close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

1395 zeynullina a. f. mukhishev m. s m. seralinnin khazakh jurnalistikasin damitudagi roli

код для вставкиСкачать
ФИЛОЛОГИЧЕСКИЕ НАУКИ
У Д К 070.4(574)
М. СЕРАЛИННЩ КАЗАК ЖУРНАЛИСТИКАСЫН
ДАМЫТУДАРЫ РОЛ1
V
Л.Ф. Зейнудинаf М.С. Мщышев
С. Торайгыров шпындагы Павлодар мемлекеттЫ университета
В статье освещается жизнь и деятельность одного из основателей казахской
национальной журналистики Мухамеджана Сералина и его особый вклад в становле­
ние и развитие издательс кого дела, также исследуются особенности журналистско­
го стиля М. Сералина и его работа по изданию журнала «Айкап».
М ащ ю да цазац улттыц журналистикасыныц тарихы мен оныц негшн салушы Мухимеджан Сералиншц oMipi мен пата icin жетид/рудег! ерекше ецбег! соз emi-
iedi М. Сералиншц журналистпик стилшщ ереш епш мен нАйкап» журналын шыгарудагы нрираткер ик ici танытьшды
Muchamedzun Serahn s life and activities who is one o f the founders of Kazakh
national vomalism are considered in this article. The author investigates seralin s- main
conubution to formation and development o f publishing his special yournalist style and his
publishing an edition trAikap»
Мухамеджан Сералиннщ журналист!к кызмет! ею дэу1рге, публициста
шыгармалары ею топка болшед!: 6ipi - онын казак тенкеркш ж социалиста
революциясынан бурынгы ж ур н а ли с т кызмеп, «Айкал» журналынла басылган
макалалары; екшшш - Казан тенкерюнен кешнп журналиста кызмеп': «Vшкыш»,
«Енбекш ! казак», «Ауыл» газеттерйще басылган. Берд де казак халкы елеумегпк
eMipiHiH сол замандагы oip кыдыру взекл мэселелер!: саяси, шаруашылык. мэдени
жайы. халыктын тарихы, болашагы болы л келедь
Журналдын кейб!рбас макалаларына кол койылмаган. Олардын 6 ip jii -exiuici
М уха геджанлш болуга да ыктимал. Сондай-ак. Мухамеджаннын Буркеншж атпен
жазган макалалары да болуы мумюн. Олардын барлыгын деп тусш атау киьшдау.
Сейтсе де озщш колтацбасын калдырган кырыктан аса макаласы басылган дегенде,
тек озшщ «М .С .», «М ыс», «Баскарушы», «М.Сералин» деп кол койган макалаларын
гана айтып отырмыз.
Жалпы Мухамеджан Сералиннщ пуб лицист cmniHiH бip ерекшелir i - ол
кебше саралап, арнай ат, такырып коймаган. Ke6i кунделк, хат сиякты. Жазган
жерш, айын, жылын, такырып койган. Мысалы, «Шэнгр Троицы. февраль 19J1
184 •
В е с тн и к Л Г У J\s4
2002 г.
Ф илологические науки
ж ы л » деген с и якты ат койып жазады: 6ip катарын «Баскарушылардан» ,
«Окушыларга», «Сурауларга жауап» деген сиякты бгрьщрай, уксас аттар койып
жазады.
Я гн и Мухамеджан Сералйннщ 6ip макаласында бхрнеше моселен! сез eTeTiHi
де, эр турл1 такырыпка жазылган
GipHeme макаланьщ 6ip аттас болып келетш! де
болады. Сондыктан оларды топтаганда 6ip макаланын 6ipHeme рет аталуы, 6ip атгас
макалалардьвд';8р жерде кездесу1 мумкщ. Мухамеджан Сералиннщ «Кызм ет иеф
мырзаларга», «Айкап» деген сиякты 6ip катар макалалары- «Айкап» журналы, сонын
аты, максагы, шындык жумысыныц корытындысы, алдагы уакыттагы мшдеттер1
туралы.
Мысалы, ол «Кы зм е т иесх мырзаларга» деген макаласында: «Ж урнал
шыгарудагы максат - атак шыгару, б тм сату емес, халыкка кызмет ету болды...
Журналымызга «Айкап» деп eciM бЬрд1к... Вхздщ казактын «А й, кап!» демейтугын
кай ic i бар? «Ка п» депзген, капияда еткен icTepiMi3 кеп болган сон журналымыз да
6KiHiuiiM i3re лайык «Айкап» болды деп жазады.
«Курм етп окушылар!» деген макаласында ол: он ею айдан 6epi «Айкап»
ж ур тты н 6ipa3biH окуга ушр кы лды. Казакша ойлауга, ойлаган ойын казакша
жетюзуге , жазуга адамдарды уйретп. Заманымыздагы халык басында турган ец
керект1 болган м8сел§м£з - жер эцпмеЫ турасында азды-кепт1 ж ур тты н ойын
козгауга себеп болды... Народный суд эйел тещйп , балаларды о кыту, сайлауга
таласудын зардабы хакьшда да аз да болса, сез козгап жатыр»,-дейдь
Журналдыц 1912 ж ы лгы
6ipiHnii санында бер1лген «Кдд1рмен окушылар!»
деген бас макаласында Айкаптыц алдагы уакыттагы аткарар мшдеттерш санап
корсеткен. Ягн и онда сол кундердел кэкейтесш мэселелер! -ж ер мэселеа, еотшшщ,
отырыкш ылык мэсеЛелёр! баяндалган жене де оку Ьэм окыту, бшм саласьша кецш
б©лет1нш баса корсеткен. Сонымен
6ipre
сол кездеп басты ютё|>дщ
6ipi
эйел
бостандыгы туралы халыкка ескертедь Осылар с и як ты казак ха лкы н ы н
мун-муктаждарын сэз етш, калам ушымен туртш жазып журген Мухамеджан
Сералин. «А йка п» казакка бар жаналыкты, озгешёл1кт1 жазып турган. Казак
халкынын ойын,
niKipin бгвдрш турган, казак халкыньщ жанашыр журналы.
1915
ж ылы, тамыз айында «Айкап» токтаганда, «Баскармазан» деген макала жазып,
Мухамеджан журнал ж ум ысынын барлык нэтижесш ко р ы тка н. С огыс,
кымбатшылык себепп ендо журналдыц токтайтьшьш айта келш:
«А л , енд! алаштын азаматтары! Эрюм барына мэз1р» деген го й. Ш з
колымыздан келген жумысымызды аз да болса, 6ip сокпак жол болсын деп, бастап
журнал шыгардык. Максатымыз дуние жиып, байымак, пайдаланбак емес, тек кана
ж урттын коз1, кулагы болмак едь Б1лгешм1зд1 жаздык, айттык. Жазган сез1м!зд1,
185
А.Ф. Зейпулина, М.С. Мукышев
ойымызды таза журек, таза ниетпен жазып едис.
Журнал шыгаргандагы максатымыз - халыкка жол кврсетпек ед1. Газетшшк
Иам журналшылыктын казак ж1гптершж колынан да келетш жумыс екенд1пн сипат
етпек ед1к. Б1з бул максатымызга жегпк. Еншп жумыс окыган жастардын мойнында.
БЬ падан боп ecipaiK,
Иектеп сакалды.
Б ез болмасаксЬ барсыз,
Желкшдеп шыккан жас швптей,
Y MiT еткен достарым,
Сендергс берд1м батамды - дейдь
Жастарга сешмшщ мол екешн ашык айта отырып, аманат еткенш ангаруга
болады.
Сонымен, «Айкам» журналында Мухамеджан Сералинн in алдымен колга
алган, кеп жазган Heri3ri моселеа - жер маселеп, отырыкшы болу, eriH коабшсн
айналысу. кала салу маселелер! болды. Бул мэселелер туралы М.Сералин esiniit
«Казак халкыньщ муктаждыгы», «Б1здщ бурынгы Ьэм K a iip ri xaniMi3», «Шэн'\р
Тройцю, март 1912 ж ы л», «Келешек заманымыздын камы», «Жер ацпмесЬ,
«Отырыкшы болган казактар туралы», «EcKi жыр» деген макалалрында свз етедь
Непзшде eKi Typni козкарас болды. Олар отырыкшы ,кала болудын кажет1
жок, вйткеш, ол елдщ ежелл калпын бузады, шаруашыльггын, Kaci6iH непзшен
езгертедь Отырыкшы болу-епншийкке айналу болады. казак жер1 епн салуга
колайлы емес, тек мал ecipyre гана колайлы. Осындай ею турл-i усыны с казак
арасындагы непзгг eKi таптыц квзкарасы. муддес! едь
Мухамеджан Сералин «Аш тык хакында» деген макаласында : «...Жаздаь
жауын болмагандыктан eriH, niuiefi шыкпай, шаруа жайсыз халге кальш тур. Бул
жоктык каз!рГ1 малдын c yri бар болгандыктан онша халыкка биннбей тур. Бхрак куз
Kipin, кар тусе бастаган кезде ашаршылык кедейлерге бшн| бастаган секшд1»д е ге н
ой корытады.
Осылай М.Сералин кептеген макалаларында букара халыктын мун-
муктажын, зару кажетш басаайтадЫ. Мацыздьикурдея! маселелерд{ едбекшшердщ,
халыктын муддес1, квзкарасы тургысыпан карап шешедг
«Айкал» журналында Мухамеджан Сералиннщ мык ran колга алган, кеп сез
кылган манызды, курдеш маселелерщщ 6ipi - оку, агарту, анер, гылым, мадениет,
Т 1И, адебиет маселелерг болды.Бул маселелер женшде Мухамеджан сез арасында
жогарыда аталган макалаларында да айтылган еди Ал, «Щздщ жастарымыз» ,
«Шак^рттер халшен» , «Айкал» баскармасынын 6ip e TiH iiiii», «Рустем - Зорап»,
«Роман жарысы туралы» деген макалаларында арнайы токгалады.
186
В е с тн ик Л Г У №4
2002 г.
Филологические науки
« .. .Шздщ uirepi келешек к у тм н де, бул дуниеде кун Kepin, журт катарлы
туруымыз дажалгыз-акнерсеге•прелген. O n ... оку. Мунан былайгызамандаокып,
онер бшмесек, енерш журтка жалшы болудан баска 6i3re eui6ip де орын калмайды.
Б1з журтшылык кылып, окушы талапкёрлер1м1зге жардем бермесек, окыгандарымыз
кебейе алм айды»дейдь Окыганнын кашан да мертебеЫ бшк екенш айкын айтады.
Халкынын б1реудщ колына багынышты болып алыстан орап айткан, жастарга ундеу
салган. Окудын кажетпгш жетщ тусшд1ре бшген.
М.Сералиннщ ётк|щ Мй* еж егпгш мемлекеттж Дума туралы жазган
макаласында eeipece, «Юбилей туралы» деген макаласында керуге болады. Мысалы,
макалада Романов тукымдарынынтакка отыргандарына 300 жыл толатьшына, улкен
юбилей болатынына , оган эр халыктан, онын нпгнде казак халкынан да
баратындарын атайды. Автор сол §к1лдерге peTi келген жерде патшага, TH ic Ti
адамдарга халык мунын айтындар, мына мэселелер туралы етииш етацдер деп
тапсырма бередк
1)Казакстаннан Думага депутат сайланатын болсын; 2) Казак жерше енд!
шеттен переселен келт1руд1 токтатсын; 3) Казак, орыс орналасканнан калган жерд1
казак пайдасына берсш; 3) Мал шаруашылыгын жанама еркендетуге орыспен катар
казактарга да участок беретш болсын; 4) Казакстандагы казынадан сатылатын
жерлерд1 орыспен катар казактын да сатып алуына луксат бер[лс1н;
5) Д1н, мектеп, медресе ашу, народный сот озгерту туралы суралсын дегенд1
айтады.
Акырында «Осы барган мырзалар ездершщ барып, Петерборды Kepin
кайтканына мез болмай, азырак халык пайдасы туралы оны-муны ecKepin кайтса,
дурыс болар едь.. Kenecin, Tn ic ri орындарга мун-муктажымызды айтып, арыз усынса
екен... кез келгенде муктажымызды сураудын уюмет алдьгада eni6ip Tepici болмас
деп ойлаймын»,-дейд1.
Онан сон журналда М.Сералинн1н мемлекетт1к Дума туралы ею макаласы
жарык керген. Осы 6ip макаласында С.Максутов деген деппутаттын сейлеген созш
келт|ред1. Ол : « Г . Думанын сарайындагы кемш1л1ктен баска Г . Думанын езшде де
би!к зор кемшшктер бар. Сол кемшш1ктерд1ц 6ipyiHe 61здщ мусылмандар Tyc ri. 5
жыл шшде Г . Дума аркылы казак далаларына, Туркютан жагьша арналган каншама
зан npoeicrici каралып eTTi. Бул зан каралганда олардан деппутат болмады...» деген.
Мунан кейш автор : «Жогарыда айтылган калыпша сез б1здщ казак салт туркмен
баска Азия халыктарынын Думага караган канша журт im iHfle б1здщ казактын ала
козы да белшш, кеп журт пайдаланып жаткан тецшшдктен куры калуы ,елбетте ,
6 i3 ушш кецшд1 емес...
Бул туралы патшанын e3i де тубшде 6ip турл1 «табдир» хстей алмас. Б1рак
187
А.Ф. Зеинулина, М.С. Мукышев
жыламаган балага емшек бермес деген еыкылды, журт патшалыкган етшш сурау
керек дед1 . . . » %-дедь
Бул келт1рйгген фактшер мен узшяшер патша ушметш мшеу; талап кою. Бул
- патшанын, патша ук*мет1нщ казак женшдеп отаршылдык саясатына куллык кылу
емес. наразылык бширу.
Паззла тусында жариялапып шыгып отырган журнал бетшде патша уюмет!
жене онын саясаты жешнде мунан артык, ашык айтуга болмайтын едь
Mine. М.СералиннЩ Кдзан тецкергсшен бурынгы журналиста кызмет1 мен
«Айкап» журналында шыккан макал аларыныц такырыбы, мазмуны, мвн-жайы осы.
Ягни М.Сералиннщ жалпы алганда , прогресшш агартушы демократ болгапып
айкын сипаттайды. Халкынын eiu6ip халыктан кем болмауы , бэр1мен терезес1 тен
болуын арман еткен жене ашык турде 6ui;iipc бin ген халкынын болашагын ойлаган.
М.Сералиннщ Казан тенкергсшен кейшп, 1918-1928 жылдар арасындагы
журналиспк кьпмет 1 мен «Уш кын», «Ецбекоп казак», «А уыл» газеттершде шыккан
макалаларына келеек, бул кезде де актуальды, манмзды саясат, шаруашылык,
молен нет MoceneJiepi туралы квптеген макалалар жазды. Мысалы, «А уы л»
1923жылгы 5 HOMipiH, 1924 5 HOMipiH, 1925 жылгы 1 немфш карадык. Газеттщосы
11 немфшде М.Сералиннщ ез1 де « Сералиниш Мухамеджаны», «М.Сералин»,
«М .С .», «М ы с ». «М укат» деп кол койган 15 шакты макаласы шыгыпты.
Бул макалаларды такырыбы мен мазмунына карай жштесек, 3 макала
халыкаралык жагдай туралы, 6 макала тарихи мерекелер, саяси меселелер, 6 макала
шаруашылык, моденнет меселелер1туралы .
Журтка мэл1м, казакгын М.Сералин сиякты ерте уакытта окыган, кызмегке
араласкаи бфкатар кызметкерлерние революциянын алгашкы жылдарында epi серинк, ауыткушыл ык. К1мге сенерш бшмей дагдарушылык болды. Сол кездерде кай
ук1метт! жакгауды, калауды 6i&Mefii. BipaK, казак окыгандары орммезжолын тандады.
Непзшен М.Сералин патша уюметшен i epi Совет укшетш жактаган адам. Совет
ук1мет1мен oipre халыкка бостандык келд» деп туешген. Марксизм-ленинизмд!
насихатгаушы, жактаушы болган. Огамделел Мухамеджаннын 1924 жылы, апрельде
жазган «Ленин Ьем улт меселесЬ деген улкен макаласы делел. Бул макалада автор
улт меселесш туешуге, шешуде эр тургн агымдар, Tepic багыттар болганы айта келш,
Лениннщ улт мвселес1 женшдеп жолын туешдередь Жалпы алганда, М.Сералиннщ
журналиетж кызметшщ жаркырай жандана туе in кызган шагы революциядан кейш
басiay алады. Онымен Мухамеджан оган лейin жаза алмады. айта алмады деген птар
калыптаспайды. Революциядан кейш сез бостандыгын, ерювдйгш, ез санасындагы
арман-тшектщ осы жолы уюметпен уштасып жатканын айкын керсете бшД1.
М.Сералиннщ журналист стилшш 6ip ерек шелin - ол ой-пшрш кисынды
188
Вести ик П Г У №4 2002 г.
Филологические науки
келт1ред1: жуйелеп, фаюпмен, мысалмен, макал-метелмен дэлелдеп, encip тшмен
керпсп сездермен суреггеп айтады. Bep i де у л тты к насихатгык эуешмен, угым ды,
кещлге коным ды болып келедь М уха меджали ын макалаларынан жогарыда
келт1ршген мысалдар муны айкын сипагтайды.
Мухамеджан казак тш нде тунгы ш рет «А йкап» журналын шыгарды; халыкка
баспа сез аркылы кызмет е тп . Журнал шыгарудагы максатымыз... тек кана ж урггын
K03i, кулагы болмак едЬ>, - дещц ол.
«А йка п» журналынын кейб1р катесп, кемшшп бола турса да, жалпы алганда,
дем ократтык-агартуш ылык багытта болды, казак тарихьшда прогресшш роль
аткарды: халыктыц санасына, саясат, шаруашылык, мэдениет жактан 6ipa3 эсер e rri.
М. Сералин «А йкап» аркьшы, ез шыгармалары аркылы казак халкыньщ Абай
мен Ыбырай непзш салган жана едебиетшщ XX гасыр басында еркендей TycyiHe
ат салысты. «Топжарган», «Гулхашима»деген поэмалары ез заманьшдагы жаца,
тунгы ш тарихи реалиста, реалиетж-романтикалык поэмалардан саналады.
Совымен, М.Сералин — казак халкынын X X гасыр басындагы epi кернекй
когам кайраткер1, акьшы epi кернеюм журналист
ЭДЕБИЕТТЕР
1. «КазакэдебиетЬ> № 102
2. «Айкап» 1911 жыл, № 1, 12
3. «Айкап» 1912жын,№ 7, 8, 9
4. «Айкап» 1913 ж ыл, № 3
5. «37 Курбандары» 1994 жыл
6. « X X гасыр басындагы казак едебиетЬ.
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
3
Размер файла
225 Кб
Теги
1395, zeynullina, roli, khazakh, mukhishev, jurnalistikasin, damitudagi, seralinnin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа