close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

4516 karibaeva j. k. ahmadieva a. t khazakhstan respublikasinin aleumettik khamsizdandiru khukhigi

код для вставкиСкачать
б 67(5К)
К18
Ж. К. Карнбасва, А. Т. Ахмадиева
КАЗАХСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫ НЫ Ц
ЭЛЕУМЕТТ1К
КАМ СЫ ЗДАНДЫ РУ
ку н ы ры
у
Павлодар
б 67(5К)
б/н
К18 Казахстан Республикасыньщ
элеуметпк камсыздандыру одыгы:
оку куралы
. /К|ураст.: Карибаева Ж., Ахмадиева А.
2017
1096.00
#67
К азакстан Республикасыныц Бш м жэне гылым министрлт
С.Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттж университет!
Мемлекетпк баск;ару, бизнес жэне к^кык факультет
«Кукыктану» кафедрасы
ц а за ц с та н
РЕСПУБЛИКАСЫНЫЦ
0ЛЕУМЕТТ1К
ц а м с ы зд а н д ы ру ц уц ы гы
Оку к^ралы
Павлодар
Кереку
2017
НОБ(ьЫь) 9[
0ОЖ 349.3 (574)
КБЖ 67 (5 Каз)
К 18
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетт1к университетшщ
оку-эд1стемел1к кецес1мен баспага усыпылды
Шшрсарапшылар:
Б.Х. Олжабаев - зац гылымдарыныц кандидаты, С. Торайгыров
ат. Павлодар мемлекеттк университетшщ кдуымд. профессоры;
М. А. Шакенов - зац гылымдарыныц кандидаты, Еуразияльщ
Улттык Университет! доцентшщ м.а.;
С. К. Жетписов - зад гылымдарыныц кандидаты, Инновацияльщ
Еуразияльщ университетшщ профессорыныц м.а.
Кдграстырушылар: Ж. К. Карибаева, А. Т. Ахмадиева
К18 Казакстан Республикасыньщ Элеуметпк камсыздандыру
кукыгы : оку куралы / карает. : Ж. К. Карибаева, А. Т. Ахмадиева.
- Павлодар : Кереку, 2017. - 83 с.
«Казахстан Республикасыньщ Элеуметпк камсыздандыру
кукыгы» оку куралында бершген курсты оку ушш кажегп теориялык
непздер
бер]'лген.
Эку
куралыныц
мазмуны
Казахстан
Республикасыньщ азаматтарын зейнетакымен камсыздандыру жэне
элеуметпк коргауга катысы бар нормативтк-кукьщтык актшерге
непзделед1. Эку куралыныц непзп максаты - окырмандарга
элеумегпк камсыздандыру кукыктарымен танысуга кемектесу.
Магистранттар, студенттер, окытушылар, гимназия, лицей жэне
колледж окушыларына есептелген.
ЭЭЖ 349.3 (574)
КБЖ 67 (5 Каз)
© Карибаева Ж. К., Ахмадиева А. Т., 2017
О С. Торайгыров ат. ПМУ, 2017
Мэл1меттердщ дэдрыстыгы, грамматикалык жэне орфографиялык кателер! ушш
авторлар мен курастырушылар жауап беред!
КЧркпе
Казахстан Республикасы халкыныц эл-аукаты жогарылауы мен
экономикальщ дамуы, норматива кукыктык базасыныц кальгптасуы
жагдайында енбекке жарамсыз азаматтарды элеумегпк коргау
мемлекеттщ элеумегпк саясатыныц басымды багыттарыныц б1р1
болып табылады. Казахстан Республикасыныц Конституциясы КР
азаматтарына жасына келген, наукастанган, мугедек болган,
асыраушысьшан айырылган жагдайда жэне езге де занды непздерде
ец теменгх жалакы мен зейнетакыныц мелшершде элеумегпк
камсыздандырылуына
кепшдш
бершедь
Ер1к'п
элеуметтш
сактандыру, элеумегпк камсыздандырудыц косымша нысандарын
жасау жэне кайырымдылык кетермелешп отьфады.
{^азакстан Республикасы ТМД-да зейнетакы саясатыныньщ
кагидалары мен артьщшыльщтарын тубейгешп езгерткен, ортак
зейнетакы жуйесшен жинактаушы зейнетакы жуйесше откен, ецбекке
жарамсыз азаматтардыц материалдык камсыздандыру мен элеумегпк
кызмет керсетуш кайта караган б1ршцп мемлекет болып табылады.
Казакстан Республикасыныц элеумегпк коргау жуйесшщ непзп
багыты кедейпплшпен курес болып табылады. Мемлекет ецбекке
жарамсыз болып, асыраушысьшан, сонымен катар жумысынан
айырылып калган жагдайда мшдетп элеуметтш сактандыру жуйесш
ашуга белгш б1р ю-шаралар карастырады. Мугедектерд! элеуметтш
калпына келпру жуйесшщ дамуы беютшедо. Мемлекеттщ элеуметтш
коргау саласындагы саясатын журпзу осы саладагы нормативп
кукьщтык базаныц дамуы ескершедо.
Казак;стан Республикасында зацды фактшердщ орнауына
байланысты, азаматтардыц кейбф санаттарыныц ом1р суру децгешн
турактандыру ушш жузеге асырылатын, елшемдер жуйес! деп
тусшшетш элеуметтш камсыздандыру жуйесш калыптастыру процеш
журш жатыр. Элеумегпк камсыздандыру жуйесше барлык
зейнетакылар турш, кептеген жэрдемакылар турш, етемакылык
твлемдерд1, элеуметтш кызмет кврсетуд1, жецшдштер мен жеке
санаттагы азаматтарга керсетшетш кызметтерд1, сонымен б1рге
мемлекетпк атаулы элеуметтгк кемекп де жаткызамыз.
3
1 Элеуметпк камсыздандыру кукыгыиын пэн1, ЭД1С1 жэне
жуйес!
0леуметт1к камсыздандыру эрдайым мемлекет пен когам
ем 1ршдеп непзп эр1 мацызды орынды алып келедь
Ол экономиканыц дамуына тжелей байланысты жэне саясат пен
жумыс ютейтш жэне халыктыц жумыс ктемейтш тобыньщ элеуметпк
эл-аукатымен тыгыз байланысты. Гылымда бул тусйпктщ ею непзп
тужырымдамасы калыптаскан: экономикалык жэне кукыктык.
Кецес 0К1мет1 кезвде элеуметпк камсыздандыру алдымен
жалданбалы ецбек адамдарына (жумысшылар мен кызметкерлерге),
ил одан кешн колхоз мушелерше, балаларга, кепбалалы отбасыларга,
жмлгызбасты аналарга таралды. Кдзакстанныц каз1рп элеуметпк
камсыздандыру зацнамасы жумыссыздарга, мэжбурл 1 коныс
аударушылар мен боскындарга да, ягни, ецбек зейнетакысына кукыгы
жок адамдарга да таралады.
Элеуметпк
камсыздандыру угымы туралы
сурактардан
туындаган кезкарастарды ескере отырып, оньщ каз1рп кездеп
белгшерш аньщтау керек:
1) Кдржыландыру кездерь Элеуметпк камсыздандыруды
каржыландыру арнайы бюджеттен тыс корлардыц: элеуметпк
сактандыру, Казакстан Республикасыныц Мемлекетпк жумыспен
камту коры, сонымен катар мемлекетак бюджет, халыкты элеуметпк
колдаудын республикалык жэне аймактьщ корлары есебшен журедь
2) Кдмсыздандыруга жататын топтар. Олар - ецбекке
жарамсыздар (кэрш п , мугедекпп, ецбек сщ рген жылдары ушш);
асыраушысынан айырылгандар; жукт1 эйелдер; балалар; балалары бар
отбасылар; жумыссыздар; боскын жэне мужбурл1 коныс аударушылар
мэртебесше ие тулгалар; согыс жэне ецбек ардагерлерц радиация
эсершен зардап шеккендер; кугын-сурпнге ушыраган тулгалар.
3) камсыздандыру шарттары. Камсыздандырудыц кандай да б1р
турше деген кукык тек жогарыда керсетшген азаматгардыц белгш б 1р
тобы ушш гана зацда козделген мэн - жайлардыц пайда болуы
жагдайында гана белгшенедь Ол жагдайларга азаматтардыц белгш
б1р жаска жету1, мугедектк, ол1М, азаматтыц туылуы жатады.
Керсетшген жагдайлар кебшесе адамныц ерюнен тыс себептерге
байланысты киын ем1рлж кезенге тап болуына жэне сол кезде
когамныц кемеп ете кажет болган жагдаймен байланысты.
4) К^амсыздандыру максаттары. Мемлекет азаматтарга элеуметпк
камсыздандыру кандай да б1р турш белплеген кезде, белпл! бгр
4
максаттарды кездейщ. Шартты турде оны жакын арадагы, аралык
жэне тушашкп деп белуге болады. Сонымен, жуктшж пен босану
бойынша жэрдемакымен камтамасыз ету кезшде жацын арадагы
мацсат болып, эйел адамды босануга дешн немесе босанганнан кешн
жумы стан босатылган кезецдеп материалдьщ тургыдан колдау
табылады. Аральщ мацсат - ана мен баланьщ денсаулыгына
камкорлык болып табылады. ТупкШктг мацсат - деш сау урпак
тэрбиелеу мен хальщ саныныц есу 1 болып табылады. Алайда,
камсыздандырудыц кез келген туршщ непзп максаты жекелеген
санаттагы азаматтардьщ элеуметтк жагдайын когамныц баска
мушелер1мен тецесиру деп есептеу керек. Расында да, азамат кез
болатын вм 1рл 1к жагдайлар, одан когамныц баска мушелерше
Караганда, эдетте улкен материалдьщ шыгындар немесе косымша
физикальщ, психикальщ, адамагершшк куш-ж 1герд1 талап етедь
Корыта келгенде, элеуметпк камсыздандыру — бул карттардыц,
наукастардьщ, балалардыц, асыраудагы адамдардьщ, асыраушысынан
айырылгандардыц, жумыссыздардыц, когамныц барлык мушелершщ
жеке
ем 1рл 1К
кажеттшктерш
(физикальщ,
элеуметтш,
интеллектуалдьщ) канагаттандыру максатында олардьщ денсаулыгын
коргап, арнайы корлар есебшен ецбек ресурстарын калыпты енд 1ру 1
максаттарында материалдык игшктерд 1 белудщ нысаны.
Элеуметпк
камсыздандырудыц
4
непзп
функциясы:
экономикальщ, саяси, демографияльщ жэне элеуметпк-оцалту.
Экономикалыц функция киын жагдайдайга ушыраган азаматтарга
материалдык комек керсетуден, халык шаруашылыгыньщ жалпы жэне
жекелеген салаларында когамдык ецщрютщ дамуына жэрдемдесуден
кершю табады.
Саяси функция хальщтыц эр турл 1 санаттарыньщ элеуметпк
децгешн тецдесуше, эр адамга лайьщты ем 1р камтамасыз ететш
жагдайлар жасауга багытталган. Ол халыкты элеуметпк коргау
саласындагы когамдык катынастарды турактандыруга багытталган.
Демографиялыц функция хальщ саныныц есуш ынталандыруга,
сау урпактардыц еа м ш молайтуга, азаматтар ем 1ршщ узактыгыныц
осуше эсер етедь
Элеуметтгк цамсыздандырудыц элеуметтш - оцалту функциясы
карт адамдар мен ецбекке жарамсыз азаматтарга тэн кажетпЛ 1ктерд1
канагаттандырумен байланысты. Ол олардыц кукьщтык мэртебесш
сактауга колайлы жагдайлар жасауда жэне барльщ азаматтардыц
денсаулыгын коргауда кершю табады.
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыныц пэшн бслгш б!р 1шю
б!рл1пмен сипатталатын, реттеудщ арнайы тэсшдер 1мен катар
5
кукыктыц осы саласын баска салалардан ажырататын когамдык
катынас топтары курайды.
Осылайша, бул когамдык катынас тобы:
1) Азаматтарды акшалай турде элеумегпк камсыздандыру
катынастары (зейнетакылар, жэрдемакылар, етемакылык телемдер).
2) Эртурл1 элеумегпк кызметтерд1 усыну бойынша катынастар
(карт адамдар, мугедектер, балалар, балалы отбасылар, боскындар
жэне мэжбурл1 коныс аударушыларга элеумегпк кызмет керсету,
медицинальщ кызмет керсету, азаматтардьщ кейб1р санаттарына
жасалатын жевдлдштер).
3) Заци айгактарды белплеумен, сонымен катар, элеумегпк
камсыздандырудьщ кандай да б1р турш жузеге асыру жэне коргаумен
байланысты процедуралык жэне 1с - журпзушшк катынастар.
Керсетшген катынастар б1ршпл 2 топка юретш карым катынастардан алдын - ала журед1, б1рге косылады немесе
туындайды.
6
2 Элеуметпк камсыздандыру кукыгыныц цагидалары
Кукык саласыныц дербесп к керсетюнп болып когамдык
катынастардьщ кукьщтык реттеу пэш мен эдосшщ болуы гана емес,
сондай - ак, бершген сала нормаларыныц мэнш бшдоретш, кукык
субъектшершщ мэртебесш, олардыц кукыктары мен мшдетерш
аныкхайтын жекелеген нормаларды сала жуйесше жинактайтын
арнайы салальщ кагидалардыц болуы да табылады.
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыньщ кагндалары болып
кукьщтык нормаларда б ектлу1 тшс немесе олардын мазмунына сай
келетш, бершген кукыктык нормалар жуйесшщ мэнш, даму
багыттарын аныктайтын жетекнп бастаулар. Каз1рп кезге дешн
элеумегпк
камсыздандырудьщ
кагндалары
бектлген
кодикациялангант акт (зацнама непздер!, кодекс) кабьшданбаган.
Элеумегпк камсыздандыру кукыгыньщ кагндалары немесе оныц
жекелеген бел1мдер1 зейнетакы реформасы багдарламасын макулдаган
Уймет Каулысында, Кдзакстан Республикасыньщ «Мшдетй
элеуметпк сактандыру туралы» Зацында жэне т.б. кершю тапкан.
Казахстан Республикасыньщ «Мшдетп элеуметпк сактандыру
туралы» Занында мшдетп элеуметпк сактандыруды жузеге асырудьщ
келесщей кагндалары бектлген:
Казакстан Республикасыньщ «Мшдетп элеуметпк сактандыру
туралы» Зацында мшдетп элеуметпк сактандыруды жузеге асыру
ушш келес1 кагидалар аньщталган:
1) К^азакстан Республикасыньщ мшдетп элеуметпк сактандыру
туралы зандарын сактау мен орындаудьщ жалпыга б1рдейгнп;
2) элеуметпк телемдерд1 камтамасыз ету ушш колданылатын
шараларга мемлекеттщ кетлдйс берух;
3) мшдетп элеуметпк сактандыру жуйесше катысудыц
мшдеттшп;
4) Зацга сэйкес элеуметпк аударымдарды элеуметпк телемдерге
пайдалану;
5) элеуметпк телемдердщ Занда кезделген шарттар бойынша
МШДеТГШП;
6) элеуметпк телемдердщ мелшерш саралау;
7) мшдетп элеуметпк сактандыруды камтамасыз ететш
мемлекетпк органдардыц кызметшдеп жариялыльщ.
Кагидаларды эрекет ету саласына байланысты былайша Ж1ктейд1:
1) кукыктын барлык салаларына тэн —жалпыкукыктык;
2) салааралык;
7
3) салальщ;
4) салайншк.
Жалпыкукыктьщ кагидалар га: Кдзакстан Республикасында адам
мен азаматтыц кукьщтары мен бостандыктарын тану жэне кепщщк
беру, адам кукыктары мен бостандьщтарыныц эрюмге тумысынан
жазылуы, зац мен сот алдындагы тецдщ; эйелдер мен еркектердщ
кукыгы мен бостандыгы жэне оларды жузеге асыру мумкшджтершщ
тецдш; эрб1р адамныц езшщ мудцелерш коргау ушш б1рлесу
бостандыгына кукыгы; кукьщтар мен бостандьщтарды мемлекетак
коргау кепшдш, соныц 1шшде, сот аркылы коргалуына кукьщ.
Салааралык кагидалар: лайьщты ем1рд1 камтамасыз ету,
отбасыга, ана болуга, экелшке, балалык шакка, мугедектер мен карт
адамдарга мемлекетак колдауды камтамасыз ету, мэжбурл1 ецбекке
тыйым салу жэне т.б.
Салальщ кагидалар: элеуметпк сактандыру кукыгыныц жалпыга
б1рдейшп, корларга салынатын мшдета толемдердщ есебшен
элеуметак камсыздандыру, ецбек втш мен т.б. жагдайларга
байланысты
камсыздандыру
нормалары
мен
жагдайларын
дифференциациялау, ецбек ету мумкшд1гшен айырылган барльщ
жагдайларда
азаматтарды
камтамасыз
ету,
элеуметак
камсыздандырудыц кептурлшхп, жэрдемакы, зейнетакы жэне т.б.
толемдердщ келемшщ ец теменп кункерю дейгешне сэйкестшк.
Салашплйе кагидалар: зейнетакымен камтамасыз ету, эр адам
езшщ жумыс 1стеу кабшетш кариялыкка, мугедектшке, асыраушысын
жэне т.б. жогалткан жагдайда мемлекетак зейнетакымен камтамасыз
етшуге кукыгы; элеум етк кызмет керсетудеп мекен—жайлык,
Колжепмдшк, ерштшш жэне 13ПЛ1КТ1К; медициналык кызмет корсету;
элеуметпк-медицинальщ кемекке кол жетамдшк, денсаулыгынан
айырылган жагдайда азаматтарды элеуметак коргау бойынша ететш
алдын алу бойынша ю - шаралар.
Элеуметак камсыздандыру кукыгы кагидалары зацнамада
МЭТ1НД1К дэлме - дэл беютшмеген кукьщ салаларыныц б1рше жатады.
Элеуметак камсыздандыру кукыгыньщ кагидалары айкындылган
ортак нормативтш кукьщтык акт жок. Сондьщтан осы мэселеш
зертгеушшер элеуметак камсыздандыру кукыгыныц нормаларынан
шыгаруга мэжбур.
Элеуметак камсыздандыру кукыгыньщ кагидалары объективт!
турде калыптаскан когамныц даму заццыльщтарын, экономиканыц
жагдайын сипаттайды, ецбекке жарамсыз азаматтарды материалдык
камсыздандыру саласында мемлекетац
элеуметак
саясаты
мазмунынан туындайды, салага жалпылама сипаттама беред! салага
жалпы сипаттама беруш керсетед1. Олар элеуметнк камсыздандыру
ка'гынастары сипахтамаларыньщ езгеруше байланысты б!реу 1 есгарш,
жацалар пайда болып, колданыстагылар жаца мазмунмен толыгады.
Элеуметтш цамсыздандырудыц жалпылылыгы.
Казакстан Республикасыньщ Конституциясы накты элеуметнк
манызды мэн - жайлардыц басталуына байланысты, элеумегпк
камсыздандырудын белгш б1р турше ие болуга эргамге тепне,
элеумегпк, лауазымдык жэне мулпспк жагдайына, жынысына,
нэсшне, ултына, тшне, дшге кезкарасына, нанымына, тургыльщты
жерше байланысты немесе кез келген езге жагдаяттарга к арамастан
бгрдей жэне теп мумкшдшп беютедо.
Элеуметнк кызмет керсетувд пайдалануга барлык азаматтыц
кукыгы бар. Зад белгш б5р камтамасыз ету турш пайдалануды
шектеуд! карастырмайды, б1рак олар бершеин кезде белиш б!р
шарттар кояды. Эаресе, бул кагида зейнетакымен камтамасыз етуде
толык
1ске
асырылады.
Зейнетакы букш
элеуметнк
Камсыздандыруды ц н е п з ш курайтын, ж.умыс ютеуге кабшеп жок
адамдарга жэне карттарга бершепн элеуметнк камсыздандырудыц ец
кеп тараган турь Ецбекке жарамсыздарга жэне карттарга керсетшейн
барлык баска кемек турлер! мен кызмет керсету олардыц арнайы
кажеттшктерш канагаттандыруга, эдетте зейнетаьдыдан белек
(протездеу), ал кейде оныц орнына (интернат-уйлерде куту)
белгшенген.
Казакстан Республикасында жалпыга б1рдей зейнетакыльщ
кызмет керсету танылган. Зейнетакы туршдеп элеуметнк
камсыздандыруга кукык эр адам ушш танылады жэне ол жузеге
асырылган.
Элеуметнк камсыздандырудыц жалпылылыгы баланы куту мен
тэрбпелеуде мемлекетпк кемекп реттейпн зацнамадан керше
табады. жэне керсеплепн мемлекетпк кемекп реттеупп Казакстан
Республикасы Конституциясыныц 27 бабына сэйкес неке мен отбасы,
ана мен эке жэне бала мемлекеттщ коргауында болады. Казакстан
Республикасыныц «Балалы отбасыларга бершепн мемлекетпк
жэрдемакылар туралы» Зацында, отбасыларда туган балалардыц
эркайсысына жэрдемакы карастырылган: б1рпшп, еюшш, ушшпп
балага —31, 41 айлык есеппк керсеткш; тертшнп жэне одан да кеп
балага —52, 35 айлык есеппк керсетюш.
Камсыздандырудыц жалпылыльщ кагидасы медицинальщ кемек
пен емделуге катысты Казакстан Республикасы Конституциясында
29-бабында
керсейлген.
Медицинальщ
кемек
Казакстан
Республикасыныц барлык азаматтарына,белгш бхр жагдайларда шет
ел азаматтарына,азаматтыга жок адамдарга керсетшедь Медициналык
кемек Казахстан Республикасы барлык азаматтарына, кейбгр
жагдайларда, шетел азаматтарына, азаматтыгы жок тулгаларга
керсетшедь
Салымныц,жаглайдардьщ жэне камтамасыз ету жэрежесшщ
дифференциациялануы ецбек салымы мен кажетшпк себебше
байланысты.
Ецбек улесте, мщтаждык, себептерте байланысты салымдар
дифференциациям, цамсыздандырудыц шарттары мен децгеш.
Дифференциацияньщ жагдайлары объективт! сипатта болуы
мумкш - бул табигаттык - климаттык жагдайлар, зиянды,ауыр жэне
аса кауш'п ецбек жагдайлары немесе кукыктык катынастардыц
катысушыларыныц субъектив'п касиетгерше байланысты, мысалы,
денсаулык жагдайына (эйелдер, кэмелетке толмагандар, мугедектер)
байланысты.
Белгш б1р ецбек етшнщ узактыгына жасы бойынша ецбек
зейнетакысына шыгу кукыгы байланысты. Колайсыз жагдайлардагы
жумыс 1стеу зейнетакы алудыц жецщщктш жагдайларына кукьщ
бередь Жасына байланысты емес белгш б1р арнайы стажга (ецбек
спцрген жылдар) ие адамдарга тагайындау кезшде есепке алган
жумысты калтырган жагдайда ецбек свдрген жылдары ушш
зейнетакы тагайындалады. Белгш б1р узактыгы бар кэшби кызмет
зейнетакыныц ерекше тур1 - ецбек сщ1рген жылдары ушш зейнетакы
алуга непз болып табылады.
Элеуметпк мацызды факторларга ецбек ету кабшетш
жогалтудыц (ецбек жаракатын алу, кэсштш ауру) себептер! жатады.
Элеуметпк камсыздандыру саласындагы азаматтыц кукыгы
мазмунына келес1 шарттар эсер етедк жасы, денсаулык жагдайы,
отбасылык жагдайы, белгш б!р аумакта ем1р суру1, жумыссыз
мэртебесш алуы, жуктшк бойынша, босану мен бала купмше
байланысты демалыс сиякты жэне т.б. жагдайлар эсерш типзедь
Мемлекеттщ элеуметтт камсыздандырудыц децгейт ец
твменгг кунквргс децгешнен кем болмауына кетлдт беру мтдетг
Бул кагида зейнетакы, жэрдемакы, етемакыльщ телемдер
элеуметпк кемекке муктаждардьщ ем1р суру децгешн занмен
белпленген ец теменп кункерю жагдайынан кем болмауьш
турактандырып отьфу керек екешн бщгцредь
Элеуметпк
камсыздандыру
жуйесшдеп
телемдердщ
ешкайсысы мундай децгейден темен болмагандыктан (мысалы,
жасына байланысты ец теменп зейнетакы), бул кагида тэж1рибеде
10
жузеге асырылмайды. Б1рак бул, мемлекет адамга лайьщты ем1р
кепщщпн беру мвдетшен босатылады дегендо бшдормейдо.
Адам элеуметак мацызды деп танылатын мэн-жайларга
байланысты оган муктаж болган жагдайлардагы элеуметак комектщ
КеПШДШ.
Бул кагиданыц непз1 адаммен б укш ем1р бойы шесш журетш
окигалар. Бул - белгш б1р жаска жету, ецбекке кабш еталтн уакытша
немесе туракты, тольщ немесе 1Ш1нара жогалту, отбасынан,
асыраушысынан айырылу, белпл1 б!р салалардагы узак уакыт бойы
КЭС1ПТ1К кызмет], жуктш1к жэне босану, медицинальщ кемект1ц немесе
емделудщ кажетт1Л1Г1, мэжбурл1 кешу, жак;ындарыныц кайтыс болуы.
Бул мэн — жайлар камсыздандырудыц к;андай да б|р Турине
кукыктык пайда болуымен байланысты белпл1 б1р кукьщтык;
салдарлар
тугызатын
заци
фактшерд1ц
рол!н
ойнайды.
Государственная помощь оказывается, когда лицо не способно
трудиться, зарабатывать средства к существованию, нуждается в
дополнительных расходах. Законодательство расширяет перечень
социальных рисков, при наступлении которых гражданин подлежит
защите (например, заражение СПИДом человека медицинским
работником при исполнении служебных обязанностей, утрата
трудоспособности в связи с участием в борьбе с терроризмом).
Мемлекетак кемек адам ецбек ете алмаган, ем1р суруге кажегп
каражат таба алмаган, косымша шыгындары бар жагдайларда
бершедь Зацнама азамат коргауга алынатын элеуметпк тэуекелдердщ
Т131М1Н кецейтуде (мысалы, медицина кызметкершщ кызметпк
М1ндеттер1н1ц орындау барысында адамга ЖИТС жуктыру,
терроризмге карсы курес кезшде ецбекке кабшеттш1пнен айырылу).
11
3 Элеумегпк камсыздандыру кукыгынын кайнар кездер!
«Кукыктыц кайнар козЬ> термиш ею магынага ие. Б1ршппден,
белгш б!р жалпыга мшдегп тэртш ережелершщ туындауына экеленн
ем1рд1ц объективп жагдайлары туснпледо. Бул когамныц элеуметпк —
экономикальщ кажеттшктершен пайда болуы мумюн, баскаша
айтканда, материалдык мэнге ие. Екшпйден, ол мемлекеттщ уэкшетп
органдарыныц кукьщшыгармашылык; кызмеймен байланысты. Бул
жагдайда, ол формальды немесе заци магынада тусппледа
Элеуметпк камсыздандыру кудыгыныц кайнар кездер1 элеуметпк камсыздандыру кукыгыныц пэнш курастыратын кукьщтьщ
катынастар жиынтыгын реттейпн турл! нормативпк кукьщтык
акплер. Нормативпк кукьщтьщ акплердщ нормативпк актшерден
айырмашылыгы, олар кеп мэрте колдануга арналатын жэне
нормативпк реттелген ахуал шецбершде барльщ тулгаларга
колданылуга багытталуы.
Элеумегпк камсыздандыру кукыгынын кайнар кездер1, баска
кукьщ салалары сиякты келес1 белгшер бойынша жжтеледк
1) завды купп;
2) эрекет ету саласы;
3) нормативпк акпш кабылдаган органдар бойынша;
4) акп нысаны бойынша;
5) кукьщтьщ мудделер бойынша. ,
Кукыктыц кайнар кездер1 зандьщ кунп бойынша завдар мен зацга
тэуелд1 акйлерге белшедь Зандар жогары зацдык кушке ие жэне кезкелген баска нормативпк кукыктык акплерге Караганда басымдыгы
бар.
Казакстан Республикасыныц непзп зацы — бул 1995 ж. 30
тамызында кабылданган агымдагы барлык зацдардыц базасы болып
табылатын Казакстан Республикасыныц Конституциясы. Казакстан
Республикасында адамдардыц ецбеп мен денсаулыгы коргалады,
отбасыны, ана болуды, балальщ жэне экелнсп мемлекетпк колдау
камтамасыз етшедь Казакстан Республикасы Конституциясыныц 28
бабына сэйкес эрб1р азаматка жасына келген, наукастанган, мугедек
болган, асыраушысьшан айырылган жагдайда жэне езге де занды
непздерде оган ец теменп жалакы мен зейнетакыныц мелшершде
элеуметпк камсыздандырылуына кешлдж бершедь Ер1кп элеуметпк
сактандыру кетермеленш отырады. Казакстан Республикасыныц
Конституциясыныц 12 бабы адам кукыктары мен бостандьщтары
танылатынын мэл1мдейд1.
12
Казахстан
Республикасыньщ
элеуметпк
камсыздандыру
зацдарына
«Казахстан
Республикасында
зейнетакымен
камсыздандыру туралы» КР 2013 жылгы 21 маусымдагы № 105-У
Зацы, «Казахстан Республикасындагы арнаулы мемлекетак
жэрдемакы туралы» КР 1999 жылгы 5 сэу1рдеп № 365-1 Зацы, «Арал
ошршдеп экологиялык каарет салдарынан зардап шеккен
азаматтарды элеуметак коргау туралы» Кдзакстан Республикасыньщ
1992 жылгы 30 маусымдагы № 1468-ХП Зацын жэне т.б. жаткызуга
болады.
Актшщ
нысаны
бойынша,
элеуметак
камсыздандыру
кукыгыныц кайнар кездер1 заццарга, Жарлык, К? Уюметшщ
каулылары мен еюмдерше, КР Ецбек жэне халыкты элеуметак коргау
Министрлшнщ буйрьщтары мен каулылары жэне т.б. болып белшедь
Эрекет ету саласы бойынша элеуметак камсыздандыру
кукыгыныц кайнар кездер1 республикалык, салальщ, салааралык,
жергшкп жэне локальды деп бетнеда.
Эрекет ету саласы бойынша топтастырудыц б)р тур1 болып,
элеуметпк камсыздандыру туралы зацнаманыц жекелеген нормалары
таралатын тулгалар тобы болып табылады.
Элеуметпк камсыздандыру кукыгы осы кукык саласыныц
кукыктык реттелу сипатына непзделген курдел! заци кайнар коздер
жуйесшен тирады. Элеуметак камсыздандыру кукыгы алуан турл!
когамдык катынастарды камтиды: ащналай телемдер бойынша
катынастар; элеуметпк камсыздандырудыц табиги турлер1 бойынша
катынастар; ю журпзушшк сипаттагы катынастар.
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыкыц кайнар кездершщ к е гтп
мен эртурлшп азаматтардыц элеуметак камсыздандырудыц кандай
да б1р турлерше деген кукьщтары бектлетш, оларды берудщ
талаптары мен шарттары квршю табатын тек кана басты, непзш
калаушы актшерд1 сипаттауга мумкшдпс бередь
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыньщ кайнар кездершщ
б1ршпп тобын хальщаралык келгам - шарттар мен Хальщаральщ
Ецбек уйымыныц конвенциялары курайды.
КР Конституциясыныц 4 бабына сэйкес Республика бекггкен
хальщаральщ шарттардыц Республика зацдарынан басымдыгы
болады. Казакстан катысушысы болып табылатын хальщаралык
шарттардыц Казакстан Республикасыньщ аумагында колданылу
тэрт1б1 мен талаптары Республиканыц зацнамасында айкындалады.
Мацызды орынды 1948 ж. Адам кудыктарынын жалпыга б1рдей
Декларациясы, «Элеуметак саясаттыц непзп максаттары мен
нормалары туралы», «Элеуметпк камсыздандырудагы тецдш
туралы» ХЕУ Конвенциялары иеленед1, оларда емхр суру децгешн
жогарылату экономикалык; дамуды жоспарлаган кезде непзп максат
ретшде
карастырылатын
мацызды
ереже
бектледь
Конвенциялардан баска, ХЕУ усыныстары да мацызга ие болады,
мысалы, 1992 ж. 01.03 кабылданган «Зейнетакымен камсыздандыру
саласында ТМД катысушы - мемлекеттер! азаматтарыньщ
кукыктарын сактау туралы». Б^л келЫмде ТМД мушелер1
зейнетакымен камсыздандыру туралы зацнаманыц саяси уйлеимдтн
етюзу туралы кел1ст1.
ТМД мемлекеттер1 элеуметпк камсыздандыру саласындагы
Кел1С1мге кол койды. Мысалы, 1998 жылгы 12 казанда жасалган
Казакстан Республикасыньщ Уюмет1 мен Ресей Федерациясыньщ
Ук1мет1 арасындагы «Байконыр» кешеншде туратын жэне/немесе
жумыс ютейтш Казакстан Республикасы мен Ресей Федерациясы
азаматтарыньщ элеуметпк кепшд1ктер1 туралы кел1С1М.
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыньщ кайнар кедершщ екшып
тобын 1<,Р Зацдары курайды. Элеумегпк камсыздандыру кукыгы
саласына элеуметпк камсыздандыру кукыгыньщ пэнш курайтын
когамдык катынастар кешенш реттейтш ортак кайнар кездщ жоктыгы
тэн болып табылады. Азаматтардьщ кандай да б!р камсыздандыру
турше деген кукыгы зейнетакымен камсыздандыруды, мугедектер
жэне т.б. элеуметпк кемек керсетуге кешдщк береин, азаматтарды эр
турл! элеуметпк кызмет керсетулермен камтамасыз етуд1 реттейтш
КР зандарында бектлген.
Унпннп топты элеуметпк камсыздандыру саласындагы К.Р
Президент! Жарлыгы айрыкша орын алатын зацга тэуелд! актшер
курайды.
Терннпп топты солардыц 1шшде ерекше орынды элеуметпк
камсыздандыру саласындагы К? Президентшщ Жарльщтары алатын
зацга тэуелд1 актшер курайды.
Терннпп топты элеуметпк камсыздандырудыц жекелеген
турлер1 бойынша (зейнетакы, жэрдемакы, етемакылар) нормативтк
зацдарды колдану тэрпбш, косымша шараларды бекиепн КР
Умметшщ каулылары курайды.
14
4
Элеуметтш
катынастар
камсыздандыру
бойынша
кукы кты к
Элеуметт1к камсыздандыру кукыгыныц нормалары тек кана осы
саланын, кукыктьщ катынастарына эрекет етедь
Элеуметак камсыздандыру бойынша барлык кукыктык
катынастар - буи элеуметак камсыздандыру кукыгы субъектшершщ
заци байланыс жуйесь
Элеуметтш цамсыздандыру бойынша кщьщтыц цатынастар —
бул азаматтардыц (отбасылардыц) элеуметак камсыздандыру,
элеуметак коргау органдарымен зейнетакылар, жэрдемакылар,
элеуметак отемакыларды тагайындау мен телеу мэселелер1 жэне
табиги сипаттагы элеуметак кызмет керсетулерд1 усыну бойынша
элеуметак камсыздандыру кукыгыныц нормаларымен реттелген
элеуметак—камсыздандырушыльщ катынастары.
Бул элеуметак камсыздандыру кук;ыгы субъектшершщ
байланысы, мунда бгр субъект - азамат (отбасы) элеуметак
камсыздандырудыц белгш б1р туше деген кукыгын жузеге асырады,
ал ек1нш1 субъект —элеуметак камсыздандыру органы - бул жузеге
асыруды камтамасыз етуге мшдетп.
Азаматтардыц элеуметак камсыздандырылуыныц барлыгы
олардыц элеуметак камсыздандыру органдарымен сэйкесшше
кукыктык катынастарга (заци байланыска) тусу1 аркылы юке
асырылады. Олар бер1лген кукьщтык катынастардыц субъектшер1
болып табылады. Бул жерде дш кызметкершер1н жэрдемакымен,
зейнетакымен материалдык камсыздандыру ерекшелк болып
табылады.
Элеуметак камсыздандыру бойынша кукьщтык катынастар б!р
субъект - азамат (отбасы) ез1не тиесш! элеуметт1к камсыздарудыц
тур1н талап етуге кукылы болатын, ал баска субъект - элеуметак
камсыздандыру органы оны беруге мшдегп болатын
претензиондык-камсыздандырушылык сипатка ие. Осы кукьщтьщ
катынастар ек1 жакты болып табылады жэне субъектшщ екеу1 де
кукыктармен М1ндеттерге ие болады.
Элеуметак камсыздандыру бойынша кукьщтык катынастарды
келес1 непздер бойынша топтастырады:
1)
Кукьщтьщ катынастардыц максаттарымен айкындалатын
кукьщтык катынастардыц сипаты бойынша (камсыздандыру тур!н
тагайындау ушш, элеуметак камсыздандыру туралы дауды карастыру
уш1н).
15
2)
Элеуметпк
камсыздандырудыц
турлер1
бойынша
(зейнетакылар, жэрдемакылар, элеумегпк етемакылардыц накты
турлер!).
3) Кукыктык катынастардьщ мерз1мдер1 бойынша (туракты
созылмалы, белг1л1 б1р мерз1мге дешн, б1р ретпк).
Кукыктык катынастар элеуметпк камсыздандырудьщ формалары
бойынша Ж1ктелед1:
1) мемлекетак бюджеттен алынатын элеуметпк камсыздандыру;
2) элеуметпк сактандыру;
3) ер1кт1 сактандырудьщ косымша турлерк
Барлык кукыктык катынастар элеуметпк камсыздандыру
бойынша 3 турге бешнеда:
1) белгшенген зейнетакы, жэрдемакыларды толеу мен
кызметтерд1 табиги турде эрекет жасау аркылы корсету бойынша
непзп (материалдык) кукыктык катынастар;
2) процедуралык кукыктык катьшастар —элеуметпк камсыздандырудыц
белгш бГр турш беру жэне осы камсыздандыруды тагайындау немесе
тагайындаулан бас тарту ушш заци фактшерщ орнатады;
3) элеуметпк камсыздандыру туралы дауларды шешу бойынша
ю журпзушшк кукыктык катынастар.
Зейнетакы, жэрдемакы, етемакы жэне кызметтер турлер1 канша
болса, материалдык кукыктык катынастар да сонша болады.
Материалдык кукыктык катынастар элеуметпк камсыздандыру
бойынша кукыктык катынастар жуйесшщ непз1 болып табылады.
Процедуралык
кукыктык
катынастар
элеуметпк
камсыздандырудагы материалдык кукыктык катьгнастарга кызмет
керсетш,оларды орнату жэне езгерту ушш кажет.
1с журггзушшк цщьщтьщ катынастар царастырылып
жатцан даудыц екшшг субъектШ кш болып табылатынына
байланысты 2 турде болуы мумкт:
1) азаматтыц (отбасыныц) темен турган органныц ю эрекеттерше
шагым келпрепн элеуметок камсыздандырудыц жогары турган
органымен орнайтын кукыктык катынастар;
2) элеуметпк коргауда жогары турган орган азаматыныц темен
турган органга шагым туаретш кукыктык катынастар;
3) азаматтыц (отбасыныц) сотпен дауды карап, шешу бойынша
орнайтын кукыктык катынастары.
Барлык материалдык кукыктык катынастар камсыздандырудыц
турлерше орай Ж1ктелед1:
1) зейнетакылык;
16
2) жэрдемакылардын, элеуметпк етемакыларыныц
бойынша;
3) элеуметпк кызметтерд) корсету бойынша.
телем1
Тагайындалган зейнетакыны толеу бойынша зейнетакылык
кукыктык; катынастар белшедо:
1) жасына байланысты;
2) ецбек спирген жылдары ушш;
3) эскери кызмет ушш.
Жэрдемакылар жэне элеуметпк етемакыларды толеу бойынша
барлык кукыктык катынастарды жэрдемакылар мен етемакылар
турлер! мен оларды телеудщ мерз1мдер1 бойынша жштейд1:
Б1ржолгы сипаттама бойынша толем:
1) бала туылуына байланысты бершетш жэрдемакы;
2) жерлеуге бершетш жэрдемакы.
Мерз1мд1 толеу бойынша:
1) жуктЫп жэне босануы бойынша жэрдемакылар;
2) жумыска уакытша жарамсыздыгы бойынша жэрдемакылар.
Ай сайынгы толем бойынша:
1) радиациядан зардап шеккендерге теленетш жэрдемакылар;
2) 18 жаска дешнп балалары бар отбасыларга толене'п'н
жэрдемакьшар;
3) жумыссыздьщ ушхн жэрдемакылар.
Элеуметпк етемакыларды толеу бойынша зейнетакылык
катынастар келес1 турлерге Ж1ктелед1:
1)кызметкерге амалсыз акысы теленбейтан демалыс уакыты
уш1н теленепн етемакылар телеу бойынша;
2) ецбек шарты токтатылган кезде пайдаланылмаган
жыл
сайынгы акылы ецбек демалысы уинн етемакы телемш телеу
бойынша;
3) боскандар мен мэжбурл] коныс аударушыларга отемакьшар
телеу бойынша;
4) Арал ец1р1ндеп экологиялык каарет салдарынан зардап
шеккен тулгаларга (отбасыларга) етемакылар телеу бойынша жэне
т.б.
Элеуметок камсыздандыру бойынша кукыктык, катынастардыц
еубьект1С1 болып, субьективт1 кукыктары мен М1ндеттер1 бар оныц
катысушы болып табылады. Элеуметт1к камсыздандыру бойынша
кукыктык катынастардыц субъ ек та болу ушш кукык каб1леттш1к,
эрекет
каб)летт1л1к
жэне
деликт
каб1летт1л1ктен
туратын
КукыксубъектЫкке ие болу сющты алгышарттарыныц болуы керек.
Азаматтыц элеуметак камсыздандыру кукыгы бойынша бул 3
17
кабшеттшк сэйкеспеух мумкш. Мысалы, бала жэрдемакы алуга
едкыгы бар, б1рак ол 1с - эрекетке жэне деликт кабшетппне ие
емеса,сондьщтан элеуметпк камсыздандыру бойынша кукыктык
катынастарга оныц заццы екшдер1 туседь Азаматтыц бул уш
кабшеттшп элеуметпк камсыздандыру кукыгы бойынша сэйкес
келмеу1 мумкш. Мысалы, бала жэрдемакы алуга кукык кабшета,
б1рак ол эл1 эрекетке кабшетс13 жэне деликт кабшетаз болып
табылгандыктан ол ушш элеуметпк камсыздандыру бойынша
кукыктык катынастарга оньщ заццы екшдер1 туседь
Эр азамат элеуметак камсыздандыруга кукылы, б] рак оныц
элеуметпк камсыздандырудыц белгш1 б1р турше деген кукыгы тек
непз1 заццы фактшщ орнауына орай (мугедектк, уакытша ецбекке
кабшетаздок) пайда болады. Медициналык кызмет керсету жэне
емделу сиякты элеуметак камсыздандырудыц турше жалпыга б1рдей
кукык субъектшкке барлык
Элеуметак камсыздандырудыц калган турлершдеп азаматтыц
кукык субъектшш, оныц элеуметак камсыздандыруга кукыгы пайда
болуымен б1р мезгшде туындайды, ейткеш, екеу1 де ол ушш б1рдей
заци фактшщ пайда болуына байланысты (асыраушысыныц
мугедектш, кайтыс болуы).
Азамат б1р уакытта элеуметак камсыздандыру бойынша непзп
кукыктык катынастардыц непзп б1рнеше турше ие болуы мумкш,
мысалы, мугедектш бойынша зейнетакы алу бойынша зейнетакылык
кукыктык катынастыц субъектЫ, уакытша ецбекке кабшетыздк
бойынша жэрдемакы алу бойынша кукыктык катынастыц субъекта
жэне шипажайлык — курорттык емделу бойынша кукьщтык
катынастыц субъекпа болуга кукыгы бар. Б1рак бул оныц элеуметак
камсыздандырудыц барльщ турлерше жалпыга 61рдей кукык
субъектпйкке ие бола алмайтынын
бшд1рмейд1. Ол эр
камсыздандырудыц туршде тек сонымен катар оныц осы
камсыздандыру турше кукыгы пайда болган жагдайда туады жэне осы
кукьщтьщ аякталуымен б1рдей аякталады.
Элеуметак камсыздандыру бойынша кукыктык катынастардыц
субъектшер1, кебшесе, ецбек етуге кабшетшздер, мугедектер, карт
адамадар, балалар, жумыссыздар, боскындар, коныс аударгандар
(оралмандар) болып табылады.
Казакстан Республикасыныц аумагында туратын шетел
азаматтары мен азаматтыгы жок тулгалар, зац немесе хальщаральщ
келю1м-шарт непзшде элеуметак камсыздандыру бойынша
Казакстан Республикасыныц азаматтары сиякты кукьщтарга ие
болады.
18
Элеуметпк камсыздандыру кукыгыныц субъектшер1 - бул осы
камсыздандыру турше элеуметак-камсыздандырушылык кукьщтык;
субъектшкке ие элеуметпк камсыздандыру бойынша кукыктык
катынастардыц катысушысы.
Барлык кукыктык катынастар ею жакты болып табылады,
сэйкесшше олардыц эркайсысы б!р жактыц субъектЫ ретшде
азаматты, ал кейб1р жагдайларда — отбасыны алады. Мысалы,
асыраушысынан айырылу бойынша зейнетакы бойынша кукыктык
катынаста отбасы субъект ретшде болады. Эрб1р элеуметпккамсыздандырушылык кукыктык катынастыц екшып субъектка
ретшде, камсыздандырудыц белгий б\р турш тагайындауга жэне
беруге мшдетп орган болып табылады.
Жэрдемакыларды
тагайындайтын
комиссияныц
кукык
субъектшп процедуралык кукыктык катынастармен шектелед1:
зейнетакыга кукыкты орнататын заци фактшерд1 аныктау жэне оны
тагайындау. Зейнетакыны телеу халыкты элеуметпк коргау
органдарымен жузеге асырылады.
Элеуметак камсыздандырудыц эр турш жузеге асыратын
органдар эр турл1 бола алады: халыкты элеуметак коргаудыц
мемлекетак органдары, жумыспен камту органы (жумыссыздык
бойынша жэрдемакы); денсаулык сактау органы (медициналык кемек
пен емдеу бойынша); бш м беру органы; министрлш жэне
ведомстволык органы (корганыс, 1шю 1стер, улттьщ кау1пс1зд1к);
жергш1кт1 бшпк органдары жэне жумыс берушйер - белпл1 б!р
кэс1Порындар, уйымдар (жумысшыларга, олардыц отбасьшарына
косымша кемек корсету бойынша).
Белгш б1р зацды фактшерд1 белгшеу бойынша процедуралык
кукыктык катынастарда, ек1нш1 субъект болып, мугедектк факпсш,
оныц себеб1н жэне болган уакытын аньщтайтын медициналык элеуметт1к сараптама (МЭС), сондай - ак, адамныц хабар - ошарсыз
кеткен1н жэне хабар - ошарсыз кеткеннщ кайтыс болу факт1С1н
белгшейт1н сот табылады.
Элеуметак камсыздандыру бойынша кукыктык катынастардыц
объектю! болып, субъект1лер арасындагы зацды байланыс орнату
бойынша, белг1л1 б1р элеуметтчк игш1ктер болып табылады.
Зейнетакыларды, жэрдемакыларды, етемакыларды тагайындау
бойынша процедуралык кукыктык катынастардыц объекпи,
камсыздандырудыц осы турше кукыкты белплеу жэне оны
тагайындау немесе белшн б1р зацды факпш орнату болып табылады.
Материалдьщ кукыктык катынастардагы объект болып,
камсыздандырудыц осы турше кукыкты жузеге асыру болып
19
табылады, ягни, оны акдпалай немесе табиги турде алу болып
табылады
1с журпзуш ш к кукьщтьщ катынастардыц объект1С1 болып,
азаматтыц езшщ элеуметок камсыздандыруга деген кукыгын даулау
табылады.
Элеуметпк камсыздандыру бойынша кукыктык катынастардыц
барлык объект1лер1 азаматка осы кукыктык катынастарды орнатуга
кызмет етед1, сонымен б^рге, олар осы кукыктык катынастагы
субъектшердщ журю - турысы мен эрекет етуш айкындайды.
Элеуметпк камсыздандыру бойынша кукыктык катынастыц эр
турше субъектшердщ арасындагы зацды байланыс пайда болган себеп
бойынша езшщ арнайы объ ек та болады. Сондьщтан, элеуметок
камсыздандыру бойынша кукыктык катынастыц турлерш талдай
отыра, кукыктык катынастыц субъекпсш, объекйсш жэне мазмунын
аньщтау керек. Мысалы, жасына байланысты зейнетакылык кукыктык
катынаста объект ретшде жасына байланысты зейнетакы, мугедектк
бойынша зейнетакылык кукыктык катынаста мугедектнске
байланысты жэрдемакы болады.
Элеумегпк камсыздандыру б ойынша кукьщтык катынастардыц
пайда болуы, озгертшу!, токтатылуыныц непздер! болып заццы
фактшер мен олардыц курамын зацды турде белгшеу болып
табылады. Накты
кукьщты жузеге
асыру бойынша непзп
материалдык кукыктык катынастарды орнатпас бурын, ол кукьщтыц
азаматта
бар
не
жок
екенд1п
аныкталады,
бар
болса,
камсыздандырудыц осы тур1 тагайындалады, егер де жок болса, оныц
белгш1 б1р заццы факт1Н1Ц жоктыгынан тагайындаудан бас тартьшады.
Зацды фактшер - бул накты ем1рл1к мэн-жайлар, окигалар
немесе 1с - эрекеттер.
Элеуметок камсыздандырудагы зацды факплер - бул элеуметок
камсыздандыру
туралы
зацнамада
бектлген,
элеумегпк
камсыздандыру ушш белгш бгр кукыктык салдарлары бар накты
ем1рл1к мэн —жайлар.
Зацды фактшермен камсыздандырудьщ белпл1 б1р тур1 мен
мелшер1не кукьщтыц пайда болуыныц ез1, сонымен катар, осы
кукыкты жузеге асыру жон1ндеп кукыктык катынастыц пайда болуы
мен эрекет ету1 тыгыз байланысты.
Элеуметт1к камсыздандыру бойынша процедуралык жэне ю
журпзуш1Л1К кукьщтык катынастарда зейнетакылар, жэрдемакылар,
етемакылар, кызмет керсетулерд! тагайындау бойынша осы кукыктык
катынастардыц субъектшершщ фактш1 1с - эрекеттер1 лсэне дауларды
ш еш у бойынша ю журпзуш!Л1к эрекеттер! бар.
20
Заци фактшер, кукык нормалары мен кукык субъектшк сиякты,
элеуметтш камсыздандыру бойынша кукыктык катынастардыц
кажегп алгышарттары болып табылады. Тек осы 3 алгышарттыц
б1рдей болган кезде гана элеуметтш камсыздандыру бойынша
кукыктык; катынастар пайда болып, кызмет етедг
Мысалы, жасына байланысты зейнетакымен камсыздандыруда
непзп кукыкты аныктайтын заццы факт жэне сэйкесшше
зейнетакылык кукьщтык катынас болып зейнетакылык жас, ал, баска
мацызды заццы факп болып зацмен талап етшетш жумыс етш болып
табылады.
Элеуметтш камсыздандырудагы б1р заццы факт, б1р жагдайда кукыкты бекггупй, екшпй жагдайда - кукыкты езгертунп, ал ушнпш
жагдайда - кукыкты токтатушы болуы мумкш. А в пенсионном
правоотношении по пенсии по старости данного пенсионера его
смерть является правопрекращающим юридическим фактом.
Мысалы, жасына байланысты асыраушы-зейнеткердщ ел1М1,
оныц отбасыныц асыраушысьшан айырылуына байланысты
жэрдемакыга кукыгы жэне ол туралы зейнетакылык кукыктык
катынастыц пайда болуы бойынша непзп кукыкты бек1туш1 фактю1
болып табылады. Ал, кэрипкке байланысты зейнетакы бойынша
зейнетакылык кукыктык катынаста осы зейнеткердщ ешм! кукыкты
токтатушы заццы факт болып табылады.ылык кукыктык катынастарда
оныц ел!М1 зацды кукыкты токтаушы факп болып табылады.
Непзп курдел1 курамдагы зацды факт азаматтыц бул элеуметтш
камсыздандырудагы кукыгын юке асыруына бастама болады. Ол
сэйкес элеуметпк камсыздандыру бойынша кукьщтьщ катынастардыц
объектю! мен турш аньщтайды.
21
5 Енбек стажы
Элеуметак камсыздандыру саласындагы кептеген кукыктык
катынастардыц пайда болуымен байланысты болатын заци факт ецбек
стажы болып табылады.
Ецбек стажы - бул зейнетакы телеу кезшде есепке алынатын
жумыс пен езге де кызмет кезецдершщ косынды узактыгы. Алайда,
ецбек стажы тек узактыгымен гана емес, сонымен катар жумыстыц
сипатымен жэне ецбек кызмет1 еткен жагдайлармен де (зияндылык,
кауштшк жэне т.б.) сипатталады.
Сонымен, ецбек стажы сандык жэне сапальщ сипатка ие. Ецбек
стажыныц сандык сипаттамасы болып оныц узактыгы табылады.
Сапалык сипаттамасы ецбек кызмет1 жузеге асырылып жаткан
жагдайлар мен кызметтщ сипатын айкындайды.
Сандык жэне сапальщ сипаттамаларга байланысты ецбек
стажыныц келес1 турлер! ажыратылады:
1) жалпы ецбек стажы;
2) ецбек свдрген жылдары упйн;
3) узд1КС1Э ецбек стажы.
Эсыдан корыта келгенде ецбек стажын келес1 топтарга белуге
боалды:
1) жалпы;
2) арнайы;
3 ) уЗД1КС13.
Жалпы ецбек стажы - бул жумыс орнына, уакытына жэне орын
алган узЫстерге карамастан адамныц букш ем1ршдеп ецбек
кызметшщ жалпы (жиынтьщ) узактыгы. Жалпы ецбек стажыныц
мацызы
ете
зор.
0л
эрб1р кызметкерд1 зейнетакылык
камсыздандырудагы басты жагдай болып табылады. Тагайындалатын
зейнетакылардыц мелшер! оныц узактыгына тэуелд1 болады.
Жалпы ецбек стажына косылатын ецбек кызмет1 деген:
1) ецбек шарты (кел1С1м - шарт) бойынша жеке жэне зацды
тулгалар акы телейтгн жумыс;
2) эскери кызмет;
3) арнайы мемлекетак немесе кукык коргау органдарында
кызмет, мемлекетт1к фельдъегерлк кызмет;
4) мемлекетак кызмет;
5) кэс!пкерл1к немесе к1р1с экелет1н баска да кызмет тур1;
22
6) I - топтагы, II - топтагы жалгызшкп мугедекке жэне езгенщ
жэрдем керсетуше муктаж жасына байланысты зейнеткерге, сондай ак 80 жаска толган карт адамдарга купм жасаган уакыт;
7) 16 жаска дешнп мугедек балага купм жасаган уакыт;
8) жумыс 1стемейпн анасыныц жас балаларды багып —куткен,
б1рак эрб1р баласы 3 жаска толганнан аспайтын жалпы жиынтыгы 12
жыл шепндеп уакыт;
9) кылмыстьщ жауапкершшкке непзаз тартылган жэне кугын сургшге ушыраган, б1рак кешн акталган азаматтардьщ камауда
болган, бас бостандыгынан айыру жэне жер аудару орындарында
жазасын етеген уакыты;
10) ецбекке жарамды азаматтардьщ бурынгы КСРО-ньщ уакытша
оккупацияланган аумагында жэне
Отан согысы кезещнде оздер1
баска мемлекетгердщ аумагына зорльщпен апарылган адамдардьщ
(жасына карамастан) сонда болган, фашиспк концлагерьлерде
(геттоларда жэне согыс кезещнде мэжбурлеп устайтын баска да
орындарда усталган уакыты), егер аталган кезеццерде бул адамдар
Отанга карсы кылмыс жасамаса;
11) жумыс ютемейтш согыс мугедектердщ жэне оларга
тецест1р1лген мугедектердщ мугедек болган уакыты;
12) бурынгы кецес мекемелершщ, Казакстан Республикасы
мекемелер1 мен халыкаралык уйымдардыц кызметкерлер1 эйелдерт
(жубайларыньщ) шетелде турган кезец1, б1рак жалпы алганда 10 жыл дан аспауга тшс;
13) офицерлш курамдагы адамдар, прапорщиктер, мичмандар
жэне мерз1мнен тыс аткаратын эскери кызметшшер эйелдерд1ц
мамандыгы бойынша жумыска орналасу мумюнд1п болмаган
жерлерде жубайларымен б1рге турган кезец1, б1рак 10 жылдан аспауга
ти1с;
14) Казакстан Республикасыньщ аумагындагы жэне одан тыс
жерлердеп жогары жэне арнаулы орта оку орындарында,
училищелерде, мектептерде жэне кадрлар даярлау, бш ктш пн
арттыру жэне кайта мамандандыру курстарында, аспирантурада,
докторантурада жэне клиникалык ординатурада, сондай - ак кунд1зп
жогары жэне орта дши оку орьшдарында оку;
15) эскериленд1ршген кузетге, арнаулы байланыс органдарында
жэне
кенкултару
бел1мдер1нде
олардьщ
ведомстволык
багыныстылыгына жэне арнаулы немесе эскери атагынын, болуына
карамастан.
Арнайы ецбек стажы - б ул белгйп б1р жагдайлардагы (ауыр,
зиянды, кау1пт1 жэне т.б.), белгш б!р лауазымдардагы, белг1л1 б1р
23
табиги - климаттык; жагдайлардагы, радиоактивтш ластануга
ушыраган аумактардагы жэне жасына байланысты жэне ецбек
схщрген ж ы л д а р ы ушш теленетш зейнетакылармен жецшдетшген
камсыздандыруга жататын кезецдердеп жумысыныц узактыгы.
Арнайы ецбек стажы жумыстыц жалпы стажынан ажыратылады.
Арнайы ецбек стажыныц жецшдетшген жагдайларда, ецбек сщрген
жылдары ушш теленетш зейнетакылар тагайындауда мацызы зор.
Зейнетакыга шыгудыц мейлшше жецшднсп жагдайлары жер астында,
зиянды ецбек жагдайларында, ыстык цехтарда жумыс ютеген тулгалар
ушш белгшенедь Ортальщтан зейнетакы тагайындау ушш ецбек
стажын жец1лд 1кпен есептеу кезшде мыналар да есепке алынады:
1) урыс кимылдары кезец1нде майдандагы эскер курамындагы
оныц 1Ш1нде эскери борышын етеу кез1ндеп эскери кызмет, сондай ак урыс кимылдары кезещнде партизан отрядтары мен курамаларында
болу, сондай - ак эскери жаракат салдарынан емдеу мекемелер1нде
емдеуде болган уакыт - эскери кызметш 1лерге ецбек Ыщрген
жылдары уш1Н зейнетакы тагайындаган кезде осы кызметоц мерз1м1н
есеп уннн белпленген тэриппен;
2) эскери бел1мдершдеп жумыс, оныц 1Ш1нде ерюн жалдамалы
курам репндеп жумыс жэне Улы Отан согысы жылдарындагы кызмет
- ею есе мелшерде;
3) Улы Отан согысы жылдарында 1941 жылгы 8 кыркуйектен
бастап 1944 жылгы 27 кацтарга дей 1нп коршау кезец1нде Ленинград
каласындагы жумыс - ею есе мелшерде; 4) 12 жастан бастап жэне
одан улкен жастагы азаматтардыц 1941 жылгы 8 кыркуйектен бастап
1944 жылгы 27 кацтарга деюнп коршау кезец1нде Ленинград
Каласында болган уакыты - ек1 есе мелшерде;
4) Улы Отан согысы кезшде баска мемлекеттердщ аумагына
зорльщпен апарылган адамдардыц сонда болган уакыты, фашистж
концлагерьлерде (геттоларда жэне согыс кезец1нде мэжбурлеп
устайтын баска да орындарда усталган уакыты), егер аталган
кезецдерде бул адамдар Отанга карсы кылмыс жасамаса - е й есе
мелшерде; Улы Отан согысы кезшде баска мемлекеттердщ аумагына
зорльщпен апарылган адамдардыц сонда болган уакыты, фашистш
концлагерьлерде (геттоларда жэне согыс кезещнде мэжбурлеп
устайтын баска Да орындарда усталган уакыты), егер аталган
кезецдерде бул адамдар Отанга карсы кылмыс жасамаса - ею есе
мелшерде;
5) зацсыз кылмыстык жауапка тартылган жэне кугын - сурпнге
ушыраган, кей1ннен акталган азаматтардыц камауда болган, бас
бостандыгынан айыру, жер аудару орындарында жазасын етеу, бас
24
бостандыгын шектей отырып мэжбурлеп ецбекке тартылган, арнаулы
коныстандыру орындарында усталган жэне психиатрлык мекемелерде
мэжбурлеп емдеуде болган уакыты - уш есе мелшерде;
6) Семей сьшак полигонына жапсарлас жаткан аудандардагы
1949 жылгы 29 тамыздан бастап 1963 жылгы 5 шшдеге дешнп кезенде
жумыс ютеп, эскери кызмет аткару - уш есе мелшерде; 1963 жылы 6
шшдеденбастап 1992жылгы 1 кацтарга дешнпс 1 б1ржарым есе
мелшерде;
7) алапеске жэне обага карсы мекемелерде, иммундык тапшыльщ
вирусын жуктырган немесе ЖКТБ - мен ауырган адамдарды емдеу
женшдеп жукпалы аурулар мекемелершдеп жумыс - ею есе
мелшерде; сот медициналык сараптама мекемелершдеп жэне емдеу
мекемелершщ патология — анатомияльщ бел1мдершдеп жумыс К^азакстан Республикасыныц Уюмеп беюткен жумыс Т1збеи бойынша
бхр жарым есе мелшерде;
8) толык навигацияльщ кезен 1шшде су келш ндеп жумыс б1р
жыл 1стеген жумыс ушш есептелед);
9) ведомстволык багыныстылыгына карамастан, енеркэсштщ
маусымдьщ салалары кэсшорындарындагы толык маусым шпндеп
жумыс Кдзакстан Республикасыныц Уюмет! бек1ткен тш м бойынша
б1р жылгы жумыс стажына есептелед].
Арнайы ецбек стажыныц ерекше тур 1 болып ецбек с 1Ц1рген
жылдары болып табылады. Белг 1ленген ецбек сщ рген жылдарга
жету кызметкерге жасына карамастан зейнетке шыгу кукыгын
беред1, б^рак ол зейнетакы тагайындалатын жумыстан босатылуы
аркылы жузеге асырылады.
Зацнама ецбек сщ рген жылдары бойынша зейнетакыны
тагайындауга болатын адамдар тобын аньщтайды:
- жерасты жэне ашык тау жумыстарында, шахта мен кен
ошактарында жумыс ютейтш азаматтар;
- эскери кызметкерлер;
- белпл 1 б 1р азаматтык авиациядагы жумыска байланысты;
- Ьша клер органдарында,прокуршура органдарында, кылмыстык аткару
жуйесшде, кеденда органдарда, салыкгык полиция органдарында кызмет егегш
азаматтар;
- кэсшт 1к апаттык - куткару кызмет1ндеп жумыска байланысты;
- кейб 1р баска азаматтарга (космонавттар, спортшылар).
Узд1кс13 ецбек стажы - бул кызметкерд1ц б!р жумыстан
еюнпйсше ауыскан кездеп узш 1с, зацдарда белпленген мерз1мдерден
аспаган жэне кызметтен босату кызметкерд1ц юнэсынан болмаган
жагдайдагы узд1КС1Э ецбек кызмет 1Н1ц узактыгы. Алайда, каз1рп кезде
25
уэд1кс13 ецбек стажы зейнетакылар тагайындау кезде улкен релд1
иеленбейд!. Ецбек стажына енетш жумыс кезецдер1.
Узд1кс1э ецбек стажыныц жалпы жэне арнайы ецбек стажынан
айырмашылыгы оныц курамы болып табылады.
Vзд1кс1з ецбек стажына тек накты жумыстыц узактыгы
косылады. Жалпы ецбек стажынан айырмашылыгы, бул жерде
жецшдекпен есептеу колданылмайды жэне уздказ ецбек стажына
жумыс кез1ндеп мэжбурленген жумыска келмеген1 кес1р1нен зацсыз
жумыстан шыгаруга байланысты жумыстагы узшю! саналады.
26
6 Зейнетакымен камсыздандыру
Зейнетакымен камсыздандыру ецбекке жарамсыз азаматтарды
элеуметпк камсыздандырудыц непзп тур] болып келедь
Азаматтарды зейнетакымен камсыздандыруды кукыктык; реттеу
накты нег1здерд1, шарттарды жэне зейнетакы мелшерш кездейтш
алуан турл1 норматива актшермен жузеге асырылады.
Зейнетакыларды тагайындау мен телеудщ непздер1 мен
шарттарын беютетш непзп норматив™ кукыктык акт болып «К?
зейнетакымен камсыздандыру туралы» КР 2013 жылгы 21
маусымдагы № 105 - V Зацы табылады.
КР зацнамасына сэйкес жасына байланысты зейнетакы
телемдерш тагайындау: 2001 жылгы 1 шшдеден бастап - ерлерге 63
жаска толганда, эйелдерге 58 жаска толганда журпзшедь
Бул орналтылган жас, жумысшылары зейнетке 65 жаста шыгатын
Германия, АКД1, Улыбритания, Австрияга Караганда темен. Норвегия
жэне Данияда зейнетке шыгу жасы - 67 жасты курайды. Зейнетке
шыгу жасын аныктайтын факторлардыц б!р! болып орташа ем1р суру
узактыгы саналады. КР-сында еркектер орташа 60 - 64 жыл, эйелдер
70 - 73 жыл ем1р суредь Казакстандагы орташа ем1р суру
узактыгыныц керсетюпп баска елдерге Караганда б1ршама темен.
Зейнетакы жуйес1 М1ндетп зейнетакылык, мшдетп кэс1би
зейнетакылык, ер1КТ1 зейнетакылык жарнаныц есебшен пайда болган,
мемлекет
каражатынан
тэуелшз,
Зейнетакы
корымен
Каржыландырылады жэне зейнетакылык телемдердщ теленуш
камтамасыз етедь Зейнетакы жуйес1 тольщтай мшдетп зейнетакы
жарналарынан, мшдетп кэсштйс зейнетакы жарналарын, еркта
зейнетакы жарналары есебшен курылатын Зейнетакы корымен
каржыландырылады жэне зейнетакы телемдерш телеуд! жузеге
асыруды камтамасыз етедд. 01.01.1998 ж. КР - сында жаца зейнетакы
жуйес! юке косылды. Зацнамага сэйкес кэсшорынныц юрюшщ 25
пайызы зейнетакыларга аударылатын. Осы 25 пайыз 2 белжке
белшетш, олардыц 15 пайызы Зейнетакы телеу бойынша Мемлекетак
орталыгына, ал, 10 пайызын жумыс берунн жалдамалы жумысшы ез1
тацдаган Жинактаушы Зейнетакы корьшьщ есебше аударатын. Осы
ею жарнаны салу мшдетп болып саналатын. 01.01.2010 ж. ел1М1здщ
ец улкен, аукымды корларыныц б! р! Мемлекетак жинактаушы
зейнетакы коры ашылды. «ЖЗК «МЖЗК» АК (эр1 карай - МЖЗК
немесе кор) б1ршин казакстандык; зейнетакы коры болып табылады.
Оныц непз! каланган кезде кайнар кезшде болган МЗЖК елдеп
27
экономикальщ катынастардыц осы сферасын толыгымен сынап,
байкап керген инфраструктуралык непзш калаушылардыц б1р! болып
табылды. 22.08.2013 ж. «ЖЗК МЖЗК>> АК базасында» «БЖЗК> АК
курылды. «БЖЗК>> АК - есеп берушшк, айкындыльщ, этикалык
тэртш,
муддел1 тулгалардыц
мудцелерш
курмеггеу,
зац
басымдылыгын сактау, ел1М13дщ жумыс ютейтш тургындары
катысушылар болып табылатын адам кукьщтарын сактау
кагидаттарын устанатын элеумегпк жауапты уйым.
Казакстанныц зейнетакы жуйесшде 4 мэселе бар:
1) Зейнетакы келем1 тек хальщаралык стандарттар бойынша гана
томен емес, сонымен катар, мысалы, Ресеймен салыстырганда аз
болып келедь Зейнетакы колем!, зейнетакыдан баска косымша
табысты кажет ететш зейнеткерлер ом1ршщ минималды децгеЙ1н
калыпты турде устап туру уш1н де оте аз.
2) Каз1рп кезде бар корлардыц тшмдш1пшц жет1спеуш1Л1п.
Зейнетакы корыныц ТИ1МД1Л1ПН1Ц теменд1п енд1р1ст1ц кулдырауымен,
жумыс берушшердщ коб|Н1ц салык телеуден жалтаруымен жэне
салыктарды телеуден жалтаратын келецкел1 экономика улес1Н1ц
кепт1пмен тус1нд1ршед1.
3) Зейнетакы ж уйеа каржыландырылатын жалакы корынан кел1п
тусетш салык. Жумыс берушшердщ Зейнетакы корына телейпн
жогары сальщтары адамдардыц жумыска орналасуына улкен кедерп
келт1ред1, ал бул дегешм13 жумысшы куш1Н1Ц келецкел1 нарыгыныц
пайда болуына экел1п согады.
4) Зейнеткерл1к жаска катысты сэйкес келмеуш1л1ктер. Ерлерд1ц
зейнет жасы - 63 жас, эйелдердш - 58 жас. Зейнетакыны толык
мелшерде алу уш1н талап етшетш ецбек стажы ер адамдар ушш - 25
жыл жэне эйелдер уил'н 20 жыл. Осы критерийлердщ кайсысы басты
болып табылатыны белпс1з (жасы немесе енбек стажы). Эскери
кызметнплерде зейнет жасы ецбек стажы 25 жыл болганда ерлер ушш
45 жас.
КР-да табыстары темен отбасыларга теленет1н жэрдемакы жуйес1
бар. Мугедек балаларга, жумыс 1стемейт1Н кепбалалы аналарга
арнайы жэрдемакы теленед1. Бала туылган кезде б!р реток жэрдемакы
бершед!, оныц келем) отбасыныц табысына байланысы жок.
Экологиялык апатка ушыраган аймактарда турып жаткан
азаматтарга да жэрдемакы теленедь Аймактардын 2 категориясы
болады: «дагдарыс алды жагдай» аймагы жэне «экологиялык апаттар
зонасы» аймагы. Аса киын экологиялык жагдай Семей жэне
Кызылорда облыстарында байкалады.
Зейнетакы жуйес! 3 когамдык катынастар топтарынан турады:
28
1) зейнетакы теленетш зейнетакы корларын калыптастыру
бойынша катынастар;
2) когам мушелерше теленетш зейнетакы жэне баска
зейнетакылык телемдерд1 материалдык камсыздандыру бойынша
катынастар;
3) зейнетакымен камсыздандыруды баскару мен уйымдастыру
бойынша катынастар.
«Зейнетакы» созг латын тшнен аударганда толем дегецщ
бщвдредь Зейнетакы - бул тулгаларга зацдарда белгшенген жаска
толган жагдайда, сонымен катар ецбек с1Ц1рген жылдары ушш,
мугедекпгше байланысты, асыраушысынан айырылган жагдайда
жэне т.б. занды фактшер орнаган мэн - жайлар бойынша азаматка
(отбасына) теленепн толем.
Зейнетакылык кукыктык катынастыц орнауы уш1н зацды курам барлык заццы фактшердщ болуы кажет. Олардыц б1реу1Н1ц болмауы
эсер1нен зейнетакылык катынастар пайда болмауы мумкш. Зейнетакы
мелшерг жалакы непз!нде аныкталады жэне б!р айга есептеледь
29
7
Эскери кызметкерлерд1, 1ШК1 1стер органдарыныц,
прокуратура
цызметкерлерш
жэне
т.б.
зейнетакымен
камсыздандыру
Ецбек свдрген жылдары ушш зейнетакы дегешлш - узак кэсштш
кызметше байланысты жэне осы жумыстан бас тарту немесе осы
кызметп аяктауы жагдайында тагайындалатын, азаматтармен
белпленетш ай сайынгы акшалай толем.
Ецбек свдрген жылдары ушш зейнетакы зейнетакы турлершщ
кепттмен сипатталатын енбекик зейнетакьшардыц б1р тур] не жатады
жэне оны алуга кукыгы бар тулгалардыц айкындалган шецбер1мен
ерекшеленед1.
Ецбек свдрген жылдары ушш зейнетакы жасына байланысты
зейнетакы сиякты эрдайым «стаждык» болып табылады. Ецбек
свдрген жылдары ушш зейнетакы деп сэйкес арнайы стажы (ецбек
свдрген жылдары) бар жэне белгш! бхр жаска толган кезде
белгшенетш зейнетакы да аталады.
Ецбек свдрген жылдары ушш зейнетакылар барлык
кызметкерлер уш1н енпзшмеген, тек кана арнайы категорияларга
бершед1. Ецбек с1Ц1рген жылдары уинн зейнетакыныц енпз1лу1 белгш1
б1р кызметт1ц, жумыстыц спецификасымен тус1нд)р1лед1. Узак уакыт
бойы киын жэне жауапты жумысты орындаганнан кей1н, турл1
себептер бойынша, мысалы, кеп жылдар бойы жиналып келген кейб^р
эдеттеп езгерютер мен шамадан тыс психологияльщ жэне
эмоционалды ауыртпашылыктар уш1н, оны эр1 карай орындау
мумк1нд1Г1 эркашан болмауы мумин.
Ецбек с1Ц1рген жьшдары ушш зейнетакыныц максаты — бул
осындай азаматтарды ез1Н1ц бурынгы жумысын жалгастырудан
босатып, ецбек кызмет1Н1ц тольщ токтатылуымен, жалакысы темен
баска жумыска ауысуы салдарынан жогалтып алган жалакысын елеулх
дэрежеде етеу.
К^ызметкерлерд1ц кейб1р категориялары уш1н ецбек сщ1рген
жылдары ушш зейнетакы, жасына байланысты зейнетакыныц
орнында зейнетакылык камсыздандырудыц непзп тур1 болып
табылады (мысалы, ш ю 1стер органдары кызметкерлер1 уш1н).
Мундай
зейнетакылардыц
мелшер!,
жасына
байланысты
зейнетакылардан жогары.
Ецбек сщ^рген жылдары уш1н зейнетакыга кукык берет1н арнайы
ецбек стажыныц узактыгы кей жагдайларда эйелдер мен еркектер
уш!н эр турл!, кей жагдайларда б!рдей болып келед!.
30
Ецбек сщрген жылдары упин зейнетакы - ецбек зейнетакысы.
Оныц келем!, жасына байланысты зейнетакыныц келем1 сиякты да,
ецбек кызметщнщ каншальщты узак болганына жэне жалакысы калай
теленгенше байланысты аныкталады. Осыган байланысты, зейнетакы
децгешн аньщтау ушш, ецбек сщрген жылдары (эдетте жылдармен)
есептеледь
Ецбек сщрген жылдары уинн зейнетакыныц келем1 табыстыц 50
пайызын курайды. Эскери кызметте, арнаулы мемлекетпк жэне
кукык коргау органдарындагы кызметте, мемлекетпк фельдъегерлк
к;ызметте жиырма бес жылдан артык ецбек сщрген жылдарыныц
эрб1р толык жылы ушш тагайындалган ецбек сщрген жылдары ушш
зейнетакы телемдершщ мелшер1 - акшалай камтылымыныц ею
пайызына, кызметтен босатылган кун1не жинакталган ецбек етшнщ
эрб1р толык жылы уш1Н б1р пайызына улгайтылады.
Кызметтен босатылган кунше жинакталган жиырма бес жьшдан
асатын жалпы ецбек етш1Н1ц эрб1р толык жылы ушш тагайындалган
зейнетакы телемдершщ молшер! акшалай камтылымыныц б1р
пайызына улгайтылады.
Ецбек с1Ц1рген жылдары ушш зейнетакы алуга:
1) эскери кызметте, арнаулы мемлекетпк жэне кукык коргау
органдарындагы кызметте, мемлекетпк фельдъегерлш кызметте
кемшде жиырма бес жыл ецбек сщрген жэне кызметтен босатылган
кезде кызметте болудыц шектх жасына толган;
2) эскери кызметте, арнаулы мемлекетпк жэне кудык коргау
органдарындагы кызметте, мемлекетпк фельдъегерлш кызметте
кемшде жиырма бес жыл ецбек сщрген, штаттыц кыскартылуына
немесе ез ерю бойынша немесе денсаульщ жагдайына байланысты
кызметтен босатылган;
3) жиырма бес жэне одан да кеп жыл жалпы ецбек етш бар, оныц
кемшде он ею жылын жэне алты айын уэш1сс13 эскери кызмет,
арнаулы мемлекетпк жэне кукык коргау органдарындагы кызмет,
мемлекетпк фельдъегерлк кызмет курайтын жэне эскери кызметте,
арнаулы мемлекетпк жэне кукык коргау органдарындагы кызметте,
мемлекетпк фельдъегерлк кызметте болудыц шект1 жасына толуына
не штаттыц кыскартылуына немесе денсаульщ жагдайына байланысты
кызметтен босатылган эскери кызметшшердщ (мерз1мд1 кызметтеп
эскери кызметшшерден баска), арнаулы мемлекетпк жэне кукык
коргау
органдарыныц,
мемлекетпк
фельдъегерлк
кызмет
кызметкерлершщ ецбек сщрген жылдары ушш зейнетакы телемдерш
алуга кукыгы бар.
31
2012 жылдьщ 1 кацтарынан арнулы атак;, сыныптьщ шендерге ие
болу мен нысандык кшм киюге кукыгы жойылган адамдар тобы:
1) эскери кызметте, арнаулы мемлекетак жэне кукык коргау
органдарындагы кызметте, мемлекетак фельдьегерлш кызметте
кемшде жиырма бес жыл ецбек слщрген жэне арнаулы атактарга,
сыныптык шендерге ие болу, сондай-ак нысанды кшм киш журу
кукыктары жойылган кезде нркелген арнаулы атак, сыныптык шен
бойынша кукык коргау кызметшде болудыц шект1 жасына сэйкес
келетш жаска толган;
2) эскери кызметте, арнаулы мемлекетак жэне кукык коргау
органдарындагы кызметте, мемлекетак фельдъегерл1К кызметте
кемшде жиырма бес жыл ецбек ащрген, штаттыц кыскартылуына не
ез ерю бойынша не жумысын жалгастыруга кедерп келт1ретш
денсаулык жагдайы салдарынан аткаратын кызметше немесе
орындайтын жумысына сэйкес келмеуше байланысты кызметтен
босатылган;
3) жиырма бес жэне одан да коп жыл жалпы ецбек етш бар,
оныц кемшде он ею жылын жэне алты айын узшюыз эскери кызмет,
арнаулы мемлекетак жэне кукык коргау органдарындагы кызмет,
мемлекетак фельдъегерлк кызмет курайтын жэне штаттыц
кыскартылуына не жумысын жалгастыруга кедерп келт1ретш
денсаулык жагдайы салдарынан аткаратын кызметше немесе
орындайтын жумысына сэйкес келмеуше байланысты кызметтен
босатылган не арнаулы атактарга, сыныптык шендерге ие болу,
сондай-ак нысанды кшм кшп журу кукыктары жойылган кезде
'пркелген арнаулы атагы, сыныптык шен1 бойынша кукык коргау
кызмет1нде болудыц шекп жасына сэйкес келепн жаска толган
арнаулы атактарга, сыныптык шендерге ие болу жэне нысанды кшм
КИ1П журу кукыктары 2012 жылгы 1 кацтардан бастап жойылган
адамдардыц ецбек С1щрген жылдары уш1н зейнетакы телемдерш алуга
кукыгы бар.
32
8
Бйрыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц курылымы
жэне кызметшщ уйымдастырылуы
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры мшдетп зейнетакы
жарналарын, мшдетп кэсштш зейнетакы жарналарын, ер1кп
зейнетакы жарналарын тартуды жузеге асырады жэне зейнетакы
телемдерш жузеге асыруды камтамасыз етедь
Б1рьщгай жинактаушы зейнетакы коры акционерлк когам
нысанында курылады, коммерциялык емес уйым болып табылады.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыньщ атауы «б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы коры» деген сездерд! камтуга тшс.
Б[рьщгай жинактаушы зейнетакы корыньщ атауында «БЖЗК)>
деген аббревиатураны пайдаланып, оныц атауын кыскартуга жол
бершедь
Кдзакстан Республикасыньщ Уюмет1 б1рыцгай жинактаушы
зейнетакы корыньщ жалгыз акционер: болып табылады.
Казакстан Республикасыньщ Умметше тиесш б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корыныц акцияларын сен1мгерл1к баскаруды
Казахстан Республикасыньщ Улттьщ Баню жузеге асырады.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц директорлар кецесшщ
курамына дауыс беру кукыгымен туракты непзде уэк1летт1 органныц
екпп К1ред|.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц:
1) ер1кт1 зейнетакы жарналарын тартуга;
2) ез1нщ кызмей уш1н комиссиялык сыйакы алуга;
3) зейнетакымен камсыздандыруга байланысты мэселелер
бойынша Казакстан Республикасыньщ зацнамасында козделген
тэрт!ппен сотта салымшыныц (алушыныц) муддес1н б1ЛД1руге;
4) езшщ муктажы уш1н иемденген мул1кт1 жалга беруге;
5) филиалдар мен окшджтер ашуга;
6) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
кагидаларына сэйкес взге де кукыктарды жузеге асыруга кукыгы бар.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры мшдетп:
1) мшдетп зейнетакы жарналарын, мшдетп кэсштш зейнетакы
жарналарын тартуга;
2) К,азакстан Республикасыньщ Уюме'п белплеген тэрпппен
алушыларга зейнетакы толемдергн жузеге асыруга;
3) зейнетакы жинактарын жэне телемдерш жеке есепке алуды
жузеге асыруга;
33
4) атына жеке зейнетакы шоты ашылган жеке тулгага жеке
зейнетакы шоты ашылган куннен бастап кез келген сурау салынатын
кунге оныц сурау салуы бойынша зейнетакы жинактарыныц жай куш туралы акпаратты акы алмай беруге, сондай - ак КР
Зейнетакымен камсыздандыру туралы Зацныц 57 бабында квзделген
ережелерд1 ескере отырып, оныц зейнетакы жинактары туралы
акпаратка колженмдшпнщ электрондык жэне взге де тэсшдерш
камтамасыз етуге мшдетп.
Б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы
корыныц
зейнетакы
жинактарыныц жай - куш туралы акпаратты беру тэсип б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы кагидаларында
айкындалады.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры салымшыга (алушыга)
агымдагы жылгы 1 кацтардагы жагдай бойынша жеке зейнетакы
шотында акша болмаган немесе салымшы (апушы) б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы кагидаларына сэйкес
тургылыкты жершщ езгергеш туралы б1рыцгай жинактаушы
зейнетакы корына хабарламаган жагдайларда еткен жыл ушш
зейнетакы жинактарыныц жай - куш туралы акпарат Ж1бермейд1;
5) уэкшетп органныц нормативпк кукьщтык акпсшде
белгшенген тэрпппен жэне мерз1мдерде зейнетакы активтер1 есебшен
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы
корыныц
инвестициялык
портфелшщ курылымы туралы мэл1меттерд1 букаралык акпарат
куралдарында, оныц шлнде езшщ интернет - ресурсында жариялауга;
6) салымшыларга (алушыларга) зейнетакы жуйесшщ жумыс
1стеу1 жэне инвестициялык поргфельд! баскару жен1ндеп кызмет
мэселелер1 бойынша етеус1з консультациялык кызметтер керсетуге;
7) салымшыныц (алушыныц) зейнетакы жинактарыныц жай куш туралы акпараттыц купиялылыгын камтамасыз етуге;
8) Казакстан Республикасыньщ зейнетакымен камсыздандыру
туралы зацнамасын жэне б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц
зейнетакы кагидаларын бузганы уш1н Казакстан Республикасыньщ
зацдарына сэйкес жауапты болуга;
9) салымшыныц (алушыныц) зейнетакы жинактарын осы Занда
жэне уэюлетт! органныц нормативтш кукыктык акт1С1нде кезделген
тэртшпен сактандыру уйымына аударуга;
10) Казакстан Республикасыньщ Улттык Банк1мен зейнетакы
активтер1н сен1мгерл!к баскару туралы шарт жасасуга;
11) салымшыныц (алушыныц) ергкп зейнетакы жарналары
есеб1нен зейнетакы жинактарын осы Зацда жэне уэкшетп органныц
34
норматив'пк кукьщтык; акпсшде кезделген тэртшпен ер1кт1
жинактаушы зейнетакы корына аударуга;
12) букаральщ акпарат куралдарында уэюлетп орган белплеген
жэне Казакстан Республикасыныц бухгалтерлш есеп пен каржылык
есептшк туралы зацнамасында белпленген тэртшпен жэне
мерз1мдерде каржылык есептшк пен аудиторлык есепп, уэюлетп
орган айкындаган тэртшпен езге де есептшк пен езшщ кызмет1
туралы акпаратты жариялауга жэне езшщ интернет - ресурсында
орналастыруга мшдетп. Буп ретте, б1рыцгай жинактаушы зейнетакы
корына жарналар бойынша табыска кепщщктер немесе уэделер
камтылган акпаратты, сондай - ак Казакстан Республикасыныц
зацнамасында тыйым салынган езге де мэл1меттерд1 жариялауга жол
бершмейдц
13) Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
активтерш баскару жен1ндеп кецест1ц карауы ушш б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корыныц кызмет1 туралы жьш сайынгы есепп
усынуга;
14) ез1Н1ц барлык салымшыларына (алушыларьша) тецдей
жагдайларды камтамасыз етуге;
15) Казакстан Республикасыныц орталык аткарушы органы
айкындайтын тэрт1ппен салымшылардыц (алушылардыц) жеке
зейнетакы шоттары туралы Мемлекеток корпорациямен акпарат
алмасуды жузеге асыруга;
16) езшщ кызмет1нде сертификатталган жабдык пен
багдарламалык камтамасыз етуд1 пайдалануга;
17) акпарат сактауга арналган резервт1к орталыгыныц болуы;
18) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры езшщ кызметшде
пайдаланатын
акпараттык,
коммуникациялык жуйелер
мен
технологияларды коса алганда, кем1нде уш жылда б!р рет
багдарламалык - техникалык камтамасыз ету аудитш журпзуге;
19) 1ШК1 аудит кызмет1Н1ц болуы М1ндетт1.
Салымшылардыц (алушылардыц) кукыктары мен мудделер1н
коргау максатында б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корына:
1) Зацда кезделген кызмет турлерш коспаганда, езге кэс1пкерл1к
кызметт1 жузеге асыруга;
2)
зейнетакы
активтерш
Казакстан
Республикасыныц
зацнамасында кезделмеген максаттарга пайдалануга;
3) республикалык бюджет туралы занда тшси каржы жылына
белпленген айлык есеппк керсетгаштщ 100 еселенген мелшершен
аспайтын сомада ез1Н1ц кызметкерлер1не каржылай кемект!
35
пропаганда, б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыньщ менншеп
активтер1 есебшен етеуЫз непзде каржылай кемек керсетуге;
4) зейнетакы жэне (немесе) меш ткп активтерд! кепшге беруге;
5) акциялардан баска, багалы кагаздарды шыгаруга;
6) карыз каражатын тартуга;
7) карыздарды кез келген тэсшдермен беруге;
8) кез келген турдеп кешлгерлктер мен кешлд1ктерд1 беруге;
9) б1рьщгай жинактаушы зейнетакы корымен ецбек шартын не
Улттык пошта операторымен шарт жасаспаган тулгаларды осы
баптыц 9 - тармагыныц 6) тармакшасында корсетшген мшдеттерд1
орындау ушш тартуга;
10) уэюлетп органныц нормативнк кукыктык аюпсшде
белгшенген жагдайларды коспаганда, зацды тулгалар куруга жэне
оныц кызметше катысуга тыйым салынады.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтерш
сешмгерлш баскаруды Казакстан Республикасыньщ Улттык Баню мен
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры арасында жасалатын
сен1мгерл1к
баскару
туралы
шарт
непзшде
Казакстан
Республикасыныц Улттьщ Баню жузеге асырады.
Казакстан
Республикасыныц
Улттьщ
Банк1
активтерд1
инвестициялык баскаруга арналган шартка жэне Зацга сэйкес езше
сен1п тапсырылган зейнетакы активтерш баскаруга кажетп 1с кимылдарды жасауды баска тулгага тапсыра алады. Бул ретте
сен1мгерл1к баскарушы 031 тацдап алган сен1м бшд1р1луш1Н1Ц ю эрекет! уш1н оны ез! жасагандай жауап беред1.
Казакстан Республикасыныц Улттык корын баскару жен1ндеп
кецестщ б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
активтерш баскару бел1пндеп функциялары:
1) баскару тш мдш тн арттыру бойынша усыныстар эз1рлеу;
2) инвестициялау багыттары бойынша усыныстарды карау жэне
эз^рлеу;
3) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
активтершщ
есеб1нен
сатып алуга руксат етглген каржы
куралдарыныц Т1збес1н айкындау бойынша усыныстарды эз1рлеу;
4) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц кызмет1 туралы
жыл сайынгы есепт1 карау болып табылады.
Инвестициялык декларация б1рыцгай жинактаушы зейнетакы
корыныц зейнетакы активтер1 есебшен сатып алуга руксат етшген
каржы куралдарыныц Т1збес1 ескер1ле отырып жасалады.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтерш
баскару женшдеп кецес ^азакстан Республикасы Улттьщ Банюн1ц
36
консультативпк - кецеспл органы болып табылады. Б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтерш баскару
женшдеп кецес туралы ереже жэне оныц курамы Казакстан
Республикасыньщ Улттык Баню Баскармасыныц шеш1м1мен
бек1Т1лед1.
Б1рынгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтерш
баскару женшдеп кецестщ курамына:
1) Казакстан Республикасы Уюмепнщ ею екш;
2) Казакстан Республикасы Парламенпнщ ею депутаты;
3) Казакстан Республикасы Улттык Банюнщ ею екш;
4) Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
активтерш баскару женшдеп кецес мушелершщ жалпы саныныц отыз
пайызынан саны кем болмайтын тэуелаз сарапшылар юредь
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы коры мен салымшылардыц
(алушылардыц) кукыктарын, мшдеттерш, жауапкершш1пн жэне езге
де кукыктык катынастарын белплейпн М1ндетт1 зейнетакы
жарналары, м1ндетт1 КЭС1ПТ1К зейнетакы жарналары есебшен
зейнетакымен камсыздандыру туралы шарттарды Казакстан
Республикасыньщ Уюмет1 беютепн б|рыцгай жинактаушы зейнетакы
корыныц зейнетакы кагидаларыныц непзшде б|рыцгай жинактаушы
зейнетакы коры эз1рлейд1.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корында жеке зейнетакы
шотын ашу б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
кагидаларында кезделген нысан бойынша жасалган салымшыныц
6ТШ1Ш1 нег131нде жузеге асырылады.
Салымшыныц жеке зейнетакы шотын ашу туралы етшпп
непзхнде б|рыцгай жинактаушы зейнетакы коры мшдетп зейнетакы
жарналары, мшдетп кэсшик зейнетакы жарналары есебшен
зейнетакымен камсыздандыру туралы шарт женшдеп мэл1меттерд1
мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсштж зейнетакы
жарналары есебшен зейнетакымен камсыздандыру туралы шарт
жасаскан жеке тулгалардыц б^рыцгай Т131мше енг1зу уш1н
Мемлекетак корпорацияга электрондык хабарлама Ж1беред 1.
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц Мемлекетак
корпорациядан мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсшпк
зейнетакы жарналары есебшен зейнетакымен камсыздандыру туралы
шарт женшдеп мэл1меттерд1 мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп
кэсшик зейнетакы жарналары есебшен зейнетакымен камсыздандыру
туралы шарт жасаскан жеке тулгалардыц б1рыцгай п з1мше енпзшгеш
туралы электрондык хабарламаны алган куннен бастап, салымшы
м1ндета зейнетакы жарналары, мшдетп кэсшик зейнетакы
37
жарналары есебшен зейнетакымен камсыздандыру туралы шартка
косылган болып есептеледь
Б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтер!
Казакстан Республикасыныц Улттык Бани мен б1рыцгай жинактаушы
зейнетакы коры арасында жасалатын кастодиандык шартка сэйкес
Казакстан Республикасыныц Улттык Банкшдеп шоттарда сакталады
жэне есепке алынады. Казакстан Республикасыньщ Улттык Баню
б^рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтерш
есепке алу жэне сактау максатында уэюлетп орган айкындайтын
шетелдж кастодиандарда шоттар ашуга кукылы. Казакстан
Республикасыныц Улттык Баню б1рыцгай жинактаушы зейнетакы
корыныц зейнетакы активтершщ нысаналы орналастырылуын
бакылауды уэюлетп органныц нормативтж кукьщтык акпсшде
белпленген тэртшпен жузеге асырады. Казакстан Республикасыныц
Улттьщ Баню зейнетакы активтерш шогырландыру, оларды
орналастыру, инвестициялык табыс алу женшдеп барлык
операцияларды уэюлетп органныц нормативтк кукыктык актюшде
белпленген тэртшпен есепке алуды журпзед1 жэне б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корын оныц шоттарыныц жай - куш туралы
ай сайын хабардар етедь
Мшдетп зейнетакы жарналары салымшыларыныц, ездер1 упин
мшдетп кэспгпк зейнетакы жарналары аударылган жеке тупгалардыц,
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корынан алушылардыц:
1) ездершщ зейнетакы жинактарыныц жай - куш туралы акпарат
алуга;
2) б!рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц шеппмше,
эрекетше (эрекетшздшше) сот тэрт1б1мен шагымдануга;
3) зейнетакы телемдерш жузеге асыру кезше Казакстан
Республикасыныц зацнамасында белпленген тэртшпен б1рыцгай
жинактаушы зейнетакы корынан зейнетакы телемдерш алуга;
4) ездершщ зейнетакы жинактарын Казакстан Республикасыныц
зацнамасына сэйкес мурага калдыруга;
5) ездершщ зейнетакы жинактары есебшен сактандыру
уйымымен зейнетакы аннуитет1 шартын жасасуга;
6) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корымен жэне (немесе) ерши
жинактаушы зейнетакы корымен ержтг зейнетакы жарналары есебшен
зейнетакымен камсыздандыру туралы шарт жасасуга;
7) Казакстан Республикасыныц зацнамасына сэйкес езге де
кукьщтарды жузеге асыруга кукыгы бар.
Мшдетп зейнетакы жарналарын телеу женшдеп кукыктык
катынастарга катысуга:
38
1) нысанасы жумыстарды орындау (кызметтер керсету) болып
табылатын азаматтьщ-кукыктык шарттар бойынша жумыстарды
орындайтын;
2) Казакстан Республикасындагы халыкаралык уйымдардьщ
окщщктершде, шет мемлекеттердщ Казакстан Республикасында
аккредиттелген дипломатиялык екщцктершде жэне консулдык
мекемелер1нде жумыс ютейтш;
3) К^азакстан Республикасынан тыс жерлерде жумыс ютейтш
Казакстан Республикасыньщ азаматтары кукылы.
Мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсшпк зейнетакы
жарналары есебшен зейнетакымен камсыздандыру туралы шартка
косылу ушш жеке тулга б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корына
мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсштйс зейнетакы
жарналары есебшен жеке зейнетакы шотын ашу туралы отшил беруге
мшдетп.
Жеке тулгада мшдетп кэсшпк зейнетакы жарналарын есепке алу
ушш б1рьщгай жинактаушы зейнетакы корында ашылган жеке
зейнетакы шоты болган жагдайда, мшдетп кэсштнс зейнетакы
жарналарын есепке алуга арналган жеке зейнетакы шотын ашуга
кайта ет1Н1Шбершмейдь
М1ндетт1 зейнетакы жарналарыныц салымшылары, ездер1 ушлн
М1ндетт1 КЭС1ПТ1К зейнетакы жарналары телен ген жеке тулгалар жэне
б 1рьщгай жинактаушы зейнетакы корынан зейнетакы телемдерш
алушылар:
1) б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыньщ мшдеттемелерш
орындауга эсер ететш езгер1стер болган куннен бастап кунпзбелш он
кун 1Ш1нде Казакстан Республикасыньщ Уюмен белгшеген тэрнппен
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корына осындай барлык езгерютер
туралы хабарлауга;
2) зейнетакылык аннуитет1 шартын жасасуга;
3) К,азакстан Республикасыньщ зейнетакымен камсыздандыру
туралы заннамасына сэйкес озге де м1ндеттемелерд1 орындауга
мшдетп.
Агенттердщ Мемлекетпк корпорациядан кызметкерд1н; жеке
зейнетакы шотыныц бар екенд1п туралы растаманы К^азакстан
Республикасыныц Ук1мет1 айкындайтын тэрт!ппен алуга кукыгы бар.
А генттер М1ндетт1 зейнетакы ж арналарын ж эне м ш д е т п кэсш п к
зейнетакы ж арналары н уакты лы есептеуге, устап калуга (есепке
ж азуга) ж эн е б1рыцгай ж инактауш ы зейнетакы коры на телеуге
М1ндетп.
39
Ерши
зейнетакы
жарналары
есебшен
зейнетакымен
камсыздандыру туралы шарт б!рынгай жинактаушы зейнетакы коры
мен салымшы (алушы) арасында ершй зейнетакы жарналары есебшен
зейнетакымен камсыздандыру туралы улгЫк шартка сэйкес жазбаша
нысанда жасалады.
Ер1кт1
зейнетакы
жарналары
есебшен
зейнетакымен
камсыздандыру туралы шартты жасасу тэриб1 мен оньщ улгшк
нысаны уэкшетп органньщ нормативик кукыктык акисшде
белгшенедь
Мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсшик зейнетакы
жарналары
жэне
ерпси
зейнетакы
жарналары
есебшен
калыптастырылган зейнетакы активтер1 комиссияльщ сыйакы
шегерше отырып, зейнетакы жарналарын, инвестициялык юрюи,
ешмпул жэне залалдардыц орнын толтыру ретшде тускен каражатты
камтиды.
Жеке жэне зацды тулгалардыц мшдетп зейнетакы жарналары,
мшдетп кэсшик зейнетакы жарналары жэне ерши зейнетакы
жарналары есебшен калыптастырылган зейнетакы активтерше
кукыктары Зацца кезделген заттык кукыктар катарына жатады.
Салымшыныц (алушыныц), Мемлекетпк корпорацияныц,
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корыныц, кастодиан —банктщ жэне
инвестициялык портфельд1 баскарушыныц борыштары бойынша
мшдетп зейнетакы жарналарына, мшдетп кэс1пт1к зейнетакы
жарналарына, есхмпулдарга, зейнетакы активтер1 мен зейнетакы
жинактарына тыйым салуга немесе он/прш алуды колдануга, оныц
1Ш1нде санамаланган субъектшер таратылган жэне (немесе) банкрот
болган жагдайларда, жол бершмейдь
Мшдетп зейнетакы жарналары, мшдетп кэсшик зейнетакы
жарналары
жэне
ерши
зейнетакы
жарналары
есебшен
Калыптастырылган зейнетакы активтер1 тек кана:
1) избесш уэкшетп орган айкындайтын жэне инвестициялык
декларацияда айкындалатын каржы куралдарына орналастыруга;
2) К^азакстан Республикасыньщ зацнамасына сэйкес зейнетакы
телемдерш жузеге асыруга;
3) Зацца жэне уэкшетп органныц нормативик кукыктык
актюшде кезделген тэрпппен зейнетакы аннуитеи шарты бойынша
зейнетакы жинактарын сактандыру уйымына ауыстыруга;
4) ер1кп зейнетакы жарналары есебшен зейнетакы жинактарын
б1рыцгай жинактаушы зейнетакы корынан ер1ки жинактаушы
зейнетакы корына, ерхкт1 жинактаушы зейнетакы корынан б|рынгай
жинактаушы зейнетакы корына, сондай - ак бгр ерхкн жинактаушы
40
зейнетакы корынан баска ерйсп жинактаушы зейнетакы корына
ауыстыруга;
5) кате есепке жаткызылган зейнетакы жарналарын жэне езге де
кате есепке жаткызылган акшаны кайтаруга;
6) б 1рьщгай жинактаушы зейнетакы корына, ер1кт1 жинактаушы
зейнетакы корына Занда белпленген жагдайларда жэне мелшерде
комиссиялык сыйакы телеуге пайдаланылады.
Алушы, сондай - ак б1рьщгай жинактаушы зейнетакы корында,
ер1кт1 жинактаушы зейнетакы корында зейнетакы жинактары бар
жэне КР Элеуметак камсыздандыру туралы Заныньщ 11 - бабыньщ 1
- 3 - тармактарына сэйкес зейнеткерлш жаска толмаган адам кайтыс
болган жагдайда, онын отбасына не жерлеуда жузеге асырган адамга
б1рьвдгай жинактаушы зейнетакы коры, ерйсп жинактаушы зейнетакы
коры республикальщ бюджет туралы занда тш сп каржы жылына
белпленген айлык есеппк керсетюштщ 52,4 еселенген мелшер 1
шепнде, 61рак жеке зейнетакы шотында бар каражаттан аспайтын
мелшерде жерлеуге арналган б1ржолгы тел ем телейщ.
Егер жерлеуге арналган бгржолгы телем жузеге асырылганнан
кешн алушыньщ жеке зейнетакы шотындагы зейнетакы жинактары
калдыгынын сомасы тш сп каржы жылына арналган республикальщ
бюджет туралы зацда белг1ленген ен темен зейнетакы мелшершен
аспайтын соманы кураган жагдайда, бул калдык жерлеуге арналган
б 1ржолгы телемн 1н сомасына косылады.
41
9 Зейнетакы телеу женшдеп мемлекетпк орталык.
Мемлекетпк жинактаушы зейнетакы коры - Казахстан
Республикасыньщ зацдарында белпленген тэртшпен салымшылардыц
мшдетп зейнетакы жарналарын жинап, алушыларга зейнетакы
телемдерш телейтш, сондай - ак зейнетакы активтерш калыптастыру
женшдеп кызмето жузеге асырып, оларды мемлекеттпк багалы
кагаздарга, мемлекетпк банктердщ депозиттерше, хальщаралык
каржы уйымдарынын багалы кагаздарына инвестициялайтын зацды
тулга.
Зейнетакы телеу женшдеп мемлекетпк ортальщ Казакстан
Республикасыныц Уюме'пмен аньщталатын уэюлетп орган кукыгы
непзшде, жедел баскару кукыгындагы республикальщ мемлекеток
казыналык кэсшорны курыл сын мемлекеток кэсшорын нысанында
курылады.
Зейнетакы телеу женшдеп мемлекетпк орталыктан зейнетакы
телемдер! азаматтардьщ мынадай санатттарына жузеге асырылады:
1) 1998 жылгы 1 кантарга дешн зейнетакы алатындарга;
2) сэйкес зейнеткерлж жаска толгандарга;
3) эскери кызметшшерге, арнаулы мемлекеток жэне кукык
коргау органдарыныц, мемлекеток фельдъегерлж кызметтщ арнаулы
атактар, сыныптык тендер бершген жэне б т к т Ы к сыныптары
белгшенген кызметкерлерше, сондай - ак арнаулы атактар, сыныптык
шендер алу жэне нысанды кшм киш журу кукьщтары 2012 жылгы 1
кацтардан бастап жойылган, ецбек свдрген жылдары ушш зейнетакы
телемдерш алуга кукыгы бар адамдарга теленед 1.
Жасына байланысты зейнетакы телемдерш алушы, оныц 1шшде
мемлекеток базальщ зейнетакы телемш алушы кайтыс болган
жагдайда, оныц отбасына не жерлеуд! жузеге асырган адамга
республикалык бюджет туралы зацца тш сп каржы жылына
белпленген айлык есептйс керсетюштщ 15,7 еселенген мелшершде
жерлеуге арналган б1ржолгы толем теленедь
Улы Отан согысыныц катысушысы немесе мугедеп болып
табылатын, жасына байланысты зейнетакы телемдерш алушы кайтыс
болган жагдайда, оныц отбасына не жерлеуд1 жузеге асырган адамга
республикалык бюджет туралы зацца тш сп каржы жылына
белпленген айлык есептйс керсетюштщ 36,6 еселенген мелшершде
жерлеуге арналган бгржолгы телем теленедь
Орталыктан зейнетакы телемдер! белпленедк
42
2001 жылгы 1 шшдеден бастап - ерлерге 63 жаска толганда,
шслдерге 58 жаска толганда журпзшедо.
Бул ретте эйелдерге жасына байланысты зейнетакы телемдерш
мгайындау:
2018 жылгы 1 кантардан бастап - 58,5 жаска толганда;
2019 жылгы 1 кантардан бастап - 59 жаска толганда;
2020 жылгы 1 кантардан бастап - 59,5 жаска толганда;
2021 жылгы 1 кантардан бастап - 60 жаска толганда;
2022 жылгы 1 кантардан бастап - 60,5 жаска толганда;
2023 жылгы 1 кантардан бастап-6 1 жаска толганда;
2024 жылгы 1 кантардан бастап - 61,5 жаска толганда;
2025 жылгы 1 кантардан бастап - 62 жаска толганда;
2026 жылгы 1 кантардан бастап - 62,5 жаска толганда;
2027 жылгы 1 кантардан бастап 63 жаска толганда журпзшедь
Тетенше жэне радиация кауш ец жогары аймактарда 1949 жылгы
29 тамыз - 1963 жылгы 5 шшде аралыгындагы кезенде кемшде 5 жыл
турган азаматтардыц «Семей ядролык сынак полигонындагы ядролык
сынактардыц салдарынан зардап шеккен азаматтарды элеуметпк
коргау туралы» Казакстан Республикасыныц Зацына сэйкес:
1) ерлердщ - 50 жаска толганда;
2) эйелдердщ - 45 жаска толганда жасына байланысты зейнетакы
телемдер 1 тагайындалуына кукыгы бар.
5 жэне одан кеп бала туган (асырап алган) жэне оларды сепз
жаска дешн тэрбиелеген эйелдердщ 53 жаска толганда жасына
байланысты зейнетакы телемдерш алуга кукыгы бар.
Жасына байланысты зейнетакы телемдер 1 толык к елемде
белпленген жаска толганда азаматтардыц мынадай санаттарына:
1) ерлерге — 1998 жылгы 1 кац тарга дешн кемшде жиырма бес
жыл ецбек етЫ болган кезде;
2) эйелдерге - 1998 жылгы 1 кацтарга дешн кемшде жиырма жыл
ецбек ет 1Л1 болган кезде тагайындалады.
Жасына байланысты зейнетакы телемдер! толык емес келемде
олардыц жасына байланысты зейнетакы телемш толык келемде алу
кукыгы болмаган кезде, 1998 жылгы 1 кацтардагы жагдай бойынша
кемшде алты ай ецбек етшшщ болуына карай тагайындалады.
Жасына байланысты толык емес келемдеп зейнетакы телемдер 1
жасына байланысты толык келемдеп зейнетакы телемшен 1998
жылгы 1 кацтарга дейшп ецбек етш не пропорционалды турде
есептеледо.
43
0 м 1р бойгы ай сайынгы камтылымды алатын отставкадагы
судьяларга
жасына
байланысты
зейнетакы
телемдер 1
тагайындалмайды.
Зейнетакы телеу женшдеп мемлекетак ортальщтан жасына
байланысты зейнетакы телемдер1 толык келемде азаматтардын
мынадай санаттарына:
1) ерлерге - кемшде жиырма бес жыл ецбек етш 1 болган кезде;
2) эйелдерге - кем 1нде жиырма жыл ецбек е т ш болган кезде
тагайынд алады.
Жасына байланысты зейнетакы телемдерш толык келемде
есептеу орташа айлык юрютщ 60 пайызы есебшен журпзшед 1.
Жасына байланысты зейнетакы телемдершщ мелшерш есептеу
1995 жылгы 1 кацтардан бастап жумыстагы узшстерге карамастан,
катарынан кез келген уш жыл шпндеп орташа айлык юрю непзге
алына отырып жузеге асырылады.
Талап етшетш ецбек етш нен артык 1998 жьшгы 1 кацтарга дешн
жумыс ютеген эрб1р тольщ жыл ушш жасына байланысты зейнетакы
телемдершщ мелшер 1 1 пайызга улгайтылады, б [рак ол зейнетакы
телемдерш есептеу ушш ескершетш юргстщ 75 пайызынан аспайды.
Улы Отан согысыныц катысушылары мен мугедектерше, эскери
кызметшшерге, 1ШК1 1стер органдарыныц, прокуратураньщ, Казакстан
Республикасыньщ бурынгы Мемлекетт1к тергеу
комитет1п1н
кызметкерлерше жэне К,азакстан Республикасыньщ Угамен бекггкеи
енд 1р 1стерд 1ц, жумыстардыц, кэсштерд 1н, лауазымдардыц жэне
керсетк!штерд1ц № 1 Т131м1 бойынша жэне жумыс орындарын
аттестаттау нэтижелер 1 бойынша зейнетакы 1998 жылгы 1 кацтарга
дешн жещлднсп шарттарда тагайындалган адамдарга теленет 1н
зейнетакы телемдер1Н1ц мелшерлерш коспаганда, 1998 жылгы 1
кацтарга дешн тагайындалган жасына байланысты зейнетакы
телемдершщ ец жогары мелшер 1 республикалык бюджет туралы
зацца ТИ1СТ1 каржы жылына белг1ленет1н айлык есепт1к керсетюштщ
41 еселенген мелшер!Н1ц 75 пайызынан аспауга тшс.
М1ндета зейнетакы жарналарын, М1ндетт 1 кэсшт 1к зейнетакы
жарналарын есептеу упин табыска акшалай мэн 1ндег 1 ецбекакыныц
барлык турлер! жэне езге де табыстар енг131лед1.
Зейнетакы телемдер 1н есептеу ушш 3 жылдагы жумыстан тускен
табыс катарынан кунт 1збел 1к 36 айдагы жумыстан тускен табыстыц
жалпы сомасын отыз алтыга белу аркылы айкындалады.
Жасына байланысты зейнетакы телемдер 1н есептеу ушш юрю
республикалык бюджет туралы зацца тш сп каржы жылына
44
Си-ипленген айлык; есеппк керсетюштщ 41 еселенген мелшершен
т пауга тшс.
Жасына байланысты зейнетакы телемдерш тагайындау туралы
щ 1М1Шзейнетакы телемдерш есепке жазу упин кажетп енбек етш мен
и рюш растайтын кужаттармен коса Мемлекетпк корпорацияга
бсршед1.
Жасына байланысты зейнетакы телемдерш тагайындау мерз1м 1
П1Ш1ШТЩ коса бершген
кужаттарымен
б 1рге
Мемлекетпк
м>рпорацияда нркелген кун1нен бастап он жумыс куншен аспайды.
Жасына байланысты зейнетакы телемдер 1 - жасына байланысты
юйнетакы телемхн тагайындауга еп н 1ш жасалган куннен бастап
Iагайындалады. 0Т1Н1Ш пен кажетп кужаттардын Мемлекеток
корпорацияда йркелген куш — жасына байланысты зейнетакы
големдерш тагайындауга ейш ш жасалган кун болып есептеледь
Жасына байланысты зейнетакы телемдерш тагайындаудан бас
гартылган жагдайда, мемлекетпк базальщ зейнетакы телем 1н жэне
жасына байланысты зейнетакы телемдерш тагайындайтын орган
Мемлекеток корпорация аркылы бас тартудыц себептер1н жазбаша
уэждеуге жэне етпшн беруш 1ге усынылган кужаттарды кайтаруга
мшдето.
М емлекеток базальщ зейнетакы телем 1н жэне жасына
байланысты зейнетакы телемдерш тагайындайтын органныц
шеппмше сот тэрт1б1мен шагым жасалуы мумк1н.
45
10 Мемлекетпк элеуметпк жэрдемакылар
Элеуметпк зейнетакылар тусш ш ец алгаш рет КСРО Жогаргы
Кецесшщ «КСРО азаматтарын зейнетакымен камсыздандыру туралы»
каулысын кабылдауымен зейнетакылык; жуйеге юрдь
Элеуметпк жэрдемакьшарды ецпзудщ басты максаты - ецбек
етш ш ц жоктыгына байланысты, ецбек зейнетакысына кукыгына не
бола алмаган азаматтарга кепшдд акшалай кемектщ ец темен
мелшерш камтамасыз ету.
Мемлекеток элеуметок жэрдемакылар мемлекеток элеуметпк
Камсыздандыру жуйесше юред! жэне мугедектшне, асыраушысынан
айырылуына жэне жасына байланысты, оларды алуга муктаж
азаматтарга мемлекетпен бершетш акшалай каражаттыц мерз1мд1
Т0Л еН 1П О Т Ь ф у Ы Н б ш Д 1 р е Д 1 .
К^Р азаматтарыньщ мемлекетпк элеуметпк жэрдемакьшарды
алуга кукыгы бар. Кдзакстан Республикасында туракты туратын
шетелд1к азаматтар мен азаматтыгы жок адамдар К^азакстан
Республикасыныц азаматтарымен б 1рдей мемлекеток элеуметт1к
жэрдемакы алу кукыгын пайдаланады.
Элеуметт 1к зейнетакылар азаматтардьщ келес1 санаттарына
тагайындалады:
1) 1,2 жэне 3 топтагы мугедектерге;
2) 16 жаска дешнп мугедек балаларга;
3) асыраушысынан айырылуына байланысты;
4) жасына байланысты.
Элеуметпк жэрдемакылар табыска байланысты орнатылмайды,
жэрдемакылардыц мелшер 1, жумыс ютеуге каб1лет1 жок эртурл!
санаттагы азаматтарга дифференцииалданган туракты сомада
аныкталады.
Элеуметт1к жэрдемакылар белгшенед 1:
1) 1 топтагы мугедектерге, мугедек балаларга, ата - анасынан
айырылган балаларга - жасына байланысты минималды зейнетакы
мелшершде;
2) 2 топтагы мугедектерге — жасына байланысты минималды
зейнетакыныц 2/3 мелшершде;
3) 3 топтагы мугедектерге — жасына байланысты минималды
зейнетакыныц 1/3 мелшершде.
Жэрдемакьшарды тагайындау ушш жэрдемакыга деген кукык
пайда болганнан кешн кез - келген уакытта жупнуге болады.
Жэрдемакыны тагайындау туралы еп ш ш жэрдемакы алуга кукыгы
46
Пир гулганыц тургыльщты жер1 бойынша хальщты элеуметак коргау
*чи лиына, кужаттарды коса пркеу аркылы бершедь
Жэрдемакыны тагайындауга арналган кужаттарды карау халыкты
чк-уметтж коргау органымен, кужаттарды усынган куннен бастап 10
I у м,/цк мерз1м 1Ш1нде жузеге асырылады.
Жэрдемакыны телеу еткен ай ушш ай сайын жузеге асырылады.
I лрдемакыдан устап калу аткару вщцрю 1 тэртсбшде жузеге
мсырылады.
Мугедек болып турмыс - п р ш т п н щ шектелуше жэне оны
олоумегпк коргау кажетапне экеп соктыратын, ауруларга,
мсрт1гулерге (жаралануга, жаракаттарга, контузияларга), олардыц
шрдаптарына, кемютжтерге байланысты организм функциялары
Iуракты бузылып, денсаулыгы нашарлаган адам танылады.
Тулганыц т 1рш 1Л1к - тынысыныц шектелу1 - адамньщ езш - 031
карап - кугу, оздшшен журш - туру, багдарлай алу, карым - катынас
-касау, ез 1Н1ц м1нез - кулкын бакылау, оку жэне ецбекпен айналысу
кабшепнен немесе мумк1нд1пнен толык немесе ш ш ара айрылуынан
кор1Н 1с табады.
Азаматтар денсаулык сактау мекемес1Н1ц медициналык ллеуметак сараптамасына жолданады. Жолдамада азаматтыц
денсаулык жагдайын айкындайтын мушелерд1ц функциялары мен
жуйелершщ бузылу дэрежес1н, агза мумк1нд1гш 1ц эл - аукатын
бшд 1ретш мэл 1меттер керсетшед1. Медициналык - элеуметт1к
сараптама ез 1Н1Ц кызмепн КУ Уюмеимен б ектл ген МЭС туралы
ереже непзшде журпзед 1.
Медициналык - элеуметт1к сараптаманы журпзуш 1 мамандар
усынылган медициналык кужаттарды карастырады, жеке тексеру
журз1гед1, оныц Т1ршш1к — тынысыныц шектеул1к дэрежесш
аньщтайды жэне алынган нэтижелерд1 алкалы турде талкылайды.
Организм функцияларыныц бузылуы мен т1рш1Л1К - тынысыныц,
онын 1Ш1нде ецбек ету каб1лет1Н1н шектелу! дэрежес1не карай мугедек
деп танылган адамга б 1р 1нш1, еюнш 1 немесе ушшпп топтагы
мугедею-1к, ал он алты жаска дей1нп адамга «мугедек бала» санаты, ал
он алты жастан он сепз жаска деЙ1нп адамга б1ршнп, еюнш 1, уш 1нш1
топтагы «мугедек бала» санаты белпленед 1.
Т 1ршш 1к - тынысыныц мынадай санаттарыныц б1р 1Н1ц:
1) ушшпп дэрежедег! оз1не - ез 1 кызмет керсетуге;
2) уш 1нш 1 дэрежедеп жур1п —туруга;
3) ушшпп дэрежедеп ецбек кызмет1не (енбек ету кабшет1);
4) уш1нш1 дэрежедеп окуга;
5) уш!нш1 дэрежедег! багдарлай бшуге;
47
6) унннпп дэрежедеп карым - катынас жасауга;
7) уипшш дэрежедеп езшщ мшез - кулкын бакылауга кабшетшщ
ете айкын бш нетш шектелуше немесе олардыц уштасуына экеп
соктыратын аурулардан, жаракаттар немесе кемкпктер салдарынан
болатын организм функцияларыньщ туракты едэу 1р немесе ете айкын
бшнетш бузылуы б 1ршпн топ мугедекппн белплеу ушш критерий
болып табылады.
Екшпп дэрежедеп озше - ез 1 кызмет керсетуге;
1) екшип дэрежедеп журш - туруга;
2) ек1иш 1 дэрежедеп ецбек кызметше (ецбек ету кабшеп);
3) екшпй дэрежедеп окуга;
4) еюнш 1 дэрежедеп айналасын багдарлай б 1луге;
5) екшпй дэрежедеп карым - катынас жасауга;
6) екшип дэрежедеп ез1Н1ц мшез - кулкын бакылауга кабшет1Н1ц
айкын бшшетш шектелу1не немесе олардыц упггасуына экеп
соктыратын аурулардан, жаракаттар немесе кемштжтер салдарынан
болатын организм функцияларыныц туракты айкын б 1Л1нет1н бузылуы
екшип топ мугедектнш белплеу уш1н критерий болып табылады.
Т 1ршш 1к —тынысыныц мынадай санаттарыныц б1рш 1ц:
1) б 1ршпп дэрежедеп ез1не - 031 кызмет керсетуге;
2) б1ршцй дэрежедеп журш - туруга;
3) б 1р 1нш 1 дэрежедеп ецбек кызметше (ецбек ету кабше'п);
4) б1р 1НШ1 дэрежедеп окуга;
5) б 1ршпп дэрежедег 1 багдарлай бшуге;
6) б1ршпп дэрежедеп карым - катынас жасауга;
7) б1ршпп дэрежедеп езшщ мшез - кулкын бакылауга кабшетшщ
орташа бш нетш шектелуше немесе олардыц уштасуына экеп
соктыратын аурулардан, жаракаттар немесе кемютктер салдарынан
болатын организм функцияларыныц туракты орташа бузылуы ушшпп
топ мугедектшш белплеу упин критерий болып табылады.
Мугедект1п бойынша жэрдемакылар мугедектжке душар болган
жагдайда жэрдемакыга етш 1ш жасалган уакытта жумыстыц
токтатылганына немесе жалгасуына карамастан тагайындалады.
М угедекпп бойынша жэрдемакылар кашан болганына —жумыс
немесе кызмет кезшде, жумыска юр1скенге деЙ1н немесе жумысты
токтатканнан
кей!н
болганына
карамастан
тагайындалады.
М угедекпп бойынша жэрдемакылар кашан болганына - жумыс
немесе кызмет кезшде, жумыска юрюкенге дешн немесе жумысты
токтатканнан кешн болганына карамастан тагайындалады.
Мугедекпп бойынша жэрдемакыга кукыгы бар мугедектерге:
48
1) жалпы аурулардан, ецбекте мернгуден, кэс1би аурулардан
мугедек болгандар, он алты жаска дешнп мугедек балалар, он
иш.(дан он сепз жаска деш нп б 1ршпп, екшгш, ушшпп топтагы
мугедек балалар;
1-1) бала кезшен мугедектер;
2) мугедегспкке эскери кызметтен ету кезшде алган жаракаттьщ,
нонтузияныц, мернгудщ, аурудыц салдарынан душар болган мерз!мд1
| |.1 шеттеп эскери кызметшшер катарынан шыккан мугедектер,
и шматтык немесе эскери максаттагы ядролык объектхлердеп
шшриялардыц зардаптарын жою кезшде не ядролык объектшердеп
ш фияльщ жагдайлар салдарынан мугедек болган адамдар;
3) эскери кызмет мшдеттерш, арнаулы мемлекетпк органдардагы
кмзметш (кьнмет М1ндеттер1н) аткаруга байланысты емес жазатайым
-кагдайдын салдарынан болган мерт1гу не эскери жэне кызметт1к
борышын орындауга байланысты емес ауру салдарынан мугедек
болган жагдайда эскери кызметпплер (мерз1мд 1 кызметтеп эскери
к,ызметш1лерден баска), арнаулы мемлекетпк органдар кызметкерлер1,
Казакстан Республикасыньщ 1ШК1 ютер органдары мен бурынгы
Мемлекетпк тергеу комитетшщ басшы жэне катардагы курамыньщ
лдамдары арасынан шыккан мугедектер;
4) эскери кызмет, арнаулы мемлекеток органдардагы кызметп
еткеру кезшде жаралануы, контузия алуы, мертггу!, ауыруы
салдарынан мугедек болган эскери кызметш1лер (мерз1мд1 кызметтеп
эскери кызметшшерден баска), арнаулы мемлекеток органдар
кызметкерлер1, кызмет М1ндеттер1н аткару кезгнде Казакстан
Республикасыньщ 1шю 1стер органдары мен бурынгы Мемлекетт1к
Iергеу комитет1н 1ц кызметкерлер1 арасынан шыккан мугедектер;
5) себеп — салдарлык байланысы аныкталган жагдайда тетенше
экологиялык жагдайлар, соньщ 1шшде ядролык жарылыстар мен
сынактар кезшдеп радиациялык эсер етуд 1ц салдарынан жэне/немесе
олардьщ зардаптарынан болган мугедектер жатады.
Тулганы мугедек деп тану жэне оган мугедектжтщ 3 тобыныц
б1рш белг1леу мугедект1кке байланысты жэрдемакы тагайындаудыц
непз 1 болып табылады. Егер мугедекпктщ себеб 1 ецбек жаракаты,
кэс1пт1к ауру болса, онда оган жэрдемакы ецбек стажыныц
узактыгына карамастан тагайындалады.
Мугедектпстщ себеб 1 жалпы ауру болган жагдайда мугедект1кке
байланысты жэрдемакы тагайындау ушш белгЫ б1р узактыкты
жалпы ецбек стажыныц болуы талап етшедь
49
20 жаска дешн мугедек болган азаматтарга жалпы ауру бойынша
мугедегпкке байланысты жэрдемакы жалпы енбек стажы узактыгына
карамастан тагайындалады.
Жэрдемакыны телеу еткен ай ушш ай сайын жузеге асырылады.
Мугедегпкке байланысты жэрдемакы тагайындау ушш азаматты
мугедек деп тану жэне оган мугедектктщ 3 тобыныц белплену 1
кажет болгандыктан, мугедек кай мерз 1мге аныкталды, сол мерз1мге
жэрдемакы теленш отырады.
Кайта куэландыру кезшде тулгага мугедектж белгшенбесе,
жэрдемакы кайта куэландыру жузеге асырылган айдын сонына дешн
теленедг
Егер мугедек Казакстан Республикасыньщ заннамасында
белпленген мерз1мде кайта куэландыру ушш МЭС бел1мшесше
келмесе, онда оган жэрдемакы телеу оны кайтадан мугедек деп
таныган кезге дешн токтатыла турады. Кайта куэландыру мерз1мш
дэлелд1 себеппен етюзш алган жагдайда, жэрдемакы телеу, егер МЭС
бел 1мшес1 оны осы кезенде мугедек деп таныса, телем токтатыла
турган куннен бастап кайта куэландыру кунше дешн, б 1рак алты
айдан аспайтын уакыт ушш журпзшедь Бул ретте, егер кайта
куэландыру кезшде мугедек адам мугедектштщ баска (негурлым
жогары немесе негурлым темен) тобына ауыстырылса, онда
керсетшген уакыт ушш жэрдемакы бурынгы топ бойынша теленед 1.
Мугедек'пп бойынша жэрдемакылардын мелшер1:
1
«К^азакстан
Республикасында
мугедекип
бойынша
асыраушысынан айрылу жагдайы бойынша жэне жасына байланысты
бершетш мемлекетак элеуметак жэрдемакылар туралы» КР Заныныц
11-бабыныц 1), 1-1) жэне 3) тармакшаларында керсетшген
мугедектерге мугедектш бойынша айльщ жэрдемакылар:
1) 2014 жылгы 1 сэу|рден бастап:
б1ршпп топтагы мугедектерге - республикалык бюджет туралы
занда ТИ1СТ1 каржы жылына белпленетш ен темен кункер1с денгешнщ
(будан эр 1- ен темен кункерю денгей!) 1,42 мелшер 1нде;
екшип топтагы мугедектерге - 1,11 ец темен кункер!с децгей!;
уш1нш1 топтагы мугедектерге - 0,78 ен темен кункерю дечгеш; он
алты жаска дешнп мугедек балаларга - 1,05 ец темен кункерю
децгеш;
бала кезшен б1р1нш1 топтагы мугедектерге - 1,42 ец темен
кункерю децгеш;
бала кезшен екшнп топтагы мугедектерге - 1,16 ец темен
кункерю децгеш;
50
бала кезшен ушшпй топтагы мугедектерге - 0,91 ец темен
кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп б 1ршпп топтагы мугедек
балаларга - 1,42 ец томен кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп екшпй топтагы мугедек
балаларга - 1,16 ец темен кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп упйнпй топтагы мугедек
балаларга —0,91 ец темен кункерк децгеш мелшершде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап:
б 1ршпп топтагы мугедектерге - 1,78 ец темен кункерк децгеш;
екшпй топтагы мугедектерге - 1,39 ец темен кункерк децгеш; ушшпй
топтагы мугедектерге —0,98 ец темен кункерк децгеш; он алты жаска
дешнп мугедек балаларга - 1,31 ец темен кункерк децгеш;
бала кезшен б 1ршпй топтагы мугедектерге - 1,78 ец темен
кункерк децгеш;
бала кезшен екшпй топтагы мугедектерге - 1,45 ец темен
кункерк децгеш;
бала кезшен ушшпй топтагы мугедектерге — 1,14 ец темен
кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп б 1ршпй топтагы мугедек
балаларга - 1,78 ец темен кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп екшпп топтагы мугедек
балаларга - 1,45 ец темен кункерк децгеш;
он алтыдан он сепз жаска дешнп уипшш топтагы мугедек
балаларга — 1,14 ец темен кункерк децгеш мелшершде
тагайындалады.
2
«Казакстан
Республикасында
мугедектш
бойынша,
асыраушысьшан айрылу жагдайы бойынша жэне жасына байланысты
бершетш мемлекеток элеумегпк жэрдемакылар туралы» К? Зацыныц
11 - бабыныц 2) жэне 5) тармакшаларында керсетшген мугедектерге
м угедектт бойынша айлык жэрдемакылар:
1) 2014 жылгы 1 сэу 1рден бастап:
б1ршпп топтагы мугедектерге - 1,69 ец темен кункерк децгеш;
екшпй топтагы мугедектерге —1,36 ец темен кункерк децгеш;
упйнпй топтагы мугедектерге - 1,05 ец темен кункерк децгеш
мелшершде тагайындалады.
3
«Казакстан
Республикасында
мугедекпп
бойынша,
асыраушысьшан айрылу жагдайы бойынша жэне жасына байланысты
бершетш мемлекеток элеуметпк жэрдемакылар туралы» К? Зацыныц
11-бабыныц 4) тармакшасында мелшершде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап:
51
б1ршпп топтагы мугедектерге - 2,11 ец темен кункерю децгеш;
екшнп топтагы мугедектерге - 1,70 ец темен кункерю децгеш;
уш 1нш 1 топтагы мугедектерге - 1,31 ец темен кункерю децгеш
керсетшген мугедектерге мугедекнп бойынша айлык; жэрдемакылар:
1) 2014 жылгы 1 сэу 1рден бастап:
б1ршпп топтагы мугедектерге - 2,19 ец темен кункерю децгеш;
екшнп топтагы мугедектерге - 1,56 ец темен кункерю децгеш;
ушшып топтагы мугедектерге - 1,05 ец томен кункерю децгеш
мелшершде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап:
б1ршцп топтагы мугедектерге - 2,74 ец темен кункерю децгеш;
екшын топтагы мугедектерге - 1,95 ец темен кункерю децгеш;
уппннн топтагы мугедектерге - 1,31 ец темен кункерю децгеш
мелшершде тагайындалады.
4 Жумыс ютейтш жэрдемакы алушыларга мугедекнп бойынша
айлык жэрдемакы толык мелшерде теленед 1.
5 Егер жасына байланысты зейнетакы толемдершщ мелшер!
мугедектердщ тш сн санаттары ушш белгшенген мугедекнп бойынша
айлык жэрдемакыныц мелшершен аз болса, мугедекнп бойынша
айльщ жэрдемакы телеу жасына байланысты зейнетакы телемдерше
мугедектердщ осы санаты ушш белгшенген мугедекнп бойынша
айлык жэрдемакы мелшерше дешнп тш сн косымша телемдер туршде
журпзшед 1.
Асыраушысынан айрылу жагдайы бойынша жэрдемакы алуга,
асыраушысы кайтыс болган отбасыныц ецбекке жарамсыз, оныц
асырауында болган мушелер1Н1ц кукыгы бар. Бул орайда теменде
аталган балалар мен адамдарга жэрдемакылар олар асыраушыныц
асырауында болгандыгына карамастан тагайындалады.
1) Егер он сепз жаска толганга дешн мугедек болып калса, он
сепз жаска толмаган жэне осы жастан аскан балалары (оныц шлнде
асырап алган балалары, огей улдары мен егей кыздары), ага - шшер1,
апа - С1цл 1лер 1 жэне немерелер1 есептелед!, бул орайда ага - шшер1,
апа - сщлшер 1 жэне немерелер 1 - егер олардыц ецбекке жарамды ата аналары болмаса, егей улдары мен кыздары - егер олар ата аналарынан алимент алмаса есептелед!.
Асыраушысынан айрылу жагдайы бойынша жэрдемакы алуга
кукыгы бар кэмелетке толмагандар бул кукыкты ездерш асырап алган
кезде де сактайды;
2) егер зейнетакымен камсыздандыру туралы заццарга сэйкес
зейнеткерлш жасына жетсе, экес 1, шешес 1 (оныц 1нпнде асырап
алушылар), зайыбы, жубайы;
52
3) егер кайтыс болган асыраушысыныц 8 жаска толмаган
ьш.шарын, шшерш, карындастарын немесе немерелерш кутумен
.ни,ни,юса жэне жумыс ютемейпн болса, жасы мен ецбекке
и 1||;1мдылыгына карамастан ата - аналардыц немесе жубайлардыц
| ' 11<су\ не атасы, эжес 1, ага - шкя немесе апа - сщлга;
4) егер зейнетакымен камсыздандыру туралы зацдарга сэйкес
и пметкерлхк жасына жетсе жэне зац бойынша асырауга мшдетп
иднмдары болмаса жэне ем1р суру ушш баска каражат кездер 1 жок
Онпса, атасы мен эжес1 есептеледк
Он
сепз
жастан
аскан
бш м
алушы
азаматтардыц
I, мраушысынан айрылу жагдайы бойынша кунд1зп оку нысанындагы
жалпы орта, техникалык жэне кэсшпк, орта бшмнен кешнп жуйеде,
инары бш м беру жуйесшде оку орнын б трген ге дешн, б1рак
I иырма уш жастан аспайтын шекте жэрдемакы алуга кукыгы бар.
Кайтыс болган адамныц асырауындагы отбасы мушелер|, егер
опар оныц толык асырауында болса немесе одан оздер1 ушш ем 1р
1-уруд1Ц туракты жэне непзп каражат кез! болган кемек алып турса,
оныц асырауында болган деп есептеледь
Ата — анасыныц екеу1нен де айырылган балаларга (тулдыр
I С1тмдерге) тагайындалган жэрдемакылар олардыц зацды екшше
1вленед1. Жэрдемакылардыц молшер!:
1 Асыраушысынан айырылу жагдайы бойынша айлык
жэрдемакыныц ец жогары мелшер 1:
1) 2014 жылгы 1 сэу1рден бастап отбасыныц ецбекке жарамсыз
барлык мушелер1не 1,69 ен темен кункерю децгет мелшершде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап отбасыныц ецбекке жарамсыз
барлык мушелерше 2,11 ец темен кункерю децгеш мелшершде
тагайындалады.
2 Асыраушысынан айырылу жагдайы бойынша айлык
жэрдемакы:
1) 2014 жылгы 1 сэу 1рден бастап:
отбасыныц ецбекке жарамсыз бхр мушес1 болган кезде - 0,69 ец
темен кункерю децгеш;
екеу болган кезде — отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык
мушелерше 1,19 ец темен кункерю децгеш;
ушеу болган кезде — отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык
мушелерше 1,48 ец темен кункерю децгеш;
тертеу болган кезде - отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык
мушелерше 1,57 ец темен кункерю децгеш;
53
бесеу болган кезде — отбасыньщ ецбекке жарамсыз барльщ
мушелерше
1,62 ец темен кункерк децгеш мелшершде
тагайындалады.
Отбасыныц ецбекке жарамсыз алты жэне одан да кеп мушес1
болган кезде эркайсысына жэрдемакыныц мелшер 1 1,69 ец темен
кункерк децгешнщ б1рдей улес1 ретшде есептелед1.
2016 жылгы 1 кацтардан бастап:
отбасыныц ецбекке жарамсыз б 1р мушеа болган кезде - 0,86 ец
темен кункерк децгеш;
екеу болган кезде - отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык
мушелерше 1,49 ец темен кункерк децгеш;
ушеу болган кезде - отбасыньщ ецбекке жарамсыз барльщ
мушелерше 1,85 ец темен кункерю децгеш;
тертеу болган кезде - отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык
мушелерше 1,96 ец темен кункерю децгеш;
бесеу болган кезде - отбасыныц ецбекке жарамсыз барльщ
мушелерше
2,03 ец темен кункерю децгеш мелшершде
тагайындалады.
Отбасыныц ецбекке жарамсыз алты жэне одан да кеп мушес1
болган кезде эркайсысына жэрдемакыныц мелшер 1 2,11 ец темен
кункерю децгешнщ б1рдей улей ретшде есептеледг
3 Ата—анасыныц екеушен де айырылган жагдайда - жепм
балаларга асыраушысьшан айырылу жагдайы бойынша айлык
жэрдемакы:
1) 2014 жылгы 1 сэу 1рден бастап эрб1р балага - 0,94 ец темен
кункерк децгеш мелшершде, отбасыныц ецбекке жарамсыз калган
мушелерше 0,43 ен темен кункерю децгеш мелшершде, б1рак
отбасыныц ецбекке жарамсыз барльщ мушелерше 2,05 ец темен
кункерю децгешнен аспайтын мелшерде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап эрб1р балага - 1,18 ец темен
кункерк децгеш мелшершде, отбасыныц ецбекке жарамсыз калган
мушелерше 0,54 ец темен кункерк децгеш мелшершде, б 1рак
отбасыныц ецбекке жарамсыз барлык мушелерше 2,56 ец темен
кункерю децгешнен аспайтын мелшерде тагайындалады.
4 Кызметтнс мшдеттерш аткару немесе эскери кызмет, арнаулы
мемлекеток органдарда кызмет еткеру кезшде каза тапкан немесе
жаралануы, контузия алуы, мер-пгу1, ауыруы салдарынан кайтыс
болган эскери кызметшшердщ, арнаулы мемлекеток органдар, нлю
ютер органдары жэне Казакстан Республикасыныц бурынгы
Мемлекеток тергеу комитет! кызметкерлершщ отбасы мушелер1не
асыраушысьшан айырылу жагдайы бойынша айлык жэрдемакыныц
54
микшер! отбасыныц ецбекке жарамсыз эрб1р мушесше 0,25 ец томен
■ мм>рю децгешне, б1рак:
1) 2014 жылгы 1 сэу 1рден бастап - отбасыныц барлык
>I, ни перше 2,5 ец темен кункерю децгешнен аспайтын молшерде;
2) 2016 жылгы 1 кацтардан бастап — отбасыныц барлык
мушелерше 2,56 ец темен кункерю децгешнен аспайтын мелшерге
у 1п мЙгылады.
5
Егер отбасыныц ецбекке кабшетаз мушес! алатын жасына
(шйнанысты зейнетакы телемдершщ мелшер1 асыраушысынан
иIIмрылу жагдайы бойынша алатын айлык жэрдемакыныц мелшершен
и I болса, асыраушысынан айырылу жагдайы бойынша айлык
I >рдемакы телеу жасына байланысты зейнетакы телемдерше
м|(шсыныц ецбекке кабшетс13 осы мушелер1 уш1н белгшенген,
■кмраушысынан айырылу жагдайы бойынша айлык жэрдемакы
м<нпнерше дешнг1 ти1сп косымша телемдер туршде жург131лед|.
Жасына байланысты жэрдемакы - азаматтардьщ зейнетакы
ишемдерше кукыгы болмаган жагдайда, ягни ешкандай ецбек стажын
|.шелдейт1н кужаттары жок азаматтарга, ец темен кункерю децгешнщ
■О% мелшершде тагайындалып теленет1н жэрдемакы.
Азаматтарга жасына байланысты жэрдемакылар зейнетакы
ишемдерше кукыгы болмаган кезде «Казакстан Республнкасында
и'йнетакымен камсыздандыру туралы» Казакстан Республикасыныц
Члцында белпленген жаска толганда тагайындалады. Азаматтарга
жасына байланысты жэрдемакылар зейнетакы телемдерше кукыгы
болмаган
кезде
«Казакстан
Республнкасында
зейнетакымен
камсыздандыру туралы» Казакстан Республикасыныц Зацында
белпленген жаска толганда тагайындалады.
55
11
Арнаулы мемлекетпк жэрдемакылар. Зейне такы корын
сактау шаралары
Арнаулы мемлекетпк жэрдемакы — элеумегпк коргауды кажет
етепндерге жэрдемакылардын, езге турлерше карамастан бершепн
акшалай телем.
Арнаулы мемлекетпк жэрдемакылар жуйес! «Казакстан
Республикасындагы арнаулы мемлекетпк жэрдемакы туралы»
Казакстан Республикасыныц 1999 жылгы 5 сэу1рдеп Зацына
багынады.
Жэрдемакы мемлекеток элеуметпк камсыздандыру жуйесше
К1ред 1 жэне олардыц алуга кукыгы бар азаматтарга ай сайынгы
акшалай телемдер ретшде кврсетшедь
Жэрдемакы алуга кукыгы бар азаматтарга:
1) Улы Отан согысыныц катысушылары, сондай —ак; жещлдпсгер!
мен кепщд 1ктер 1 бойынша мэртебеа «Улы Отан согысыныц
катысушылары мен мугедектерше жэне соларга тецеспршген
адамдарга бершепн жецшджтер мен оларды элеуметпк коргау
туралы» 1995 жылгы 28 сэу1рдеп Казакстан Республикасы Зацыныц 5
жэне 6 - баптарында айкындалган Улы Отан согысыныц
катысушьшарына тецеспршген адамдар;
1-1) Улы Отан согысыныц мугедектер1, сондай - ак жецшдштер1
мен кеп1лд 1ктер1 бойынша мэртебеи «Улы Отан согысыныц
Катысушылары мен мугедектерше жэне соларга тецеспршген
адамдарга бершепн жецшджтер мен оларды элеумегпк коргау
туралы» 1995 жылгы 28 сэу1рдеп Казакстан Республикасы Зацыныц 7
жэне 8 - баптарында айкындалган Улы Отан согысыныц
мугедектерше тецеспршген адамдар;
2) Улы Отан согысында каза тапкан (кайтыс болган, хабарсыз
кеткен) жауынгерлердщ ата - аналары жэне екшпй рет некеге
турмаган жес1рлерц
3) Ауганстандагы немесе согыс кимылдары журпзшген баска
мемлекеттердеп согыс кимылдары кез1нде каза тапкан (хабар ошарсыз кеткен) немесе жаралану, контузия алу, мерпгу, ауру
салдарынан кайтыс болган эскери кызметшшердщ, арнаулы
мемлекеток органдар кызметкерлер1Н1Ц отбасылары; бейб1т уакытта
эскери кызмет, арнаулы мемлекетпк органдарда кызмет аткару
кезшде каза тапкан (кайтыс болган) эскери кызметшшердщ, арнаулы
мемлекетпк органдар кызметкерлерпйц отбасылары, кызметпк
мшдеттерш аткару кез1нде каза тапкан 1шк) 1стер органдары
56
I мзметкерлершщ отбасылары; Чернобыль АЭС - тагы апаттын жэне
ичаматтык немесе эскери максаттагы объектшердеп баска да
рлдиациялык апаттар мен авариялардыц салдарын жою кезшде каза
гацкандардыц отбасылары; сэуле аурулары салдарынан кайтыс
болгандардьщ немесе кайтыс болган мугедектердщ, сондай-ак кайтыс
болуы Чернобыль АЭС - тагы апаттьщ жэне азаматтык немесе эскери
максаттагы объектшердеп баска да радиациялык апаттар мен
тариялардыц жэне ядролык сынактардьщ эсерше белгшенген
Iэртшпен байланысты болган азаматтардьщ отбасылары;
4) кайтыс болган согыс мугедектершщ жэне соларга
тецеспршген мугедектердщ эйел! (ер1), сондай - ак кайтыс болган
согыска катысушылардын, партизандардын, астыртын эрекет
жасаушылардьщ, «Ленинградты коргаганы упин» медагнмен немесе
«Коршаудагы Ленинградтыц тургынына» белпимен марапатталган
азаматтардыц, жалпы сыркаттанудьщ, енбекте мерпгудщ жэне баска
да себептердщ (кукьщка карсыларын коспаганда) салдарынан мугедек
деп танылгандардын екшпп рет некеге отырмаган эйел1 (ер1);
4-1) Кенес Одагыныц Батырлары, Социалиста Енбек Ерлер1, уш
дэрежел! Давд, уш дэрежел 1 Ецбек Дацкы ордендершщ иегерлер1,
«Казакстанныц гарышкер - ушкышы» курмето атагына ие болган
адамдар;
5) Улы Этан согысы жылдарында тылдагы жанкиярлык ецбеп
мен М1НС13 эскери кызме'п уш1н бурынгы КСР Одагынын
ордендер1мен жэне медальдарымен марапатталган адамдар, сондай ак 1941 жылгы 22 маусым - 1945 жылгы 9 мамыр аралыгында кем!нде
алты ай жумыс ктеген (эскери кызмет откерген) жэне Улы Стан
согысы жылдарында тылдагы жанкиярлык ецбеп мен мшс13 эскери
кызмен уш1н бурынгы КСР Одагыныц ордендер1мен жэне
медальдарымен марапатталмаган адамдар;
6) 1988 - 1989 жылдардагы Чернобыль АЭС - дагы апаттыц
зардаптарын жоюга катысушылардыц, коныс аудару кун1нде курсакта
болган балаларды коса алганда, окшаулау жэне копиру аймагынан
коныс аударылгандардыц (ез ергамен кеткендерд1ц) жэне Казахстан
Республикасына коныстангандардыц катарындагы адамдар;
7) I, II, III топтагы мугедектер;
8) он алты жаска дешнп мугедек балалар;
8-1) он алтыдан он сепз жаска деЙ1нп б 1р 1нш 1, еюншх, ушшпп
топтагы мугедек балалар;
9) «Алтын алкамен», «Кумю алкамен» марапатталган немесе
бурын «Ардакты ана» атагын алган, сондай - ак I жэне II дэрежел1
«Ана дацкы» ордендер1мен марапатталган кеп балалы аналар;
57
10) б1рге туратын терт жэне одан кеп кэмелетке толмаган
балалары, онын 1шшде орта, техникалык жэне кэсш тк, орта бшмнен
кеганп бЫ м беретш уйымдарда, жогары оку орындарында кундозп
оку нысанында окитын балалары бар кеп балалы отбасылар, балалары
кэмелетпк жаска толганнан кейш олар оку орнын б т р е т ш уакытка
дешн (б1рак эр 1 дегенде жиырма уш жаска толганга дешн);
11) саяси кугын - сурпн курбандары, мугедек болып калган
немесе зейнеткер болып табылатын саяси кугын — сурпннен зардап
шеккен адамдар;
12) К^азакстан Республикасына свдрген ерекше ецбеп ушш
зейнетакы тагайындалган адамдар жатады.
Жэрдемакы тагайындау ушш еп ш ш жасау, кандай да болмасын
мерз1ммен шектелместен, жэрдемакы алуга кукык пайда болганнан
кешн кез келген уакытта жузеге асырыла алады.
Жэрдемакы тагайындау ушш тазбесш оргалык ащарушы орган
ашфшдайгьш кужаттарды коса бере отырып, Мемлекетпк корпорацина
жупнедь Жэрдемакьшарды тагайьшдау мерзЫ етш ш т барлык кзжегп
кужатгарьмен коса Мемлекетпк корпорацияда пркеген куннен бастап сепз
жумыс куншен аспайды.
Жэрдемакы ет 1Н1Ш берген куннен бастап тагайындалады.
Жэрдемакы тагайындаудан бас тартылган жагдайда, жэрдемакы
тагайындау жеш ндеп уэкшетп орган бас тарту себептерш жазбаша
нег1здеп, ет1Н1ш беруш1ге кужагтарын кайтаруга М1ндетт1.
Жэрдемакыныц мелшер 1 жыл сайын республикалык бюжет
туралы Зацмен бекгт1лет 1н айлык есепт 1К керсетюштщ жэне
азаматтыц мугедект1к тобыныц езгеруше байланысты кайта
карастырылып отырады.
Жэрдемакы республикалык бюджет туралы зацца тшст! каржы
жылына белгшенетш айлык есеп'пк керсетк1ш мелшер1Н1ц езгеру1
ескерше отырып теленед 1.
Жэрдемакы мынадай мелшерде тагайындалады:
1) Улы Отан согысыныц катысушыларына - 16,0 айльщ есепнк
керсетюш;
2) Улы Отан согысыныц мугедектер!не - 16,0 айльщ есептк
керсетюш;
3) жец 1лд 1ктер мен кепшд1ктер бойынша Улы Отан согысыныц
катысушыларына тецеепршген адамдарга - 6,19 айлык есептк
керсетюш;
4) жецщщктер мен кешлдистер бойынша Улы Отан согысыныц
мугедектерше тецест1ршген адамдарга - 7,55 айльщ есептк
керсетюш;
58
5) Улы Отан согысында каза тапкан (кайтыс болган, хабар •.....
кеткен) жауынгерлердщ екшпй рет некеге отырмаган
... *щлерше - 4,48 айлык; есеппк керсетюш;
6) Луганстандагы немесе согыс кимылдары журпзшген баска да
м. мнскеттердеп согыс кимылдары кезшде каза тапкан (хабар ........
кеткен) немесе жаралану, контузия алу, мернгу, ауыру
I илларынан кайтыс болган эскери кызметшшердщ, арнаулы
мсмиекетпк органдар кызметкерлершщ отбасыларына; бейб1т
, п. !.11 га эскери кызметп, арнаулы мемлекетпк органдарда кызметп
■■пи ру кезшде каза тапкан (кайтыс болган) эскери кызметшшердщ,
||>иаулы мемлекетпк органдар кызметкерлершщ отбасьшарына;
кычметпк мшдеттерш аткару кезшде каза тапкан ш ш гетер органдары
I |.| шеткерлершщ отбасыларына; Чернобыль АЭС - тагы апаттьщ
ж.)не азаматтык немесе эскери максаттагы объектшердеп баска да
Iидиациялык апаттар мен авариялардьщ салдарын жою кезшде каза
ми кандардыц отбасыларына; сэуле ауруы салдарынан кайтыс
Оолгандардьщ немесе кайтыс болган мугедектердщ, сондай — ак
I литые болуы Чернобыль АЭС —тагы апаттьщ жэне азаматтык немесе
.к кери максаттагы объектшердеп баска да радиациялык апаттар мен
шариялардыц жэне ядролык сынактардьщ эсерше белпленген
мртшпен байланысты болган азаматтардьщ отбасыларына - 4,59
айлык есеппк керсетюш;
7) кайтыс болган согыс мугедектершщ жэне оларга тенест1р1лген
мугедектердщ ек1нш1 рет некеге отырмаган эйелдерше (ерлер1не),
сондай
ак
кайтыс
болган
согыска
катысушылардыц,
нартизандардьщ, астыртын курес журпзушшерд 1ц, «Ленинградты
коргаганы ушш» медал1мен немесе «Коршаудагы Ленинград
гургыны» белпс 1мен наградталган азаматтардьщ, жалпы ауруга
шалдыгудьщ, ецбек ету кез^нде мер'пгушщ жэне баска да себептерд1ц
(кукыкка кайшы келет1ндерд 1 коспаганда) салдарынан мугедек деп
Iанылгандардыц еюнш 1 рет некеге отырмаган эйелдер1не (ерлер1не) 2,56 айльщ есеппк керсетюш;
8) Кецес Одагыныц Батырларына, уш дэрежел1 Дацк
ордендер1ШЦ иегерлер1не, «Казакстанныц гарышкер - ушкышы»
курмета атагына ие болган адамдарга - 138,63 айлык есеппк
керсетюш;
9) Улы Отан согысыныц катысушылары арасынан шыккан
Социалиста Ецбек Ерлерше - 74,65 айлык есеппк корсетктш;
10) Социалист1к Ецбек Ерлерше, уш дэрежелг Ецбек Дацкы
ордендер1н1ц иегерлер1не —9,60 айлык есепйк керсетюш;
59
11) Улы Отан согысы жылдарында тылдагы кажырлы ецбеп жэне
М1НС13 эскери кызмет! ушш бурынгы КСР Одагыныц ордендер1мен
жэне медальдарымен наградталган адамдарга, сондай - ак
мемлекетак наградалармен наградталмаган, 1941 жылгы 22 маусым
мен 1945 жылгы 9 мамыр аралыгындагы кезевде кемшде алты ай
жумыс ютеген (кызмет аткарган) адамдарга - 2,13 айлык есептш
керсетюш;
12) 1988 - 1989 жылдары Чернобьшь АЭС - тагы апаттыц
салдарын жоюга катысушылар, коныс аудару куш курсакта болган
балаларды коса алганда, окшаулау жэне кенпру аймактарынан
Казакстан Республикасына коныс аударылгандар (вз ерюмен
кеткендер) катарындагы адамдарга - 2,13 айлык есептш керсетюш;
13) б1ршнп жэне еюнпп топтардагы мугедектерге — 1,49 айлык
есептш керсетюш;
14) ушшпп топтагы мугедектерге - 0,64 айлык есептш керсетюш;
15) он алты жаска дешнп мугедек балаларга - 0,96 айлык есептш
керсетюш;
16) он алтыдан он сепз жаска дешнп мугедек балаларга:
б1ршнп жэне еюнпп топтагыларга - 1,49 айльщ есептш
керсетюш;
упйшш топтагыларга - 0,64 айлык есептш керсетюш;
17) «Алтын алкамен», «Кумю алкамен» наградталган немесе
бурын «Батьф ана» атагын алган, I жэке II дэрежелг «Ана дацкы»
ордендер1мен наградталган кеп балалы аналарга - 6,40 айльщ есепик
керсетюш;
18) б1рге туратын терт жэне одан да кеп кэмелетке толмаган
балалары, оныц пшнде орта, техникальщ жэне кэс1пт1к, орта б1Л1мнен
кешнп бш 1м беру уйымдарында, жогары оку орындарында кунд1зг1
оку нысанында б ш м алатын балалары бар кеп балалы отбасыларга
балалары кэмелетак жаска толганнан кешн олар оку орындарын
б т р етш уакытка дейгн (б|рак эр1 дегенде жиырма уш жаска толганга
дешн) - 4,16 айлык есептш керсетюш;
19) саяси кугын — сурпндер курбандарына, саяси кугын сург1ндерден зардап шеккен, мугедект1г 1 бар немесе зейнеткерлер
болып табылатын адамдарга - 1,07 айлык есептш керсетюш;
20) Казакстан Республикасына ерекше ецбек свдргеш уш1н
зейнетакы тагайындалган адамдарга - 1,07 айлык есептш керсетюш.
Жинакталган зейнетакы каражатыныц сакталу кеп 1ЛД1п:
1)
жинактаушы зейнетакы корларыныц зейнетакы жарналарын
тарту жэне зейнетакы телемдерш жузеге асыру жен 1ндеп кызметш
лицензиялау;
60
2)
зейнеткерлк активтерд1 баскаруды жузеге асыратын уйымныц
и йнетакы активтерш инвестициялык; баскару бойынша кызметш
щцензиялау;
2—1) екшнп децгейдеп банктердщ кастодиандьщ кызметш
щцензиялау;
3) зейнетакы активтерш инвестициялык баскаруды жузеге
н'ыратын уйымдар мен жинактаушы зейнетакы корлары ушш
мруденциалдык нормативтер белплеу;
3-1) олардыц каржылык турактылыгын камтамасыз ететш тшсн
пормалар мен лимиттер белгшеу жолымен жинактаушы зейнетакы
корларыныц кызметш реттеу;
4) жинактаушы зейнетакы корларыныц жэне зейнетакы
лктивтерш
баскаруды
жузеге
асыратын
уйымдар дыц
I урылтайшыларына, басшы кызметкерлер1 мен мамандарына, сондай—
пк олардыц жаргылык капиталыныц мелшер1 мен курамына
койылатын талаптарды белгшеу;
5) жинактаушы зейнетакы корларыныц акша мен багалы
кагаздарды жинактаушы зейнетакы корларымен жэне зейнетакы
лктивтерш инвестициялык баскаруды жузеге асыратын уйымдармен
лффилиирленбеген кастодиан банкте гана сактау талабын белгшеу;
6) жинактаушы зейнетакы корларыныц ез каражаты мен
юйнетакы активтер1Н1Ц белек есебш журпзу, сондай - ак олардыц
максатты орналастырылуына бакылау орнату;
7) диверсификация жэне зейнетакы активтерш орналастыру
кезшде тэуекелд1 азайту Ж0н1ндеп талаптарды белплеу;
8) жинактаушы зейнетакы корлары алатын комиссиялык сыйакы
мелшер 1не шектеулер енпзу;
9) жинактаушы зейнетакы корларыныц зейнетакы активтерш
баскаруды жузеге асыратын уйымдардыц жылдьщ каржы есептер1не
жыл сайын аудит журпзуд1Ц м 1 н д е т т 1 Л 1 п ;
10) жинактаушы зейнетакы корларыныц жэне зейнетакы активтерш
баскаруды жузеге асыратын уйымдардыц тшсп мемлекетпк органдар алдында
Кдзакстан Республикасьшьщ зацдарьшда белгшенген тэрпппен уцайы кдржьшык
есеп бфш отыруы;
10-1) салымшы мен алушыга оныц жинакталган зейнетакы
каражатыныц жай - куш туралы акпарат бер1п отыру;
11) алушыга езшщ жинакталган зейнетакы каражатын
жинактаушы зейнетакы корынан ек1нш 1С1не ауыстыру мумк1нд1пн
беру, б1рак ол жылына ею реттен аспауы керек;
12) жинакталган зейнетакы каражатын алушыныц тацдауы
бойынша толык келемхнде немесе 1нпнара ер!кт! сактандыру;
61
13)
зейнетакы активтерш сактандыру жуйесш куру аркыл
камтамасыз етшедо.
Зейнетакы активтер 1 —зейнетакы телемдер 1 мен аударымдарын,
сондай - ак жинактаушы зейнетакы корларынан алынатын каражатты
камтамасыз етуге жэне жузеге асыруга арналган акша, багалы
кагаздар, езге де каржы куралдары.
Жинактаушы зейнетакы корларыньщ зейнетакы активтер!:
зейнетакы жарналары, инвестициялык юрю, ес 1мпул жэне
жинактаушы зейнетакы корларыньщ комиссияльщ сыйакыларын
шегерш тастагандагы залалдарды етеу ретшде тускен каражат
есебшен калыптасады. Жинактаушы зейнетакы
корларыньщ
зейнетакы активтерк зейнетакы жарналары, инвестициялык юрю,
еампул жэне жинактаушы зейнетакы корларыньщ комиссияльщ
сыйакыларын шегерш тастагандагы залалдарды етеу ретшде тускен
Каражат есебшен калыптасады.
2)
Салымшыныц, ал ушыныц, Ортальщтыц, жинактауш
зейнетакы корыныц, кастодиан банктщ жэне зейнетакы активтерш
инвестициялык баскаруды жузеге асыратын уйымныц борыштары
бойынша мшдетп зейнетакы жарналарына, ес 1мпулдарга, зейнетакы
активтер1 мен зейнетакы жинактарына, оныц 1шшде аталган
субъектшер таратылган жэне (немесе) банкрот болган жагдайларда,
тыйым салуга немесе олардан ецщрш алуга жол бершмейдь
Салымшыныц, алушыныц, Ортальщтыц, жинактаушы зейнетакы
корыныц,
кастодиан
банктщ
жэне
зейнетакы
активтерш
инвестициялык баскаруды жузеге асыратын уйымныц борыштары
бойынша мшдетп зейнетакы жарналарына, ес 1мпулдарга, зейнетакы
активтер! мен зейнетакы жинактарына, оныц 1ппнде аталган
субъектшер таратылган жэне (немесе) банкрот болган жагдайларда,
тыйым салуга немесе олардан енд1рш алуга жол бершмейдь
Жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы активтер1 тек мына
максаттарга гана жумсалуы мумкш:
1) Т1збес1н уэкшетп органдар белгшейпн каржы куралдарына
орналастыруга;
2) зейнетакы телемдерш Казакстан Республикасыньщ зацдарына
сэйкес жузеге асыруга;
3) зейнетакы жинактарын баска жинактаушы зейнетакы корына
не зейнетакы аннуитен бойынша Казакстан Республикасыньщ
зацдарында кезделген тэртшпен сактандыру уйымына аударуга;
4) кате есептелген зейнетакы жарналарын жэне езге де кате
есептелген акшаны кайтаруга.
62
5)
жинактаушы зейнетакы корына Занда белпленген жагдайда
I .же мелшерде комиссиялык сыйакы телеуге.
Алушы адам кайтыс болган жагдайда оньщ отбасына не
инушыны жерлеген адамга жинактаушы зейнетакы корлары жерлегеш
ушш он бес еселенген айлык есеппк керсетюш шепнде, б|рак жеке
юйнетакы шотында бар каражаттан аспайтын мелшерде б 1ржолы
Iолем жасайды.
Жинактаушы зейнетакы корыньщ зейнетакы активтерш
инвестицияльщ баскару оньщ тацдауы бойынша зейнетакы активтерш
инвестициялык баскаруды жузеге асыратын б 1р жэне одан да кеп
уйымдармен шарт непзшде жэне (немесе) уэюлетп орган беретш,
кызметгщ осындай тур1мен айналысу кукыгына тш сй лицензиясы
болган жагдайда жинактаушы зейнетакы корымен дербес жузеге
исырылады.
Зейнетакы активтерш инвестициялык баскаруды жузеге
асыратын уйым б!р мезгшде ею жэне одан да кеп жинактаушы
юйнетакы корларымен зейнетакы активтерш баскаруга шарт жасасуга
кукылы.
Зейнетакы активтерш баскаруга арналган шарт жазбаша нысанда
жасалады,
шарттыц
жазбаша
нысанын
сактамау
оныц
жарамсыздыгына экеп согады.
Жинактаушы
зейнетакы
корыныц
зейнетакы
активтер1
кастодиандык шартка сэйкес жинактаушы зейнетакы корымен жэне
(немесе) зейнетакы активтерш инвестициялык баскаруды жузеге
асыратын уйыммен улестес емес кастодиан - банкте сакталады жэне
соныц шотында есепке алынады.
Кастодиан банк - багалы кагаздар женшдеп кукыктарды пркеу
жэне есепке алу, кужаттамалык багалы кагаздарды сактау жэне
клиенттщ акшасын есепке алу женшдеп кызметп жузеге асыратын
банк.
Зейнетакылык
активтерд1
баскару
бойынша
компания
мемлекеток емес жинактаушы коры, кастодиан банк жэне
жинакталган зейнетакылык активтерд1 баскару бойынша компания
арасында жасалган кастодиальдык келгам—шарттыц б 1р тарабы
болады жэне зейнетакылык активтерге еюм етуд 1 (бил 1к етуд1)
каржыларды депозиттерге, мемлекетт1к жэне корпоративпк багалы
кагаздарга жэне баска каржы куралдарына орналастыру аркылы
жузеге асырады.
Кастодиандык улгш к шарттыц нысанын уэк 1летт1 орган эз 1рлейд1
жэне бек1тед 1
63
Кастодиан банк жинактаушы зейнетакы корыныц зейнетакы
активтершш нысаналы орналастырылуын бакылауды жузеге асырады
жэне олар Казакстан Республикасыныц зацдарына сэйкес келмеген
жагдайда, бул туралы уэкшегп орган мен жинактаушы зейнетакы
корын келес1 жумыс куншен кеиикпрмей хабардар ете отырып,
зейнетакы активтерш инвестициялык баскаруды жузеге асыратын
уйымныц немесе жинактаушы зейнетакы корыныц (егер зейнетакы
активтерш инвестициялык баскаруды жинактаушы зейнетакы коры
дербес жузеге асыратын болса) тапсырмаларына шектеу коюга
(орындамауга) мшдетп.
Кастодиан —банк зейнетакы активтерш шогырландыру, оларды
орналастыру женшдеп, инвестициялык табыс алу женшдеп барлык
операциялардыц есебш журпзед! жэне жинактаушы зейнетакы корын
оныц шоттарыныц жай-куш жэне зейнетакы активтерш баскаруды
жузеге асыратын уйымныц кызмеи туралы ай сайын хабардар етш
отырады.
Жинактаушы зейнетакы корыньщ б1р кастодиан - банк! болуга
тшс.
64
12
Жумыс
жэрдемакылар
беруш шщ
есебшен
теленетш
элеуметпк
Элеуметпк жэрдемакылар - бул азаматтарга жогалткан табысты
цалпына келиру немесе косымша материалдык кемек керсету
иаксатында тагайындалатын акшалай телемдер.
0м 1р сурудщ туракты жэне непзп кайнар кез1 - зейнетакыга
Караганда жэрдемакы - жогалткан табыстыц орнын уакытша басатын
кемек болып табылады.
Ецбекке уакытша кабшетс1зд 1к бойынша жэрдемакы - бул
ауруына немесе тагы баска элеуметпк мацызды себептерге
байланысты жумысшыныц жогалткан табысыныц орнын етейнн
акшалай телем.
Жэрдемакы барлык жалдамалы жумысшыларга жумыс орнына,
оныц сипатына, жалакы телеу тэрпбше карамастан тагайындалады
(ягнн, жеке ецбек шарты (контракт) непзшде).
Ецбекке уакытша жарамсыздык (сырткаттану, жаракат алу,
жуктш пне жэне босануына байланысты демалыс, санаторийлш курорттык емделу, наукас баланы жэне отбасыныц мушесш куту,
карантин) ецбекке жарамсыздык парагымен жэне кейб1р жагдайларда
енбекке
уакытша
жарамсыздык
туралы
аныктамамен
куэландырылады.
Ецбекке жарамсыздык парагы - ецбекке жарамсыздык фактами
куэландыратын кужат, жумыстан босату жэне ецбекке уакытша
жарамсыздыгына байланысты, ж уктш п мен босануына байланысты
жэрдемакы алу ушш непз болып табылады
Казакстан Республикасында ецбек кызметш жузеге асырушы
шетел
азаматтарына,
азаматтыгы
жок
тулгаларга
ецбекке
жарамсыздык парагы жалпы непзде бершедь
Жумыс кезшде, сынак мерз1м1 мен жумыстан шыгару кун 1н коса
алганда, ецбекке уакытша жарамсыздык ф ак п а белгшенсе жэне
ецбекке уакытша кабшетЫздж ецбекке жарамсыздык парагымен
расталса жумысшы элеуметт 1к жэрдемакы алуга кукылы.
Егер, жумысшы ез 1Н1ц ецбекке жарамсыздык парагына
карамастан жумыс ютеп жатса, онда оган жэрдемакы теленбейдк
Ецбекке жумыссыздык парагын мемлекетт1к денсаулык сактау
жуйес1Н1Ц емдеуш! дэр1герлер1 беруге кукыгы.
Ецбекке уакытша жарамсыздык парагын беру жэне аньщтамасы
жеке басын куэландыратын кужатты усынып, медицина кызметкер 1
адамды тексер 1п - караганнан жэне наукастыц амбулаториялык
65
(стационарльщ) медицинальщ картасына оны жумыстан уакытша
босату кажеттшн непздейтш денсаулык жагдайы туралы деректерд 1
жазганнан кешн жузеге асырады.
Жумыска уакытша жарамсыздьщ бойынша жэрдемакылар:
1) жумыска уакытша жарамсыздыгы кылмыс жасаган кезде алган
жаракаттыц салдарынан болган кызметкерлерге;
2) кызметкердщ соттьщ шеш 1м 1мен мэжбурл1 емделу уакытына
(жуйке ауруларынан баска);
3) кызметкердщ кшэс 1 аныкталган жагдайда, оныц туткында
отырган уакытына жэне сот - медицинальщ сараптау уакытына;
4) кызметкердщ алкогольд!, ес1ртюш жэне уытты заттарды
пайдалануы салдарынан болган ауруына немесе жаракатына
байланысты жумыска уакытша жарамсыздыгына теленбейд1.
Дэрдемакыны телеу мерз1м 1 дифференцалданган. Жэрдемакы
жумыс ютеу каб 1лет 1н жогалткан куннен бастап жэне оныц калпына
келт1р 1лген кун 1не немесе мугедект1кт 1ц орнагага уакытына дешн
бершедь
Ата - аналардыц б1реу1не баламен б1рге ауруханада барлык уакыт
бойы жасына карамастан б 1рге болуга кукыгы бершедь Баламен б1рге
ауруханада жаткан ата - анага уакытша жумыска кабшетЫздт
туб1ртеп бер 1ле/ц.
7
жаска дей!нп баланыц карау кезхнде жэрдемакы баланы
ауруыныц барльщ уакытына бершед1. 7 - 1 5 жаска дешнп баланы
карау кез1нде жэрдемакы 10 куннен кеп мерз1мге бершмейдь
Уакытша жумыска каб 1летс1зд 1пне байланысты жэрдемакы
белгЬп кужаттардыц балган жагдайында ортак ауруына байланысты
теленед 1:
1) жаракат;
2) тус1к;
3) карантин;
4) туберкулез ауруы.
Узд1кс1э ецбек етш нщ узактыгы уакытша жумыска каб 1леттш 1п
бойынша жэрдемакыныц мелшер1не катысы жок.
Жэрдемакы мелшерк
1) кызметкерд 1ц ецбек жаракатына немесе кэаби наукастануына
байланысты теленетш жэрдемакыныц мелшер 1 орташа жалакыныц
жуз пайызын курайды;
2) Улы Отан согысыныц жумыс ютейтш катысушыларына,
мугедектерше жэне оларга тецест1р1лген адамдарга бершетш
жэрдемакыныц мелшер! жалакыныц жуз пайызын курайды;
66
3)
баска категориядагы азаматтарга уакытша жумыс ютеу
|<п( и иет1нен айырылуына байланысты жэрдемакы айльщтьщ орташа
■('•()!не байланысты тагайындалады.
Накты жумыскердщ жэрдемакы молшер! уакытша ецбекке
.ипрамсыздык парагына сэйкес теленуге жататын жумыс кундершщ
и м и .I на оныц орташа кундезп ецбекакысын кебейту жолымен
тмцталады.
КР Конституциясында ана,бала жэне отбасы мемлекеттщ
11>ргауында екеш керсетшген.
Ж уктш пне жэне босануына байланысты жэрдемакы уакытша
«кумыска кабшетс1з д т байланысты жэрдемакымен б!р уакытта
снпзщщ. 1940 жылга дешн жуктйпк пен босану уакытша жумыска
I,аб1летс1зд 1кке байланысты жэрдемакымен камтамасыз етудщ б!р
окигасы деп есептелдьУакыт ете келе бул жэрдемакы тур 1 белек
клрдемакы турше ауысты.
Осындай жэрдемакыныц максаты - жукплж пен босану кезшде
Iабыстын орнын толтыру. Буи жэрдемакы жумыс ютейтга эйелдерге
ссептелген.
Ж укнлкке
жэне
босануга
байланысты
демалыс
узактыгы босанганга дешн 70 кунпзбелж кун жэне босанганнан кешн
56 кунйзбелж кунд) курайды.
Демалыс кундершщ саны жумыс узактыгына байланысты емес,
сол себепп жумыс берупиде С1здщ канша уакыт жумыс ютегенщз
мацызды емес.
Жукплж жэне босануына байланысты элеуметпк телемдер б!р
рет, ал бала б1р жаска толганга дешнп купм 1 бойынша элеуметак
телем - ай сайын теленедь «Мшдетп элеуметпк сактандыру туралы»
КР Зацына сэйкес «Азаматтарга арналган уюмет» мемлекетпк
корпорациясы»
КЕАК курылымдык
бел 1мшелер1
элеуметпк
телемлерд 1 тагайындауга кажета кужаттарды кабылдаганнан кешн 5
жумыс куш 1пннде оларды мемлекетак элеуметак корына беред1.
Элеуметнк телемдер Д1 тагайындайтын уэкэлетп орган 10 жумыс
куннщ 1Ш1нде оны тагайындау немесе тагайындамау женшде шепим
кабылдайды. Жэрдемакы тагайындаудан бас тартылган жагдайда
уэюлетп мемлекетпк орган бас тарту себептерш жазбаша турде
уэждеуге жэне ейш ш жасаушыга кужаттарын кайтаруга мшдетп.
Уэюлетп мемлекетпк органныц шеипмше сот тэрпб1мен шагым
жасалуы мумюн.
Элеуметнк телемдер алушыларга элеуметак телемд) тагайындау
туралы шепйм кабылданганнан кешн эр айдыц 20 жулдызына дешн
теленед!.
67
Ж уктш п жэне босануы бойынша жэрдемакы тагайындауга
кужаттарды бала туганнан бастап 12 айдан кешшпрмей беру керек.
Сонымен бала туганда келес1 жэрдемакылар мен телемдер
усынылады:
- баланыц тууына байланысты мемлекетак б1р рет теленетш
жэрдемакы (жумыс ютейтшдер ушш де, жумыс ютемейпндер ушш
де) —б ектл ген жэрдемакы;
- баланьщ б1р жаска толганга дейшп купм 1 бойынша ай сайынгы
элеуметпк жэрдемакы (жумыс ютемейтш эйелдер ушш);
- баланыц б1р жаска толганга дешнп купм 1 бойынша ай сайынгы
элеуметак телем (жумыс ктейтш эйелдер ушш);
- табысыныц жогалуына байланысты жуктш к жэне босануы
бойынша бхр рет теленетш элеуметпк телем (жумыс ютейтшдер
уппн).
Бала туганддгы жэрдемакы мелшер! бектлген , б1р тп и , екшнн
жэне ушшпп балага - 31,41 АЕК жэне тертшпй, бесшпп, алтыншы
жэне т.б. балаларга 52, 35 АЕК курайды. Аталмыш жэрдемакы барлык
босанган эйелдерге теленедк жумыс ктейтшдерге де, жумыс
ктемейтшдерге де, мемлекетак бюджеттен теленедь
Жумыс 1стемейт1н эйелдер эр1 ер адамдар ушш бала б!р жаска
толганга дешн жумыс ютемейтш теленетш элеуметак жэрдемакы
мелшер1 мыналарды курайды:
- б1ршш1 балага - 5,76 АЕК;
- еюнпп балага —6,81 АЕК;
- ушшпп балага - 7,85 АЕК;
- тертшпй жэне одан да артьщ - 8,90 АЕК.
68
13 Мемлекетпк атаулы элеуметпк кемек
Мемлекетпк атаулы элеуметок кемек бул облыстарда,
I>••< мубликалык мацызы бар кал ал арда, астанада кедеюйк децгешнен
I <•м*•11 табысы бар орташа жан басына шаккандагы табысы бар жеке
гулгаларга мемлекетпен усынылатын акшалай нысандагы телем.
Мемлекеток атаулы элеуметпк кемек мемлекетпк жэне жерллнеп
нк 11л<ет есебшен керсетшедь
Жан басына шаккандагы орташа табысы кедейлш шепнен
пемайтын Казакстан Республикасы азаматтарыньщ, оралмандардыц,
(ик кындардыц, шетелджтердщ жэне Казакстан Республнкасында
|уракты туратын, азаматтыгы жок адамдардыц атаулы элеуметпк
м>мек алуга кукыгы бар.
Кедейлш шепнщ мелшерш орталык аткарушы орган токсан
шйын мемлекеттщ экономикалык мумкшдштерше карай пайыздык
млнде орта есеппен жан басына шаккандагы ец темен кункерю
Ш'игейшщ шамасы непзшде айкындайды. Облыстар, республикалык
мпцызы бар калалар, астана бойынша кедейлк шепн жерпл 1кт1
п карушы органдар токсан сайын есептеп шыгарады.
Бу карал ык акпарат куралдарында:
1) орталык аткарушы орган токсан сайын - кедейлпс шепнхц
молшер1 туралы;
2) жерпл1КТ1 аткарушы органдар токсан сайын - кедейл1к шеп
гуралы;
3) мемлекетт1к статистика саласындагы уэюлетп орган жыл
сайын республика, облыстар, республикалык мацызы бар калалар,
астана бойынша кедешпк шепнен темен К1р!стер1 бар хальщ улес1
гуралы мэл 1меттерд 1 жариялайды.
Мыналарга:
1)
мугедектерд) жэне стационарлык емделуде б(р айдан астам
уакыт кезец 1нде болатын адамдарды, кунд 1зп оку нысанында окитын
окушыларды, студенттерд!, тыцдаушыларды, курсанттар мен
магистранттарды, сондай - ак I жэне II топтардагы мугедектерд!,
сексен жастан аскан адамдарды, жет! жаска деЙ1НГ1 балаларды багып
кутумен айналысатын азаматтарды коспаганда, халыкты жумыспен
камту орталыктарында 'пркелмеген жумыссыздарга жэне жумыспен
камтуга жэрдемдесуд 1ц белсенд 1 шараларына катысудан жазбаша
гурде бас тарткан Казакстан Республикасыныц ецбекке жарамды
азаматтарына;
69
2)
хальщты жумыспен камту ортальщтары усынган жумыска
оныц 1Ш1нде элеуметак жумыс орнына немесе когамдык жумыска
орналастырудан, кэаби даярлаудан, кайта даярлаудан, б ш к т ш п н
арттырудан дэлелаз себептермен бас тарткан, осындай жумыстарга
катысуды жэне ок;уды ез бетшше токтаткан жумыссыздарга атаулы
элеуметак кемек тагайындалмайды.
Жумыссыз адам жумыска, оныц 1пннде элеуметак жумыс
орнына немесе когамдык жумыска орналаскан, кэаби даярлауга,
кайта даярлауга, б ш к т ш п н арттыруга ж1бершген куннен бастап, ал
Казакстан Республикасыньщ ецбекке жарамды азаматтары жумыспен
камтуга жэрдемдесудщ белсещц шараларына катыскан куннен
бастап атаулы элеуметак кемек кайта калпына келт1р 1лед 1.
М емлекетак атаулы элеуметак кемектщ 2 тур 1 аныкталган:
1) акшалай телем - жэрдемакы, элеуметак кемек;
2) кэд 1м п кемек (жанармай, тамак, дэр - дэрмек жэне т.б.).
Басымдыгы кеп акшалай телем болып табылады.
Мемлекетак атаулы кемек ецбек жэне халыкты элеуметак
коргау аудандьщ (калалык) бел 1м 1мен темендеп турлер1мен
керсет1лед1:
1) балалары бар отбасыларга бершетш жэрдемакы;
2) баланыц тууына байланысты элеуметак кемек жэне
жумыссыздарга материалдык кемек;
3) тургын - жайды устау жэне коммуналдьщ кызметтерд 1 телеуге
арналган жэрдемакы туршдеп мул1кт1к кемек;
4) отбасыныц табысына карамастан, жумыс 1стеген азаматтардыц
жерлеу рэс1М1не элеуметак кемек, жумыс ютемеген азаматтардыц
жерлеу рэсгм1не материалдык кемек.
Жумыссыздарга материалдык кемек жумыссыз мэртебесше ие
болган азаматтарга теленедк Жумыссыздар кэс1пт 1к окуга немесе
когамдык жумысты аткаруга Ж1бершсе, оку немесе жумыс басталган
куннен бастап, материалдык кемекп телеу токтатылады.
Материалдык кемек'п керсету мерз1м1 12 айлык кезец 6 айдан
аспауы керек.
Баланыц тууына немесе азаматтарды жерлеу рэамше
байланысты элеумептк кемек отбасьшарга белгш жагдайлар
туындаган кезде керсет 1лед 1.
Жумыссыздарга теленетш материалдык кемектщ жэне жумыссыз
азаматтардыц жерлеу рэамш е арналган материалдык кемек мелшер! 1
АЕК - тен темен болмауы керек.
Мемлекетак атаулы элеуметак кемек жан басына шаккандагы
орташа айлык табысы облыстарда, республикалык мацызы бар
70
| ,111.1нарда, астанада белпленген кедешйк шепнен темен жеке
' шмдарга (отбасыларга) мемлекет акшалай нысанда беретш телем.
' »|| Г>Iр реттш немесе белпл1 бхр аралыкка бершу] мумкш.
Адам (ет1Н1ш берупн) атаулы элеуметтш кемек тагайындалуы
умми ез атынан немесе отбасы атынан белпленген улпдеп етшшпен
жане Т1збес1н орталык аткарушы орган айкындайтын кужаттарды коса
Пере отырып, тургылыкты жер| бойынша уэюлетп органга немесе
иАзаматтарга арналган уюмет» мемлекеток корпорациясына, ал
|\ 1.1лдык жерлерде - кент, ауыл, ауылдык округ эюмше де епш ш
кисайды.
Уэюлетп орган, «Азаматтарга арналган уймет» мемлекеток
корпорациясы немесе кент, ауыл, ауылдык округ эюм 1 кужаттарды
11ркейд1 жэне етш ш берушхге кужаттарды кабылдаганы туралы
растама бередь
Уэюлетп орган немесе кент, ауыл, ауылдык округ эюм 1
кужаттарды кабылдаганнан кешн ею жумыс куш шпнде корытынды
дийындау ушш оларды учаскелш комиссияларга тапсырады.
Кент, ауыл, ауылдык округ эюм 1 епш ш беруппдеи кужаттарды
I абылдаган жагдайда оларды алган куннен бастап он бес жумыс
кушнен кепнкпрмей учаскелш комиссияньщ корытындысымен коса
уэюлетп органга бередь
Атаулы элеуметпк кемекп тагайындау епш ш берупп усынган
кужаттардыц жэне мемлекетпк органдардыц жэне (немесе)
уйымдардыц акпараттык жуйелершен алынган мэл 1меттердщ, сондай
ак учаскелш комиссия корытындысыньщ нег 1зшде жузеге
асырылады.
Уэюлетп орган епш ш беруппден немесе кент, ауыл, ауылдык
округ эюмшен кужаттарды кабылдаган куннен бастап жеп жумыс
куш 1 Ш 1 н д е кабылданган кужаттар жэне учаскелш комиссияньщ
корытындысы непзшде атаулы элеуметпк кемекп тагайындау немесе
гагайындаудан бас тарту туралы шепйм кабылдап, ол туралы епшш
беруппш жазбаша хабардар етед 1, бас тарткан жагдайда - оныц себеб1
керсет 1лед 1.
Отбасыныц курамы, табысы жэне мул 1п жайлы жалган деректер
керсетшген жагдайда мемлекетпк кемекп керсету бас тартылады.
Отбасы курамы жэне юрю езгерген жагдайда табыстар езгерген
жагдайда тагайындалган элеуметпк атаулы кемектщ мелшер 1 кайта
есептеледь Ойшш иес 1 элеуметпк атаулы кемектщ мелшершщ
езгеру1 упин непз болып табылатын жагдайлар туралы 10 жумыс куш
шйнде уэюлетп органга хабардар етуге мшдетп.
71
Уэкшето орган тшсн органдардан атаулы элеуметпк кемекп
тагайындау уинн усынылган кужаттарды карауга кажетп мэл 1меттерд1
суратуга кукылы.
Атаулы элеуметок кемек отбасынын оны алуга кукыгы бар эрб1р
мушесше тагайындалады.
Отбасынын курамына:
1) толык мемлекетпк камсыздандырудагы балалар;
2) интернат - уйлерде туракты туратын карттар мен мугедектер;
3) мерз1мд 1 эскери кызметтеп адамдар;
4) бас бостандыгынан айыру орындарындагы, мэжбурлеп
емдеудеп адамдар юрмейдь
Атаулы элеуметок кемек агымдагы токсанга тагайындалып, ай
сайын теленедь
©Т1Н1Ш берупп мен алушы кент, ауыл, ауылдык округ эимшщ ю
- эрекеттер1 мен уэкшето органнын жэне оньщ лауазымды
адамдарынын шеннмдерше жогары турган жерпшкп аткарушы
органдарга, сондай - ак сот тарпб1мен шагымдануга кукылы.
Уэкшето
органнын
лауазымды
адамдары
Казакстан
Республикасыныц зацдарына сэйкес атаулы элеуметпк кемектщ
тагайындалуы мен оны телеуд 1 уйымдастырудыц дурыстыгы ушш
жауапты болады.
Уэкшетт1 орган халыкка атаулы элеуметок кемек керсету
тэрт1б!мен шарттары туралы букаральщ акпарат куралдары аркылы
хабарлап отыруга М1ндето.
Баланыц тууына байланысты жэрдемакы анасына, экесше жэне
жакын туыстарына бер1лед1. (жумыс 1стейт1ндер уш 1н де, жумыс
1стемейпндер уш 1н де). Баланыц тууына байланысты мемлекетпк б!р
рет теленет 1н жэрдемакы - бул ата - анасыныц элеуметпк жагдайына
катысты кандай да б!р мэн - жайларга байланыссыз, туылган эрб1р
балага теленет 1н элеумегпк жэрдемакылардыц б1р1. Мундай
жэрдемакыны жумыс ютейтш де, жумыс ютемейтшде азаматтар алуга
кукылы.
Жэрдемакыныц телемнен ерекш елт жэрдемакы М1ндетт1
элеуметт^к сактандыру жуйесше катысатындар жэне катыспайтын
адамдарга бюджеттен теленед 1, телемдер болса элеуметок
сактандыру корыныц каржысынан жузеге асырылады жэне мшдетп
элеуметок сактандыру жуйесше катысатын адамдарга гана теленедь
Жуктш 1к жэне босануына байланысты элеуметт1к телемдер б1р
рет, ал бала б 1р жаска толганга деЙ1нп кут1М1 бойынша элеуметпк
телем - ай сайын теленедь «Мшдетп элеуметпк сактандыру туралы»
КР Зацына сэйкес «Азаматтарга арналган уюмет» мемлекеток
72
| || 1|м>рцциясы»
КЕАК курылымдык,
бел 1мшелер1
элеуметак
........
тагайындауга кажетп кужаттарды кабылдаганнан кешн 4
.1, у м |,1с куш 1 Ш 1 н д е оларды мемлекетак элеуметтк корына (кешн I м||)Г>еред1.
|<^ор 4 жумыс куш 1шшде элеуметак телемдерд 1 тагайындау
н. мссе тагайындаудан бас тарту туралы шенимд1 кабылдайды.
■>нсуметт1к твлемдерд 1 тагайындаудан бас тарткан жагдайда ол етнпш
| » руинш жазбаша хабардар етуге жэне усынылган кужаттарды епшш
ьс руппге «Азаматтарга арналган уймет» мемлекетак корпорациясы»
I I Л К аркылы кайтаруга мшдетп. Сондай - ак ол сараптамага
уI мпылган кужаттарды Ж1беруге жэне оларды берудщ непз1 болган
^у/каттардыц болуын тексеруге мшдетп. Бул ретте элеуметт1к
.... емдер тагайындау жэне шеш 1мд 1 кабылдауды узарту мерз1мдер1
1У|>алы шеш 1мд 1 кабылдаудагы орын алган кеш1гу туралы епшш
(н’|)уш1 жазбаша турде кем дегенде б!р ай бурын хабардар болуы ти1с.
Элеуметтхк телемдер алушыларга элеуметпк телемд 1 тагайындау
гуралы шеш!м кабылданганнан кеЙ1н эр айдын 20 жулдызына деЙ1н
н>ленед1.
Жукпл 1к жэне бала тууына байланысты жэрдемакы тагайындауга
кужаттарды ецбекке жарамсыздык парагын берген куннен бастап
беру.
Сонымен бала туганда келеа жэрдемакылар мен телемдер
усынылады:
- баланыц тууына байланысты мемлекетак бгр рет теленетш
жэрдемакы (жумыс ютейпндер ушш де, жумыс ютемейиндер ушш
де) - б ектл ген жэрдемакы;
- баланыц б 1р жаска толганга дешнп купм1 бойынша ай сайынгы
элеуметак жэрдемакы (жумыс ютемейпн эйелдер ушш);
- баланыц б 1р жаска толганга дешнп купм 1 бойынша ай сайынгы
элеуметпк телем (жумыс ктейпн эйелдер ушш);
- табысыныц жогалуына байланысты жуктш к жэне босануы
бойынша б 1р рет теленепн элеуметт1к телем (жумыс ютейпндер
ушш).
Бала тугандагы жэрдемакы жэне телемдерд 1 рэс1мдеуге арналган
кужаттарды «Азаматтарга
арналган
ук1мет»
мемлекетак
корпорациясы» КЕАК| - ке тапсыру керек. 10 жумыс куьа 1шшде
жэрдемакы телемд! тагайындау немесе тагайындаудан бас тарту
туралы шепнм кабылданды.
Баланыц тууына байланысты туындайтын барлык эуре сарсацды назарга алганда, жас ата - аналарга арналган негурлым
73
колайлы тэс 1л онлайн жэрдемакьшарды тагайындауга етш 1штерд1
беру болып табылады.
Бала б1р жаск;а толганга дешн онЫН купм! бойынша элеуметок
телемдерд1 тагайындауга арналган кужатгар:
1) 0тйпш;
2) жеке куэландыратын кужат;
3) туракты тургылыкты жер1 бойынша Т1ркеуд1 растайтын кужат
(мекенжай немесе ауыл аймагы эю м нщ аныдтамасы, Байкоцыр
каласы тургандары ушш - Ресей Федерациясы Байкоцыр каласыныц
тургын уй шаруашылыгыныц азаматтарыньщ 'пркеуш есептейтш
бвл 1мшесшщ аньщтамасы);
4) бала (балалар) туу туралы куэлгк немесе туу туралы таркелген
актшщ жазбасы;
5) банк операцияларын орындалып журген банкте немесе баска
уйымдарда ашылган банк номершщ мэЛ 1меттер 1. Шотты кез келген
КР Екшнп децгейдеп банкшде немесе баска банк операцияларды
жасайтын «КазПочта» АК сиякты мекемелершде ашуга болады.
74
14 Элеуметпк - ецбекгпк калпына келт!ру. Элеуметпк
• |'|н ну сурактарын халыкаралык - кукыктык реттеу
Кдрттар мен жумыс ютеуге кабшен жок азаматтардьщ элеуметак
м.пмп керсету 1 бгрнеше турден турады: тургын уй - турмыстьщ
........
жумыс ютеуге кабшей жок азаматтарды элеуметак
мсксмеде асырау, куту, протездж — ортопедиялык кемек, келпс
нм 1ме пн керсету жэне т.б.
Элеумегпк кызмет керсетуд 1 реттейтш кукьщтык база болып
имиылданган жэне каз1рп кезде колданыстагы зацдар мен зацга
гоуелд1 актшер табылады. Непзгшерше 2005 жылдыц 13 сэу 1ршдеп
I нчакстан Республикасындагы мугедектерд1 коргау туралы» К,Р
1пцын, 1995 жылдыц 28 сэухршдеп «Улы Отан согысыныц
пн ысушылары мен мугедектерше жэне соларга тецеспршген
идомдарга
бершетш
жещлджтер
мен
оларды
элеуметак
камсыздандыру» Казакстан Республикасыныц № 2247 Зацын
га гкызуга болады.
Элеумегпк кызмет керсету - б1р ез1 ецсере алмайтын
мили турмыстьщ
жагдайдагы
азаматтарды элеуметак
коргау,
н|суметт1к - турмыстьщ, элеуметпк - медицинальщ, психологияльщ Iк-дагогикальщ, элеуметак —кукьщтык кызметтер мен материалдык
комек керсету, элеуметпк жерацщру жэне сауьщтыру женшдеп
.шеуметак кызмет орындарыныц кызмет1.
Ом1рл1к киын жагдай —азаматтыц тыныс —йрпш ппн объективй
гурде бузатын, ол оны ез бетшше ецсере алмайтын ахуал (мугедектк,
карттьщ жасына, ауруына байланысты езше - ез 1 кызмет керсете
алмау, жет1МД1к, жумыссыздык, белгш б1р тургын мекен - жайыныц
болмауы жэнет.б.).
Элеуметпк кызмет керсетуд 1 б 1ршпн кезекте алатын адамдар мугедектер, карттар жэне балалар.
Алайда элеуметпк кызмет керсету деп тегш немесе тольщ емес
нарьщтьщ кунына, ягни, когам мушелершщ тольщ немесе жартылай
есебшен керсетшетш кызметтерд1 тануга болады.
1997 жылдыц 9 желтоксанында БУУ - ныц бас Ассамблеясымен
кабылданган мугедектер кукыгы туралы декларация мугедектердщ
медицинальщ кемекке, психикальщ жэне функционалды емделуге,
денсаулыгын калпына келйруге, бш м алуга, кемекке, кецестерге,
жумыска орналастыру женшдеп кецестерге деген кукыктарын
бекггедь
75
БУУ-ныц сарапшыларыньщ санауы бойынша мугедектер
тургындардыц жалпы саныньщ 10 пайызын курайды. Сонгы жылдары
Казакстан Республнкасында жумыс ютеуге кабшет1 бар жасындагы
мугедектер мен бала мугедектер саныньщ есуг
Мугедектердщ элеуметпк эл — аукатын жаксартуга олардын
жагдайын оцалту жолымен кол жетюзуге болады.
Мугедектерд1 оналту - бул денсаулыгыныц нашарлауы,
организмшщ функцияларынныц туракты бузылуы эсершен зардап
шеккендерге багыттылган ем1р суру кабшетш мумкшдшнше толык
етейтш медицинальщ, элеуметпк - экономикалык, педагогикальщ к шаралар жуйесг
Мугедектерд! оцалтудыц басты максаты - мугедектщ элеуметпк
мэртебесш калпына келиру, материалдык тэуелс1зд 1п мен элеуметок
бешмдеуше кол жетюзу. Оцалту жэне де ез1мен мугедектщ
медицинальщ, кэйби жэне элеуметпк оцалтуын косады.
Мугедект1 оцалтудыц жеке программасы мугедектщ келю1М1
бойынша оцалтудыц ю - шаралары, кэс1пт1к жэне езге де калпына
келпруге багытталган шараларды, бузылган немесе жойылып кеткен
агза функцияларын калпына келирухне теленепн етемакы элеуметок
— медицинальщ сараптаманыц мемлекетт|к кызмет мекемеамен
журпзшед 1.
Мектепке деЙ1нг1 мугедек балаларга оцалтудыц барльщ
жагдайлары жасалады, мектепке деЙ1нг1 мекемелерде окуга, мугедек
баланыц ата - анасыныц келю1М1 бойынша окуы уйде де журпзшедг
Мугедектерд 1 оцалту мен оларды жумыспен камту саясатыныц
непз 1нде мугедектер мумкшдштершщ тецщп жэне мугедек болып
табылатын эйелдер мен еркектер уш1н жупну мумк 1нд 1п н 1ц тецд1п
принциптер1 жатыр.
Оцалту максатында мугедектерд 1ц шыгармашыльщ жэне
ецщр!спк кабшеттер1 ескерше отырып, олардыц жеке оцалту
багдарламасы
мугедектерге
кэс1порындарда
(мекемелерде,
уйымдарда) карапайым ецбек шарттарымен мугедектердщ ецбепн
керек етет1н цехтер мен учаскелерде,сондай ак езшщ жеке 1С1мен
айналысуына мумкшд 1к беред1.
Ж ергЫ кп аткарушы жэне екшдш органдар кэс1порындарда
(мекемелерде,
уйымдарда)
мугедектерге
арналган
жумыс
ютеушшердщ барлык санынан 5 % - дан кем емес (20-дан кем емес)
жумыс орындарын тагайындау нормативтерш орнатады.
Мугедектерге арналган жумыс орындарын тагайындау мен
оларды жумыска орналастырудан бас тартатын кэспторындар,
76
мокомел ер,
уйымдар
мугедектерд1
жумыска
орналастыруга
байланысты шыгындарды етейдь
Мугедектер ецбепн пайдалану ушш арнайы кэсшорындар, цехтер
I урмлады. Мугедектерд1 жумыска орналастыру Мемлекетак
жумыспен камту кызмей уйымымен камтамсыз етшедь
Ж е р л л н т органдар кэсшорындарга, мекемелер мен уйымдарга
мугедектерд1 орналастыруга арнайы мамандыктар мен лауазымдар
II 11М1Н бек1тед1.
Мугедектерд1 жумыспен камту кепшдшне ецбек шарттарына
к;ажетп кез - келген формасымен жумысбасты мугедектерге
курылатын жумыс берушшщ мшдеттерш аныктайтын нормаларды да
кагкызуга болады. Оларга 1 жэне 2 топтагы мугедектерге толык
юленетш кыскартылган аптасына 36 сагаттан аспайтын жумыс
уакыты; мугедектерд1 мерз1мнен тыс жумыска, демалыс кундер 1
жумыска,тунп уакыттагы жумыска тек кана олардыц келю 1м 1мен
коне осы жумыстардыц олардыц денсаулыгына зиян келт1рмейт 1н
шарт болган жагдайдагы жумыс; барлык жумыс 1стейт1н мугедектерге
учактыгы 2 айдан кем емес демалыс беру жатады.
Станционарлык кызмет керсетудеп карт азаматтар мен
мугедектерд1 жумыска катыстыру ецбек жэне халыкты элеуметпк
коргау
бел1мдер1мен
1ске асьфылады. Олар цехтарды,
шеберханаларды, уйдеп оцщрю орындарын куруга жэне карт адамдар
мен мугедектерд1 жумыска катыстыруга кукыгы бар.
Мугедектерд1 жумыспен камтуда ец улкен мэцщ уйдеп
жумыстыц жэне толык емес жумыс уакытыныц шартымен жасалган
ецбек кел 1С1М - шарттары аткарады. Жалпылама комьютерлемел1к
шартындагы уйдеп ецбек мугедектерд1 жумыска орналастыруда
косымша мумк1нд 1ктер беред1.
Азаматтардыц элеуметак камсыздандыруга кукыгы адамдардыц
баска элеуметак - экономикалык кукыгыныц 1Ш1Нде айрыкша орын
алады жэне халыкаральщ актшерд1ц 1шшде жан-жактылык тапты.
0леуметт1к - кукыктык реттеу элеуметт1к камсыздандыру
саласындагы халыкаралык стандарттарды еццеуде, кызмет жасап
журген азаматгыц б 1р елден ек 1нип елге кешу кезшде немесе белгч;п
б1р зейнетакы тур 1н сактап калуда немесе езшщ туратын мекен жайын
ауыстырганда бшд1ред1.
Бул ретгеуд! Казакстан Республикасыньщ зацнамасына сэйкес
элеуметак камсыздандыру аймагындагы ер1кт1 - М1ндетт1 жэне
косымша деп карастыру керек. Ол Казакстан Республикасы катысушы
болып табылатын халыкаралык уйымдар мен оныц органдарыньщ
баска да актшер! мен конвенциялардыц ратификациясы аркасында
77
непзделед!. Непзшен буи БУУ, ТМД, ХЕУ — ныц кызметше
байланысты болады. Бундай реттеу Казахстан Республикасыньщ ею
жак;ты жэне кеп жакты баска мемлекеттермен хальщаралык кукыктык
к е т с т - шарттарды жасау жолымен жузеге асады.
Кел1С1мге катысатын барлык мемлекеттер эр адамньщ жэне ем1р
суру жагдайын жаксартатын жеткцнкт1 тамак, кшм жэне туратын уйд1
болдырмау, оньщ отбасыныц лайыкты емлр суру сатысына кукыгын
мойындайды.
Адам кукыгыньщ жалпыга б1рдей декларациясы келю 1ммен
тыгыз байланысты болады, адамныц элеумегпк камсыздандыруга
кукыгын беютед 1 жэне оныц мэртебесш туракты устап отыруга кажет
жагдайларды орындауды 1ске асырады. Ол жерде эр адамныц
тамакты, жумыс жок болган, мугедектж ауру, кэрш ктщ басталуы
жэне де баска да жагдайда камсыздандыруга кукыкты коса
алганда,осындай ем 1р суру сатысына кукыгы бар екеш корсетшедь
Эр адамныц непзп кукьщтарыныц б1р1 болып элеуметок
камсыздандыруга кукыгы, ягни жумыссыздыкка, мугедектжке
уакытша жумыссыздык кабшетше немесе адамга байланысты емес
жагдайларда каражатын жогалткан жагдайда жэрдемакы алуга кукык
болып табылады.
Халыкаралык кукьщтыц нормалары мен кепш ш к мойындаган
кагндалары «Адам кукьггыныц жалпыга б1рдей конвенциясыда» (1948
ж.) жэне адамныц жэне азаматтыц экономикальщ, элеуметок,
мэдениеттшк Хальщаралык келгамшде ез керп-псш тапты (02.03.76
ж. ез кушше енд)).
Хальщаралык кукьщ пен хальщаралык кел 1С1мшарттардыц
кепш ш к мойындаган нормалары мен кукьщтары кукьщтьщ жуйенщ
курамды бел 1п болып табылады жэне жогары зацды кушке ие.
КСРО жэне Казакстан Республикасы ХЕУ жэне баска
хальщаралык уйымдармен курастырылган элеуметпк камсыздандыру
сурактары бойынша конвенцияныц улкен б е л т н ратификациялаган
жок. Алайда, соцгы кездер1 олардыц ратификациясында улкен вам
керуге болады.
Бул
хальщаралык
актшер
азаматтардьщ
элеумегпк
камсыздандыру саласындагы непзп к у к ь щ т а р ы н белгшейда.
Олеуметок камсыздандыру туралы хальщаралык нормаларды
енпзу мен есептеудщ 3 эдЫ бар:
1) К? зацындагы хальщаралык актшердщ курамындагы
нормаларды тшелей колдану;
2) осындай нормаларды КР зацына тольщтай немесе ш ш ара
енпзу;
78
3)
Казахстан Республикасы косылмаган белгш б1р хальщаралык
актшерде керсетшген, элеуметпк камсыздандыру саласындагы
хальщаралык тэж1рибедеп 1шю зацньщ норматитвт1 кукыктык
актшершде, сонымен катар улттык задында есеп пен жузеге асыру.
Олеуметак
камсыздандырудыц
хал ы кар ал ы к-ку кы кты к
реттеушщ непзп субъектшер1 болып БУУ жэне ХЕУ болып
габылады. ХЕУ БУУ арнайы мекемеш болып табылады жэне езшщ
жаргысына байланысты халыкаралык конвециялар мен усынуды
кабылдауда, сонымен катар элеуметпк камсыздандыру сурактары
бойынша екш еттш п бар.
Аймактьщ децгейдеп жэне ею жакты непздеп элеуметак
камсыздандыруды халыкаралык - кукыктык реттеудеп субъект!
болып мемлекеттердщ эртурл! б!рлеспктер 1 к1ре алады. Бул сурак
бойынша белек екшеттшкке 1991 жылы курылган ТМД мушелер1 ие.
Элеуметт1к камсыздандыруга байланысты халыкаралык кукьщ
нормалары мен кепш ш к мойындага кагидалар бар кайнар кездердщ
б 1рх болып экономикалык, элеуметак жэне мэдениеттшк кукыгы
туралы Халыкаралык келю1м болып табылады. Ол осында катысушы
мемлекеттерд1ц элеуметак камсыздандыруга эр адамныц кукыгын
мойындайтыныц карастырады.
Олеуметак камсыздандырудыц хальщаралык - кукыктыц
реттеушщ кайнар кездер 1 болып БУУ жэне ХЕУ, Еуропа, Африка,
Киыр Шыгыстыц б 1р 1ккен аймактьщтарыныц акт1лер 1, ею жакты жэне
кеп жакты келю 1м - шартта болып табылады.
0леуметт1к камсыздандыру бойынша халыкаралык нормаларды
1с - эрекет сфераларына байланысты келес1 топтарга б1р1кпруге
болады:
1) жалпыга б1рдей - элемшц барльщ мемлекеггер1нде
орындалатын;
2) аймактьщ - белгш! б 1р аймак шег1нде эрекет етет1и;
3) ею жакты - тек кана катысушы мемлекеттер уш1н.
0леуметт1к камсыздандыру туралы хальщаралык нормаларды
орындаудагы эдютер 3 топка бел 1нед 1:
1) ратификациясыз халыкаралык уйымдардагы катысушы мемлекеттер орындауга М1ндета актшер;
2) ратификациядан кешн орындалуга М 1 н д е т а актшер;
3) рацификацияга жатпайтын жэне орындауга мшдетп емес
актшер.
Олеуметак камсыздандыру бойынша хальщаралык катынастарды
реттеупп дереккездерд1ц ерекше тобын ТМД катысушы - елдердщ
кел1С1мдер1 курайды.
79
Элеуметпк камсыздандыру саласындагы зацды жетщщру
жолындагы б|'р1нш1 кадамы Армения, Белоруссия, Казакстан,
Кыргызстан, Ресей, Тэжжстан, Туржменстан, ©збекстан жэне Украин
кол койган 1992 ж. 13 наурызындагы Б т м болып табылады. Бшм
купли
жоймаган
зацца
карастырылган
зейнетакымен
камсыздандырудыц бардык турлерше таралады.
Б т м н щ катысушылары турып жаткан мемлекеттщ зацннамасына
сэйкес, осы мемлекеттердщ кез келгеншде, сонымен катар бурынгы
КСРО-дагы 1992 жылдыц 13 наурызына деш нп белгшенген
уакыттагы табыс молшер! зейнетакыны есептеуге ецбек епмш коса
алганда зейнетакыны тагайындауга жэне телеу ге мшдеттелдк
Казакстан Республикасьшдагы шегеодштердац кукьщтык жагдайы туралы
заццар осы Зацнан жэне Казакстан Республикасыньщ баскд да зац актшершен
турады. Казакстан Республикасыццагы шетелдпсгердщ кукыктык жагдайы,
сондай—ак Казакстан Республикасыньщ халыкаралык шарпарымен де аныкгала
алады.
Егер Казакстан Республикасы ратификациялаган халыкаралык
шартта осы Зацдагыдан езгеше ережелер белгтенсе, онда
халыкаралык
шарттыц
ережелер!
колданылады.
Шетелдпс
азаматтардыц жэне азаматтыгы жок адамдардыц, соныц шпнде
боскындардьщ КР - ныц азаматтарымен тепе - т е ц д т К? «Халыкты
ецбекпен камту туралы» Зацымен дэлелденедь
80
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
6
Размер файла
1 906 Кб
Теги
ahmadieva, aleumettik, khukhigi, khazakhstan, karibaeva, khamsizdandiru, 4516, respublikasinin
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа