Арлы-берл1, ерсш-карсылы козгалу. // Казак
эдеби Т1лнйн создх1тЛлматы, 2011, 9 том, 64 б.
Устхмгзде ск 1 жактыц ок пен оты б 1рдей кайш ы ласы п тур.
(Мусрепов 1 . Казак солдаты, Жазушы, 1967,282 б.).
5. К акал// 2. Ауыс. Бузылып калу, хстемей турып калу. // 9 том,
88 б.
Пулсмсг б$р жерх сынгапдай болып, пытыр-пытыр ет 1П барып,
какалы п гурып калды. (Оуезов М. Килы заман, Жазушы, 1975, 144
б.).
6 . К ары // 1/ 1 . Кызд 1>1рылган темхрмен куйдхру.// Казак эдеби
тш н щ создпт, Алматы, 2011, 9 том, 396 б.
Айна колд! окпен кары п,// Соккандай гып кектен жай!
(Сейфуллин С. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 254 б.).
7. Кидала с// 1) Кыркысу, шабысу.// 9 том, 542 б.
148
К ы лы пш ен к и д а л а с ы и , суцпмен сайыса бергеннен тагы ештеце
енбейда. (М агауин М. А ласапы ран, Ж алы н, 1981,11 б.).
8 . А й м а ц д а й о к // А лды м ен Ж1бершген садак садак огы ны н б!р
турьК-Ж .
Ал козы -ж ауы ры н, а й м а ц д а й о к .- (М агауин М . А ласапыран,
Ж алын, 1981, 43 б.).
9. Э и д н 'е н о к // С адак огы ны н б!р турь (М агауин М .).
-К ез окты ц оз1 нсш е ч'урл!: кебебузар, энд1ген, кисалы , ыскырма...
(М агауин М. А ласапы ран, Ж алы н, 1981, 43 б.).
10. Д о г а л о к // С адак огы ны ц бЁр турк (М .М агауин).
С одан соц, булгьш , т й ц ататын том ар ок, д о га л о к деген бар.
(М агауин М. А ласапы ран, Ж алы н, 1981, 43 б.).
11. О к // Кез о к // С адак огы ны ц б1р турк (М .М агауин).
-Ал ш аш пы н ататын аламан ок кез о к д еп
аталады,- дед1
Кеш ек... (М а ^ у и п М. А ласапы ран, Ж алын, 1981,43 б.).
12. К обебу зар // С адак огы ны н б1р тур 1. (М .М агауин).
-Кез окты ц оз 1 исшс турлп кобебузар, эцщ ген, касалы, ыскырма...
(М агауин М. А ласапыран, Ж алын, 1981, 43 б.).
13. К а е а л ы о к // С адак огы ны н б!р турк (М .М агауин).
-Кез окт’ы ц 031 нсше турл1: кебебузар, энд1ген, к а с а л ы ,
ыскырма... (М агауин М. А ласапыран, Ж алын, 1981, 43 б.).
14. К о зы -ж а у ы р ы н // Садак огынын 61р турь (М .М агауин).
Ал к о з ы -ж а у ы р ы н , аймацдай ок. (М агауин М. Аласапыран,
Ж алын, 1981, 43 б.).
15. Л а к ы л д а // Т оплу, куйылу, саулау.//
[Зецб|рск Л а к ы л д а и от туюргенде... (Мус1репов Г. Казак
солдаты, Ж азуш ы, 1967, 119 6 .).
16. Т ом ар о к // Садак огынын б'ф турь (М .М агауин).
Содан соц, буш ын, ти1п ататъш то м ар о к, догал ок деген бар.
(М агауин М. Аласапыран, Ж алын, 1981, 43 б.).
17. О к //Т Ь о к II Салак огыныц 61р турь (М .М агауин).
-... Бул ок осылай, эдей кисык жасалган... эр 1 бармакгай жуаи,
ауыр. Емен гой. Масш’ы |укы л, шаншып атпайды. Межел) жерге
жеткенде коллспец ушалы да, кусты гая клен ургандай кагып
тус1ред|... Т«з о к дсп а галады. (Магауин М. Аласапыран, Жалын, 1981,
43 б.).
18. Ы скы рм а о к II С адак огынын б1р турь (М .М агауин).
-Кез ОКП.Щ оз 1 нсше турлк кебебузар, энд 1ген, касалы,
ы скы рм а... (М агауин М. Аласапыран, Жалын, 1981, 43 б.).
19. О и а т болды // Мсрт болды, мезг1лс1з казага ушырады.// 11 то,
700 б.
149
Карыскан б!р султанка карсы келш // Капаста Имам Агзам опат
болган. (Бсс гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 128 б. Акмолла
(1831-95).
20. С ерей// 2) Какшиып катып калу, сораю, состию.//13 том, 168
б.
Коралар толы катып, ссрсйш калган кей бурыш тарга у й ш п
койылган койлардыц о л т . (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 6 ,
Жазушы, 1980,412 6 .).
21. С уар//3) Кызган ысгык тсм1рд1 суга батырып катайту,
шындап курыш тай тусу. // 13 том, 326 б.
Суаруы капык кок сун п ем,// Сугуын таппай тот алдым.
(втем ю ов М. Олецдср жинагы, КМ КЭБ, 1958, 115 6 .).
22. У ц»ы // 1 ) Кстнсн-шоттыц, балтанын, куректщ сапка кшлетш
куыс жагы, сап кипзш етш жер 1. // 14 том, 731 б.
Жаксы кор( пер жыл кусындай, // Ж аман адам балтанын
ун гы сы н д ай . ( Бсс гасыр жырлайды, 2, Ж азушы, 1984, 110 б.
Суйш бай Аропулы).
23. У зш // 4. Ауыс. Коз жуму, кайтыс болу. //1 5 том, 18 6 .
Соныц артыиаи, узак туш иц баяу таны жана сызат бер1п ата
берген шакга, Эбни узш дь (Эуезов М. Ш ыгармалар жинагы, 6 ,
Ж азушы, 1980, 2 1 1 б.).
24. У ш р// 4 /2 .1аяк, кылыш, пышак, найза сиякты заттарды
жумсауга окталу, топд1ру. // Казак эдеби тш ш щ сезд1п, Алматы, 201 1 ,
15 том, 41 б.
УГпрЙ! колда пайзасын /АГерезеге Т0Н1ПТ1. (Аксауыт, 2, Жазушы,
1977, 281 б.).
25. Ш а и ы ш // Ш ап ш ы //Т у й р еу , кадау.// 15 том, 241 б.
Оплайд тсгд 1,
Ею ери- удушыр
Ш абуылга умгылды: Кос батырын найзамен ш ан ы ш ты .
(Ертедеп эдсбист иускалары, (О р х о н ), 42 6 .
26. Ш е п н е // Ж астай олу, каза болу.// Казак эдеби Т1Л1Н1Н сездш ,
Алматы, 201 1, 15 том, 553 б.
В|§ жылы жаз сл арасына шешек каптап, эр ауылдан бестеген,
ондаган бала ш езтней басгады. (Акышев А. Ж аяу М уса, Ж алын, 1978,
113 6 .).
27. Ш м н д и у ы л // Карауыл, шолгыншы// 15 том, 577 б.
... сол ш ьщ пыц сю ж ак кабыргасына Амантай ез 1 барып мерген
ж т т т е р д е и т оскауыл, басы н аш ы н д ау ы л койды. (М уканов С. Ботагез,
Алматы, 1967, 296 б.).
150
137
С о й л еу т у р л е р !
137а Сойлсугс дайындык, сез бастау улплер!
1. Б е т м д с л / / 1) Ы цгайлану, икемделу. // 3 том , 218 6.
Е н д т кезектт Д ормен айтуга б еш м д ел д ь Ол булардьщ ш щ д е и
ен ш апш ацы ж опе гапкыр, айткы ш ы . (Э у езо в М. Ш ы гармалары
ж инагы , 5, Ж азуш ы , 1980, 8 б.).
2. Э ц с ш ш кыриады// С вйлеуге ы цгайланы п, тамагы н кенеген
ун беру!. К-ЖК д й сы б ф 1 кудды эн айтаты п кхсщей суы кка ш алды ккан е ц е ш ш
к ы р и а д ы . (Н у р п еш со в Э . К ан м ен тер, Ж азуш ы , 1 9 7 7,499 б.).
3. Т а м а к кен сд! // С ойлеу алды нда ж о т й р ш ш ескерту ды бы сы н
берд1. К-ЖХ ам за алаканы н ы скы лал, т а м а г ы н к е н е д ь С ей лер алды ндагы
дайы нды к. (Ж ум адш ов К- С оцгы кош , 1974, 312 б.).
4. С оз с а н т а у ы // а) А йтар ойы , ем еу р ш к.. // К азак эдеби т ш ш щ
с е з д т , А лм аты , 2011, 13 том , 299 б.
С о з с а н т а у ы и корд>ц бе? Тип кандай ж аты к! (Е сенж анов X. А к
Ж айы к, 2-к1ган, А лм аты , Ж азуш ы , 1968, 63 б.).
137э С о й л е у т у р л е р !
1. А к т а л / / 3 ) Озшщ К1нэсыздыгын айтып дэлелдеу, тус1НД1ру. // 1
том, 273 б.
... эйтсс дс С13Д1Д нсакт а л у ы ц ы з керек, не м ен щ уЙ1мнен кетухщз
керек,- д сд |. (К оллнин з У.У . ай сэулел! асы л тас, А лм аты , 1978, 330
б.).
2. А кггар// 6. А уы с 1ш теп м ун-зары н, ж ай -куйш сы ртка ш ыгару,
ай ту.// 1 том , 275 б.
О ны тугсл а к г а р ы н сы рласуга А кбай ш еш ес!н аяйды. (Э уезов М.
Ш ы гарм алары , 4, Ж азуш ы , 1979, 52 б.
3. Б а ж а н л а // Вайы нтау, тус!ну.// 2 том , 563 6.
... жопе бул к ел гсн д ср д щ баягы Г ом ннданга уш кайнаса сорпасы
косы лм айгы н кы зы лдар о к 1метт екен 1н б а ж а н л а н айты п ш ыкты.
(Ж ум адш ов К- С оцгы кош , А лм аты , 1974, 130 6.).
4. Б а з ы на а й т т ы // I) С о з 1 о тет 1Н, ез1мс1нген адам га айтаты п наз,
ж ещ л окпс. // К азак эдеби пл>н 1н с о з д |п , А лм аты , 2006, 2 том, 573 б.
Ж аксы га а й т ы п б а з ы н а , кецш тшгм сарнайды . (Ж ан су п р о в I.
Ш ы гарм алары , 1, К М К Э Б , 1960, 21 б.).
5. Б а й ы м д а // I )А кьы га салу, пай ы м дау.// 2 том , 609 б.
151
Эйткегп гасмрлар бойы ацсаган автономиямыздын мэш мен
сипатын, Т1лсп мен максатын сезге шешен, баскаруга кесем жаНанша
алдарыныздабайымдап отп. (Есенжанов X. Ак Жайык, Алматы,
Жазушы, 1969, 140 6 .).
6 . Бскгг // 5. Ауыс. Мшдеттеу, жуктеу, жауапкершшпне
тамсану.// Казак эдеби тш нщ с е зд т , Алматы, 2006, 3 том, 229 б.
... кугып-сурпн, К1С1 олсе не болады, сонын жайын б ек т п
айткын маган. (Аксауыт, 2, Жазушы, 1977,326 б.).
7. Дабырайыт// 2) Дакпырт тарату, дацгаза кылу.// 4 том, 430 б.
Оспаннмц Оразбайды осылайша жазага ушыратып, корлап
экелгенш бшгснде, Ыргызбай шп кеп дабырайтпаса да, езара катгы
ерекпш, элсккс густ1.(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 225 б.).
8. Дэтге// 2. Ауыс. Тэптштеу, жёрше жетгазу, дэлелдеу.// Казак
эдеби тшшщ созд1п, Алматы, 2007,4 том, 584 6 .
Шебек ней Жарылгасты Омбыга аттандырар алдында, унем!
акылшы коретш Зейнепке Шынгыс «Осылай да осылай!»- деп мэнжайды дэттстксн. (Кыз беру ушш). (Муканов С. Аккан жулдыз,
Алматы, 1970, 40 б.).
9. Елсурс// 1) Желггу, желпцгу.// 5 том, 236 б.
©31цнеп баска хан жоктай II Елеуреп неге сейлейсщ? (ХУ-ХУ111
г. Казак поэзиясы, Гьшым, 1982,65 б. Асан кайгы (XV г.).
10. Ж азыл// 2. Ауыс. Кысылып-кымтырылмай, именбей, емшеркш сезгпу. // 5 том, 555 б.
Абайды жастары кшп Кокбай да, Шубар да оньщ алдында кеп
жазылып сойлсмейд1. (Эуезов М. Шыгармалары, 4, Жазушы, 1979,
4147 б.).
11. Жел 1л с// 2 Ауыс. Узак энпме шерту.// 6 том, 310 6 .
Абай биылгы жургтын ауртпашылыгын бурынгы жуттармен
байланстырып, жёлшеп сойлейдг (Эуезов М. Шыгармалары 3,
Жазушы, 1979, 349 6 .).
12. Жшншсслс // 4. Ауыс. Б1рт1ндеп акырындау, жайлау.// 7 том,
45 б.
Маган пссшс хас| салын жЁщшкелсп сейлесш отыр (Эуезов М.
Шыгармалары, 4, Жазушы, 1979, 52 б.).
13. Ксйштен// Белпл 1 бгр кейшке тусу, тур турпатьш езгерту.// 7
том, 547 6 .
Шарапты шип, кейштсне сейлесш отырды. (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 209 б.
14. Ксс1п ай ггы// УзшдькесЬш турасын айтты.// 7 том, 680 б.
152
Байлагап байлауын кеп ыргап, кеп кепште бермейтш К^нанбай
сол жерде баратын юсшер жайын, апаратын аякты мал, жыртыс
жайын, а к т а , аул, кумю казына жайын кесш -кесш ез 1 айта бастады.
(Эуезов М. Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979,256 б.).
15. Косш ш сойлсд! // 5. Ауыс. Ш еш ш п, желпшш сейлеу,
шешенджке салу.// 8 том, 371 б.
Тындаушы- кардар сайма-сай, // Кызыл ш м кынжылмай,//
Сейлейтш кушц косш ш . (Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 246
б. Омар Шораяков.).
16. К убп//3. Ауыс. Кешрш, л е т р ш сейлеу. 8том, 420 б.
Олардыц айтуына Караганда, арызшы Кубггайдыц к у б т п жазып
отыргаиы... (Бсгалип С. Замана белестерх, Алматы, 1975, 218 б.
17. К агы сты р //4. Ауыс. Есебш табу, реттеп келт 1ру.// 8 том, 707
б.
Э к еа кагы сты р ы и сурастыра келгенде, Фома лоцман мен
машиниспц аузынан шыккап создерд! оган айтып койды. (Горький М.
Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 27 б.
18. К азбала// Бтр нэрсеш казып, кайта-кайта сейлеу. // 9 том, 12
б.
Казбалан гакымдай 6 сргенд 1 Абайдын жактырмайтын да бшедй
(Эуезов М. Шьи'армалары,4, Жазушы, 1979,404 б.).
19. К азбала// Ыр нэрссш казып, кайта-кайта сейлеу. // 9 том, 12
б.
Сапардыд
егжей-тегжейш
казбалап
сурайды
екен
тещзшшердсн. (Куприн А.И, Тажал, Жазушы, 1978, 87 б.).
20. К аны р// Жауап кайтару, есесш ж1бермеу. // Казак эдеби
тшшщ сезднт, Алматы, 2011,9 том, 72 б.).
Ол отырган жсрде гамде болса, егер де ол б 1рден кайы ры п
тастап шошыгын алмаса, озйпц барлык сырын актаратын. (Тургенев
И.С. Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 262 б.).
21. К аны р// 9) Догару, кыскарту, токетерш айту. // Казак эдеби
тшш щ созднт, Алматы, 2011,9 том, 72 б.
Абай буларлын сездерш шала тыцдап: «Ел кырылса кайда кетуцй
ек, бунда да калыц жург. Содан урюп, кашып не жаным аяулы едП»деп б1р кай ы рган -ды . (Эуезов М. Шьи'армалары, 6 , Жазушы, 1980, 21
б.).
1376 К а п ы дауы с ш ы гары п сойлеу
1.
А какула// Ахахаулас// Калжыцдасу, куллу.// Казак эдеби
т ш н щ сездйт, Алматы,, 2006, 1 том, 233 6 .
153
Эл 1мжаиша акакулан кун кешсе, талай тесекп былгар ед1-ау!
(Казыбаев К. Ызгар, Жазушы, 1972, 105 б.
2 . Кякса// 1/1. Ауыз жаппай сарнау, кулак етш жеу. // 9 том, 99 б.
Куаргап псмс, оныц иесш каксап отырсын бала-шаганын
кезшше?- дсп, Жумагулды зекш, тыйып койды. (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 109 б.).
3. Какмлла// 3. Ауыс. Заржактану, кеп сейлеу.//9 том, 107 б.
«Атау керевд шкхр, саумал ппсен, жетпей ме, сауганыцнан
бурын кымызды 031п куртасыц»- деп какылдап турганы. (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 109 б.).
4. Каукмлла// 1) Ашык-жаркын салдырлап сейлеу, анкылдау.//
Казак эдеби гш ш ц сездш , Алматы, 201 1 , 9 том, 496 б.
Нургали... б1р нэрсеге кошлденсе, каукылдап агыл-тепл сейлеп,
бала демей, шага демей ойындагысын актара салатын. (Бегалин С.
Замана белсстср1, Алматы, 1975, 24 б.).
5. Каукылда// 1) Ашык-жаркын салдырлап сейлеу, анкылдау.//
Казак эдеби тш н щ сездш, Алматы, 2011, 9 том, 496 б.
Ес1ктсп каукылдай юрген курдасынан Зейнеп б1р жаксылык
хабар кутксидсй тслм1ре канты. (Кекшбаев Э. Кусканаты, Жазушы,
1978, 115 6 .).
6 . Самбырла// Катты дауыстап сейлеу. // Казак эдеби тшнщ
сездш, Алматы, 2011, 12 том, 628 б.
...[Аскар) самбырлаган кенесп кызык кер1п, кулагын турда де
отырды. (Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967, 153 6 .).
7. Сацкылда//Сампылдап катты сейлеу, дыбыстау.// Казак эдеби
тш н щ сездш , Алматы, 2011, 12 том, 655 б.
Эбш... даусы саикылдап шыгатын сезшен, жайдары ж1пт.
(Акышев 3. Акбел асуы, Алматы, 1971, 32 б.).
8. Суракта//Сауал бер1п, жауап госты. К-Ж.
Мэмбст сид1 сурактамалы, ол ез ойымен шугылданып айналаны
кезге шуйс бср;ц де: «Зэн галак, б!р жанбастан келсе»- деп куб«рлеп
койды. (Есснжанов X. Ак Жайык, уипннн к1тап, Алматы, Жазушы,
1969,352 б.).
9. Тасы рла// Магынасыз сезд! тасырлаган унмен жетюзу. К-Ж. //
Казак эдеби тш ш ц сездш , Алматы, 2011, 12 том, 655 6 .
Адырайгап есуасУ/ Думбгрлеп сейлер тасы р л ай . (Бес гасьф
жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 178 6 . Майлыкожа (1835-1898).
10. Тасы рла// 2. Ауыс. Ашуланып гасырлап ун кату. К-Ж.
Ол [Мэксн| кабак шытып, ренш айтып:
154
-Слзге не корпии? Музина тасы р л ап неден булщщщз?- дей берш
ед1, Дайыр сойдак тсстерщ акситып арс еткендей эм1р айтты. (Эуезов
М. Ш ыгармалары, 6 , Жазушы, 1980, 112 б.).
11.
Ш м р к ы р а // 4. Ауыс. Жан дауысы шыгып айкайлау...// 15
том, 594 б.
« 0 зщ сакта!.. 0 з щ колда!.. К^олдай кор!»- деда Жал мурат
ш ы р к ы р а н . (Нурпешсов Э. К|ан мен тер, Жазушы, 1977, 56 б.).
137 в Сойлеу ж ал гасы
1. К и ясган / / 1 ) К^ырсыгу, кьщырлану. // 9 том, 614 б.
Ол [Оразбай] кьщыр мш езше басып, ки ястан а сейледй
-Е-с, сойп п 613 айткан алые жолы жаклады. (Эуезов М.
Ш ыгармалары, 5, Жазушы, 1980, 61 б.).
2 . К о н ы р ау л а г// Катты дауыспен сарнап эйгшеу. К.Ж.
... Ойлан журген жайларыныц бэрш ко ц ы р аулаты п сыртка
шыгарып отыр. (Эуезов М. Ш ыгармалары, 1, Жазушы, 1967, 61 б.).
3. К у л акк ш ы с// а) Есш е тус 1рд 1, ойына тус1рд1. // Казак эдеби
т ш н щ соз;ип, Алматы, 2011, 10 том, 290 б.
... ден жубайына к у л а к к а г ы с кылган. (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978, 305 б.
4. Ц ы л ж а л а к т а // I) Жон-жосыксыз сойлеп, кикан-кикан ету.//
Казак эдеби тш пйц созд 11т, Алматы, 2011, 10 том, 528 б.
Ж нтгпк касиет! м аф и патта, // Елде оскен онер емес
К ы лж алактан.(Б ес гасыр жырлайды, 2, Ж азуш ы ,1984, 142 б. Акмолла
(1831-95).
5. Л еб 1з// 1 ) Сойлеп геи сез, лепес. // Казак эдеби тш!Н1Ц сезд 1п ,
Алматы, 2011, 10 том, 688 б.
... сопау баста кулын боп туган бар леб!з, бауырын эбден
жазганда, юкиак жалды горы айгыр эзер гоктардан екен. Сулейменов
А. Бес|н, Алмасы, 1970, 23 б.).
6 . М эл 1м е п т // Баян е т п , жариялады.// 11 том, 124 б.
-Жэ, танканын мен таныганыцды сен мэшм етш1, балам! (Эуезов
М. Ш ыгармалары, 4 том, Жазушы, 1979, 12 б.).
137 г М онсрлсн анту
1. Б а и та // Жаксы куту, бабына, куГнне келт1ру. // 2 том, 707 б.
Ендпт ш ы ры ста жанагы айткан кыска б>р жайын Павлов Абайга
баптап таратып сойлеп берд|. (Эуезов М. Ш ыгармалр жинагы, 6 ,
Жазушы, 1980,332 6 .).
155
2.
Дэмлсшир// 2. Ауыс. Мэнерлеп айту, накышына келтЁрщ
жетгазу. // 4 том, 553 б.
Акку кустыц гашыктыгы туралы Айназар б1р турл 1 дэмдевдирш,
ез 1 суйсшш ор турл! эцпме айтты. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,229 б.).
' 3. М укамла // Ыргактап, сазды етш, мэнерлеп айту. // Казак
эдеби тш н щ созд1п, Алматы, 2011, 11 том, 334 б.
Бейнс Калсшнн мукамдап, асыкпай сейлейтшше ел»ктеген адам
сиякганды.. (Нсспжанов X. АкЖ аык, 2- ютап, Алматы, Жазушы, 1968,
234 б.).
137 д Н аш ар сойлеу
1. Б ы ксы т// 3. Ауыс. Ашып айтпай, б»р бэленщ шетш шыгару,
осек айту. // Казак эдеби тш н щ сездш , Алматы, 2007 ж., 4 том, 80 б.
Жал гаи созбеп бы ксы тар ел арасын, // Жанбай калган агаштын
шаласындай. (Бсс гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 109 б. Суйшбай
Аронулы).
2. Б ы ксы г// 3. Ауыс. Ашып айтпай, бгр бэленщ шетгн шыгару,
осек айту. // Казак эдеби тшшщ сездш , Алматы, 2007 ж., 4 том, 80 б.
-Жок, мои коя алмаймып. Сенщ эр жерде бы ксы ты п журетшщ
бар. (Мусрспов Г. Жат колыпда, Жазушы, 1984, 103 б.).
3. М ы пкь 1лда// Мьщк-мьщк ету, м1нпрлеу.// 11 том, 414 б.
... Жумабайды куганда тагы сол урыларша «даусымды
танытпаймып» деп, м ы пкы ллап сейлеп буйрык берген. (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, Алматы, 1979, 9 б.).
4. Н ем ксгплсу// Самаркаулау, селкостау, немкурайдьшау.// 11
том, 539 б.
-Берссц ат табылады гой,- дед, Нугыман пем кетплеу унмен.
(Жумадшов К Соцгы кош, Алматы, 1974,283 б.).
5. Той гы рактат// Аянбай эрекет етш, сез тепелеуУ/ К-Ж.
Разбск. Ура берсе, Кудай да елед1, жата-жастана то й т ы р ак та та
берсем, орысыцнын тип 031 де кутылмас. (Жансугфов I.
Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963, 89 б.).
137 еСейлеу жалгасы
1.
Н ы гарла// 3. Ауыс. Шегелеп айту, б е к т п кою. //Казак эдеби
т ш н щ созд1п, Алматы, 2011, 11 том, 590 б.
156
Мемлсксгпк емтихан да кеп калган кез. «Калайсьщ» деп
профессор да куидс б!р иыгарлап кояды. (Найманбаев К. Беймезгш
конак, Жазушы, 1978, 107 б.).
2. Ныгарла// 3. Ауыс. Шегелеп айту, б ек т п кою. //Казак эдеби
тшнщ созд 1п, Алматы, 2011, 11 том, 590 б.
-А-дам-гср-нй-лхк жопш бе?- дед 1 ол, буын-буынын иыгарлап
беле сейлсн. (Куприн А.И. Тажал, Жазушы, 1978, 151 б.).
3. Ныгырт // Созбен топеу, тукыргу.// Казак эдеби тшнщ создхп,
Алматы, 2011, II том, 592 б.
-Асыгыс едйс... казапдарынды тезхрек кетерщдер, жолдан
калмайык,- дсп иыгыртын алды. (Сматаев С. Елхм-ай, 2, Жазушы,
1978, 257 б.).
4. Паш кылды // а) Копке белгш,мэшм болды, сырын ашып
берд1. // 12 том, 331 б.
Малым жок Шорман айдап алатугын,// Корлыгын Мустапанын
паш кыламыи.(Бес гасыр жырлайды, 2, Жазушы, 1984, 224 б. Жаяу
Муса).
5. Саралан айтты //Жйс-жйсгеп айкындап айтып бердк// 12 том,
677 б.
Кенжсгара ойларып саралап айткан жок. (Мусрепов Г.Жат
колында, Жазушы, 1984, 173 б.).
6. Сокала// 2. Ауыс. Жукалау, акырындау.// 13 том, 246 б.
« С о к а л а п отырып, ойда1Ъ1Сын вкетгазш жанагы фатуаны сонда
алып шыккаи екен-ау, бул» деп ойлады. (Эуезов М. Шыгармалары, 3,
Жазушы, 197932 6.).
7. Соз кошссш коресгп // Сез багытын айкындады. К-Ж.
Темф зшдеиё сойлеп соз кошесш керсетш бередк (Майлин Б.
Шыгармалары.4, КМКЭБ, 1962,99 6.).
8. Сумапда// Жылмац кагу, жылп-жылп ету, сыпсындау. // 13
том, 337 б.
-Дайыидалы цдар!- деген шолак буйрык окоп бойымен сумацдап
тез тарады. (Нурпешсов Э. Кап мен тер, Жазушы, 1977, 744 б.).
9. Суырмла сонлсд 1// Агылып, ойын еркш жетмзе айтты.// 13
том, 355 б.
Балагыз сп;н тузелш ап, сагырлатып сойлеп суырыла женелдк
-Сен сурады», хржксшм жок. (Эуезов М.Шыгармалары, 3,
Жазушы, 1979, 365 б.).
10. Суйрендс// 3. Ауыс. Аузы-аузына жукпау, есек айту. // 13
том, 355 б.
Улы дурмсктщ соцынан тип супрсндсн жаяу борасындар ж упрт
барады. (Ахтанов Т. Дала сыры, Алматы, 1964, 109 б.)
157
11. Сыпсыц соз // Алыпкашпа, осек, сыбыр-куб1р. // 13 том, 530
б.
[Оспап жсарлер! туралы] Эйгер1мге де осындай, желеу алган
сыпсын соз жетпейд» емес. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 292 б.).
137 ж Сынау
1. Ж азгыр //1) Айыпты деп кшэлау.// 5 том, 542 б.
Ара агайыппыц сезш айттын, карындастын кез жасын айттын
деп, тагы жазгырмак па ец? (Эуезов М. Шыгармалары, 3, 1979, 87 б.).
2. Куста пала//Кустапала// Кшалау, айыптау, жазгыру.// Казак
эдеби тш ш ц созд1п, Алматы, 2011, 8 том, 2007, 573 б.
Б1рак ссп кслгел1 мещ кустаналаймын деп отырып, ез ерещц, ез
денгеййщ кореетщ алдыц. (Жушсов С. Акан сер!, 2, 1977, 149 б.).
3. Куста нал а//Кустанала// Юналау, айыптау, жазгыру.// Казак
эдеби тш пщ соз;ип, Алматы, 2011,8 том, 2007, 573 б.
Ел 1Ш1 мсш б!р бузаудыц тер1С1мен байыган саудагер деп,
кайаб1р коре алмаган 11111 тар немелер кем стп, кустаналагысы
келед1. (Жу1мсов С. Акан серн, 2, 1977, 185 б.).
4. Кагыт// Созбен шалып кекету, тщеу.// 8 том, 707 б.
Байтас Абайды курбысындай кагы ты п:
-Жарайсыц, «гайыпка буйырмаиыз». Мен1ц мынауын мёнщ: «...
айтамын ис бечтмд! Ойке апама?!»- деген елещм сиякгы болды-ау!дед1. (Эуезов М. Шыгармалары, 3, Жазушы, Алматы, 1979, 10 б.).
5. Кягыт// Созбен и1алып кекегу, тюсу.// Казак эдеби тшшщ
сезд1п, Алматы, 2011, 8 том, 2007, 573 б.
Бул сксу| жас айырмыстарына карамай, тен достарша
калжыцдасып кагыта бср1сепн. (Эуезов М. Шыгармалары, 5,
Жазушы, Алматы, 1980,241 б.).
6. Кягыт// Созбен шалып кекету, тшеу.// Казак эдеби тшнщ
сезд1п, Алматы, 2011, 8 том, 2007, 573 б.
Кягьпканы срсшеу бои шыкканын Павел Петровичтщ ез 1 де
сёзщ калса ксрск,... (Тургенев И.С. Экелер мен балалар, Жазушы,
1977, 29 б.).
7. Кыжырт // Мукату, кекету.// 10 том, 475 б.
Майбасар сезш костап, Ырсай, Акбердшер Абайды кыжыртып
М1неп епег!. (Эуезов М. Шыгармалары, 4, Жазушы, Алматы, 1979, 366
б.).
8. Кыжырт // Мукату, кекету.// 10 том, 475 б.
158
[Накыпбск| ... карал турып ш к 1здейтш. Кейде жалшыны, кейде
бала-шагапы кыжыртатын. (Сматаев С. Ел1М-ай, Жазушы, 1980, 13
б.).
9. Мук:гг// 1) Б 1реуд 1Ц мшхн айтып кемпу, кемс!ту.//11 том, 335 б.
Армапсыз ага жауын му катка ид а й // Душпандар шыгып калдыау шулап кырга. (Акберен, Алматы, 1972, 179 б.).
10. М ыскылда/7 Мыскыл айту, шенеу.// 11 том, 423 б.
Енд| бу да уакиганы ойынга айналдыргысы кеп, м ы скы лдап:
-0 й , уксамасан тумагыр!..- деп ез1 де кулдь (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, Алматы, 1979, 10 б.).
11. Т абала// Бхреудщ сэтсхздтне куану, езше сол керек деу.//
Казак эдеби т ш н щ с е з д т , Алматы, 2011, 13 том, 581 б.
Хан смссс'щ каскырсыц, // Кас албасты баскырсыц, // Достарын
келш табалап,// Душпаныц сенх баска урсын. (Этемхсов М. Элендер
жинагы, КМКЭБ, 1958, 68 б.).
12. Ш ак// Ескерту: Казак эдеби тш н щ с е з д т (Алматы, 2011, 15
ом, 206 б.) бул сездщ тагы бхр магынасы ашылмаган. Бхздщше:
«Киындыкгы айтып гусшу 1 ( -плеуО» угымы бершген.К-Ж.
-Ойпыр-ай, желхешщ каттысы-ай!.. Дэл бЁр боренеге мшпзхп
койып, солк-солк урып отырган сиякты,-деп, Абай КаРабаска
Аймацдай аттыц журхсхн т а гы п кояды. (Эуезов М. Шыгармалары, 3,
Жазушы, Алматы, 1979, 144 6.).
13. Ш спс// Бхреудь б|рсу сынап-мхнеу, мыскылдау, эжуалау.// 15
том, 336 6.
«Ел М1ИСЗШ, журт суркын жактыртпадым»- деп, аткамшер
атаулыны сыпан ш енсгсн дс Ербол ед> (Эуезов М. Шыгармалары, 4,
Жазушы, Алматы, 1979, 339 б.).
14. 1л // 4. Ауыс. Созбсп кагату, шп-шалу.// Казак эдеби тш н щ
с е з д т , Алматы, 2 011, 15 том, 701 б.
Солардыц сынайынап сескенемш, //Сеш хлш кете ме деп сыпсын
сез 1. (Орманов Г. ’Гацдамалы олеццерх, Жазушы, 1967,42 б.).
15. 1л // 4. Ауыс. Созбсп кагыту, шп-шапу.// Казак эдеби тш н щ
с е з д т , Алматы, 2011, 15 том, 701 б.
-деп Василий Иванович оныц сезш м ш экетп. (Тургенев И.С.
Экелер мен балалар, Жазушы, 1977, 125 б.).
16. Т а к а к та // Ыр нэрсеш кайта-кайта айтып, мазаны алу.// Казак
эдеби т ш н щ созднт,Алматы, 2011, 13 том, 634 б.
Кыс болса бхр жагындм кылып корык, //Т акактан атка мшш,
жорыткан корып, //Жазатайым аякты енд| бассам,// Тарткызды кгсх
куньш, канын сорыи! (Торыайгыров С. Шьи'армалары, 1, Жазушы,
1967,74 6.).
159
17. Такакта// Б»р нэрсеш кайта-кайта айтып, мазаны алу.// Казак
эдеби тшшщ создш,Алматы, 2011, 13 том, 634 б.
Уйрстш жатыр такактаи:// «Букте,- дейд1-былайша».(Майлин Б.
шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960,32 6.).
18. Тара 'г// 4. Ауыс. Жуйелеу, жцсгеу. //Казак эдеби тшнщ
сездш, Алматы, 2011, 13 том, 732 б.).
Таратын сшнэрсе айгпаган болатын. (Эуезов М. Абай жолы, 2,
КМКЭБ, 1961,552 б.).
19. Тасырт // Ескерту: «Казак эдеби тш н щ сездш» (14 том,
Алматы, 201 1, 35 б.) кггабыцда бул соз карастырылмагандыктан, ез
уйгарымымызды енпзешз: «Ерекше дабырайтып, улгайтьш керсету.»
К-Ж.
... Усовтыц 031 туралы кец танауы жёйпшдеп, легарш тасырта
айткан эцпмссше мэн бермеуцп еда. (Нурпешсов Э. Куткен кун,
Жазушы, 1967, 39 6.).
20. Ты кы лда// 2. Ауыс. Ширак сейлейтш, такылдак-// Казак
эдеби тшшц создш14 том, Алматы, 2011, 541 б.
Ешшл-смсск жылпьщдар, // Мазаны алды тыкылдап.
(Жансупров 1. Шыгармалары, 1, КМКЭБ, 1960, 29 б.).
21. Тшдсс// 1)Жузбе-жуз сойлесу, эцпмелесу.// 14 то, 613 6.
Тэкежан, Ыскак агалары... ояз Досовский алдында алгаш
сейлесш, плдссуд! осыган арткан. (Эуезов М. Шыгармалары,4,
Жазушы, 1979, 348-349 6.).
22. Козсмслде// Мецзеу- жанамалап жетюзу. // Казак эдеби
тш нщ создш, 8 том, Алматы, 2007, 216 б.
-Асылы, ссн балыгы коп жерлерд! болыстыц кагазымен ез
меншшце каратып ал,- дсп, ейтх лапт булардыц басына келмей
отырган б!р ойды кеземелдсй койды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 115 б.).
23. К ияла// 2) Ойын тотес1нен айтпай, астарлап еппен жеиозу. //
9 том, 602 б.
Муныц бэр! киялап айткан Кунанбайдыц кошамет!. (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 20 б.).
24. Кинла// 2) Ойын тотссшен айтпай, астарлап еппен жетюзу. //
9 том, 602 б.
[Кунанбай]... -Адам берде гой! Бенденщ ж о к -ж т толган ба?дед 1. Кияласа да ез мойнына кшэ алып отыр. (Эуезов М. Абай жолы,
1, КМКЭБ, 1961, 170 б.).
25. Осиакта// Астарлай айту, жумбактап сейлеу. // Казак эдеби
Т1Л1Н1Н создш, Алматы, 2011, 12 том, 29 б.
160
«Неге оспактайды ? Элде сенбей ме?...»- деп Ораз шыдамады.
(Есенжанов X. Ак Жайык, 3-шап, Алматы, Жазушы, 1978 б.).
26. О силю а// Астарлай айту, жумбактап сейлеу. // Казак эдеби
тш н щ создш , Алматы, 2011, 12 том, 29 б.
Одиссей куанышын шине бупп, еш сезд 1рмед 1. Бейтаныс жштген
эл] де болса жагдайды оспактап сурагысы келген ниетте ун-туназ
ойланып калды. (Троя сурапылы... (ауд. А.Сейд1мбеков), Жазушы,
1974, 220 б.).
27. Туспалда// 1) Тура айтпай, жумбактап, астарлай сейлеу.// 14
том, 442 б.
Осы бар улкеннщ мул дай жердеп салты бойынша, экес 1 де
туспалдаи. орагытып уктырмай сойлейдг (Эуезов М. Шыгармалары,
3, Жазушы. 1979, 23 б.).
28. Туспалда// 1) Тура айтпай, жумбактап, астарлай сейлеу.// 14
том, 442 б.
Ж ш т сол эзш курмет арасына «махаббат», «гашык от» деген
сиякты жайларды араластырып, туспалдаи бередг (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 356 б.).
29. Туспалда// 1) Тура айтпай, жумбактап, астарлай сейлеу.// 14
том, 442 б.
Ол С1зд 1 туспалдаи бастады. (Мусрепов Г. Жат колында,
Жазушы, 1984, 27 б.).
30. Акыр// I) Дауысты каггы шыгару, бакыру, айгайлауы. //Казак
эдеби тш ш щ создш , Алматы, 2006, 1 том, 302 б.
Мухтардыц акырган ажарьпща урейленген белп бар. (Оразалин
К. Абайдап соц, Жазушы, 1972, 108 б.).
31. Эулйс// 2.Даракылалу, эуешлену, бос нэрсеге сабырсыздану.//
Казак эдеби тйпшц сездш , Алматы, 2006, 2 том, 518 6.
-Болды, ж егп, карысгыр енд 1 жагывды...- деген кажынын
эул 1кксп созлср|и уйдем шыгып кеткен страшима анык естш турды.
(Есенжанон Х.Ак Жайык, 1-кггап, Алматы, Жазушы, 1968, 300 6.).
32. Бажялакта// Катты- каггы сейлеу, бажыддап урсу .//
[Баланыц оз экса
Тауан
келгелде, Кулжэмила:]... С|зден
кеткейм 1н дсп б аж алактай ды . Коцш1мс карайтын болар. (Казыбаев К.
Ызгар, Жазушы. 1972, 147 6.).
33. Зск|// Жск)р1П тастау, урсу, акыру.// 7 том, 126 6.
Кунаибайга жапагы Кодарша зсктн сойлеген карсылык сездерд!
еспген емес. (Эуезов М. Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 43 б.).
34. 3|рк'1лдс// 2) Ашу шакыру, дшндеу, з1рк-з‘ф к ету. // 7 том, 184
б.
161
0 лдск 1мгс каптал , зфкш деп сейлеп отырган эке сез 1 кейде буган
бгр жортуыл, ... узын сарын сияктанады. (Эуезов М. Шыгармалары, 3,
Жазушы, 1979,23-24 б.).
35. Ш абалац етп // Шап ете калды, урса кетп, шаптыга туст1. //
Казак эдеби тш н щ сездхг| Алматы, 20 1 1, 15 том, 81 б.
Эйел шабалац ете тусп:
-031Н кеп алсан, ... (Жансупров I. Шыгармалары, 4том, КМКЭБ,
1963, 124 6 .).
36. Ш апты к // 2. Ауыс. Бегген алу, урсу, Т1лдеу. //15 том, 259 б.
Сол дауыспен катар ш а н т ы гы п катты урсып, асыгып келе
жаткан кшн шешеа Айгызды таныды. (Эуезов М. Шыгармалары, 3,
Жазушы, 1979, 106 6 .).
37. Ш аншы // Ескерту: «Казак эдеби тш н щ с е зд т » (15 том,
Алматы, 2011, 260 б.) создщ тагы б!р магынасы камтылмагандыктан
ез саралауымызды юрпзешз.//
Божсй апау сэлемшешапшып жауап берштк (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 117 б.).
38. Ы скыр// 4. Ауыс. КаЬарлану, айбаттану, сустану.// Казак
эдеби тш нщ создан, Алматы, 2011, 15 том, 681 б.).
Ы скы ра сойлеп сен журдщ, // Сыртьща зэрщ твпшц. (Орманов
Г. Тандамалы олевдер!, Жазушы, 1967, 89 б.).
39. Ш агын // Шрёуге муц-муктажын айтып шагымдану.// 15 том,
192 б.
-Рязанов мырзага ш атынын эуре болма!- дед! кол койып жатьш.
Сикорский монтаны п1ппнде басын ид1. (Мусрепов Г. Жат колында,
Жазушы, 1984, 31 б.).
40. Ш ашау соз // Магынасы болек, жеке турган соз. К-Ж.
Ш ашау соз шыгарып, коп алдына коп1р1п, ертен апарып сырын
Кунанбай баласына жетк1зетчн гаетш жауьщньщ улкеш деп 61п.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 47 б.).
41. Шснпл// 2. Ауыс. Ашылып, 1штеп сырын сыртка шыгару,
актарылып айту.// Казак эдеби тш нщ с о зд т , Алматы, 2011, 15 том,
357 6 .
... Тым курыса 61р шенплер, б|р сойлесе деп еда (Эуезов М. Абай
жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 170 6 .).
42. Шснйл// 2. Ауыс. Ашылып, шггеп сьфын сьфтка шыгару,
актарьшып ай ту.II Казак эдеби тш ш н сездтп, Алматы, 20 11 , 15 том,
357 б.
Еламап капша шепплейш десе де, Дос осыдан артык пешлге
баспай, басын бауырына алып бхтеулешй отыр. (Нурпешсов Э. Кан
мен тер, Жазушы, 1977, 440 б.).
162
43. Гшкерпеле // Сыздыкгатып, аз-аздап. К-Ж.
Жакын абысындарына бул сырын бастапкы кезде ол Ёшкерлешп
айтты д а :... (Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967, 431 б.).
137 з Коп адам созё
1. ЭулЁк // 2) Даракылану, эуешлену, бос нэрсеге сабырсыздану.
// Казак эдеби тш ш ц создхп, Алматы, 2006, 2 том, 518 6 .
Бгр! 1рсн, бIрх сойып, 6 ЁрЁ тартып, // Эу.пккенынтымаксыз жанды
керд]м.(( Горыайгыров С. Шыгармалары, 1, Жазушы, 1967,66 б.)
2. Д абырай // ОсЁре айгын макгапу. К-Ж.
БЁр кун, жарым кун барын колкабыс еткенде турган не бар екен,
соган бола той-домалак деп дабырайтыи тук те жок-дейдЁ Нэзира
эпкем. (Мурагбсков С. «Жулдыз» журналы, 4, 1972, 23 б.).
3. Д абы рла// Жан-жакган жамырай, шулай сойлесу, даурыгысу.
// 14 том, 43 1 6 .
Аракгыц буы эцпмешц орЁан кецейпп, т 1л шеиплш, еткенкеткеншц бэр! сске туеш, журт бет-бетЁпе дабырлап, зркайсысы ез
сезЁн тьшдагудыц таласып бастады. (Майлин Б. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 87 6 .).
4. Д абы рла// Жан-жакган жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 431 б.
Бул гонка карай ауылдыц улкендер! де жан-жактан дабырлап
сейлеп, агылын кел 1П жатыр. (Эуезов М. Шыгармалары, 3, Жазушы,
1979, 14 6 .).
5. Д абы рла// Жан-жактан жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 4 3 1 6 .
Журк'мп сргслЁк мазасыздыгына карамай, кун райынын мунды,
суркай коц1лс13Д11Тне карамай, оргадагы жастар тобы унемЁ
дабырлап, еойлссш, эзпгдсс1н, кулЁн келе жатыр. (Эуезов М.
Шыгармалары, 3, Жазушы, 1979, 14 б.).
6 . Д абы рла// Жан-жакган жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 431 6 .
Омырауларын гер баскан, демЁпп танаураткан сэйгугпктердЁ
зорга токтаткан ауыл К1С1лер!, куймеге соктыга жаздап, дабырлап
сэлем берютт. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 146
6.).
7. Д абы рла// Жан-жакган жамырай, шулай сойлесу, даурыгысу.
//1 4 том, 431 6 .
163
Осы ксзде тып-тыпыш келе жаткан солдаттар элде неге
дабырлаи у-шу болды да калды. (Нурпешсов Э. Кан мен тер,
Жазушы, 1977, 801 б.).
8. Дпбырла// Жан-жактан жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 431 б.
... кыздар жагы:
-Б 1зд1ц Кэмеш знш 1, корга намысымызды- десщ дабырласты.
(Оразалин К. Абайдан соц, Жазушы, 1972, 195 б.).
9. Дабырла// Жан-жакган жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 431 б.
Бэр! кощлдене дабырласын, Узактын уйгае карай бет алды.
(Жумадшов К- Сонгы кеш, Алматы, 1974, 182 б.)
10. Дабырла// Жан-жактан жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
//14 том, 431 б.
Жолаушылар эдеттеп жылкышылардай эн салып, ыскырып, не
дабырлаи сойлемейд! де. (Жушсов С. Акан сер!, 2, 1977, 5 б.).
11. Дабырла// Жан-жакган жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
//14 том, 431 б.
Арт жактан дабы рлаган коп дауысты естда де, ... (Сматаев С.
Ел1м-ай, Алматы, 1978, 123 б.).
12. Дабырла// Жан-жактан жамырай, шулай сейлесу, даурыгысу.
// 14 том, 431 б.
Егер мсищ оз1ме салса, бул окиганы дабы рламай-ак койган
болар ед1м. (Коллинз У.У. Ай сэулёМ асыл тас, Алматы, 1978, 184 б.).
13. Дабырлас // 1) Шуласу, таласу.// Казак эдеби тшшщ с е зд т ,
Алматы, 2007, 4 том, 431 б.
Батырлар дабырласын аттан тусп. (Сейфуллин С. Шыгармалары,
2, КМКЭБ, 1960, 27 6 .).
14. Дабырлас // 1) Шуласу, таласу.// Казак эдеби тш н щ с е зд т ,
Алматы, 2007, 4 том, 431 б.
-Алыстан балалардыц айгай салып дабырласкан дауыстары
еспледк (О.Гопчар, Коцырау, 1973, 33 6 .).
15. Дабырлас //1 ) Шуласу, таласу.// Казак эдеби тш н щ с е зд т ,
Алматы, 2007, 4 том, 431 б.
[Алмас тас кауштш айтылганда] «жел ауыздар» одан да бетер
шуылдасты, олар колдарындагы пышактары мен шанышкыларьт
тастай-тасгай салын:
-О, кандай кызык!- деп дабырласын койды. (Коллинз У.У. Ай
еэулел! асыл гас, 1978, 67 б.).
Гб. Д аурм к // 1) Орыпсыз ерекпу, дауыс кетеру, дабырлап
сейлеу.// 4 том, 524 б.)
164
Булар тур дауры гы и осы сезде,// Кудайдыц куба жоны куда
тузде.(Коиеен МзшЬур-Жусш. Тфл^кте кеп... К,азан, 1907,18 б.).
17. Д ау р ы к // 1) Орынсыз ерекпу, дауыс кетеру, дабырлап
сейлеу.// 4 том, 524 б.)
Уран кай шп кызу эцпме, куша. Д ауры ккан ундерге толы.
(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 327 б.).
18. Д ау р ы кты р // Жария ету, жаю, айгай-шу кылу.//4 том, 525 б.
Кекрксм кыз даурыкты рды кальщ колды,... (Сейфуллин С.
Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 28 б.).
19. Д ула// Ескерту: 15 томдык «Казак эдеби тшш щ сездхп» (5
том, Алматы, 2007, 15 б.) кггабында бул сездщ екшдп бгр магынасы
еленбей калган. Б 1здщше: «Дабырайтылып, кец камтып тарау»»угымы бершген. К-Ж... «Рабига ж укп болып калган екен» -деген есек ертгей дулап
тутанып, слгс жайылып журс бердь (Майлин Б. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963,249 6 .).
20. Д улас// 1) Шуласу.// 5 том, 15 б.
Жолдасып бгр кыз ушш кальщ эскер, // Дуласып, кец далага
сиыспапты. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 2, КМКЭБ, 1960, 20 б.).
21. Д уы лда// 1) Кызьш сейлеу, даурыгу, ду-ду ету.// 3 том, б.
Арапмц уясындай дуы лда га н кызу казактардыц дауысы су
сепкендсй соне койды. (Муканов С. Ботагоз, Алматы, 1967, 125 б.).
22. Д уы лдас// 1)Шуласу, дауласу, таласу.// Казак эдеби тш нщ
сезд 1п , Алматы, 2007, 5 том, 22 б.
Балыкшылар осылай уйди басына кегерш, дуылдасып жатканда,
ана жакта казан мацында он шакгы катып бгр жерге уйлыгып, сыбырсыбыр сойлсссд 1. (Нурпейкои Э. Кап мен тер, Жазушы, 1977,22 б.).
23. Ж аб ы л а// Бэр) бфдсй б>рлесе, жаппай, жапатармагай, тугае,
жумыла.// Казак эдеби пл1нп( созд1п, Алматы, 2007, 5 том, 502 б.
Бграк жолдастары, басты ш Акылбай болып, Кэютайга карсы
жабыла дау айггы. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы,
1980, 9 6 .).
24. Ж аб ы р л ас// 1) 1ж - б 1р 1мен жарыса сейлесу, дабырласу,
жамырасу.// Казак эдеби тшш щ с о з л т , Алматы, 2007, 5 том, 506 б.
Олпспц К1м екеигн 6 эр 1 де б1ле калыпты. Кенжегарага
жабырласыи коц1Л айга бастады. (Мусрепов Г. Жат колында,
«Жудцыз» журналы, 3, 1982, 7 о.).
25.Ж ам ы ра// Жапатармагай, б 1р 1н-б 1р 1 тоспай бет-бет1не сейлеп
Булар желе жортып кеп такай бергенде, ен алда келе жаткан Абай
таныла кепт. Бар кедей тобы ж ам ы рап куанысты.
-Абай!
165
-Лбайдыц оз| де бар. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 282 б.).
26.Ж амыра// 2. Ауыс. Жапа-тармагай, бхрш-бцМ тоспай, бетбетше сойлей жарысу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2007, 5
том, 707 б.
Осы отырганда балык белкш жаткандай, уйд1 бастарына кетере
каукылдасыи, бтнешеу! б1рдснжамырап, жарыса, кабаттаса сейлеп
кетедЦ11у.рпсйюрр Э. Кан мен тер, Жазушы, 1977, 22 б.).
27. Ж амы ра// 2. Ауыс. Жапа-тармагай, бгр1н-б1р1 тоспай, бетбетгае сойлей жарысу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2007, 5
том, 707 б.
-Туб! кайыр болгай дс,- дескен урейл1 дауыстар эр тустан
жамырай еетшеда. (Жумадшов К Соцгы кеш, 2, Жазушы, 1981, 17
б.).
28. Ж амы ра// 2. Ауыс. Жапа-тармагай, б1р1н-б1р1 тоспай, бетбетше сойлей жарысу. // Казак эдеби тш н щ создал, Алматы, 2007, 5
том, 707 б.
.. калгандары жамырай сэлем береста. (Оразалин К. Абайдан сон,
Жазушы, 1972, 28 б.).
29. Ж ам ы ра// 2. Ауыс. Жапа-тармагай, б1рхнцб1р1 тоспай, бетбетше сойлей жарысу. // Казак эдеби тшшщ с е з д т , Алматы, 2007, 5
том, 707 б.
... бэр| Жюльенд1 жамырай жактасып ед 1. (Стендаль. Кызыл мен
кара, Алматы, 1978, 103 6.).
30. Ж амы расы п сойле/н// Кеп адамньщ жарыса, дауласа сез
айтуы. К-Ж.
Бул жепге келгенде, барлык жуандар ж амырасып сейлеп,
Абайды б1р ауыздан Ыналады. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5,
Жазушы, 1980, 372 6.).
31. Ж апыр-жупыр// Уйме-жуйме, апьш-гупьш.//Казак эдеби
тщ н щ созд 1П, Алматы, 2007, 6 том, 64 б.
-Дсгсш болсып!
-Айтканы шын болса, жолы болсын! Дескен жапыр-жупыр
сездер сстшд 1. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 697 б.).
32. Ж аиы рла// Ескерту: «Казак эдеби тшшщ с е зд т » (6 том,
Алматы,
2007,
64
б.)
кггабында
бул
сездер
арнайы
карастырылмагандыкган, оз уйгарымымызды усынамыз: «Кеп
адамньщ жан-жакган тш катысуы». К-Ж.
166
|
Эн толасы болгалы, уй 1Ш1 ж апы рлап, эр тустан сейлесш,
куб1рлесш, кулюш жатыр. (Эуезов М. Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961,
439 6.).
33. Ж аи ы рлай сурасты// Есксрту: «Казак эдеби тшнщ
сезд1п » (6 том, Алматы, 2007, 64 б.) ютабында бул сездер сараптауга
1Л1кпегснд1к ген, ез шеиим1м1зд1 енпзем1з: «Кеп адамньщ жарыса сауал
беру!» К-Ж-Кайдагы жау?!- Бар жылкыны экетт! ме?- жан-жактан жапырлай
сурасты. ( Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 121 6.).
34. Ж ары са сейлед! // Коп адамньщ катарласа, бэсекелесе п ш р
айтуы.К-Ж.
Б1рак; экел 1-балалы Жуман мен Мухамеджан жары са свйлеп,
киш кепсп. (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 12 б.).
35.
Ксу-ксуле
//
Уылдан-шуылдау,
ентелеп
даурыгу,
кетермелеу!// 7 том, 734 б.
-Айт, айт, тартынба!- деген дауыстар кеу-кеулей бастады.
(Жансупров I. Шыгармалары, 4, КМКЭБ, 1963, 113 б.).
36.
Ксу-ксуле
//
Уылдан-шуылдау,
ентелеп
даурыгу,
кетермелеу!// 7 том, 734 б.
Булар ксу-ксулесш , жау туирюкендйстерш айтып эулиетаска
келш гускендс... (Тайшыков К Октябрь ушкьшы, КМКЭБ, 1962, 79
б.).
37. Кушлдсс// Кумшлдеп сойлесу// Казак эдеби тшшщ сезд1п,
Алматы, 2007, 8 том, 483 б.
Осы ещрд1ц жю ттер! Акшилще отырган Ожар Оспан ауылына
агылып, ак паппага Ж1пт бсрмейм13 деп купшдесш жаткан керхндь
(Нурпешсов О. Каи мен тер, Жазушы, 1977, 170 б.).
38. К а б а п ас// 1) Катарласу, катар келу.// 8 том, 680 б.
Кансагай кара мынау кабаттаса айтылган ею эм1рдщ кайсысын
орындагапым дурыс деп коп дагдарып жатпады. (Кекшбаев Э. Уркер,
Жазушы, 1981, 7 б.).
39. К ау-каулас// Каукылдасу колпаштап, мэре-сэре болысу.//
Казак эдеби ш пищ сезд 1п , Алматы, 2011, 9 том, 495 б.
Ерйскеы жург кау-кауласы и «коынга шыгайык» десть
(Тайшыков К Октябрь ушкыны, КМКЭБ, 1962, 184 б.).
40. К аукы лдас// Абыр-сабыр болысу, мэре-сэре болу,
дабырласу.// Казак эдеби тшшщ создыт, Алматы, 2011, 9 том, 496 б.
Осы огыргапда, балык болю 1П жаткандай, уйда бастарына кетере
каукы лдасы и, б1рнешеу1 бхщдеи жамырап, жарыса, кабаттаса сейлеп
кетед!.(11урпсЙ1сов Э.кан мен гер, Жазушы, 1977, 22 б.).
41. К ы ш кы р // Бакырысу, айкайласу.// 10 том, 644 б.
167
Канжарларьш аузына петел алып, //Керуенге тиш кетп
кы и !кы ры сы 11.(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, Магауия
Кунанбаев).
42. Лау-лау е т п // Эцпмс, дау-дамай ду-ду е т т кыза тусп.// 10
том, 681 б.
[Жылкыга тимек коп адам] «Сэт-сэт, жол болсын»...- десш лау­
лау еп сть (Эуезов М. Абай жолы, КМКЭБ, 1961, 4 ютап, 618 б.).
43. Лекш дст// Каркындату, кушейту, удету. // Казак эдеби тшшщ
СОЗД1П, Алматы, 2011, 10 том, 695 б.
-... Алабуга, Акбалык, кармагыма шап балык!- деп уеп-уетше,
лекш детш сотым отыр. (Исспжанов X. Ак Жайык, 1- ютап, Алматы,
Жазушы, 1968, 277 б.).
44. М упдас// 2) Б1рше-б1р1 мупын шагысу, сырласу.// Казак эдеби
тш н щ созднт, Алматы, 2011, 11 том, 350 б.
М ундасын жер мен адам- ею журек, // Сыр тьщ дап бхр-бтрше
кулак турсд.(Бес гасыр жырлайды, 3, Жазушы, 1985, 263 б. Сара
Тастамбсккыз ы).
45. Э рскш // 2. Даурыгу, аласуру.// Казак эдеби т ш н щ сезд!п, 12
том, Алматы, 2011, 191 б.
-Эй, орекщ ме демеп не см, коп шуылдак?! Кыскар ендН- дедь
Журт ер1кс1з басылып калды. (Абай жолы, 1, КМКЭБ, 1961, 75 б.).
46. Сай // Белгш б1р армага ойысу, йрелу. // 12 том, 540 б.
Сармолла эр созд1 озщщ ош, кундес молла халфелерш
жамандауга сая берген соц, Абай бтр кезде оны каткыл унмен кагып,
сынам сойлсдк (Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 6, Жазушы, 1980, 23
б.).
47. С ам бы рлас // Катты дауыстап сейлесу.// 12 том, 628 б.
Олардыц б 1рсыпырасы озенге, тал арасына барып жуынып
самбырласып журд1... (Сейфуллин с. Шыгармалары, 5, КМКЭБ, 1963,
42 б.).
48. Соз ор!стетт|// Ескерту: «Казак эдеби т ш н щ создай» (13 том,
Алматы, 2011, 299 б.) ютабында бул создер ескершмегещцктен, ез
шюр1м1зд1 усымамыз: «Соз аукымым кецейтш, жет 1ЛД1рж 1»К-Ж.
-... Эпд 1 умытпаса, айтушысы, улгю 1 Бгржанды умытар ма?- деп
Жирешис осындайда кершет 1Н зерек угымталдыгымен жанагы Абай
сезш ммм алып, дурыс о р к т с т п . (Эуезов М. Шыгармалары, 4,
Жазушы, 1979, 66 б.).
49. С укбат// Энпме-дуксн курган отырыс, жиын.// Казак эдеби
Т1ЛППЦ создмч, Алматы, 2011,13 том, 361 б.
168
Ал, Плеус1з сез терш уйренген эдетше басып, кэр!кулактармен
кебгрек м эж ш с-сукпат курысагын болды. (Элгмкулов Т. Акбоз ат,
Алматы, 1962, 100 6.
50. Сукба т //Сухбат// 1) Эцпме-дукен курган отырыс, жиын.//
К,азак эдеби тш ш щ сездш , Алматы, 2011, 13 том, 387 б.
... жаксы мен жайсавдары бас косып, сукбат -м эж ш с курып
отырганда,... (Элхмкулов Т. Акбоз ат, Алматы, 1962, 211 б.).
51. Т акак та// Б1р нэрссш кайта-кайта айтып, мазаны алу. // 13
том, 634 б.
-Кокс,- дед! табалдырыкган аттай берш. Ар жакта надзиратель
така каган кутш тур. (Муртазаев Ш. Кызыл жебе, 1, Жазушы, 1978,
197 б.).
52. Ш ац-ш уц// 2. Ауыс. Урыс-керк, айтыс-тартыс.//Казак эдеби
тшшщ создхп, Алматы, 2011, 15 том, 249 б.
[Ауылга уш банды келгеиде]. Алты ауылдьщ бэр1 сондай эбйер...
Тарс-гурс суз 1с. Ш ац-ш уц соз. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5,
КМКЭБ, 1963, 35 б.).
53. Ш ы р гала// 4)Шырлау, коп сейлеу. //Казак эдеби тшшщ
создай, Алмат ы, 2011, 15 том, 590 б.
... 1>1зде кызметке кал, б!рден шешид 1 котерей1н!- деп кеп
шыргала) а]1. (Жумадшов К Соцгы кош, 2, Жазушы, 1981, 83 б.).
54. 1штес// 1ш гарту, жакын туту, туешюу, араласу, »штеп сырын
бхреумен белйпсу.// Казак Э д е б и т ш н щ сездш , Алматы, 2011, 15 том,
750 б.).
Онымсп 1ш тсс 1п сойлссссц, анык халык унш де, муцын да
угаеыц...(Эуезов М. Шыгармалар жинагы, 5, Жазушы, 1980, 299 б.).
138
Коп адам орекетт
1. Д ацгаза// I) Бас катырардай ыц-жьщ, айгай, у-шу.// 4 том, 488
б.
... дацгазам ен елемед 1. (Сейфуллин С. Шыгармалары, 5, КМКЭБ,
1963, 104 б.).
2. Ду турегелд V/ Бхрден жаппай ушып турды. // 4 том, 748 б.
-Б1зде осыдан баска соз жок!- дсп копш ш к орнынан ду турегеп,
аттарыпа М1нс-М1пе тартты. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967, 439
б.).
3. Д улат// 1)Шулату, кыздыру, думандату. // 5 том, 15 б.
Тьщдаушы коп дулаты и кол сокты. (Бакбергенов С. К&йран
шешем, Алматы, 1963, 257 б.).
169
4. Дубш// Аласапыран болу, дурл1гу, дурбелецге тусу. // 5 том, 34
б.
... Тапекец ж тттер! ойып жасаймыз деп дубШп жатыр екен.
(Есенжапов X. Ак жайык, 1, Жазушы, 1968, 188 б.).
5. Дубш// Аласапыран болу, дуршгу, дурбеленге тусу. И 5 том, 34
б.
Бурнагы жыл да ел осылай дубшш, басы зармен басталып, аягы
каргыспсп токтап едь (Есенжапов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968, 188
б.).
6. Дубш// Аласапыран болу, дурл^гу, дурбеленге тусу. // 5 том, 34
б. Эне, кеше... журтты дубш пн, жер-кокке жар салып, Абайлап азан
шакырысты. (Оразалин К. Абайдан соц, Жазушы, 1972, 210 б.).
7. Дуцпрле// 1) Саргылдау, шулау.// 5 том, 60 б.
Дауысып дуцпрлегсп сс пмейд 1, // Кудайдыц еоктыкса да кек пен
жер!. (Копсев М-Ж. Тфшкте кон... Казан, 1907, 17 б.).
8. Дурбелсц // 2. Ауыс. Кым-кигаш эуреге тусушшк,
мазасыздык.// 5 том, 66 б.
Тупдеп дурбсленде бгзден баска да Шрнеще бел 1мдер жагага
аман шыгып, бекгащ алгап екен деп калдым. (Мусрепов Г. Казак
солдаты, Алматы, 1967, 329 б.).
9. Дурк// Кауырт, кенет, б1рден. // 5 том, 716.
Дурк котершщ, эм 1рнп1нц соцынан 1лест1, сыртка агылды.
(Досжапов Д. Ж1бек жолы, Жазушы, 1973, 61 б.).
10. Дурюре// 1) бет-беччмен санырылысу, урд1с, кимыл жасау. // 5
том, 72 6.
«Солдат бермейм1з!»- деген шудан кешн топтын кешнг! жагы
сепле, дурк!рей женелгенде... (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967,
439 б.).
11. Дурл 1к// Катты абыржушылык.// 5 том, 74 6.
Туи ортасы кезшдс кон адам эрекет! дурл!гу шьфт уйкыда
жаткан елд|, иг шулатыи Жолтай Капан уйше келдь (Тайшыков К
Октябрь ушкыны, КМКЭБ, 1962,29 6.).
12. Дурлнс// Коркып, я шошып катты абьфжу. //5 том, 74 6.
Мыпау жорыкка дайыпдалган дурлжкен ауылдар. (Есенберлин
I. Алмас кьшыш, Алматы, 1971, 112 б.).
13. Д урлж// 2) Даурыгу, ел1ру, жел 1гу, желгцну.// 5 том, 74 6.
Пикникке шакырьшмагапдардыц барлыгы музыкашьшар маршты
аякгасымсн жумыла дурли ш кол шапалактады. (Куприн А.И. Тажал,
Жазушы, 1978, 87 6.).
14. Дурмек // 1) Эрл 1-берл1 шубырган жиын, мол тобьф. // 5 том,
75 6.
170
Юм екенщ бйшеген Ботагез салт атка такымы тигесга, достык
желдщ леб131н шыгаргандай болган жат адамдардыц дурмепмен
к;альщ карагайга сщвд де кетт 1. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967,
253 б.).
15. Дурмек // 1) Эрл 1-берл 1 шубырган жиын, мол тобыр. // 5 том,
75 б. Дурмекке ерш журген аксакалдардьщ б!разы Амантайды акыл
айтып токтатпак болды. (Муканов С. Ботагез, Алматы, 1967, 289 б.).
16. Дурмек // Эрл 1-бер1
17. Дыцгыр-дыцгыр// ЬОацгыр-куцпр, дацгыр-дуцгыр еткен
дыбысты бейнелейпн сез.// 5 том, 96 б.
Дыцгыр-дыцгыр кур дауые айкай-уйкай, //Кднбаган соц, не
керек, кулак куршы. (Кепеев М-Ж. МэшЬурдщ 46 жасында еейлегеш,
«Жулдыз» журналы, 3, 1984, 180 б.).
18. Дырду// У-шу, сауык-сарай, ойын-кулм, думай. 1/5 том, 100 б.
Кеше Ур 1мж 1ден Нурбек оралып, сонын дырдуымен тун
жарымына жейш уйыктамаган. (Жумадшов К- Сонгы кеш, 1974, 349
б.).
139 Кеп адам ж урю
1. К отары л // 4) Кеп адамньщ бхрден сауылдап, каптап жетш
келу1.К-Ж.
Жалындаган жалынды ертке// К отарылдык кара селден.
(Аманжолов К- Шыгармалары, 1, Жазушы, 1977, 299 б.).
2. Куныл// Каптап келу. агылу, жиналу.// 10 том, 270 б.
Уйсш, Найман сацлагы, // встепкеге жиылдык.// Жолдын ушып
шандагы, // Ал маты га куйылдык- (Жабаев Ж. Шыгармалар жинагы,
1, Жазушы, 1982, 56 6 ).
3. Саула// 2.Ауыс. Ж ецкш п е с т , жет!П келу. // 13 том, 23 б.
Шеру тарткан кеп кал мак // Атпен саулап желед1. (Аксауыт, 2,
Жазушы, 1977,174 б.).
4. Саула// 2.Ауыс. Ж ецкш п е с т , жетш келу. //13 том, 23 б.
Сонымен тацертецп шайды Эбен уй!нщ жасырын конакгары ццш
бола бергенде, жаулар саулап келген. (Эуезов М. Шыгармалар
жинагы, 6, Жазушы, 1980, 115 6.).
5. Т еп л // 2. Ауыс. Усл'-устше топырлау, каптатылу...// 14 том,
326 б.
Эскердщ алды бегелд]// Кырдан ойга теплд!. (0тем1сов М.
Элендер жинагы, КМКЭБ, 1958, 26 б.).
171
140
Жалпы кеп п к мелшер!
1; Белшеле// Нелшесшён багу, кешу, белдемелеу.// Этом, 258 б.
-Мше, кердщ бе... Уйленбегенсщ, ал кунэга белшелеп болдын-.
(Горький М. Фома Гордеев, Жазушы, 1978, 131 б.).
2. Денде// 1) Улгая, ершелене тусу.// 4 том, 628 б.
...Сакал-шашына дендеп ак юр1ггп. (Жумадшов К- Сонгы кош,
Алматы, 1974, 106 б.).
3. Ернекте// 2. Ауыс. Кернеу, сыймау.// 5 том, 357 б.
...Уй 1Ш1 жап-жарык сэулеге жэне бой балкытарлык б!р медшр
ауага ернектеп толып кеткен сиякты. (Есенжанов X. Ак Жайык, 1ютап, Алматы, Жазушы, 1968, 275 б.).
4. Лакылда// Ескерту: «Казак эдеби тш нщ сезд1П» (10 том,
Алматы, 2011, 665 б.) кпабында бул мэтшге катысты магынасы
сараланбагандыктан ез уйгарымымызды усынамыз: «3. Ауыс. Б1рден
каптап саулау, женкшу».К-Ж.
[Зенб1рек] Лакылдап от тумргенде... (Мусрепов Г. Казак солдаты,
Жазушы, 1967, 119 б.).
5. Лакылда // 2. Ауыс. ©ршелене тусу, лешру. 3. Ауыс. Б1рден
акптап саулау.
Кузднунп салкын ауа уйге лакылдап ю р т жатты. (Акьппев 3.
Акбел асуы, Алматы, 1971, 95 б.).
6. Саула// 1) Заулап ату, куйылып кету, тегш п тусу.// 13 том, 23
б.
Сенде тур жылкы мен кой, сиыр, туйе.// Булактай саулап турган
сутп бие. (Кепеев М-Ж. Сарыарканын юмдш екендт,Казан, 1907,24
б.).
7. Сауылда //1) Саулап куйылу, теплу, сау-сау ету. //13 том, 33
б.
Сауылдаса маржандай колхоздын кызьш бидайы, // Айга
атылган фонтандай-// Баку, Емб! мунайы. (Аманжолов К
Шыгармалар, 1, Жазушы, 1977, 68 б.).
8. Квз жасы сел болды// Агьш-тегш, егше жылады, кездщ жасын
кел етп. (13 том, 139 б.).
Айтканьщ уйде отырып жел болады, // Коз жасы кеп жылаумен
сел болады. (Кепеев МэшЬур-Жусш, Т1рл1кте кеп..., Казан, 1907, 7
б.).
9. Тасы// Ескерту: «Казак эдеби тшшщ сезд|п» (14 том, Алматы,
2011, 31 б.) ютабында сездщ бул мэтшге сай магынасы
карастырылмагандыктан, ез шегшм1м 1зд1 енпзем 1з: «4. Ауыс. Белгш»
б1р заттьщ т.с.с. каптап кетуЬ>. К-Ж-
172
Данкына жарылады жер мен аспан ,// Бак орнап, кыдыр дарып,
дэулет таскан. (XIX г. Казак поэзиясы, Гылым, 1985, 57 б. Сакау
Мэукеулы).
10. Тасыт // 4. Ауыс. Кебейтт толтыру, удету. К-Ж.
Кок толкын кеннщ тур! тотыяйыну/ Агьшып тем1р жолмен жатыр
Дэшм:// Алдыиап госып алган зэуйм завод// К°рытып, тасытады
мыстыц сайьш. (Орманов Г. Тандамалы елендер1, Жазушы, 1967, 148
б.).
11. Топлт// Ескерту: «Казак эдеби тшнщ сезд 1П» (14 том,
Алматы, 2011, 327 б.) бул мэтшге лайык магына ескершмегендйстен,
ез байламымызды К1рпзем 1з: «Белгш бхр суйыктык кеп мелшерде
агуы». К-Ж.
Оздсрп(дсй хапдарды// Кабыргасын сегшт1п, // Кабыргадан аккан
кан, // Ат бауырына топлттп,// «Эдш» жаннан тущлт1п, // Ат кетше
ецгерд1к. (Отем1сОв М.Олецдер жинагы, КМКЭБ, 1958, 71 б.).
12. Ш ылкы // 4. Ауыс. Ескерту: «Казак эдеби тшнщ сезд 1П» (15
том, Алматы, 2011, 549 б.) кггабында бул мэтшге катысты сез
магынасы бершмегенднеген оз шеш1М1М13Д1 усынамыз: «4. Ауыс.
Децдсн жайылган». К-Ж.
Зулычдык жалгыз гана калада екен десем, ел шн де шылкыган
ЭД1ЛС13Д1К. (Мсеижанов X. Ак Жайык, 1, Жазушы, 1968,232 б.).
173
М азмуны
Юргспс
1210ц, лурыс
122 Орын тэр'иб!
122а Алыстау, созылу сипаты
122о Жакыпдау, таяну
1226 Ксщс'пк сипат
122в Катарласу, жалгасу
122г Коршау ор!е1
122д Орныгу, гурактау сипаты
123 От сипаты
124 Отыру
125 Осу, даму сииагы
126 0с1мд1к сипаты
126а Агаш сипаты
126э Аганггыц баска сипатгарыгбтм!, саны, т.с.с
126 б Ос1мдж ;)урлер1
126 в ©С1МД1К сипаты
126 г Оамдж пшшн,курлысы
126 Д 0С1МД1К осу|
126 е Ос1мд 1к козкалысы
126 ж Ос1мд1к солуы, нашарлауы
126 з Осшдж дыбысы
126 Паналау
127П1НПН сипаты
128 Ренжу сипаты
129 Реи, гус сипаты
130 Рет сипаты
131 Сасу, абыржу денгеж
132 Себеп, жслеу кор 1Н1С1
133 Сез1м сипаты
134 Сепу д е т ей!
135 Сотые барысы
136 Сойлеу турлер 1
137 а Сойлеуге дайындык, соз бастау улгшер!
137 э Сойлеу турлер1
137 б Каггы дыбыс шыгарын сойлеу
137 в Сойлеу жалгасы
137 г Мэнерлеп айту
137 д Нашар сойлеу
3
8
8
12
16
19
31
32
33
36
50
63
63
69
70
71
76
78
87
89
91
92
93
111
121
143
143
145
145
146
148
151
151
151
153
155
155
156
137 е Сойлеу жалгасы
137жСыиау
137 з Кон адам гон
138 Кеи адам эрекеп
139 Кеп адам журЫ
140 Жанны коптие мелшер!
156
158
163
169
171
171
К- П. Жует, Н. К. Жусшов
сез КУД1РЕТ1
9 том
Монография
Техникалык редактор Е. А. Кабнасыров
Жауапты хатшы Е. В. Самокиш
Басуга 11.01.2016ж.
Эрш тур1 "Птез.
П1Ш1М60x90/16. Офсетпк кагаз.
Шартты баспа табагы 10.08 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2696
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайгыров атындагы
Павлодар мемлекеток университет!
140008, Павлодар к;., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
106
Размер файла
5 416 Кб
Теги
4349, jusip, khudireti
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа