close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3886 jumadina sh. m. rahmetova a. m zamanaui biologiyanin maseleleri

код для вставкиСкачать
6 28
Ж81
Ш.М. Жумадина,
A.M. Рахметова
Оқу құралы
ЭВЕҒО
уж
Q
Ш.М. Жумадин a, A.M. Рахметова
ЗАМАНАУИ БИОЛОГИЯНЫҢ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Оқу күралы
ЭВЕРО
Алматы 2015
r
t
S
f
ӘОЖ 57(075)
КБЖ 28.0я і £
Ж 78
С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекеттік университепйнің
Ғылыми кеңесімен баспага ұсынылды
Пікір сарапшылар:
Қаман Улықпан - биология гылымдарының докторы, профессор;
Ильдербаев 0 .3 . - медицина ғылымдарының докторы, профессор
• Гумилев атындагы Еуразия Үлттық университеті;
Мынжанов М.Р. - биология ғылымдарынын докторы, профессор
Семей Мемлекеттік медициналық университеті.
Жумадина Ш. М.
Ж 78 Заманауи биологиянын мәселелері: оқу құралы / Ш. М. Жумадина
А.М. Рахметова.-Алматы: Эверо, 2015. - 240 б.
ISBN 978-601-310-132-3
Оқу құралы биологияның қазіргі мэселелеріи ескереді. Заманауи
хронобиологиялық мәселелері, адамдардьщ пайда болуы мен иәсілдерінін
мэселелері, қазіргі генетика мен микробиологияныц модельдік объектілері
адамдардьщ мжез-құлыгының биоәлеуметгік негіздері, аурулармен күресгері’
өмірді ұзарту және т.б. туралы мәліметтері берілген.
Оқу құралы университеттердің докторанттары мен магистранттарына,
оқытушыларға, биология, медицина мамаңдарына, басқа да гылым және
оілімге құштар оқырмандарға арналган.
ӘОЖ 57(075)
КБЖ 28.0 я 7
ISBN 978-601-310-132-3
Жумадина Ш. М., Рахметова
Эверо, 2015
Материалдьщ дұрыс болуына, грамматакалық және орфографшлық кателерге авторлар
қурастырушылар жауапты
Генетика —келешектің KJIOH-дайкы
Сергей Федин
КЕРІСПЕ
Оқу
құрапы
университеттердің
докторанттары
мен
магистранттарына,
окытушыларга,
биология,
медицина
мамандарына, баска да гылым жэне білімге құштар оқырмандарға
ар налган. Үсынылып отырган оқу құралы «Заманауи биологияның
мәселелері» атты оқу курсының багдарламалық негізіне сай
жазылган. Осы курстың негізгі міндеті болып докторанттарды
қазіргі биологиялық гылымдардың жағдайымен таныстыру,
сонымен катар, физиология, генетика, биохимия, микробиология
бойынша және т.б. гылымдардьщ негізгі сапалы жаңа
зерттеулермен танысу жэне биология гылымынын дамуын
қарастырады.
Негізгі мақсаты — бұл жалпы курста үйренушіге заманауи
биологияньщ мэселелерін біпу және түсіну, шығармашылық ойдың
дамуын, өзара жетік меңгерген білімін жеткілікті пайдалану, өзінің
біпімін толықгыру, жаңа туындаған мәселелерді шешуге тез
бейімделу жолдарын табу болып табылады.
Биологиялық біпімдердің озықтығы XIX гасырдың аягы мен XX
гасырдың басыңца биологиялык мәселелерімен толыға бастады.
Мұның шешімі жалпы адам өркениетінің жаратылыстануга әсерін
тигізеді. Биология қатал ұгымдар жүйесінің дамыған, кең теориялық
жалпылау мен болжаудың нақты гылымына айналды. Құрылымы
бойынша оқу құралы дәрістер жинагы болып табылады. Тэжірибе
бойынша семинарлық жэне тэжірибелік сабақтарға тиімді, өзіндік
дайындалуға арналган оқу мәліметтерінің жұмысы жеңілдетіледі.
Оқу қүралында биология гылымының негізгі мэселелері
көрсетілген. Бұл шешімдер оқу-эдістемелік жетістіктеріне және
физиология, молекулярлық және жасушалық биология, генетика,
микробиология, теориялык биология жэне адам денсаулыгының
өзекті мәселелерінің білуге бағытталган.
Оқу материалдарында авторлар жақын жэне апыс шетел
гапымдарының
гылыми жэне
оқу-әдістемелік
еңбектерді
з
қарастырған, яғни заманауи биологияның мэселелерін түп негізінен
қараған, сонымен қатар, отандас биолог-ғалымдардың зертгеулері
туралы да айтылған. Мұнда қазіргі биолог мамандарына
фундаменталды ұғымдар мен логикалық ойлауды жетік білуіне
қажет. Биология жаратылыстану салаларына кіретіні мэлім
болгандықтан, оның дамуының жогары деңгейлігіиің биология
гылымдарының үрдісі мен денсаулықты сақтау қажетгі жагдайы
екені айтылган. Үсынылып отырған оқу құралында хронобиология
туралы қарастырылган, өйткені ол пәиаралық зертгеу саласы болып
табылады, оның ішінде берілген ағзаның ырғағының жэне ұйқының
бұзылуының, эндокринология, гериатрия, спорттық медицина,
гарыштық медицина жэне фотопериодизммен байланысты
мэселелері бар.
Қазіргі биологияның мэселелерінде талқыланатын сұрақтардың
бірі адам нэсілдерінің шығу тегі туралы теориялар жеткілікті турде
көп болса да, бірақ көптеген тұжырымдамалардың қолданылуы
және басымдылыгы гылыми эзірлемелердің тұжырымдамалары
туралы жазылган.
Сондықтан «Заманауи биологияның мәселелері» дэріс
курсында докторантгарды кең көлемде қажетгі теориялық біліммен,
тәжірибелі дагды-машықтармен, жас мамандарга жаратылыстану
гылымында алган біпімін теорияга, қазіргі заманға сай тапаптармен
байланыстырып тәжірибеге ензігу болып табылады.
Оқулықта жазылган биологияга қатысты ұгымдар, көптеген
гылым салаларына байланысты маглұматтар жэне кейбір
биологиялық түсініктер көрсетілген.
Авторлар рецензенттеріне,
ягни
Семей
медициналық
университетінің, молекулярлық биология жэне микробиология
кафедрасының профессоры, биология гылымдарының докторына
М. Р. Мынжановқа, JI. Н. Гумилев атындагы Еуразия ұлттық
университетінің жаратылыстану ғылымдар факультетінің оқузертханалық орталыгының директоры, медицина гылымдарының
докторына О. 3. Ильдербаевқа, С. Торайгыров атындагы Павлодар
мемлекеттік
университетінің
биология
жэне
экология
кафедрасының профессоры, биология гылымдарының докторына
¥лықпан Қаманға шексіз алгысын біпдіреді.
4
1 ҚАЗЕРГІКЕЗДЕГІ БИОЛОГИЯ БІЛШИЩ ОЗЕКТЫПП.
БИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАР ЖҮЙЕСШДЕГІ ЖАЛПЫ
БИОЛОГИЯНЫҢ ОРНЫ
1.1 Биология пәиі жәие міндеттері, мәні
Биология — тірі табиғат, тіршіпік туралы гылымдардың
жиынтыгы. Қазіргі биология өте эр алуан жэне жаратылыстанудың
дамыған бөлігі. Зерттеу объектісі бойынша бірқатар жекелеген
биологиялық ғылымдар бар, олар зоология (жануарлар туралы),
ботаника (өсімдіктер туралы), микробиология (микроагзапар
туралы), вирусология жэне т.б. бөлімдер (орнитология — құстар
туралы, ихтиология — бапықтар туралы, альгология - балды рлар
туралы).
Үйымдасу деңгейі жэне тірі материяның касиеттері бойынша
биологиялық гылым: молекулалық биология жэне биохимия
(тіршіліктің химиялық негіздері), генетика (тұқым қуалаушылық),
цитология (жасушапық деңгей) эмбриология, даму биологиясы,
анатомия жэне физиология (агза қызметінің қағидалары мен
құрылымы), экология, эволюция теориясы (тірі табигаттың тарихи
дамуы). Tipi элем өте коп деңгейлі жэне әртүрлі болып келеді. Жер
бетінде 2 млн. жуық жануарлардың түрлері, 500 мьщга жуық
өсімдіктердің түрлері, 100 мың саңырауқұлақ, бактериялардың
мыңдаган түрлері бар. Көптеген түрлер элі аныкталмаған. Бұл
агзалар топтарының құрылымдық күрделілігі, қоректену тилі,
тіршілік айналымы, тарихи жасы өте күшті айырмашылықта
болады. Бірақ барлық агзалардың оларды өлі табиғаттан
айырмашылықта екенін көрсететін қандай да жалпылықтары болуы
керек. Ол энергия жэне заттар айналымы, дамуга жэне кобеюге
қабілеттілігі, өзгергіштік жэне бейімделушілік эволюциясы. Tipi
агзалардың бұл жалпы қасиетғерін жэне олардың өлі табиғатпен
жүйелік кешендерін анықтаумен жэне сипаттаумен жалпы биология
айналысады.
Биология - тамақ өнімдерін өндірудің барлық технологиясының
гылыми негізін құраушы болып табылады. Біздің 100 жылдыюың
50-60 жылдарында Қазақстан және Ресейдің тың жерлерін игеру
қарқынды жүрді, жыл сайын көптеген жер көлемі эртүрлі
5
факторлардың
нәтижесінде,
ягни
тұздану,
шөлдену,
гидроэлектростанцияларының құрылысында жасанды суаттардын
тұңғиыққа айналуы және т.б. әсерінен ауыл-шаруашылық жерлер
қолданыстан шыгып қалды. Осындай себептерге байланысты қазіргі
ауыл шаруашылығы жаңа қарқынды технологиянын негізінде
дамуда. Мал, құс, астық немесе көкеністерді өсіру тағы да сондай
іс-әрекеттер көп білімді қажет етеді, яғни оларды өсіру мен
көбейтудің динамикасын және жағдайын, минералдық жэне
органикапық қоректің ерекшеліктерін, басқа дақылдармен
сәйкестігін, арамшөптерге, паразиттерге, бактериялар мен
вирустарға қатынасын біпуді талап етеді. XX ғасырда ауыл
шаруашылық өндіріс нысандарды селекциялау және генетикалық
модификациялау эдістерін қолдану кең өріс апды.
Биология — медицинаның геориялық негізі ретінде ерекше
гуманитарлық-тэжірибелік мәнге ие. Көптеген аурулардың
механизмдері мен себептері гендердің қызметп рінің және олардын
өнімдерінің жасушалық ақуыздардың бұзылуында болып отыр. Ол
себептер мен механизмдерді түсіну патологияны болдырмау
мэселесін немесе ауру адамды емдеу мэселесін жартылай шешу.
Жасушапардың вирустармен өзара эрекеттесуі, бактериялармен
бірігуі, жаңа антигендерге иммунитеттің түзілуі, бақылауға
келмейтін
қатерлі
ісік
жасушапарының
өсуі,
анашаға
құштарлықтың дамуы, қартаюдың себептері — бұл бүгінгі таңда
медициналық-биологиялық ғылыммен шешетін көп, бітпейтін
мәселелердің бірі. Қазіргі кезде дэрі-дэрмекті жасау өндірісінде
химиялық-фармацевтарга
қарағанда
молекулярлы-жасушалық
биолог мамандықтары басым болуда. Гендік — жасушалык
инженерлік технологиялар экологиялық және генетикалық таза
дәрі-дэрмек беруге, ауыстырылған гендер тіпті созылмалы
ауруларды басуға қабілетті, мысалы қант диабеті. Соңгы жылдары
адамды жасанды жолмен ұрықтандыру мэселесі өз шешімін табуда.
Жасанды ұрықтандыру - сэтті шешіліп жүрген міндетгердің бірі.
Бірақ, жаңа технология паида болды, яғни клондау жолымен
еркектің жыныстық жасушасынсыз ұрпақты дамыту және ұрпақты
болу. Әзірге ол эдіс жануарларга жасалды (Жапонияда 1990 жылы
сйырларды алу, Үлыбританияда Долли атты қозьгның апынуы),
бірақ адамдарға қатысты клондау үшін әдістемелік кедергілер жоқ.
6
Керісінше, таза гуманитарлық, этикалық және заңды тұргыдагы
мәселелер пайда болуда, оларды тек мәселенің биологиялық
мэнінен жалпы түсінік болганда ғана шешуге болады
1.2 Бнологияныц әдістемесі
Жалпы алғанда биологияның эдістері басқа да жаратылыстану
гылымдарының эдістері сияқты. Ғылыми таным үрдісін екі сатыға
бөліп қарастыруға болады: эмпирикапық және теориялық. Бұл бөлу
абсолюттік емес, себебі эмпирикалық кезеңде теория немесе
тужырымдама негізінде дамыған, ал теориялық кезеңде әдетте,
жаңа ұсынылып отырған тұжырымдамаларды эмпирикалық
тексерістен өткізу қажеттілігі болды. Эмпирикалық кезеңде келесі
әдістер қолданылады:
Бацылау — табиги жағдайда тіршілік ететін тірі табигат
нысандарын зерттеу. Бұл мінез-құлықты, таралуды, табиғатга
өсімдіктер мен жануарлардың көбеюін бақылау, көзбен немесе
құралмен ағзалардың сипатын анықтау
мүшелерін
жасушаларын, заттар айналымын жэне олардың құрамын химиялык
тапдау жасау. Ол мақсаттар үшін қазіргі биологияда далалық
зерттеулердің дәсгүрлі тәсіддерімен қатар (бинокльден бастап, түнгі
көрсетілімдегі видеокамералы терең су аппаратгарына дейін),
күрделі зертханалық құралдар
спектрлі және электронды
микроскоптар
биохимиялық
анализаторлар
[иоактивті
ультрацентрифугалар, эртүрлі өлшегіш құрылгыларды
іанады
Эксперименттік
факторларының эксперименттік
эсер етуінің (температура өзгергіштігі, жарық немесе ылғал, жоғары
күш, уыттылық немесе радиоактивтілік, ген, жасуша, мүшелерді
алып тастау немесе орнын ауыстыру және т.с.с.) жагдайында тірі
нысандарды зерттеу. Экспериметтік эдіс жасырынды қасиеттерді,
мүмкіндіктерді тірі жүйелер, [ің бейімделу мүмкіндіктерінің
шектерін анықгауға, өзгергіштікті табуга мүмкіндік
Салыстырмалы (тарих 1 әдіс — биологиялық түрлердің жәж
олардың бірлестіктерінің эволюциялық дамуын анықтайды
Күрделіліктің эртүрлі деңгейінде ағзалардагы анатомиялық
құрылысты, химиялық құрамды, гендердің құрылымы мен басқа да
7
белгілерді сәйкестендіреді. Онда тек қазіргі кезде тіршілік етіп
жатқан ағзаларды ғана емес, сондай-ақ бұрында өліп біткен,
палеонтологиялық жазбаларда тасталған қалдықтар түрінде
сақталған түрлерді де зерттейді.
Жоғарыда аталған әрбір эдіс құбылыстар мен құрылымды
математикалық сипаггау және саңдық есепті талап етеді. Биология
нақгы ғылымға айналып бара жатыр, әйтсе де онда белгілі
заңдылықгар әдетте мүмкіншілік сипатқа ие жэне варияциялық
статистика әдісімен сипатгалады. Айқындалған статистикалық
заңдылықтар негізіиде биологиялық үрдістерді математикалық
моделдеуге жэне олардьщ дамуын болжауға болады. Мысалы,
суаттағы тіршілікгің жағдайына қандай да бір немесе бірнеше
параметрлерді өзгерту арқылы модель құру. Оңдай эдістер
биологияға басқару туралы ғылымның, яғни кибернетиканың
қағидалары мен ілімдерінің енуінің арқасында мүмкін болды.
Ж үйелік әдіс —кибернетикалық тәсіл сияқгы зерттеудің жаңа
пәнаралық эдістер категориясына жатады. Тірі нысаңдар жүйе
релнде, яғни белгілі қатынастағы элементтердің жиынтығын
қарастырады. Әр нысанды бірқалыпты жүйе ретіңде және жүйенің
элеменп ретінде қарастыруға болады. Сондықтан жүйелік
ұйымдасудың қағидалары барлық деңгей үшін макромолекуладан
жер биосферасына дейін жарамды.
Қазіргі ғылымда, соның ішінде биологияда да, жүйелік
қозғалыстьщ кең дамуы талдаудан синтезге біртіндеп өтуді
білдіреді. Талдау —бұл жасуша ішінде, ағзаның және экологиялық
бірлестіктің ішінде жүйенің жекелеген элемеитгерінің қызметтері
мен кұрылымына дискретті тәсіл. Синтез — бұл жасуша, ағза,
биоценозды, яғни жүйенің іұгасымен сипатын зертгеу, интегралды
тэсіл. Зерттеу әрқашанда жалпыдан жекеге аяқталады, ягни талдау,
содан кейін жекеден жаппыга, бірақ жалпыны жаңа деңгейде тану,
бұл синтез. Биологияда аналитикалық тәсілдер тірі нысандардың
химиялық жэне микроқұрылымдық ұйымдасуының ашылуымен,
микроорганиздер, өсімдіктер, жануарлар арасында түрлік құрамды
анықтаумен, сондай-ақ, популяцияның ішінде агзаларды ң
генетикалық біркелкі еместігін және жүйенің басқа да ішкі сипатын
анықтаумен байланысты. Біртіндеп, жиналған аналитикалық
мәліметтердің көлемі жеткілікті болып, синтезге еггуге мүмкіндік
8
берді. Солай эволюцияның синтетикалық теориясы, нейрогуморальдык физиология, қазіргі иммунология, молекулярлы жасушалық биология, ағзаның жаңа мегажүйесі (экология жэне
анатомиядан молекулярлық генетикаға дейін кешенді сипатқа
негізделгеи) пайда болды. Қазіргі жаратылыстанудың өзекті
міндеттері (әлемнің тұтас биологиялық көрінісін түзу) шешілуде.
Ғылымда синтезге деген қызығушылықтың артуы танымның
эмпирикалықтан теориялық кезеңге өтуін көрсетеді. Оларды
тереңірек талқылау арқылы фактілерді алудан жаңа гипотезалар
шыгады, одан эрі әдетте оларды қайталама эмпирикалық тексеруден
(жаңа бақылау, эксперимент, салыстьфу, модельдеу) өткізеді. Ол
тексеру жаңа гипотезаны құптайды, не шындыққа жақындыгын
жоққа шыгарады. Гипотезалар өз болмысын шындағанда гана заңға
айнапады, кейіннен олардан теориялар шыгарылады. Бірақ ол
заңдар мен теориялар да салыстырмалы уақытша сипатта болады,
себебі ерте ме, кеш пе олар қайта қаралуы мүмкін.
1 3 Қазіргі биологняның негізгі концепциялары
Қандайда бір жаратылыстанудагы гылыми концепция
табиғаттың қасиетгері немесе қандайда бір құбылыстарды
түсіндіретін теориялар, қағидалар, бір-бірімен өзара байланысты
түсініктердің
топтарын
көрсетеді.
Негізгі
биологиялық
концепциялар тіршілікгің қасиеттерін жэне феноменін түсіндіреді.
Бүгінгі уақытқа дейін биологиялық концепциялардың қандай да бір
белгілі жүйесі қалыптасқан жоқ. Әртүрлі авторлар оларды
өздерінше жинақтап жүйелейді, бірақ одан мәні өзгермейді. Біз
қазіргі биологияның 5 концепіуалды жалпыламасын көрсетеміз:
1)
Тіршіпіктің
жүйелік
көпдеңгейпі
үйымдасуының
концепциясы: барлық тірі ағзалар күрделіліктің эртүрлі деңгейіндегі
жүйелер болып табылады. Биологиялық жүйелер құрылымдык —
қызмеггік ұйымдасу деңгейінін үздіксіз иерархиясын түзеді.
2) Тіршіліктің материалдыц болмысыныц концепциясы:
тіршілік материалды, оның физикалық-химиялық негізін заттар мен
энергия алмасуы құрайды. Философиялық тұрғыда бұл материяның
біріншілік және екіншілік сананы (материализм) білдіреді.
3) Тіршіліктің өзін-өзі өндіруі және биологиялық ақпараттың
9
концепцкясы: тірі ағзалар сыртқы (эпигенетикалық) ақпаратпен
әрекеттесуі нәтижесінде жэне өздерінің жеке (генетикалық)
ақпараттарының негізінде туындайды. Ондай әрекеттесуд ің
нәтижесі ағзаның жеке дамуы (онтогенез) болып табылады.
fip i жүйелердің өзін-өзі реттеу концепциясы: тірі жүйе
өздерінің ішкі байланыстарының айтарлықтай тұрактылыгын және
тікелей жагымды және кері жағымсыз байланыстардың
үйлесімділігі негізінде қызмет ету жағдайын қамтамасыз етеді.
5) Тірі жүйелердің өздігінен ұйымдасу жэне биологиялыц
эволюция концепциясы: тірі әлем өлі химиялық жүйелерден
өздігінен ұйымдасудың нәтижесінде пайда болды және түқым
қуалаушылық өзгергішпк пен ағзалар популяцияларының табиги
сұрыптауының негізіңце қайтымсыз тарихи дамудан өтгі
(филогенез), сонымен қатар, ортаның өзгергіштік жағдайына аса
бейімделген болады.
ю
2 ТІРШІЛІКТЩ ЖҮЙЕШ КӨПДЕҢГЕЙЛІ
¥ЙЫ МДАСТЫРУДЫҢ ТҮЖЫРЫМДАМАСЫ
2.1 Жүйелі ұйымдастыру
XX гасырдың бірінші жаргысында жүйенің жалпы теориясы
құрылды. Оның негізгі авторы австриялық биолог жэне философ
Людвиг фон Берталанфи (1901 - 1972 ж.ж., негізгі еңбектері 1931 1968 ж .ж. аралыгында болды). Жүйенің жалпы теориясына сэйкес
табигат пен қогамның барлық объектілерінін жүиесі болып
сяняпяды
Жүйелер
гарыштық,
физикалық,
техникалық,
биологиялық, элеуметгік, экономикалық жэне т.б. болып бөлінеді.
Табиғат объектілерінің алуантүрлілігін микроэлем —атомдар мен
олардың элементарлық бөлшектері, макроәлем — молекуладан
бастап материктер мен мұхиттарға дейін, мегаэлем — ғарыштық
объектілер және олардың жүйелік бірлесулері деп бөлуге болады.
Tipi жүйелер макроәлемге жатады. Жүйе —бүл құрылымның белгілі
заңдарымен өзара эрекеттесіп, анықталған қатынастармен
байланысқан элементтер жиынтығы. Өзара эрекетгесу мен
құрылымдык жэне функционалдық қатынастардың барлық
жиынтыгы жүйені ұйымдастыруды құрайды. Жүйені ұйымдастыру
ережеге сэйкес сатылы болып келеді, яғни бірнеше бірлескен
деңгейлерден тұрады. Тірі объектілер — құрылымдық және
функционалдық реттелген типті жүйелер, яғни белгілі ұйымдастыру
мен сатылылықты қажет етеді.
Философия категориясында «элемент» жэне «жүйе» түсініктері
бөлшек және бүтін арақатьшасына ие. Жалпы философиялық заңга
сүйенсек, бүтін бөлшектер қосындысынан коп екенін көруге
болады. Бұл бөлшектердің (элемент) өзара эрекетгесуі мен
жиынтыгы шығатын бөлшеюгерде болмайтын бүтіннің (жүйе)
кейбір жаңа сапапар құрайтынын білдіреді. Осындай жаңа сапалар,
қасиеттер жүйенің эмердженттік қасиеттері деп аталады (шынына
келсек - қайта пайда болган, күтпеген қасиеттер). Биологиялық
жүйелер жагдайында бұл жаңа қасиеттер тіршіліктің эртүрлі
көрінулерін білдіреді. Бұдан көретініміз, тіршіліктің өзі —жүйені
үйымдастырудың белгілі деңгейінде көрінетін эмерджентті, сапалы
жаңа қасиет. Ішкі ортаның заттармен, энергиямен және ақпаратпен
и
алмасуы үшін ашық жэне жабық болуына сәйкес, теориялық түрде
жүйелер ашық жэне жабық болып келеді. Қазіргі жаратылыстану
жабық жүйелерді абсолютті түрде таба алмайды, алайда
ашықтықтың дәрежесі сөзсіз түрленеді. Сондықтан, жүйелі көзқарас
шекаралық беттердің жартылай өткізгіштігі арқылы өтетін ашық
• жүйенің қоршаған ортамен бірлесе түсуі байқалады. «Шекаралық
беттер» ұғымы өте шартты, оны табиғаттың оқшауланған турі
бойынша әртүрлі формата иеленгенінен байқауга болады. Мысалы,
жасуша қабыгы немесе кемені қаптау қоспадан немесе химиялық
заттардың қорытпасынан (ақуызды-липидті қабық, болатты бетгер)
жасалған, құстар тізбегі немесе деканның жазбаша өкімімен
біріктірілген студенттер тобы, кун жүйесі ешқандай қабықшадан
тұрмайды, бірақ гравитациялық өріс есебінен өз шекарасын ұсгап
тұрады.
2.2 Тірі материяны ұйымдастырудың деңгейлері
Тірі материя ұйымдастырудың өзара байланысқан және өзара
бағыныңқы сатыларымен болжамданады. Басқаша айтқанда,
тіршілік көпдеңгейлі ұйымдастыруды қажет етеді. Алайда, қандай
да бір жүйе ұйьімдастырудың аса жоғары деңгейінің элементі
ретінде қарастырылатынын білдіреді жэне керісінше, элемент
ұйымдастырудың аса төмен деңгейінің жүйесі ретінде де
қарастьіруға болады. Яғни, эрбір деңгей бір уақытта әрі жүйе, эрі
элемент болып табылады. Мысалы, адам ағза секілді элемент
мүшелерден тұратын жүйе болып табылады, эрі сол уақытта
элементі де (адамдардың белгілі популяция мүшелері) бола алады.
Жалпы алғанда, тірі жүйені ұйымдастырудың төрт деңгейін
қарастыруға болады, өйткені анағұрлым дәрежесіне сэйкес олардың
деңгейшелерін бөлуге болады. Олар: молекулярлық —генетикалық
(органикалық молекула; макромолекула, соның ішінде ген;
макромолекулярлық кешен, соның ішінде вирус; жасуша
органоиды); онтогенетикалық (жасуша, ұлпа, мүше, ағза);
популяциялық - түрлік (популяция, түр); биогеоценотикалық
(қауымдастық, биоценоз, биогеоценоз, биосфера). Осы деңгейлер
мен деңгейшелер аталған логикалық жүйені білдіреді, олар қазіргі
уақытта
биожүйелерді
құрылымдық
функционалдық
12
үйымдастырудың сатыларын жэне қиындықтарын көрсетеді. Одан
басқа тарихи жүйелерді айтуға болады, олар эволюция кезінде
өздерінің дамуы мен шығу тарихын көрсететін популяциядан
бастайтъш ағзалардың шартты бірігулері. Бұл —түр, тек, тұқымдас,
қатар, класс, тип, патшалық, империя.
Tipi жүйені ұйымдастырудың құрылымды-функционалдық
деңгейлеріне қысқаша тоқталайық. Макромолекула деңгейінде
жүйенің күрделі дэрежесі кәдімгі молекулалармен салыстырғанда
өсуде. Бірақ та бұл деңгей толыққанды тіршілікгің басталуына
жеткіліксіз. Макромолекула деп өте үлкен, эдетте полимерлі
молекуланы айтады. Тірі ағзаларда макромолекуланың төрт түрін
ажыратуға болады: көмірсутектер, липидтер, ақуыздар мен нуклеин
қьішқылдар. Олар жасушаның химиялық негізін құрайды, бірақ та
кейбір көмірсутектер мен ақуыздар жасушаралық заттардың
құрамына енеді, әдетте түздармен бірге (шеміршекгің негізгі заты,
сүйекгер).
Көмірсутектер жай жэне күрделі болып бөлінеді. Жай
көмірсутектерге — моносахаридгер (глюкоза, лактоза), күрделі
көмірсутектерге - моносахаридтердің жүздеген жэне мыңдаған
бірлесуінен
құралған
полисахаридтер
жатады.
Кейбір
полисахаридтер көмекші функцияны орындайды, мысалы,
өсімдіктерде целлюлоза (өсімдік жасушасының ұлпа қабыгы),
шаяндарда, жәндіктерде, саңырауқұлактарда —хитин қабығы. Бірақ
көбінесе көмірсутектерді энергияны алатын отын ретінде
қолданады. Липидтер, немесе май тэріздес заттарда глицериннің
түр өзгертілген молекуласына — «басына» бекітілген көміртектісутекті бірліктерден құралған ұзын «құйрыгы» болады. Құйрықтар
суды итереді (гидрофобты), сондықтан бір-біріне құйрықтарымен
келтірілген липидгі молекуланың екі қабаты сулы жэне ион
өткізбейтін қабыкты мембрананы құрайды. Жасуша қабықшасы мен
кейбір ішкі жасушалы органоидтар мембранадан құралады. Одан
басқа липидгер, көмірсутектер секілді, көп энергиялы болып келеді,
эрі отын ретінде де қолданылады.
Ақуыздар негізгі полимерлер, өйткені олар тіршіпік қызметінің
көпшілігін орындайды. Ақуыз тізбегі —полипептид - мономердің —
амин қышқылдарынын (амин тобы NH2 және қышқыл тобы СООН) үлкен сандарынан кұралған (50 — 100 —500 жэне одан да
13
көп). Амин қышқылдарының 20 түрі бар, және олардың алмасулары
ретсіз, сондықтан ақуыз тізбегінің алуантүрлілігі шексіз үлкен, ал
бүл ақуыздарга эртүрлі қызметгерді орындауға мүмкіндік береді. Ең
үлкен
алуантүрлілік
ақуыз-ферменттер
— биохимиялық
реакциялардың катализаторлары болып табылады.
Нуклеин қышқылдары (латын тіпінен аударғанда nucleus —
ядро) алғашқы рет жасуша ядроларынан бөлінген жэне
макромолекуланың ең күрделісі болып табылады. Оның екі түрі
бар: дезоксирибонуклеинді қышқылы —ДНҚ жэне рибонуклеинді
қышқылы - РНҚ. ДНҚ —екі тізбекті полимер, РНҚ - бір тізбекті.
Бүл жағдайда мономер болып аса үлкен және күрделі молекулалар
нуклеотидтер болап табылады. ДНҚ барлық жасуша ақуыздарының
қүрылымы туралы ақпаратгы сақтайды, ал РНҚ жаңа ақуыздарды
синтездеу кезінде олардың іске асуына көмек береді. Акуыздың бір
молекуласының құрылымын таңбалайтын ДНҚ фрагментін тек деп
атайды.
Макромолекулалар әдетте макромолекулалық кешендерде,
немесе сондай-ақ, жасуша органоиды деп атапатын ерекше
қүрылымдарда бірігеді. Типті органоидгарға рибосомалар акуыз
синтезіне апаратын элементарлы құрылымдар, миофибрилдер —
бұлшықет
жасушаларындағы
қысқартылатын
жіптер,
митохондриялар - жасуша энергияларын шыгарушы, хромосомапар
—ДНҚ ягни тектерді сақтаушылар жатады. Макромолекулалар және
олардың кешендері, гендер, жасуша органоидтары энергетикалық
алмасу, қозгалыс, синтездеу, түқым қуалаушылық осы сияқты
тіршіліктің жеке қасиеттеріне жауап береді, бірақ бұл қасиеттер
бүтін жасуша жүйесінде ғана көріне алады. Тіршіліктің жасушадан
тыс формасы боп есептелетін вирустар да шьшдыгьш да жасушадан
тыс макромолекулалық кристаллдар болып келеді, олар көбейе
алады, ақуыздарды синтездейді, энергияны меңгереді. Сондықтан
кейбір галымдар вирустарды мүлдем тірі агзаға жатқызбайды.
Осыдан жеке молекулярлы-генетикалық құрылымдар толық
тіршілік иесі болып атайтындай күрделі критикалық деңгей
арқасында қамтамасыз ете алмайды.
Онтогенетикапық децгей. Онтогенез — бүл агзаның жеке
дамуы, бір жасушадан бастап арнайы үлпалар мен мүшелердің
көптігімен үлкен көп жасушапы тірі жандарға дейін, бұл
14
деңгейшелердің бір онтогенетикалық деңгейге бірігуінің екі себебі
бар. Біріншіден, зигота шын мэнінде кәдімгі жасуша. Ол дамудың
бір жасушалы кезеңінде болса да ағза болып есептеледі. Екіншіден,
табиғатта көпжасушалылар ғана тіршілік етпейді, оган қоса
жануардың жэне өсімдіктің қасиетіне ие біржасушалы агзалар да
тіршілік етеді. Бактериялар ерекше ұсақ және ядросыз жасушалар,
олар да өздігінен тіршілік ететін агзалар. Сондықтан «жасуша»
жэне «агза» анықталган жағдайларда ұқсас болып табылады.
Сондықтан қорыта келгенде: жасуша аса кіші, яғни элементарлы
тірі жүйе болып есептеледі, өйткені оларда тірі агзалардың барлық
қасиетгері бар. Жасуша көп жасушалы агзалар секілді тамактануға
бейімделген, энергияны сіңіреді, заттарды синтездейді, қозғалады,
тітіркендіргіштерге жауап береді, көбейеді, бейімделе алады және
т.б. Осыдан жоғары эукариоттық жасушаларда оқшауланган
бөліктерінің ерекше айқын көрінуі, жасуша ішіндегі өзара
органоидтарга бөлінуі бұл дискреттік құрылымның жогары
деңгейіне эсер етеді
Жасушалы деңгейдің шешілмеген мәселесі бар. Олар: табиғатга
бар жасушалы ұйымдастырудың екі типі - прокариот жәие
эукариот. Прокариоты (ядроға дейінгі) - бұл ұсақ жасушалар
(шамамен 1 мкм.), оларда ядро мен басқа органоидтар болмайды.
Тұқым куалайтын зат —ДНҚ цитоплазмада еркін жатыр, ал басқа
функционалды блоктар аса үлкен емес қабықсыз макромолекулалық
кешендермен көрсетілген. Прокариоттарга барлық бактериялар
жәие көк-жасыл бапдырлар жатады. Эукариотты (нағыз ядросы бар)
— ірі жасушалар (10-50 жэне одан көп мкм.), оларда хромосома
формасындагы ДНҚ ядрода орналасқан және жұмыс құрылымының
көбісі оқшауланған органоидтарга ұйымдасқан. Ядро мен
органоидтар үшін оқшауланган қызметті жасушапы қабаттың
мембранасы секілді липидті-ақуызды мембраналар атқарады.
Эукариотты ұйымдастыру бір жасушалы қарапайым (амеба,
инфузория жэне т.б.) жэне көп жасушалы агзалардың
(саңыраукұлақтар, өсімдіктер, жануарлар, адамдар) жасушаларында
болады. Мәселенің мэні жасушаның екі типіндегі мөлшерінде жэне
құрылымдық ерекшелігінде емес, оның мәні мынада: митохондрия
мен хлоропластар секілді эукариотты жасушаның кейбір
органоидтары бактериялар мен көк-жасыл балдырлар секілді
15
прокариоттарга ұқсас. Оларда өздерінің ДНҚ-сы, ақуызды
синтездеу аппараты, энергиямен қамтамасыз ету жүйесі бар. Осы
негізде селбесу эукариотты жасушалардың шығу тарихы турапы
симбиотикалық гипотеза шығарады. Бұл жағдайда про- және
эукариотты жасушалар күрделілік деңгейіне гана емес, сонымен
қатар, шығу тарихына да байланысты әр түрлі болуы қажет: төменгі
жәнежоғарғы.
v ",J4
- \-үг si ;.
Үлпалар мен мүшелер агза мен жасуша арасыңцағы негізгі
аралық деңгейшелер ұсынады. Әрине, бұл деңгейшелер тек қяня
көп жасушалы жануарларда, өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда
көрінеді. Мысалы, адамда эпителиалды, бұлшықетті, жүйкелік жэне
дэнекер ұлпалар бар. Үлпалар жасуша мен жасушааралық
байланыстыратын заттардан тұрады. Мүшелер эр түрлі ұлпалардан
тұрады. Сонымен, жүрек негізгі бұлшықетті ұлпадан басқа
байланыстырғыш ұлпаны, қанды, жүйке элементтерін, эпителиалды
қабықшаны қосады. Жүйке жасушаларымен бірге бас ми қан
тамырларды, асказанды қарайды. Көптеген мүшелер жүйеге
біріктіршген. Көп жасушалы агза, жеке жасуша секілді,
биологиялық ұйымдастырудың аяқтапган және түрақты деңгейін
ұсынады. Агза немесе дара өздігінен тіршілік етуге, көбею мен
дамуға бейімделген. Популяция-түрлік деңгейі. Түр - аса мяңычдц
биологиялық категория, ол жемісті ұрпақ беретін, еркін будандасуга
бейімделгіш
морфологиялық,
физиологиялық,
генетикалық,
эколого-географ иялық белгілер бойынша түқым қуалагыш
ұқсастықгары бар даралардың жиынтыгы ретінде анықталады. Карл
Линней кезінен бастап (18 гасырдың швед натуралисті)
биологиялық түрлер латын тілінде екі түрлі атауды білдіреді бірінші сөз ру дегенді білдірсе, екіншісі - түр. Мысалы, Phaseolus
vulgaris - кәдімгі фасоль, Passer domesticus - үй торғайы, Homo
sapiens —саналы адам. Түр анықтамасындағы негізгісі (оның негізгі
критерийі) —даралардың будандасуга бейімділігі, сонымен қатар,
жемісл ұрпақ қалдыру. Жабайы шарттарда эр түрлі түрдегі даралар
будандаспайды. Жылқы мен есекті жасанды түрде будандастыруга
болады, бірақ олардың ұрпагы мул - ұрпақсыз болады. Сондыктан
жылқы мен есек — әртүрлі түрлер. Эр тур Жер шарында
анықталганын ареалында — территория немесе акваториясьщда
орын алады. Кейде бұл шамалы, оқшауланган аумақ, мысалы, амур
16
жолбарысы үшін Манчжур тайгасы. Мұндай түрлерді эндемиялық
немесе эндемиктер деп атайды. Басқа жагдайда түр жер шары
бойынша таралган түрлер космополиттер болады. Көбінесе түр
ареалы шашылған, түрлер жеке топтармен —популяциялармен өмір
сүреді. Популяция - бір түрдегі даралардың кейбір оқшауланган
жиынтығы, олар ұзақ уақыт анықталған ареалда коныстанып, еркін
будандасуға бейімделген. Популяция ареалдан басқа анықталған
экологиялық қуысқа ие. Егер ареал —популяция мекені болса, онда
экологиялық қуыс - оның тіршілік егу нысаны: тамақ құрамы,
жаулар, су режимі, орман қабаты жэне т.б. Бірақ популяцияның
биологиялық түрлер эволюциясы және еске түсіру бірлігі ретінде
негізгі қасиеті —даралардың еркін будандасуға жол ашыктығы, яғни
ата-ана гендерінің еркін комбинаторикасы. Популяцияның
генетикалык құрылымының біртіндеп айырмашылыгынан жаңа
түрлер шығады. Сондықтан кейде популяция мен түр арасында
шекті жүргізу қиынға соғады, сондықтан бұл категориялар
ұйымдастырудың бір деңгейі шегінде қарастырылады.
Биогеоценотикапық децгеи. Бұл деңгейде экологиялық
жүйелерді қарастырамыз: қоғам, биогеоценоз, биосфера жатады.
Қоғам анықталган территориядағы әр түрлі түрлер
популяциясының жиынтыгы. Әдетте мамандар (ботаниктер,
зоологтар, микробиологтар) қогамды аныкталган категориялар
объектілері бойынша бөледі: өсімдіктер қогамы - фитоценоз,
жануарлар қогамы — зооценоз, микроорганизмдер қогамы —
микробиоценоз. Бұлардың жиынтығын жоғарғы қоғам биоценоз деп
атайды. Биоценоз немесе қоғамда әр түрдің популяциясы тыгыз
қарым-қатынас жасайды. Кез келген тірі қогам барлық биоценоз
сыргқы ортаның аныкталган шартгарында тіршіпік етуіне
бейімделген. Жердегі қогамдар үшін бұл анықталған типтегі
топырақ, температура, ылгалдьшық, жарықгандыру; сулы қогам
үшін - минералдық құрам, түздьшық және су аэрациясы, сол
температура мен жарықтандыру, тереңдік, агын және т.б.
Қоғамдагы тіршілік ету ортасының бұл өлі факторлардың
жиынтыгы биотоп ретінде белгіленеді. Қазіргі экологияның ең
маңызды жалпылауьг тірі емес орта және орналасқан оның
биоценозы затпен жэне энергиялармен ауысып тұруынан өзара, тар
эрекеттесуде болуынан түрады, сондықтан биотоп жэне биоценоз
17
бірыңғай жүйеде биогеоценозда қалыптасады. Биогеоценоздар —
бұл табиги экожүйелер: орманды, қырлы, батпақты, өзенді, көлді,
теңізді және басқалар. Бірақ адам жасанды экожүйелер жасайды, ол
агроценоздар (ауылшаруашылық плантациялар, құс фабрикалары,
ауылшаруашылық фермалары т.б.), аквариумдар мен балық
тоғандары, соңында ішкі климаты бар космос станциялары. Жердегі
жоғары экожүйенің бірігуі биосфера болып табылады. Биосфера —
тірі ағзалардан тұратын жер қабығы. Жердің биосферасы туралы
білімнің негізіи қалаушысы атақгы ресейлік натуралист жэне
философ Владимир Иванович Вернадский (1863 - 1945 ж .ж.) болып
табылды. Бұл ілімнің жэне Вернадский жасаған биогеохимиялық
гылымның негізгі ойы біздің планетамыздың тірі және тірі емес
әлемі бір, ортаның агзасы мен компоненттері энергия мен заттар
алмасуымен
байланыстылығынан
кұралады.
Вернадскийдің
шыгармашылық мұрасының төбесі оның ноосфера туралы ұсынысы
болып табылады. Адам ақылымен байытылган биосфера.
Адамдардың ақылды іс-эрекеті биосфераның құрамын белсене
өзгертеді жэне оның қайтымсыз эволюциясының барлық маңызды
факторы болып қалыптасады. Ғалымдардың болжамдауынша, бізге
жақын планета Марста тіршіпік болмаса да, спора түріндегі
бактерия типіндегі қарапайым агзалардың бар екенін айтады. ¥қсас
шарттарда мұзды Антаркгидада микроагзалар табылды. Бір кездері
Антарктида Гондван біртұгас материктің құрамындагы Жер
экваторына жақын болған және тіршілік ежелгі уақьггтан бастап
сақталган. Табиғаттың барлық объектілері жүйе болып табылады.
Tipi жүйелер күрделіліктің эр түрлі дәрежесіне ие —молекуладан
бастап биосфераға дейін жэне ұйымдастырудың көп сатылы
иерархияпық
деңгей
жиынтыгында
көрінеді.
Тіршілікті
ұйымдастырудың әрбір деңгейі өзінің спецификалық қасиетіне,
өзінің даму, функциялық, құрылымдық заңдылықтарына ие, жаңа
сапалы сипатқа ие бола алады. Принципиалды сапапы секіру
макромолекулапық кешендерден жасушапарга өткен кезде
байқалады, осыдан материя күрделілігінің анықталған деңгейінің
қасиеті ретінде тіршіліктің сапасы анықталады. Жасуша, ағза,
биогеоценоз аса тұрақты тірі жүйелер болып табылады.
18
3 ТІРШІЛІКТЩ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘНШЩ
КОНЦЕШЩЯСЫ
3.1 Биология тарихындағы механизм! және витализмі
Тіршілік мәнінің концепциясы философияның негізгі сұрағына
тікелей қатысты, оның мэиі болмыс пен сана, материя мен pyx
арақатынасында диалектикалық материализм бұл сұрақты келесідей
шешеді: болмыс, материя - бастапқы; сана, pyx - екінші мәрте, яғни
сана ең жогаргы тірі мен өлінің айырмашылығы материяның қасиеті
болып табылады. Мұндай түсінікге тіршілік ерекше күрделі
материя ның тіршілік формасы. Материяны заманауи түсіну тіршілік
мәнін толық сипаттауға мүмкіндік береді. Тіршіліктің негізгі
функцияпары энергияны пайдалану, қозгалыстағы заттарды
тасымалдау, ферментативті катализ, иммунитет, сигнал беру мен
жүйкелік іс - эрекеттің механизмдерінің көбею материалдық
ұстаным жағынан түсіндіреміз. Бірақ ең алдымен философтар мен
галымдар орталарыңца тіршілік туралы көзқарастардың дамуына
тарихи анықтама берген жөн болар.
Тарихи тұрғыда бұл сұраққа екі қарама-қайшы көзқарас болды,
олар материалистік жэне идеалистік. Біріншісі - механизм, екіншісі
- витализм. Механизм (грек тілінен аударганда тесһапе - құрал,
құрылыс деген магынаны береді) тіршілікті қозгалыстың кәдімгі
механикалық жэне физикалық формалары және материяның
айналуымен түсіндірді. Механизм — танымның біржакты тэсілі,
материяның механикалық формасын жалгыз объективті деп
мойындауга негізделген. Тіршілік мэнінің бірнеше механистік
түсіндірмелері болды. Тегінде механизм - тіршілік - классикалық
Ньютондық механика принциптеріне негізделіп түсіндірілді. Оның
эрбір өткен жэне болашақ қадамы есептелуі мүмкін. Туу, өмір мен
өлім де, күннің шыгысы мен батысы сияқты циклді занды. Бұл
тусіндірме бүгінгі таңда тарихи ықыласқа ие. Машиналық теория
17-18 гасырларда әйплі болды. Тіршілік статикалық өзгермейтін
құрылымдарда машиналық үрдістер тәрізді болатын физикапық
жэне химиялық үрдістер соммасы тәрізді көрінетін. Мұндай
түсіндірмеде эволюцияның даму идеясы болмады. Тірі әлем белгілі
бір тэртіп бойынша жұмыс істейтін күрделі физикалық-химиялық
19
механизм ретінде қарастырылды. Механизм физикализм ретінде
XIX гасырдың соңы мен XX ғасырдың басында пайда болды жэне
тек XX гасырдың ортасында ғана толық біткен формага ие болды.
Физикалистердің ойларына сәйкес тіршілік дамиды, бірақ негізінде
ол жай физикалық химиялық үрдістерден құралған. Оган қоса
биологиялық үрдістер ең алдымен қарапайым химиялық
үрдістермен байланысады, an химиялық өз кезегінде одан да
қарапайым физикалық үрдістермен байланысады. Түрлі күрделі
деңгейдегі қатынастар жинақтар принципі деп аталады. Жинақ
принципі немесе редукцияга негізделген тану эдісі редукционизм
деп аталады (латьга тілінен аударганда reductio - артқа жылжьпу,
бүрынгы қалпына қайгару), сондықтан физикализм өзінің
әдіснамалық қолданысында редукционизм нің соңғы формасы
репнде
орын
алады.
Механизм
сияқгы
материалдық
қалыптасуларға сапалы спецификаны жоққа шығару тән, себебі
күрделілері қарапайым элементтермен қосылзды, толығы оның
бөліктерінің есесіне қосылады. Физикализмнің табиги ғылыми
дүниетаным ретінде дамуына XIX ғасырдың екінші жартысы мен
XX ғ. бірінші жартысындагы физика мен химия жетістіктері, тірі
денелерде бейорганикалық денелердің қасиеттері мен заңдарының
(физика-химиялық мәнде) ашылуы себеп болды. Тіршілік химиялық
және физикалық заңдылықтар бойынша зат жэне энергия алмасу
үрдістеріне салды. Көрнекті галымдардың физикализм рухындагы
бірқатар сипатты пікірлерін келтірейік.
Бертран Рассел - агылшын философы, математик, логик; 1951
ж.
жазылган:
«жанды
материя
жаңды
материяны
басқаратындарынан озге зандарга багынады деп санауга себеп жоқ
жэне жанды материяның барлық эрекеттерін физика мен химия
құралдарымен теориялық түргыда түсіңдіруге болады деп
пайымдауга жеткілікті негіздер бар». Осылайша, биология физика
мен химияның бөлшегі болады деп растау керек.
Эрвин Шредингер —австриялық физик, квантты механик 1946
ж. «жанды материя, қазіргі уақытқа дейін анықтапған физикалық
заңдардан ауытқымаса да, басқадай, элі ашылмаган физикалық
зандарга багынуы ықтимал, олар анықталганда бастапқылары
сияқты физиканың бөлінбес бөлшегіне айналады» деп мэлімдеді.
Ягни эзірше шешілмеген тіршілік көріністерінің түрлері ерте ме,
20
кеш пе физикалық үрдіс ретінде түсіндірілетін болады. XX
ғасырдың екінші жартысында физиканың қарқынды дамуы, жаңа
элементарлық бөлшектердің жэне физикалық өрістердің ашылуы,
кибернетика мен ақпараттық теорияның жетістіктері табиғаттағы,
соның ішінде тірі ағзалардагы күрделі материалдық өзара
әрекеттестіктерді толық түсіндіреді жэне күрделі биологиялық
үрдістерді түсінуде құпиялар азаяды.
Витализм (vitalis латын тілінен — өмірлік, тірі) тіршіпік тек
физикалық-химиялық кұбылыстарга ғана саймайды, онда эрі
ерекше «өмірлік күштері» эрекет етеді деп сендіреді. Вигализм —
ескі тұжырымдама, оның тамыры механизм тамыры сияқты
класс икалық көнелікке таралған. Ұлы антикалық философ
Аристотель (б.э.д. IV ғасыр) «энтелехия» түсінігін енгізді, ол
«материяга» қарсы қойылады және ол ағза түрінің жетілгендігі
туралы түпкілікті себепті, мақсатты идеяны білдіреді және дамуды
басқарады. Аристотельдің анықтамасы бойынша тірі табигатқа «өз
—өзіндегі мақсат тән». 18 ғ. басында неміс дәрігері және химигі
Шталь кейіннен Лавуазье теріске шығарған химияда белгілі
флогистон теориясының авторы —медицинада анимизма (латынша
стіта — жан, рух) атауымен белгілі виталистикалық теорияны
дамытты. Штальдың пайымдауы бойынша тірі ағза үшін бастысы —
оның жаны, ол денені басқарады және оның ыдырауына жол
бермейді. XIX ғ. химия мен физикада керемет жаңалықтар ашылды,
витал истер өз жақгастарын тез жогалта бастады. Виталистер
органикалық заттар тек «өмірлік күш» көмегімен ғана пайда бола
алады деп сендірді, бірақ 1828 ж. Вёлер бейорганикалық заттекген
несепнәрді синтездеді жануарлардан шыгатын құрамында азот бар
органикалық затгек. Атақгы француздық микробиолог Луи Пастер
қанттың ыдырауы (ашуы) —тірі жасушаның ерекше қасиеті деп
санады, бірақ 1897 ж. Бухнер ашытқыдан ферментті сыгынды алды
және жасушасыз жүйеде, яғни ешқандай да «өмірлік күшсіз»
қантгарды ашытты. Рубнердің ашқан жаңалыгы витализмше қатты
соққы болды: 20 гасырдың басында ол энергияның сақталу заңы
органикапық, тірі әлемде де әрекет ететінін анықтады. Алайда
энтелехия идеясы толыктай еңсерілмеді. 2 0 гасырдың басында
витализм жүйесі көрнекті неміс биологы жэне философы Ханс
Дришпен едэуір толық баяндалды. Ол өзі ашқан эмбриондық
21
реттеуге сүиене отырып, Дриш организмнің дамуы механицистер
пайымдагандай алдын ала белгіленген, ертерек жоспарланган
экстенсивті (кеңістікпк) эртүрлілікке сыймайды, бірақ интенсивті
(кеңістікті емес) әртүрліліктен экстенсивтіге ауысу болады деп
сендірді. Мұндай ауысу тек тірі жүйелерге тэн жэне өзіндік ерекше
виталдық факторлардың энтелехияның эрекетімен жүзеге
асырылады. Энтелехияны, өмірлік күшті мойындау көбіне
антропоморфтық
бейнелерге
әкелетінін
ескертеміз:
субстанционалдық жан, психикалық күш туралы ілім. Бүл
түсініктерге психовитализм (психизм), мистицизм негізделеді.
Мүндай түсініктерді қолдауға ми жүмысының принциптерін,
эмбриондық даму векторларын, биологиялық эволюцияның
бағытгалған және «мақсатты» сипатын түсінудегі өте үлкен жэне
әлі шешілмеген қиындықгар септігін тигізеді. Витализмнің оң мәні
биологиялық себептілікке деген механистикалық көзқарастарды
сынауында,
биологиялық ақпарат
бойынша жүмыстарды
ынталандьфуында болды. Өзін-өзі ұйымдастыру (синергетика)
туралы жүиелі көзқарас пен заманауи ілімнің дамуымен ерекше тірі
үйымның себептерін сыртқы күштерден емес, жеткілікті күрделі
жүиелердің өздігінен және эмерджентгі туындайтьш жаңа
қасиеттерінен
іздей бастады.
Тірінің
ерекшелігі жоққа
шығарылмайды, бірақ ол едәуір күрделі үйымдасқан материяның
табиғи
қасиеті
ретінде
шыгарылады.
Органикалық
макромолекулалардың - бәрінен бүрын ақуыздар мен нуклеинді
қышқылдар күрделілігінің қандай да бір шекті деңгейі одан кейін
өмір сапасы туындайтын шегі («себеп») болып табылады. Жалпы
философиялық магынасында сандық өзгерістердің сапалылыққа
ауысуы туралы айтуға болады. Бүл сапалық ерекшелікті түсіну біздіц эрі қарайгы міндетіміз. Алайда жалгыз философиялық
рационализм, анық эмпирикалық (тәжірибелік) білім қажет. Оларды
жаратылыстану гылымы, соның ішінде биология қарастырады.
3.2 Тірі материя және оның қозғалысыныц негізгі формасы.
Тірі жүйедегі зат жэне энергия алмасу
Тірі материя өлі материя сияқты физикалық қасиеттерге ие
«Материя» түсінігі сан қырлы. Жалпы материя әрқилы түрлері
22
релнде болатын затгектер мен өріс жиынтыгы болып табылады.
Заттектер деп тыныш массалары бар нысандар мен жүйелерді
аитады. Жазық —тыныш массалары жоқ материя түрлері. Мысапы,
электромагнитпк өріс квант формасындағы энергияның сәулеленуі.
Сонымен қатар, гравитациялық жазық, нейтринді сәулелену де бар.
Заттек пен жазық арасында қатаң шекара жоқ, себебі затгектердің
элементарлы бөлшектері, мысалы электрондар бір уақытга
корпускулярлы және толқыңцы қасиеттерге ие (толқынның
дуализмі мен бөлшектері). Кванттық механиканың бүл базалық
жағдайлары XX ғ. 20 —30 ж.ж. қалыптасқан. Бұл жаңа гылымның
көрнекті өкілі дат физигі Нильс Бор болды. Тірі материя өте күрделі
заттек жэне сонымен қатар, күрделі көп факгорлы өріс болып
табылады. Деңгейдің күрделілігі материяның тірі екеңдігін
көрсетеді, бірақ оның ішінде қарапайым физикалық жэне химиялық
заңцар эсер етеді. Материяның күрделілік деңгейі бойынша
жаратылыстану гылымдарының назар сапалары да шектеледі.
Атомдар - физиканың іс - эрекет өрісі, молекулалар - химияның
нысаны, макромолекулалар деңгейінен биология басталады, себебі
бұл деңгейден тірі материяны сипаттайтын сапалы жаңа қасиетгер
пайда болады. Биологиялық макромолекулалар — бұл ақуыздар,
липидтер, көмірсулар мен нуклеин қышқылдары. Ақуыздар мен
нуклеин қышқылдары беипериодты полимерлерді қүрайтынына
тағы да назар аударамыз, өйткені олардың мономерлері акуыздардағы 20 түрлі аминқышкылдар жэне ДНҚ мен РНҚ-дағы 4
түрлі нуклеотидтер - ретсіз кезектеседі. Бұл өлі табиғатта
болмайтын
тірі
материяның
үлкен
құрылымдық
санапуандылыгының көзі болып табылады. Кез келген материя
қозгалыста өмір сүреді. Кең мағынасында материяның қозғалысы
деп оның үнемі дамуын, өзгеруін, заттардың өріске жэне одан кері
айналуын түсінеді. Тірі материя қозгалысының негізгі түрін түсіну
үшін ең алдымен маңызды бастапқы түсінікті термодинамиканың 2 заңын игеру қажет. Оның мэні табигатта әуелден фундаменталдық
ассиметрияның, заттектер мен өрістердің (энергия) бөлінуіндегі
тепе-теңсіздікпң болуында, сондықтан барлық физикалық үрдістер
(материялардын қозгалысы) өздігінен тепе-теңдік жагдайына қол
жеткізуге бағытталган. Бүл заттек пен өрістің ұйыган және
сиретілген
учаскелері
болганда
материяның
реттелген
23
құрылымдастырылған жагдаңдан заттек пен өрістің диффузиялық,
гомогендік бөлінуіне ауысуын білдіреді. Мұндай диффуздық
жағдайда материя ең төмен бос энергияға жұмыс істеуге қабілетгі
энергияга және керісінше максималды энтропияга жұмыс істеуге
қабшетп емес ыдыраған энергия бөлігіне ие болады. Бұл ереже
барлық өздігінен жүретін үрдістерге, соның ішінде тербелмелілерге
қатысты: ыстық деие ерте ме, кеш пе салқыидайды (энергия
ыдырайды); ыршыған доптың амплитудасы төмендейді жэне
соңында тоқтаңды және т.б. Бүл материяның бүзылу үрдісі
өздігінен қайтымсыз. Термодинамиканың қалыптасқан екі ережесі
негізінде физика заңдарына бағынатын жэне өздігінен ыдырауга,
минималды бос энергия мен максималды энтропиямен тепе-теңдік
жағдайына ұмтылатын тірі материя үшінде толықпш эділ. Алайда
тірі материя, расыңда тірі болғанда тепе-теңсіз, құрылымдасқан,
жогары ретгелген болады. Онда жұмыс істеуге дайын бос энергия
болады, ал энтропия минималды. Мұндай жағдай сыргқы
энергияның келуінен жэне оның макромолекулалардың химиялық
байланыстарының энергиясына ауысуы есебінен қолдау табады.
Заттектер мен өрістің шогырлануы, ягни материяның ішкі бос
энергиясының жогарлауы сьфтқы энергияны жұтумен байланысты
эртүрлі биосинтездер үрдісінде (қарапайымнан күрделі затгардың
пайда болуы) жүреді. Бүл дегеніміз өмір — өлімнің қарамақарсылығы сыртқы энергияның негізгі турі күн сәулесі больш
табылатындықтан тіршілік формуласын нақгы көрсетуге болг
Биосинтез: томен молекулярлық затгек (өлі материя), жарықгың
кванттары (электромагниттік оріс). Өнім: жогары молекулярлық
затгек (тірі материя). Осылайша, қарапайым тірі заттектің
биосинтезі барысында затгек пен энергия агымдарының өзара
әрекеттестігі жэне ыдыраудьщ кері үрдісі, яғни заттек пен энергия
алмасу, тіршіліктің фундаменталдық қасиегін, тірі материя
қозгалысының негізгі түрін құрайды. Бұл анықтамага тіршіліктің
сан түрлі сипаттары негізі: тіршілік — материяның (материя
айналымы, заттек пен энергия алмасу) сыртқы энергияны сіңіру мен
трансформациялау есебінен ретгелген тепе-теңдіксіз жагдайдың
(жогаргы бос энергия мен томен энтропия) қолдаумен
қозғалысының ерекше түрі; тіршілік - бүл төмен реттілікті ортада
(жогары энтропияда) жоғары реттілікті (томен энтоопияньП Konnav24
тіршілік энтропияның өсуіне кедергі келтіреді; тіршілік - бұл заттек
пен өрістің синтезі. Бұдан әрі біз затгектің биосинтезі және
энергияны пайдалану мәселелеріне толығьфақ тоқгаламыз.
3.3 Энергия трансформациялау және қолдану
Сонымен, тіршіліктің материялық мэні ең алдымен тірі жүйе
(жасуша, организм, биоценоз) мен оны қоршаган орга арасында
журетін үздіксіз заттек пен энергия алмасудан көрінеді. Бұл
магынада биологиялық жүйелер ашық болып табылады. Эр түрлі
организм эр қилы энергияны пайдапанады, сол себепті оларды
автотрофты жэне гетеротрофты деп бөледі. Автотрофты агзалар
(созбе - сөз аударса - өздігінен қоректенуші) өлі табигаттың
энергиясын сіңіріп алуга қабілетті. Ең алдымен бұлар фотосинтез
процессі - бейорганикалық су мен көмірқышқыл газынан
органикалық заттек глюкозаны қалптастыру үшін күннің жарыгын
пайдаланатын жасыл өсімдіктер, сондай-ақ күрең, қызыл және көкжасыл
балдырлар.
Автотрофтарга
сондай-ақ, хемосинтез
реакцияларына қарапайым химиялық реакциялар есебінен
органикалық затгектер синтезіне қабілетгі бірқатар бактериялар
жатады. Бұл жагдайда бастапқы энергия (күндік не химиялық)
күрделі органикалық молекулалардың химиялық байланысы
энергиясына түрленеді, автотрофтар өздеріне өздері қоректі
қалыптастырады. Гетеротрофты агзалар (басқалардың есебінен
қоректенетін) - адам, барлық жануарлар, саңырауқұлактар, сондайақ көптеген бактериялар - қоректі автотрофтар, көбінесе өсімдіктер
өндіретін дайын органикалық затгектер түрінде алады. Бұл қоректің
кұрамынан олар химиялық байланыстармен орайласқан энергияны
да алады. Егер қоректің органикалық заттегін едәуір карапайым
затгектерге ыдыратса энергия бөлініп шыгады. Мэнісінде
гетеротрофтар өсімдіктер арқылы химиялыкқа түрлендірілген сол
күн көзінің энергиясын алады. Осыдан өсімдікті организмдердің
жануарлар мен адамды энергетикалық қамтамасыз етудегі делдал
ретіндегі үлкен ролі айқын көрінеді. Бұл тәуелділіктен қүтылуды,
қандайда бір энергияны тікелей өлі табигаттан алуды адамзат элі
үйренген жоқ. Алайда академик В. И. Вернадский мұндай гылыми
міндетгі алга тартқанмен, іс фантастикалық шыгармадан эрі
25
жылжыган жоқ және жақын болашақта жылжи қоймас. Сондықтан
бүкіл әлемнің биологтары үшін ең басым міндетгердің бірі
фотосинтез механизмін, оны өсімдіктерде максималды үдету жэне
мүмкіңдігінше жасанды жағдайда жаңадан өндіру үшін егжейтегжейлі түсіну болып табылады. АТФ-та үлкен көлемде энергия
Қор болып жиналатын АТФ молекуласында фосфор қышқылының
қалдыгы арасында екі байланыстар болады. Осы кезде АТФ АДФқа жэне фосфор қышқылының (фосфат) қалдығына бөлінеді. АТФқа қайта түзелу үшін сыртқы энергияны жұту қажет болады.
Энергетикалық алмасу реакциясын бір шама толығырақ
қарастырайық. Энергияның бастапқы шығу көзіне қарамастан
барлық агзалар — автотрофтар және гетеротрофтар — алдымен
энергияны эрі қарай пайдалану үшін ыңғайлы жағдайға
алмастырады. Бұл аденозинтрифосфорлы қышқылы — АТФ
молекулаларындагы макроэнергиялық (энергияға бай) деп аталатын
байланыстар. АТФ молекулалары аденозиндифосфорлы (АДФ)
немесе аденозинмонофосфорлы (АМФ) қышқылдардан жэне
фосфор қышқылының бос молекулапарынан, бірақ міндетгі түрде
сыртқы күн көзінің жэне химиялық (эндотермиялық реакция) —
энергияны тарту жагдайында қальштасады. Макроэнергиялық
байланыста жинақталған энергияның көлемі қарапайым болады,
мысалы, глюкоза молекуласының ішіндегіге қараганда едәуір
артық, сондықтан АТФ құрамында энергияны жасуша шеңберіңце
сақтау жэне тасымалдау ыңгайлы. Бұл энергия қолданылган
жерлерде АТФ АДФ-ке және фосфатқа (аса қажет жагдайда тіпті
АМФ жэне екі фосфатқа) ыдырайды, ал босаған энергия қандай да
бір сол жұмысқа — өсімдік жасушаларының хлоропластарында
глюкозаның
синтезіне,
ақуыздардың
және
басқа
да
макромолекулалардың синтезіне, жасушадан басқа жасушага
заттектерді тасымалдауға, қимыл және басқаларына жұмсалады.
АДФ немесе АМФ жэне фосфат сыртқы энергияның кезекті
мөлшерін ала отырып қайтадан қосыла алады, содан кейін ыдырап
жэне энергияны жұмысқа бере алады. АТФ-тің циклі түрленуі көп
рет қайталанады. Осылайша АТФ жасуша ішінде энергияны
әмбебап тасушы, жасуша ішіндегі үрдістер үшін энергетикалық
төлемдердің өзіндік үсату тиыны ретінде қызмет атқарады. Бізге
АТФ-тің қызметі жэне оның циклі айқын болганнан кейін
26
жасушалық энергетиканың барлық мэселесі энергияның бастапқы
көздерін жэне оның АТФ ауысу механюмін түсінуге саяды. Жалпы
түрде
жағдай
мынадай:
фотосинтетикалық
автотрофты
организмдерде АТФ-тің АДФ-ке және фосфаттан синтезі күн
энергиясымен, ал гетеротрофтарда - азықтық өнімдердің
қышқылдануынан
шығатын
энергиямен
генерацияланады.
Осылайша, АТФ синтезі үшін өсімдіктерге жарық, жануарлар мен
адамдарға органикалық азық қажет. Жарық энергияның бастапқы
көзі болып табылады, ол осімдіктерде фотосинтез реакцияларында
пайдаланылады. Түпкілікті мэнінде фотосинтез реакциясы
жеткілікті түрде қарапайым:
6 СО2 + 6 Н2О + жарық энергиясы = СбНігОб + 6 O2.
Жарық энергиясының көмегімен көмірқышкыл газы мен судан
6 -көміртекті органикалық заттек —глюкоза (моносахарид) алынады,
жэне «артық>> өнім ретінде атмосфераға кететін отгегі қалыптасады.
Шындыгында реакция едэуір күрделірек, ол екі сатыдан тұрады:
жарықгы және қараңғылы. Алдымен жарыкта ерекше құрамында
Mg бар хлорофилл ақуызының көмегімен су оттегі мен сутегіне
ыдырайды, ал сутегі энергиясы АТФ синтезіне беріпеді. Тек осыдан
кейін қаранғылы сатыда сутегі көмірқышқыл газымен қосылады
жэне глюкоза қалыптасады. Бұл жагдайда АТФ бір бөлігі глюкозага
энергиясын бере отырып ыдырайды. Глюкоза өсімдікке топырақган
түсетін минералдық заттармен (азот, күкірт, фосфор, темір, магний,
кальций, калий, натрий жэне т.б.) бірге едәуір күрделі синтез үшін
негізге айналады, жасушаның жұмысшы құрылымдары құрылатын
полисахаридтерді, липидтерді, ақуыздарды, нуклеин қышқьшдарын
қалыптастырады. Бірақ бұл синтездер де глюкоза синтезі сияқты
энергетикалық шығынды талап етеді. Бұл жерде жарықты тікелей
пайдалану мүмкін емес (эволюция мұндай ауысуларды құрган жоқ),
сондықтан глюкозаның бірқатар бөлігі энергетикалық субстрат
ретінде жұмсалады, ягни глюкоза энергияның қайталама көзіне
айналады. Глюкоза ыдырайды жэне энергия береді - алдымен АТФ
синтезіне, кейіннен АТФ ыдырауына макромолекул алардың
биосннтезіне. АТФ-тің елеулі бөлігі жогарыда айтылғандай басқа
жұмысқа заттектерді тасымалдау, жасушапардың қозгалысына жэне
27
т.б. жұмсалады. Едәуір тиімді глюкоза оттегінің қатысуымен
ыдыраиды:
С6НІ20 6 + 602 = 6С0 2 + 6Н20 + энергия.
Химиялық мэні бойынша бұл — глюкозаның толық тотығуы
(жануы). Тірі жасушада бұл «жану» баяу жүреді, сатылап, ягни
энергия аз мөлшерлерде бөлінеді жэне оның үлкен бөлігі (шамамен
55/о) АТФ синтезіне пайдаланылады, қапгандары жылу түрінде
тарайды. Глюкозаның бір молекуласының толық тотығуы АТФ 38
молекуласының синтезін қамтамасыз етеді. Тотығу үшін отгегіні біз
атмосфералық ауадан тыныстасақ, химиялық деңгейде де
глюкозаның оттегімен тотығуын тыныс алу деп атайды. Оның
басты сипаты — органикапық заттектің глюкоза түрінде
құрылуының бірінші сатысын қамтамасыз ететш фотосинтезге
қабілетплігі. Бірақ тыныс алу да толық шамада өсімдіктерге тэн,
өйткені дэл осы үрдіс глюкозадан (сондай-ақ майлардан және артық
ақуыздардан) энергияны алады, оны уақьггша АТФ-ке және әрі
қарай күрделі макромолекулаларға ауыстырады
осы
бірақ фотосинтез реакциясын алып тастаганда жануарлар
жасушаларының гетеротрофты метоболизміне сәйкес келеді. Бұл
жағдайда глюкоза (сондай-ақ басқа да көмірсутектер, майлар,
трофикалық ақуыз және т.б.) жасушага сырттан дайын түрде түседі.
Бұл материалдардың бір бөлігі тыныс алуга (АТФ синтезі арқылы
энергия алу үшін отынга), ал бір бөлігі —бірқатар өзгерістерден
кейін жаңа макромолекулалар синтезіне құрылыс материалы
ретінде кетеді. Осылайша, гетеротрофтарда қорек екі мәнге ие —
энергетикалық және пластикалық (құрылыстық). Жасушаның
энергегикал ық жэне пластикалық (құрылыстық) мегоболизмі
үрдістердің бірлігіне көңіл аудару керек. Энергия сыртқы ортадан
алынады, ең алдымен құрылыс процесстерін жүзеге асыру үшін, тірі
материяны құру үшін АТФ-ке түрленеді немесе керісінше: тірі
материяны қалыптастыру, ягни қарапайым бейорганикалық
заттектерден макромолекулалар синтезі сыртқы энергияны
сіңірумен гана мүмкін болады. Энергетикалық және пластикалық
алмасу багдарларының қиылысу нүкгелері энергетикалық жэне
пластикапық метоболизмнің жанасу орнын білдіреді. Тірі жасушада
28
мұндай орындар өте көп. Жарық ағымы мен глюкоза синтезінің
жанасуы (фотосинтез реакциясы) хлоропласттарда - өсімдік
жасушаларының арнайы органоидтарында, тыныс алу мен
глюкозаның тотыгуы АТФ синтезінің жанасуы - митохондрияларда,
АТФ ыдырау мен жасушалық ақуыздар синтезінің жанасуы рибосомапарда және т.б. жүреді. Талқыланып отырган мэселе
көзқарасынан - тіршіліктің материалдық мәні - барлық
қарастырылган жасушадағы заттектер мен энергия алмасу үрдістері
қарапайым физикалық-химиялық реакцияларды білдіреді. Мұнда
негізгі оқиғалар сутегі атомдарының элементарлы зарядгалган
бөлшектерге - протондар (Н+) мен электрондарға (е-) ыдырауымен
және олардың хлоропластар мен митохондриялардьщ ішінде
мембрананың әр түрлі жағына индукцияланған ауысуларымен
байланысты. Бұл органоидтгарда электрлі батарейкалардағыдай
шамамен 0,2 вольт электр куатының ретгілігі құрылады, ол қажет
болған жагдайда элекгрлік (протонды) токқа асады, ал бұл ток өз
кезегінде АТФ синтезі ферментгерін айналдырады жэне
белсеңдіреді. Осыган ұқсас физикалық-химиялық түрленуді біз
басқа да жасушалық құрыл ымдардан көреміз.
3.4 Ақуыздар - тіршіліктіц құрылымдықфункционалдық негізі
Ақуыздар ұзындыгы 50-100-500 және оданда көп мономерлер
болатын полимерлі молекулалар аминқышқылдар болып саналады.
Амин қышқылдардың олардың еркін шектеріне радикалдарына тэн
химиялық қасиетгері бойынша әр түрлі 20 турі бар. Бос электрлі
заряды бар аминқышқылдарын ерекше бөлеміз. Мысалы,
аспарагинді жэне глутаминді қышқылдар теріс зарядқа (артық—СОО
тобы), аргинин, лизин, аспарагин жэне глутамин - оң зарядқа
(артық -NH+ тобы) ие. Кейбір аминқышқылдарында бос
гидроксилді топтар (-ОН). Жиынтыгьшда белсенді топтар ақуыз
молекуласына эр түрлі зарядты аминқышқылдары қатынасына
байланысты оң немесе теріс электрлік заряд береді. Бұдан басқа
цистеин жэне метионин сияқты аминқышқылдарының бос шегінде
күкірт (топ -SH немесе -SCH3) болады жэне полипептидті
шынжырдың учаскесін ілмекке тарта отырып өзара -S-S- көпірлерін
29
қүрай
апады.
Ақуыз
молекуласының
осы
және
аминқышқылдарының жиынтығы мен ретінен (яғни оның бастапқы
құрылымынан) толық тәуелді басқада ерекшеліктері судың
ортасындағы әр молекулаға қайталанбас екінші және үшінші (үш
өлшемді) құрылым береді. Әрбір ақуыз молекуласында қатаң
белгип бір орыңдарында, көбіне құрамында қандай да бір металл
(темір - Ғе, магний - Mg, мыс -Си жэне т.б.) немесе басқа да
ерекше қосылыстары болатын белсенді учаскелері бар. Бұл
учаскелер көбінесе ақуыздардың ерекше қызметтеріне жауап береді.
Ақуыз молекуласының оның қызметінің механизмін түсіндіретін
маңызды қаснеті бұл қандайда бір тітіркендіргішке жауаіі регіңде
өзінщ үшінші (үш өлшемді түрін) құрылымын қайтымды өзгерге
алу қабілеті. Тітіркеңдіргіш ретінде көбінесе АТФ молекуласының
ыдырауынан болатын энергетикалық разряд болады. Мұндай
қайтымды денатурация немесе конформациялы қайта құру, міне
осылар
молеқуламен
атқарылатын жұмыс.
Молекуланың
конформациялы қайта құрылуы серіппенің сыгылу жэне босану
цикліне ұқсас: сыртқы қысымнан серіппе сығылады және ішкі
энергия қорына ие болады, ал кері жүрісте жұмыс атқарады.
Ақуызды молекуланың құрылымына және оның орналасқан жеріне
байланысты атқарылатын жұмыс, ягни функция эртүрлі бопады.
Томенде негізгі тіршілік функцияларын іске асырудагы
ақуыздардың
қызметі
көрсетілетін
болады:
тірек-қимыл,
тасымалдық, каталитикалық, қорғаныс, сигналдық. Әдетге
ақуыздардың энергетикалық функциясын да атаңды. Шынында да,
акуыздар өздерінің химиялық құрылымдарында энергияның үлкен
қорын алып жүреді. Олар жекелеген амин қышқылдарына ыдырай
алады, олар өз кезегінде глюкоза сияқты митохондрияда көмір
қьппқыл газы жэне суга дейін тотыгады жэне АТФ синтезіне
энергия береді. Алайда бұл жол энергетикалық алмасуда резервті
репнде негізгі энергия сыйымды субстраттар — комірсугегі мен
майлардың қорлары біткен жагдайда қолданылады. Ақуыздардың
энергия алмасуда қолданылуы жасуша үшін ысырап, өйткені
аминқышқылдары тапшы өнім, олардың көбі жануарпарда
синтезделе алмаңды, өсімдік онімінен алынады (таптырмайтын
амин кышқылдары). Акуыздар едәуір жогары бағытталған бірегей
қүрылымга ие. Бүл жагдайда ақуыздарды энергия алу үшін
30
ыдырату, пешті ассигнациямен жаққанға тең. Бұдан басқа, амин
қышқылдарын оларды глюкозаның жартылай ыдыраған өнімімен
теңестіру үшін апдын ала азоттан босатып алу (дезаминдеу) қажет,
ал әрі бұл қосымша жүмыс, әрі агзадағы маңызды элементті
жоғалту (азот қарапайым қосылыстар құрамында несеппен
шығарылады). Осылайша, ақуыздар энергетикалық алмасуда өте
сирек пайдаланылады ашыққанда, ауырғанда, жастық
метаморфоздарда. Ақуыздардың жогарыда аталған жэне төменде
қарастырылатын негізгі функциялары елеулі маңызды, себебі
оларды іске асыруда ақуыз құрылымының бірегейлігі, оның
қайталанбас түрлері және белсенді орталары пайдаланылады.
З і Тірек және қозгалыс
Тірек-қимыл функциясы жасушаның жэне ағзаның барлық
тіршілігін қамтамасыз етуде маңызды орын апады. Органоидтар
жасушаның ішінде, жасушалардың өздері суда немесе қатгы бетге,
ағзалар олардың тіршілік ету орталарында қозғалады. Қозғалыс
тірексіз мүмкін емес, сондықтан жасушада да және ағзада да
кешенді тірек-қимыл құрылымы қалыптасады. Мысалы, адамда
бұлшықетгері қаңқамен байланысқан жэне осындай комбинацияда
гана бұлшықеттің жұмысы тиімді болады. Омыртқалы жануарларда
және адамда тіректі біріктіруші ұлпаларда жасуша аралық негізінде
арнайы талшықты ақуыз коллагендер бар (сүйекті, сіңірлерді
қайнатқанда ол ісінеді және желім береді, ақуыздың желім беруші
деген атауы да осыдан). Сүйектерде жасуша аралық коллагенді
негіз үлкен қаттылық үшін кальций түздарымен минералданган.
Тіректі ақуыз микрожіпшелері және микротүтікшелері болады және
жасушаның өзінде олар жасушаға белгілі бір түр береді, өскіндерді
қолдайды (мысалы, жүйке талшықтарында). Бүлшықет ұлпасы
жасушапарында арнайы қысқартушы жіптер - миофибриллдер
болады, олар жасушаның және күллі бүлшықеттің жиырылуын
қамтамасыз етеді. Әрбір миофибрилла негізгі екі түрі актин және
миозин ақуыздарының молекулаларынан құралған. Актин мықты
микрожіпті қалыптастырады, олар бойынша миозиннің аяқтары
қадам басады. Өр қадам — бұл миозин молекуласының үштік
қүрылымының өзгеруі, оның АТФ энергиясы эсерінен қайтымды
31
денатурациясы болады. Бір аяқ микрожіпке ілініп иілсе, басқа аяқ
түзеледі және микрожіптің жаңа бір жеріне ілігеді. Сосын олар
қызметтерімен ауысады - бірінші аяқ микрожіптен босанады және
жазылады, ал екіншісі иіледі және жіпті тартады. Әр қадам АТФ
энергиясын талап етеді. Осылайша АТФ бар болған жағдайда
аяқтар микрожіп бойында тез журеді, ал дәлірек — жілті өзіне
тартады, өйткені миозиннің эртүрлі жаққа багытталган шоғырлары
құйрықшаларымен бекітілген жэне әр шоғырдың аяқшалары өз
микрожіптерін қарама-қарсы бағытта тартады. Қаңқа бұлшықеті
көлденең жолақты бұлшықет талшықтарынан тұрады. Бұлшықет
талшықтарының айтарлықтай көлемін миофибриллдер алып жатыр.
Бір-біріне параллельді миофибриллдер ашық жэне қара дискіпердің
орналасуы сэйкес келеді, ол көлденең сызықтың пайда болуына
әкеледі. Миофибриллдердің құрылымдық бірлігі — саркомер, ол
жуан (миозин) жэне жіңішке (актин) жіпшелерден құралған.
G-актин — глобулярлы, F-актин — фибриллярлы актин. Бастысы,
бұлшықет қызметін сипаттаудан алатынымыз қимылдың қарапайым
физикалық-химиялық
мэнін
түсіну,
ол
миозин
ақуызы
молекуласының көлемдік түрінің өзғерісіне саяды. Бұл тур немесе
үштік құрылым өз кезегінде молекула ішіндегі химиялык
байланыстардың күшіне тәуелді. АТФ молекуласының ыдырауынан
болатын энергетикалық разряд жагдайында байланыс күшін күрт,
бірақ қысқа мерзімге өзгереді, молекула жұмыс істеп «селт етеді»
(иіледі және сол сәтте жазылады). Миозин реакциясының мэні
соншалықты қарапайым, жасушадан алынған таза ақуыздарда
немесе АТФ қосқанда тіпті өлі жасушалардан in vitro («шиныда»,
пробиркада, ягни жасанды жагдайда) алынады. Осыған ұқсас бірақ
басқа ақуыздармен қозғалыс механизмі көптеген бір жасушалы
агзалар (мысалы, инфузория), сперматозоидтгар, кейбір жабынды
(эпителиалды) ұлпалар жабынды кірпікшелі мен талшықтылар үшін
белгілі болады. Сонымен, қозгалыс —тіршіліктің манызды бір үлгісі
—толық материалды мэнге ие.
3.6 Заттарды тасымалдау
Заттарды ағза мен орта арасында тасымалдау - заттар алмасу
үрдісінде қажетті саты. Бүл қоректік материалдарды сіңіру және
32
қалдықтарды шығару, отгегін сіңіру жэне көмірқышқыл газын
шығару, бейорганикалық иондардың, судың және басқа да
заттектердің тасымалы. Затгарды сіңіру және бөлу әдістері мен
механизмдері күрделілігі эр деңгейдегі ағзаларда - бір жасушалы
жэне көп жасушал ыларда, жануарлар мен өсімдіктерде
ерекшеленеді. Үйымньщ жоғарғы деңгейінде - көп жасушалы
жануарларда - бұл урдістерге бұлшықеттік жэне кірпіктік
механизмдер қосылады: омыртқалыларда олжаны аңду жэне ұстау,
жүту және ішек бойынша толқи жиырылу, отыратын
омыртқасыздарда - мысалы қос қақпалы мидилі моллюскілер. Су
ағымдарын айдау және планктонды сүзу. Жоғаргы өсімдікгерде су
мен тұздарды тамырдан сабағы мен жапырақгарына тасымалдау
үшін осмостық диффузияның — ерітінділердің концентрация
градиенп бойынша, ягни заттардың жогары концентрациялы
ортасынан томен, концентрациялы ортасына қозгалысының маңызы
үлкен. Бұл тасымап қарапайым физикалық-химиялық негізге ие
жэне энергетикалық шыгынды талап етпейді. Синтезделген
заттектердің (қанттардың) кері қарай қозгапысы, керісінше
энергияны талап етеді.
Кіші молекулалардың тасымалына көбінесе олардың едэуір ірі
тасымалдаушы-молекулалармен байланысуы себептеседі. Әдеттегі
мысал — өкпе арқылы қанга және эрі карай агзаның барлык
жасушаларына жұтылатын атмосфералық ауадан оттегінің
тасымалы (қоректік субстраттардың тотыгуы жэне энергия any
үшін). Бұл жагдайда отгегі өкпе қуысынан осмостық қысым арқылы
қылтамырларға, бұдан эрі арнайы жасушапарга —эритроциттерге
(кызыл қанды денелер) түседі, онда ерекше акуыз гемоглобинмен
химиялық байланысады. Оттегінің гемоглобинмен байланысу
принципі өте қарапайым. Бұл ақуыздың құрамында темірдің
атомдары бар және солар оттегімен тотыгады — темір уақытша
тотыққа айналады (әдетте темір ауада тотыққа айналады). Алайда
темірдің оттегімен байланысы
мықты емес, сондыктан
эритроциттер ағза ұлпаларына тереңірек енген сайын, онда
оттегінің шогырлануы томен, гемоглобин өзімен байланыскан
оттегіні береді, ол енді жасушага, эрі қарай митохондрияга
қосылады. Оттегі тасымалында гемоглобин молекуласының
конфигурациясы (үштік құрылым) шешуші мәнге не, одан
33
байланысқан темірдің тотығу қалпына келу қабілеті тәуелді. Орақ
тәрізді жасушалық анемия (эритроциттер әдеттен тыс орақ түріне ие
болады) деп аталатын сырқатта гемоглобин құрамыңдағы тек бір
гана амин қышқылының ауысуы оның түрін соншалықты өзгертеді,
темір оттегіге қатысты тиімсіз болып қалады. Тыныс алу бұзылады.
Ағза мен орта арасында заттектерді тасымалдаудың қиын сәті —ол
6 ІР немесе көп жасушалы, жануар немесе өсімдік организмі болса
да — жасуша қабыгын өту болып табылады. Жасуша қабығы
липидті-ақуызды мембрана (плазмалемма) және көмірсутекті
қабырғадан тұрады. Жасуша қабырғасы, тіпті өсімдік жасушалары
сияқты жуаны су мен онда еріген заттектерге қатгы кедергі
болмайды, алайда плазмалемма нағыз тосқауылдық қасиетке ие,
өйткені оның негізі, сулы ерітінділер үшін іс жүзінде өткізбейтін
липидтердің (майлардың) екі қабаіынан тұрады. Билипидті қабат
арқылы тек газдар (ұсақ электрлі бейтарап молекулалар) мен май
еріткіш заттектер (спирттер, ацетон және т.б.) оңай өтеді. Бірақ
жасушаға ең алдымен қоректік органикалық және минералды заттар
қажет. Зарядталған бөлшектерді - иондарды, сондай-ақ үлкен емес
органикалық молекулаларды-амин қышқылдарды, қанттарды және
т.б. тасымалдау үшін липидті мембраналарда көптеген ақуызды
саңылаулар қойылған. Мембрана липидті фондағы ақуыз
мозайкасына ұқсайды. Мембрана тесіктерінің ақуыздары басқа да
көптеген акуыздар тәрізді сумен әрекеттеседі, сондықтан іс жүзінде
саңылау су арнасын білдіреді. Алайда ақуыз құрамдастарының
арқасында әрбір мұндай арна талғамдық өткізгіштікке ие К+, Na+,
Са2+, С1 иондары және басқалары үшін. Иондармен бірге жасушаға
олармен байланысқан органикалық молекулалар —қанттар мен амин
қыш қылдары өтеді, осылайша жасушаның қоректенуі жүзеге
асырылады. Қарастырылған жағдай затгардың енжарлы тасымалын
білдіреді, ол энергияның шығынын талап етпейді. Арналардың тіпті
өзгеше түрі ионды соргылар болып келеді, олар иондарды олардың
концентратының градиентіне қарсы соруға қабілетті. Терминнің
өзіне сай соргылар тек энергия жұмсай отырып жұмыс істей алады
және заттектерді осылай тасымалдау әдісі белсенді тасымал деп
аталады. Сорғының ақуызды саңылауы АТФ молекуласын
ыдыратуға жэне алынған энергия есебінен иондарды олардың
диффузиялық күшіне қарсы итеруге қабілетті. Осылайша құрылған
34
иондардың сыртқы артығы кері енжарлы жолмен қайтарылады,
бірақ өздерімен қажетгі органикалық заттарды ала жүреді. Осылай
белеенді жэне енжар тасымалдың үйлесімділігі жасушалардың
қоректенуін қамтамасыз етеді. Жасуша сыртындағы натрий
ионыньщ молшылығы электрлі токты қоздыруга жэне жүйке
қозуын жүргізуге қолданылады. Тіпті затгарды мембранды
тасымалдау механизмдерін үстіртін карастырғанның өзі бұлшықет
жиырылуы жағдайында сияқты белсенді тасымалдау жұмысы да
АТФ энергиясының қайта қалыптасуымен ақуыз тесіктері
молекулаларының кайтымды қарама-қарсы жаққа бағытгалған
иондар мен қор заттектердің баяу тасымалы қарапайым
диффузияны қүрайды, бірақ өткен белсенді тасымалдың әсерінен
болганын көрсетеді. Бұл үрдістердің барлығы физикалық химиялық
заңдылықтар негізіне бағынады.
3.7 Ферментативті катализ (Биокатализ)
Катализ — бұл сыртқы қосымшалар катализаторлардың
көмегімен химиялық реакциялардың жылдамдыгының қоздырылуы
немесе өзгеруі. Катализ химия өнеркәсібінде мүсэтір, күкірт және
азот қышқылдарын, мотор отынын, түрлі полимерлерді алу кезінде
қолданылады. Катализ тірі агзаларда да кең таралган.
Катализаторлардың қатысуымен тектік мэліметі іске асады жэне
заттек пен энергия алмасудың барлық үрдістері жүзеге асырылады.
Катализ жасушаларда, жасуша арапық сұйықтар мен қуыстарда, ас
қорыту
тракгінде
жүреді.
Биохимиялық
реакциялардың
катализаторлары рөлін ферменттер деп аталатын арнайы акуыздар
атқарады. Әрекетгесуші заттектердің салыстырмалы төмен
шоғырлануларында және қалыпты температурада (40 градустан
жогары емес) жасушалык реакциялар ферменттердің көмегімен
миллион жэне миллиард рет үдейді. Синтезге багытталган
анаболитикалық жэне ыдыратуга багытталган катаболитикалық
ферментативті реакцияларды ажыратады. Бірнеше әртүрлі
ферменттер олар бойынша үласпалы реакциялар жүзеге асатын
тіркес (метаболиялық жолдар) қүрастыра алады: заттек (субстрат)
ферменттен ферментке беріледі және кезеңді қайта құруга душар
болады - күрделенуге немесе керісінше, азып-тозу. Әдетте мұндай
35
полифермента кешендер жасуша мембраналарында немесе оның
органоидтарында құрылады.
Ферменттер катализделетін реакцияның түрі бойынша өте
ерекше. Әртүрлі әсерлі бірнеше мың ферментгер белгілі және
олардың әрқайсысы ерекше, басқаларынан өзгеше кеңістікті
құрылымға ие. Ферментгің молекул асы ақуыз емес компонент кофермент (көбінесе бұл витаминдер, металлдар ионы болады)
қосылган белгілі бір жерде оралған полипептадгі желі түріңде
келеді. Дэл осы ерекше орын ферментгің функциясына жауап
оереді, ол белсенді орталық деп атаяады. Өзінің белсенді
орталықгарының
молекулалық
ерекшеліктері
арқасында
ферментгер керек затгектерді-субстратгарды таниды жэне ұстайды,
оларды қосылыс (синтез) үшін жақындастырады немесе керісінше
эд ажыратады. Бүл жағдайда
ферментпң өзі ыдырамайды, тек өзінің үштік құрылымын өзгергеді
қысқа мерзімді және қайтымды молекуланың денатурациясы,
оның конформациялы қайга құрылуы жүреді. Дегенмен ферментгер
тиісті реакциялардың белсендіру энергиясын дүркін-дүркін
төмендетсе де, оларды жүзеге асыру үшін белгілі бір энергия қажет
етшеді. Энергия НАД, ФАД немесе гем сияқты тотыкгырғыш қалпына келпргіш кофакторлармен шығара алады. Синтетаз
(лигаздар) сыныбының ферментгері АТФ молекуласын АДФ пен
фосфатқа дейін ыдыратуға қабілетгі жэне бөлінген энергияны өзінің
конформациялы қайта құрылуына пайдаланады. Күрделі затгар
синтезі бойынша жасалған жұмыстан кейін энергияның үлкен бөлігі
жогалмайды жэне жылу түріңде кетпейді - ол тек синтезделетін
затгардьщ жаңа химиялық байланыстарына өтеді. Кейіннен бұл
затгек ыдыраған жағдайда энергия басқа жұмысты атқару үшін
қайтадан алына алады. Ферментативті катализдың егжей-тегжейіне
берілмей-ақ, бұл маңызды биологиялық функция қарапайым
физикалық-химиялық реакциялардың сомасы ретінде іске
асырылатыны көрініп тұр. Олардың ең маңыздысы ферментгің
субстратты стереохимиялық молекулалық тануы және ақуыз —
фермент молекуласының конформациялы қайта құрылуы, оның
мэні бүлшықеттің жиьфылуы немесе белсенді тасымал реакциясы
сияқты молекула ішіндегі химиялық байланыстар күшінің
қайтымды
өзгерісінде
тұр.
Ферментативтік
реакция
t-X -t г-, ., ■ —
*
•
36
жылдамдығының фермент пен субстраттардың шоғырлануларынан
тәуелдіпігін зерттеу оның қарапайым жағдайларда МихаэлисМентгің
теңдеуімен
бейнеленетінін
көрсетті.
Осыдан
ферментативтік реакциялардың негізінде кәдімгі химиялық
реакциялар негізделген сол заңдар мен қағидалар жататыны
шыгады. Алайда элі күнге дейін ферментативті катализдің біртұгас
теориясы жасалмаган, өйткені ферментативтік реакциялардың жүру
механизмдері өте күрделі, көп факторлы жэне сан түрлі, аинымалы
шамалардың үлкен санынан, мембраналардағы ферменттердің өзара
орналасуынан тэуелді
болады және бірқатар жағдайда
математикалық сипаттауға көнбейді жэне де осыдан күрделіліктің
жаңа деңгейінің ерекшелігі сиякты биологиялық реакциялардың
эмердженттік ерекшелігі айқындапады.
3.8 Қорганыш реакииялары. Иммунитет.
Tipi жүйелер - ағзалар, жасушалар, жасушалы органондтар биологиялық (биохимиялық) даралықты сактаулары тиіс. Оларға
өзге текті молекулалардың қосылуы, вирустармен, бактериялармен,
басқадай паразнтгермен байланысуы паразитгердің агзага, оның
жасушаларына түсуі жағдайында тікелей улы зияны туралы
айтпағанын өзінде тністі кұрылымдардың, мысалы, ферменттердің
немесе
жасушалық
мембраналардың
және
олардың
функцияларының бұрмалануына экеледі. Өзінің текпк мәнімен осы
агзаға қарама-қарсы өзге текті агенптердің жнынтығын (бөгде
немесе бұрмаланған молекулалар, вирустар, бакгерияпар,
жасушалар) антигендер деп атайды. Биологиялық даралықты
қолдаудың
аса
маныздылыгьшан
ағза
эволюциясында
антигендерден қоргау және жауап қайтару жүйесінен иммунитет
туындайды жэне бірпгіндеп жетілдіріледі. Иммунитеттің жеке
көрінісі —жұқпалы ауруларды қабылдамауы. Оның құрылымдық
және функционалдық түгастыгын жэне биологиялық даралылыгын
сақтауға багытталган агзаның қорганыш реакцияларын зерттеуімен
иммунология гылымы шұғылданады. Агзаның оның антигендерімен
иммунды қатынастары жэне тиісті қорганыш механизмдері өте
күрделі, бірақ әрбір мәдени адамның ең болмаганда олар туралы
жалпы түсінігі болуы тиіс. Енді өсімдіктерде бактерияларды
37
өлтіретін (олар сарымсақ псн пиязда көп) ұшатын заттектерөзгешеліксіз фитонцидтер, жабынды ұлпалардағы балауыз
қабаттары, жасуша қабыргаларында фитопатогендерді бітеп тастау,
өлген жасушаларда улы өнімдердің жинақталуы жэне басқалары
сияқты қорғаныш факторлары бар. Жануарларда «келімсектерді»
жалмауға қабілетгі арнайы жасушалар-фагоциттер және басқа да
едәуір мамандандырылган жасушалар жекеленеді. Иммундық
жүйенің күрделілік деңгейі қарапайым омыртқасыздардан едәуір
ұйымдасқан омыртқалы жануарларға дейінгі эволюцияда артады
жэне қорғаныш механизмі сүтқоректілерде, соның ішінде адамда
едәуір дамыған. Біздің агза ең алдымен туыстан бар ерекшеліксіз
иммунитеттің әр түрлі формаларын көрсетеді - эволюциялық көне,
төменгі жануарларға тэн. Бұл тері және шырышты тосқауылдар,
тері жэне май бездерінен бөлінепн бірқатар қышқьшдардың
бактерицидтік эсері, жас сұйықгығыңда болатын ерекше фермент
лизоцимнің бактериялық қабырғаларды бұзуы жэне басқалары.
Ағзаға енген бактериялар фагоциттермен жэне арнайы бактерияға
қарсы ақуыздармен жойылады, вирустарға қарсы ерекше ақуыз
интерфон әрекет етеді. Бұдан басқа жоғаргы жануарларда және
адамда қызыл жілік майы, айыр безі —тимус, көк бауыр, лимфо
түйіндері, асқорыту жэне тыныс алу жолдарының лимфоидті
ұлпалары (мысалы, көмекей бездерінде, соқыр ішекте) енетін
күрделі иммундық жүйе дамиды. Иммундық жүйе қалыптасқан
ерекше иммунитетгі қалыптастырады және қолдаиды. Иммундік
жүйенің жасушалары арасында орталық орынды лимфоциттер алып
отыр. Өзге текп антигендермен байланысуда олардың табиғаты мен
құрылымдарына байланыста иммундық жүйе иммундық жауаптың
әр түрлі формаларын береді: В-лимфоциттермен ерекше
ақуыздардың
антқденелердің
(гуморальды
иммунитет)
қалыптастырылуы және қанға бөлінуі; өзге текті немесе өзінің
мутанттық жасушаларына талгамды жауап қайтарушы Тлимфоциттердің көбеюі (жасушалық иммунитет); антигендермен
қаиталап кездескенде жедел және мықты жауап беруге қабілетті
ұзақ жасайтын Т- және В-лимфоциттердің «иммунологиялық
жадының
пайда
болуы»
әрекеттесетін
ердің
қанына
лңмфоциттермен ерекшелеу (гуморальды иммунитеті) қарсы
денелер; сол антигеннің қайталап кездесуі жагдайында жауаптың
38
таңдамалы
жоқтыгынан
байқалатын
иммунологиялық
толерантгылықгың (сөзбе - сөз төзімділіктің) қалыптасуы;
аллергияньщ пайда болуы - ерекше антигенге жоғары сезімталдық
болады. Айтқандай, ағзада иммунологиялык шиеленіс тек
вирустармен, бактериялармен және өзге текті жасушалармен ғана
емес, сондай-ақ паразиттік құрттармен (ішекқұрттарымен немесе
гельминттермен), ауыстырып салынған мүшелермен, қатерлі
ісіктермен жэне тіпті жүкті анада өз ішіндегі нәрестемен де
туьшдауы мүмкін. Антигендерді өте нәзік айырып тануы жэне
максималды иммундық ерекшелікті антиденелер - лимфоциттермен
шыгарылатын жэне иммуноглобулин деп аталатын арнайы
иммундық ақуыздар қамтамасыз етеді. Эмбрионды даму барысында
жэне туғаннан кейін антигендердің сэйкес түрлеріне қарсы белгілі
бір антиденелерді өндіруге белсендірілген көптеген лимфоциттер
пайда болады. Нэпгижесінде антигенмен кезіккенге дейін ағзада
коптеген (кемінде 10 мың) әр түрлі антигендерге антиденелерді
синтездеу бағдарламасында лимфоциттер топтары алдын ала пайда
болады. Антиденелердің — иммуноглобулиндердің молекулалық
кұрылымы жақсы зерттелген. Б р негізінде гликопротеидті, яғни
ақуызды, бірақ комірсутекті қүрылым болатын молекула. Оларда
аминкышкыл құрамы бойынша тербелмелі шеткі болімшелері
болады, олар ферментгегілердей белсенді орталықты кұрады.
Антиденелердің белсенді орталығы молшері мен құрылымы
бойынша антиген молекуласының детерминантты (танығышты)
учаскелеріне сэйкес келетін ерекше конфигурациялы озіндік
молекулалық қуыс болып келеді. Осылайша белсенді орталық
антиденелердің белгілі бір антигенмен ерекше байланысу қабілетін
аныктайды. Кілт комплеменгарлы өз құлпына сэйкес келетінге
ұқсас молекулалық комплементарлық - толықтылық қагидасы
орындалады. Иммуноглобулиндердің тербелмелі болшектеріндегі
коптеген аминқышқылды ауысулар кез келген табиги не жасанды
антигендерді байлауга қабілетгі таусылмалы белсенді оргалыктар
жиынтығын құрайды. Осылайша, иммундық ерекшелік негізінде,
соның ішінде вирустарды, бактерияларды жэне богде жасушаларды
айырып тануында молекулалардың стереохимиялық құрылымының
қарапайым сэйкестігі жатыр. Акуыздардың басқа функцияларымен
келтірілген бұрынғы мысалдар сияқты бұл жағдайда да тірі
39
организмдерге ғана тән күрделі реакциялардың материалдык
мэндері толық байқалады. Жасанды иммундалган жануарлардан
алынатын ерекше антиденелер препараттары (иммунды сарысу деп
аталатын) инфекциялық дерттерді диагностикалауда, алдын алуда
жэне емдеуде жэне бірқатар басқадай жагдайларда медицинада
жэне тәжірибелік биологияда кеңінен қолданатыны қоса айту гана
қалды. Мысапы, улы жыландар шаққанда сол уға тән уға қарсы (уга
қарсы дэрі) сарысуды қолданады. Сібір энцефалитінің вирусы
жұқгырылғанда организмнің өз иммунитетін гамма-глобулинның
инъекцияларымен күшейтіледі. Қатерлі ісікке күдік туындаганда
дэл диагнозды науқастың қанының қатерлі ісік антигендеріне
реакциясы бере алады; тіпті ерте жүктілікті бүгінгі күні әйелдің
қанында немесе несебінде ұрықтың ерекше антигендерін табу
арқылы оңай белгілейді. Қазіргі иммунологияның өте күрделі
мәселесі - қорқынышты ауру - жұкпгырылған иммун тапшылығы
синдромын (ЖИТС) туғызатын адамның иммун тапшылығы
вирусынан (АИТВ) қорғау эдісін табу. Бұл вирус лимфоидтық
жасушаларды таңдай отырып зақымдайды, иммунитетгі қамтамасыз
етуі тиіс дэл сол лимфоциттер, бірақ зақымданған олар өз
міндеттерін орындай алмайды. ЖИТС-пен ауырған науқас сау адам
жеңіл салқын тию ретінде өтетін қарапайым инфекциялардан қатгы
зардап
шеге
бастаиды.
Көбінесе
мутантталған
қатерлі
жасушалардың пайда бсшуы қатерлі жағдайға әкеп соғады, олар
иммундық қадагалаудың болмауынан қатерлі ісікке айналады.
АИТВ қанмен немесе жыныстық жолмен таралады. Емделудің
тиімді құралдары элі анықгалмаған. Қорғанудың жалғыз әдісі
басқаның қанымен байланысудан сақтану (сол үшін бір ретгік
шприщар қолданылады), сондай-ақ жыныстық өмірге сау және
сақтықпен қарау болып табылады.
3.9 Сигнал беру. Гормондық жэне жүйелік реттеу
Ағзалардың, сондай-ақ мүшелер мен жасушалардың мінезқұлқы мен өзара эрекетгесулерін үйлестіру үшін агзаның ішінде
сигнал беру қажет. Жануарлар ең алдымен иістерді қолданады, ягни
химиялық сигнал изацияны. Иісті заттар түрлі молекула пар
жануарларда тері бездерінен, дем шығаргандагы ауамен, несеппен
40
жэне т.б. сұйыкгармен, ал өсімдіктерде жапырақтармен, қабығымен,
гулдерімен бөледі. Әр түрлі жануарларда иістер иіс сезу
мүшелерімен немесе жамылғыларында диффузионды тарапған
хеморецепторлы жасушаларымен қабылданады. Бір жагынан,
апрактанттар (еліктіргіш) - қызықтыратын затгар, соның ішінде
феромондар - жыныстық серіктерін таргатын, екінші жағынан репелленттер - қорқыгатын заттар деп бөлінеді. Еліктіргіш және
репелленттер
зиянды
құрт-құмырсқалармен,
ұлулармен,
кеміргіштермен жэне басқа да жануарлармен күресте өте тиімді.
Олардың эсер ету диапазоны бірнеше шақырымға жете алады. Иісті
шөптерді, майларды ежелгі уақытган бері қолданған. Қазіргі
уақытта көбінесе атграктаиптар мен репелленттер ретінде өздерінің
молекулалық құрылымдарымен табиғи иісті заттектерге ұқсайтын
синтетикалық препараттар қолданылады. Көптеген ағзалар қарымқатынас үшін жарыкты қолданацы. Сәуле тарату қасиетіне кейбір
бактериялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдар, медузалар, шаян
тәрізділер, құрт-құмырсқалар балықтар ие. Арнайы заттар —
люминофорлар қысқа толқынды сәулелендіру, электрлік разрядтың
немесе химияпық реакцияның әсерінен сәулелі энергияның үлесін
бөледі. Люминесценция деп аталатын бұл құбылыс сондай-ақ өлі
табигатга да белгілі, мысалы, ақ фосфордың, кальцийдің, барийдің,
стронцийдің,
күкіртті
қосындыларының
сәуле
таратуы.
Биолюминесценция эртүрлі ағзалармен жарықтандыру үшін және өз
олжасын тарту, жыргқыштарды үркіту, жыныстық серігін
қызықгыру үшін қолданылады. Жануарлардың сигнал беруінде
сондай-ақ дыбыстардың, қалыптардың, қимылдардың маңызды мәні
бар. Сигнал берудің бұл формалары адам эволюциясында жетекші
болып қалыптасты. Академик И. П. Павлов адамдардың қарымқатынас жасау түрі ретінде созге ерекше мән бере отырып, бірінші
сигналдык жүйеге біріктірілген барлық сигналдарга қарсы қойып,
оны екінші сигналдык жүйе деп атады. Создің сигнал беру эдісі
ретіндегі ерекшелігі бұл создерде бірінші сигналдық жүйенің
сансыз сигналдарының жалпыламасы бар болуында жэне осылайша
сөздер «сигналдардан сигнал» болып қалыптасады. Соз
құбылыстардың бірі және адамның жогары жүйке қызметінің
аспабы болып табылады. Мүшелердің, ұлпалардың жэне жекелеген
жасушалардың арасында өзара әрекет үшін және сыртқы әлемнен
41
сигналдарды қабылдау үшін ағза ішінде реттеудің гормондық жэне
жүйкелік
механизмдері
қолданылады.
Гормондық реттеу
биологиялық белсеңді заттар көмегімен іске асады, олардың
арасында басты қызметті гормондар (грекше hormao - турткі
боламын, қимылға келтіремін) ойнайды. Гормондар қанга ерекше
эндокринді бездерімен немесе ішкі секреция бездерімен (гипофиз,
бүйрек үсті, қалқанша, асқазан асты, жыныстық және басқа бездері)
бөлінеді. Мүшелерге нысанага гормондарды жеткізу организмнің
сүйықтық ортасы —қан, лимфа және жасушааралық сұйықтыктар
арқылы іске асады, сондықтан сигналдарды берудің осы механизмі
гуморапьды (латынша humor — сұйық) деп аталады. Эндокриндік
жүйе орталық жүйке жүйесінің бақылауында болады. Сондыктан
жүйкелік қозу организмді орынды эрекетке жүмылдыратын үнемі
гормоналдық эсерлер толқынына айналады. Мысалы, стресс
(қорқыныш, физикалык аса жүктелу) ахуалдарында бүйрек үсті
бездері қанға адреналин гормонын лақтырады, ол оттегін
пайдалануды жэне қанда глюкозаның шогырлануын күрт
жогарлатады, бүл өз кезегінде энергия өндірудің жогарлауына
әкеледі. Осылайша, іс жүзінде біртүтас нейрогуморалдық реттеу
іске асырылады. Көптеген гормондар химиялық табиғаты бойынша
пептидтерден (үсақ ақуыздар) түрады, сонымен қатар, стероидтар
(липидтер
классынан)
мен
миноамиидер
(өзгертілген
аминқышқылдар) де болады. Әрбір гормон белгілі бір жасушаларга
немесе жасушалардың бірнеше типтеріне эсер етеді. Гормонды
сигналды
қабылдау
жасушаның
қабықшасында
немесе
цитоплазмасында орналасқан арнайы молекулалық рецепторлармен
жүзеге асырылады. Қозушы рецептор химиялық реакциялар тізбегін
катализдеп, сигналды эрі қарай жасушаның жүмыс қүрылымдарына
жеткізеді. Нэтижесінде ерекше синтездер секрециясы (белсенді
заттардың келуі) формасында, жасушалардың көбеюі мен өсуі
түрінде жауап реакциясы жүреді. Осылайша гормондар агзаның
өсуі мен дамуы, қызметтерінің реттелуіне қатысады. Торшада
торша плазмасы орналасқан (гликопротеидгермен
немесе
гликолипидтермен) арнайы молекулалармен іске асады. Желді
рецептор, сигнал бәрінен апыс химиялық реакциялардьщ шынжыры
катализдей алып береді - торшаның жүмыс құрылымдарына
(белсенді заттардың лақтыруы) секрецияныц формасындагы қарсы
42
реакция нәтижесінде жүреді, көбейту жэне торшалардың өсуі,
ерекше синтездер. Сайып келгенде, гормондар жұмыс жасауды
регуляцияларда қатысады, өсу және организмді дамьггуы. Қарсы
реакцияга жасушалы рецепторды гормонның танулары барлық
кезеңдерде қарапайым физикалық-химиялық үрдістер іске асады:
стереохимиялық сэйкестіктің негізі, молекулалардың аударылатын
(селк ете түсу) конформация өзгерісі, бір реакциядан басқасына
энергияның өткеліне молекулалық тану т.с.с. Жүйке ретгелуі ұзын
өскіндері бар және жүйке торлары немесе түрлі күрделі торлармен
байланысқан ерекше жүйке жасушалары нейрондар көмегімен
жүреді. Жүйкелік реттелу айтарлықтай қарапайым бір жасушалы
жануарларда гидра мен
медузада, ал жоғары сатылы
омыртқалыларда, эсіресе адамда, онда бас жэне жүлында бар.
Адамда жоғары жүйке әрекетінің күрделі көрінісі болып
психикалық белсенділіктің жоғары деңгейі репгіндегі сана. Сананың
маңызды функциясы ойлау болып табылады. Ойлау заттар мен
көріністердің мәнін түсінуге, жаңа идеялар қалыптасуына,
эрекеттерді ойша құру және олардың салдарын алдын ала болжай
білуге бағытгалған. Нейробиология сапасы нда көптеген сұрақтар
мен ақ дактар қалады, себебі, сөз тіршілік көрінісінің күрделі
формасы жөнінде қозғалуда, дегенмен элементарлы үрдістер
жеткілікті түрде зерттелген. Жүйке үлпасының қүрылымдық бірлігі
болып жүйке жасушасы нейрон саналады. Нейрондардың көптеген
бұтапанған байпаныстары бар, ете күрделілері бас миы
қыртысында.
Соган
байланысты
бір
жағынан
сезімтал
рецепторларға (тері, көру, акустикалық, иіс сезу, ішкі органдардың
рецепторлары), ал екінші жағынан барлық реттелетін орындаушы
мүшелерге (бұлшықет, ас қорьггатын жүйе, бездер т.б.) таралады.
Жүйкелік реттелудің қарапайым көрінісі болып рефлекс саналады,
жүйке жүйесі арқылы жүзеге асатын сыртқы және ішкі
коздырғыштарға агзаның жауап реакциясы. Рефлекстер туралы
ұгымды француз натуралисты жэне философ Р. Декартпен 17
ғасырда үсынылды. 1863 ж. ресейлік физиолог И. М. Сеченов
«саналы немесе санасыз тіршіліктің барлыгы шыгу тэсіліне
байланысты рефлекстің негізі» дел тұжырымдаган. Бұл
түжырымдамалар 20 г. И. П. Павловпен шартты жэне шартсыз
рефлекстерді зерттеуде дамыды. Коп санды жэне түрлі рефлекстер
43
күрделі мінез актілеріне, түйсік деп жіктеледі, солардың негізінде
барлық жоғары жүйке қызметі дамиды. Төменгі сатылы
жануарларда
тұқымқуалаушылықпен
бекітілген
шаргсыз
рефлекстер басым болады, ал адамда оқу, тәрбие, еңбек іс-эрекеті
сияқты үрдістер барысында қалыптасатын паңда болган шартты
- рефлекстер басым болады. Нейрондардың биофизикалық
принциптегі де жүмыстары белгілі. Нейрондар өскіншелері арқылы
сигналдар секунд шамасында үлкен қашықтықтарға беріле алады.
Ыстық затқа қолыңызды тигізсеңіз дәл сол сәтте рефлекторлы
жауап келеді. Сол уақыт аралығында сигнал саусақтан бастап арқа
ганглиоларына одан эрі қарай жұлынга дейін сезімтал жүйке
талшықгары арқылы өпп, басқа жүйке жасушаларына өтіп, қолды
ыстық заттан жұлатын бұлшықеттерге қайтып келуге үлгереді.
Жүйке талшықтары бойынша берілетін сигнал нейронның беткі
мембранасында генерацияланатын электромагниттік өрістер мен
элекгр тогының көмегімен жүзеге асады. Сигналдың берілуі жүйке
талшықтарынан электр тогы жэне нейронның шалагай мембрана
шыгарылатын электромагнитті өрістер көмегімен іске асатыны
анықталган. Жүйке жасушасының мембранасында иоңдық
соргылардың жүмысы арқасында жұмыстың арқасында 80
милливольтқа жететін шамалардың түрлі көрсеткіштері (сыртган
плюс, ішінен минус) байқапады. Сыртқы оң зарядтың негізгі
тасымалдаушы болып натрий иондары больот табылады.
Мембраналар бөліктері ыдыраганда натрий иондары жасушага
талпынатын ақуыз тесіктері ашыла бастайды (қарапайым диффузия
заңы бойынша). Зарядтапган бөлшектер агыны, бүл жагдайда сулы
ақуызды канал бойынша натрий иондарының агыны электр тогын
құрайды Электр тогы өткізгіш маңында электромагниттік epic
тудыратыны бәрімізге жақсы белгілі, сол тәрізді ротор орамдарында
да болады. Пайда болган электромагнитті өріс сол мезетте - ақ
маңындағы ақуыз тесіктеріне көшеді, оларды натрий иондары үшін
ашады. Бір тесіктен екінші тесікке дейін торлы реакция пайда
болады, ал ол өз кезегінде барлық жүйке талшықгарына дейін
таралады. Талшықгың ұшында келесі жасушаны қоздыратын
мембрананың түршігуімен және заттың медиатр үлесі агынымен
жүйке импульсының берілуі аяқталады. Егер бүл бұлшықеттік
жасуша болса, үсақ жіпшелер мен миозин қатысуымен
ЧВр
44
жиырылғыштық реакция жүреді Электр қоздырғыштық жэне
өткізгіштік қабілетіне басқа да үлпапар ие екенін ескерейік,
негізінен жүректің бұлшықетгік шоқтары. Бұл оның ыргақты,
үзіліссіз
және
белгілі
мөлшерде
автономды
жұмысын
ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Жүректің тоқтауы жагдайыңда,
егер онда күшті кұрылымдық бұзушылыктар пайда болмаса, оның
жұмысын электр тогы разрядымен қалпына келтіруге болады, мұны
жедел көмек көрсететін медицин ада жасайды. Ми, жүрек жэне
басқа да мүшелердің өткізгіштерінің электр белсенділігі эрбір жеке
мүшенің және барлық ағзаның кейбір жиынтық биоөрісіне
жіктеледі. Бұл электромагнитті өріс жеңіп тіркеледі және жүрек, ми
ауруларын анықгауда бағалы диагностикалық белгісі ретінде
қызмет атқарады (электрокардиография, электроэнцефалография).
Ерекше сезімтал — экстрасенстер (көріпкел) бөгде адамның
биоөрісінің тербелісін өз рецепторларымен сезуге, тіпті кейбір
диагноздарды қоюга қабілетті болады. Биологиялық сигнализация
механизмдерін қарастыра отырып, олардың негізі қарапайым
физикалық — химиялық үрдістер екенін көруге болады. Жасуша
мембраналарының
акуызды
— көмірсулы
рецепторлары
атграктанттар жэне репелленттер, гормондар мен медиаторлар
сияқты түрлі сигналды молекулаларды стереохимиялық түрде
анықтайды. Жарыкпгы, сонымен қатар, көзкөрерлік бейнелерді
қабылдау көздің ішкі тор қабыгында сауытша - таяқша сияқты
жарық
сезгіш
жасушалар
мембраналарындагы
ақуызды
рецепторлардың электромагниттік қозуына негізделген. Барлық
жағдайда әрекет етуші молекулалар қайтымды конформациялы
денаіурацияга
ұшырайды.
Сигналдардың
берілуіне
жиі
ферментативті реакциялар кіріседі, онда да жұмыс сәті болып
конформациялы қайта қүрылу болып табылады. Тәжірибе жүзінде
барлық сигнапдық және реттеуіш үрдістер энергияның шыгынымен
болады.
Өсімдіктердің
жасушапарындагы
күн
энергиясы
глюкозаның синтезін шыгарады, жануарларда глюкозаның тотыгуы
АТФ
молекулаларын
синтездеуге
энергия береді.
АТФ
макроэнергиялық байланыстарынан энергия жүмысқа кіріседі, яғни
басқа химияпық байланыстарга электрлік, жарықтық, механикапық
энергияға айналады жэне қалдық жылу ретінде гарышқа
бытырайды. Тіршілік әрекетінің басқа түрлері сияқты сигнализация,
45
гормонды жэне жүйке қызметі материяның тіршілік ету
нұсқаларын, заттек және өріс сияқты материяның өзгеруіне экеледі.
Тіршілік материалды, оның физикалық және химиялық негізін
заттар мен энергия алмасу құрайды. Материя, оның ішінде тірі
материя —бұл объективті шындық, ол санадан, рухтан тыс, қандай
да бір «тіршілік күшіне» тәуелсіз тіршілік етеді. Материя алғашқы,
сана екінші реттік материядан туындайды, ягни тірі материяның
қасиетін көрсетеді, оның қозгалыс формаларының бірін көрсетеді.
Қозгалыс — материяның
барлығына ортақ қасиет. Тіпті бұл
қасиеттен де жогары, бұл оның тіршілік ету тәсілі. Бұл мағынада
тірі материя мен оның функционапдық көрсеткіштерін, соның
ішінде тірі ми мен оның өнімі сананы бөліп қарастыру мүмкін емес.
Тіршілік — бүл қозгалыстың күрделі формасы, эсіресе күрделі
қалыптасқан материяның, сапапы (эмерджентті) бейорганикалық
материя қозгалыс формаларынан ерекше. Бүл жаңа сапа тіршілік
құрамдас бөліктерінің қасиеттерінің жиынтыгы сияқты туындайды.
Сан сапага ауысады, бүтіні оның барлық бөлшектер жиынтыгынан
да артық болады. Сол сияқты ұйымдар мен элеуметтік жүйелер
қозгапысының формалары да жеке тірі индивид ұйымдары мен
қозғалыстарынан күштірек болады. Қазіргі замангы биологияда
тіршілік мэнін материалдық тұрғыда түсіндіру үшін нақгы негіздер
жеткілікті.
46
4 ЗАМАНАУИ ХРОНОБИОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
4.1 Заманауи хронобиологияныц мэселелері
Хронобиология (грек, тілінен chronos —уақыт) —тірі ағзаларда
уақытга өтетін және олардың күн мен ай ырғағына бейімделуіңде
болатын период ііык (циклдық) феномеңдерді зерітейтін ғылым
сапасы. Бұл циклды биологиялық ырғақ деп атайды. Белгілі бір
уақыт аралығында биологиялық жүйелерде болатын ыргақты
өзгерістерді зерттейтін саласы. Кейде биологиялық процестер мен
құбылыстардың мезгіл-мезгіл қайталануын зерттейтін гылым
саласы биоритмологияны да хронобиология деп атайды.
Хронобиологиялық
зерттеулерге
сал ыстырмалы
анатомия,
физиология, генетика, молекулярлық биология жэне ағзалардың
мінез —құлыктық биологиясы кіреді.
' Ал басқа аспектілеріне түрлердің дамуы, қайта жаңаруы,
экология мен эволюциясының зерттеулері де кіреді. Көптеген тірі
биологиялық үрдістер тірі агзаларда сыртқы факторлардың
биологиялық белсенділігінің ұзақтығы мен деңгейінің арасында
болуы. Бұл жануарларда (тамақ, түс, көбею, қыстық ұйқы,
миграция, жасушалық регенерация жэне т.б.), осімдіктерде
(жапырақтың қозгалуы, фотосинтез жэне т.б.) болады.
Хронобиологияда маңызды ыргақтардың бірі —бұл тәуліктік ыргақ.
Мысалы, жануарлар мен өсімдіктерде физиологияпық үрдістердің
24 сагаттық циклы («циркадтық» сөзді латын тілінен «circa»
аударганда — аралық, айнала және «dies» — күн, тәулік дегенді
білдіреді).
Сонымен
«циркадтық»
немесе
«циркадианды» деген
тэулі карал ық болады, басқа да циклдар бар, мысапга,
инфрадиандық - бұл ұзақ уақытты болады. Жануарларда миграция
және қайта жаңаруда, эйел адамда етеккір циклында көрінеді.
Ультрадиандық ырғак - қысқа уақытта болады. Адамдарда REMтусінде 90 минут циклында, 3 сагаттық осу гормонының циклында
болады. Периодттық ыргак — көбінесе теңіз жануарларында
байқалады, ол 12 сагаттың ішінде судың көтерілуі мен қайтып
агуына байланысты болады.
47
4.2 Хронобиологияныц пайда болу тарихы
Алғашқы per циркадтық ырғақты XVIII ғасырда француз
галымы Ж-Ж д' Орту де Меран өсімдіктерде жапырақ қозгалысынан
байқаган. 1751 ж. швед ботанигі жэне натуралисті Карл Линней
нағыз биологиялық сагат құрастырған. Ол оған тэулікте гүлденетін
кейбір өсшдіктер түрлерін пайдаланган. Ол биологиялық сагатты
өсімдіктерді айналмапы паттернде орналастырып гулдердің ашылу
мен жабу кезінен күннің уақытын көрсетіп анықтаған. Мысалы,
«hawk's beard» өсімдігі өзінің гүлдерін таңгы 6.30-да ашқан, ал
кульбаба деген өсімдік өзінің гүлдерін таңғы 7-ге дейін ашпаған.
1860 ж. орыс энтомологиялық қогамының президенті Карл Эрнст
фон Бэр эртүрлі жануарлар түрлеріндегі биологиялық уақыт және
оның айырмашылығы туралы жазған, ал оны эрі қарай
эксперименталды түрде дамытқан Якоб фон Икскюль болды. 1924
ж. ММУ медициналық факултетінің түлегі Александр Чижевский
пәнаралық жұмысын жариялаған. Олар «Тарихи үрдістің физикалық
факторы» жэне «Эпидемиологиялық апаттар және Күннің
периодтық белсенділігі». Мұнда ол тірі ағзалардағы ай
фазаларының жэне Күннің циклдарын қарастырған болатын.
Чижевский гелиобиология деген жаңа пәнді дамытты. Бұл пэн
астробиологияның бір бөлімі болды. Ол 1936 ж. «Земное эхо
солнечных штормов» атты жұмысын жариялаганнан кейін, 1939 ж.
биологиялық физика жэне гарыштық биологияның халықаралық
конгресінің құрметті Президент! болып тагайыңдалды. Содан көп
ұзамай Сталиндік репрессия кезінде ол түгқындалып, Сібірге
жібершген болатын. Оның еңбектері жоққа шыгарылды, бірақ
қырық жылдан соң оның еңбектері қайта жарияланды. Оның 1928
ж. жазған «Влияние космоса на психозы человека» атты еңбегі
Кеңес одағында цензураға үшырады, сонымен бірге 2003 ж. осы
жұмысқа «Journal o f Circadian Rhythms» сілтеме жасап отырған,
сонымен бірге 1960 ж. Cold Spring Harbor Laboratory
симпозуимында әртүрлі ғылым саласының зерттеушілері бір
феноменді зерттегендеріне көздері анық жетті. Міне сондықтан
осыңда хронобиологияныц жаңа гылым ретінде дамуына сеп болды.
1960 ж. Patricia DeCoursey осы гылымда қолданылатын негізгі құрап
қисық фазалык реакция құрастырган. 1960 ж. Мишель Сифр
48
астрономиялық уақыт туралы мәліметі жоқ көп айға жалғыз адамды
үңгірге орналастырып өзінің тәжірибесін жасаған болатын. Бұл
тәжірибеде 24 сағатгың тэулікгік циклының сақталуын көрсеткен.
Минесото университетінен Франц Халберг «циркадианды»
терминін енгізген. Оны «Америкалық хронобиология әкесі» деп
санайды. «Биологиялық ырғақты зерттеу қоғамының» жетекшісі
болып 1970 ж. Колин Питендрих тагайындалды. Ол эволюциялық
жэне экологиялық аспектіпермен айналысқан, ал сол уақытта
Халберг адам жэне медицина аспектілеріне көп көңіл бөлген.
Питендрих жетекші ретінде болса, көбіне өсімдіктер мен
жануарларды негіз ретінде зерттеген. Орегонаның медицина ғылым
университетінен Альфред Льюи жарық арқылы емдеу жэне
мелатониннің
маңызын,
басқа
зерттеушілер
адам
мен
жануарлардың тәуліктік ырғагына бейімделуін зерттеген. Адам
ырғаққа байланысты екі типке жіктеледі «таңгы тип» жэне «кешю
тип». Бұл типтерді хронотиптер деп атайды. Оларға бағалық
техника мен биологиялық маркер айырмашылыктары жаеалды. XX
ғ. екінші жартысында Юрген Ашофф өзінің жарықты (параметрлік,
үздіксіз, тоникалық, диекреттік, фазалық, лездік) циркадианды
жүйеде феноменді алуына байланысты еңбегін сіңірген. Сонымен
бірге, қоректік биологиялық сағат бар. Ол мида гипоталамустың
дорсомедиалды ядросында орналасқан. Ол жұмыс көбінесе
тышқандармен жүргізілген есесінен, қоректік биологиялық сагат
аныкталды. Биологиялық сагаттың уақыты арқылы қоректік
ресурстарды орналасқан жерінен тауып алу белсенділігі аныктап
шыгарылды. Тірі табиғатгың барлық деңгейінің құрылымында
биологиялық ыргак анықталды. Биологиялық ырғақ биологияда —
биологиялық процестер мен құбылыстардың қарқыны мен
сипатындагы мезгіл-мезгіл қайгаланып отыратын өзгерістер
ретгілігі. Биологиялық ыргақ барпық тірі организмдерге тән және ол
клеткалық процестерден бастап популяциялық, биосфералық
құбылыстарды қамтиды. Мұны зерттейтін гылым саласы —
биоритмология. Биологиялық ырғақ табиги жагдайда қоршаган
ортадагы құбылыстар өзгерістеріие сэйкес жүреді. «Биологияпық
сагат» қызметін атқарады, организмнің уақыт пен кеңістікте
багдарлануына, қоршагаи ортадагы өзгерістерге алдын-апа
дайындалуга мүмкіндік береді. Табигаттың физикапық және
49
химиялық факторлардың әсерінен ағзалардың сезімталдыгында
биологиялық ырғақ анықталган. Хронофармокологкя — аурудың
дамуынан өзгеретін, оның уақытша құрылуы қалпының жэне
агзалардың биологиялық ыргақ фазаларының қызметінің әсерінен
дәрілерді қолдану әдісін көрсетеді. Биологиялық ырғақгың
заңдылыгын профилактика, диагностика, ауруды емдеу кезінде
қарастырады.
Хронобиология —пәнаралық зерттеу саласы болып табылады.
Ол медицинамен және т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Ол
агзаның ыргағының жэне ұйқының бұзылуының, эндокринология,
гериатрия, спорттық медицина, гарыштық медицина жэне
фотопериодизммен байланысты. «Биоыргақ теориясы» адамдардя
мінез-құлқының өзгеруінің себебінде, физиологиялық жэне
эмоционалдық циклының негізінде болады. Биологиялық сағаттың
жұмыс істеуі туралы эртүрлі галымдардың ой-пікірлері бар.
Мысалы, Дж. Солка атындагы биологиялық зерттеулер
институтының галымдары «дэл сол уақытта тұру» үшін адамда оған
белгілі бір ген жауап беретіндігін дэлелдеді. Осының эсерінен
агзада белгілі бір фермент түзіліп, барлық жасушаларга ояну
сигналын береді. Егер де бұл ген дұрыс жұмыс істемей тұрса, онда
ферменггің қалыптасуы тежеледі. Осыдан басқа гендер дұрыс
жұмыс атқара алмайды, сонан кейін ұйқысыздық пайда болады.
Тэуліктік ыргақтардың бұзылуынан денсаулықта эртүрлі мэселелер
туындайды. «Біздің агза — сағаттардың өзіне тән коллекциясын
құрайды. Осылардың бұзылуынан агзада қартаю жэне созылмалы
аурулар пайда болады» — деп реттеулі биология зертханасының
оқытушысы, зерттеудің жетекшілерінің бірі Сатчидананда Панда
айтқан.
Биологиялық сагат жұмысынын альтернативті принціпінің
ашылуы.
Ақуызда
жарықтандырыл ып
құралган
цианобактериялардың оңделуі сағаттық гендердің экспрессиясына
байланысты болады. Осындай эдіс тірі жасушалардагы циркадтық
механизмдердің жұмысын зерттеуге өзінін ықпалын тигізеді.
Жасушадагы биохимиялық үрдістер гендік сагаттармен салыстыра
отырып синхрондалады. Биохимиялық сагаттар біржасушалы
жануарлар мен адам ұлпасындағы жасушаларда табылган.
Циркадтық
механизм
эволюциясындагы
зерттелетін
ішкі
50
биологиялық сағаттардың ашық типі ғылымда жаңа бетбұрыс
болады. Біздің планетамызға қатысты геологиялық үрдістерді
эволюциялық уақытпен өлшейміз, сонымен бірге, тарихи уақытты
қолданамыз
(бұл
жүзжылдықтар,
мыңжылдықтар),
яғни
астрономиялық уақыт, күнді айналыл жүретін жердің уақыты. Бірақ
күнделікті қолданатын астрономиялық уақыттың бір бөлігі - сағат,
минут, секунд бізді қанағатгаңдырады. Біздің денеміз биологиялық
уақытпен келісімде тұрады. Бұл жасуша бөлінуінің санына жэне
жасушадагы хромосом дупликациясына байланысты болады.
Биологиялық уақыт сыртқы ырғактармен аныкталатын өзінің «сагат
пен минутына» бөлінген, яғни күн мен түннің ауысуы немесе
температуралық ырғақтар жэне т.б. Сонымен бірге, биохимиялық
уақыт бар, ол биохимиялық үрдістер арқылы анықталады.
Биологиялық ырғақ өсімдіктерде жапырактар мен күлте
жапырақшапардың тәулікгік жэне физиологиялық өзгерістері (күзгі
жапырақ тастау, қыста өркендердің қатаюы, т.б.) түрінде
байқалады. Ал жануарларда биологиялық ырғақ эртүрлі
физиологиялық-биохимиялық процестер (температура ауытқулары,
гормондар бөлінуі, РНҚ синтезі, рибосома құрылуы, клеткалардың
белінуі, т.б.) белсендігінің кезеңімен бейнеленеді. Жеке
органдардың, тіндердің, клеткалардың тәуелсіз ырғақгары
биологиялық құбылыстардың мерзімдік реттілігін құрайды, тірі
агзаларда жүретін барлық процестердің үйлесуіне негіз болады.
Биологиялық ырғақ тұкым қуалайды және табиғи сұрыпталу мен
ағзапардың бейімделгіштігінің маңызды факторы болып табылады.
si
5 БИОЛОГИЯЛЫҚ ҮИЫМНЬЩ ЖӘНЕ ОМІР МӘНШЩ
ҮСТАНЫМЬШ ТҮСШУ ҮШШ БИОЛОГИЯЛЫҚ САҒАТ
РӨЛШ Щ МАҢЬІЗЫ
5.1 Биологиялық сағаттың альтернативті үстанымдарын ашу
Биологиялық сагат ағзаның ішкі жүйесі, оның тіршілік
әрекетінің ырғақтарын анықтайтын болып табылады. Бұл өсу,
қоректену, қайта өндіріпу, белгілі бір сыртқы жағдайларга
бейімделу (тәуліктің караңғы және жарық кезіне, судьщ тасуы мен
қайта кетуіне, жыл мезгілдеріне) үрдісі болады. Бұл әрбір ағзада туа
біткен қасиет. Сағатгьщ іске қосылуы қоршаған ортаның жағдайына
байланысты. Көптеген жэндіктерде «сағат» миында орналасқан.
Әртүрлі үрдістерге жауап беретін эсері гормонның арқасында іске
асады. Мысалы, қуыршақтан ересек дараның шығуы. Биологиялық
сағат —жануарлар мен адамның уақыт өлшемін бағдарлау қасиеті.
Ол жасушалардагы физикалық-химиялық және физиологиялық
процестердің белгілі бір уақытта қайтапанып отыруына
(биологиялық ырғақ) негізделген. Мұндай қабілеттілік бір
жасушалылардан бастап адамға дейін —тірі ағзалардың барлыгында
болады. Кейбір зерттеушілер «Биология лық сағат» ағзанын
геофизикалық факторлардың (жердің электр жэне магнит өрісі, Күн
мен гарьпп радиациясының тәуліктік, жылдық, маусымдық
қайталануыньщ) өзгеруін қабылдау қабілетіне негізделген деп
есептейді. «Биологиялық сағат» түгас агзалардың да, сондай-ақ
клетка ішіндегі процестердің де дұрыс тэуліктік жұмыс ырғағын
басқарады. Біздің күнделікті өміріміздің кестесі минут бойынша
жазылган. Адам — тірі биологиялық ағза. Ағза күнделікті
күнтізбесін өзі жүргізеді. Біздің жоспарымыз бірдей болмайды.
Ағзаның биологиялық сағаты нақты болады. Адам агзасында
биологиялық сағат ыргақты түрде өтеді жэне жасушалар эрдайым
бір-біріне сай құрастырылып, осының арқасында өз жұмысын
реттеп отырады. Биологиялық үрдістер адам агзасында бір тэулік
бойы өтеді. Осы үрдістерді тэулікаралық немесе циркадтық тербеліс
деп атайды. Адамда тэуліктік ыргаққа багыныңқы тек ұйқы гана
емес, сонымен қатар, қан қысымынын көтерілуі мен төмендеуі, дене
температурасының өзгеруін, апақанның терлеуі жэне т.б.
52
Биологиялық ырғактың құрылуы белгілі бір кезеңмен болады. Жаңа
туған нэрестелерде ол тұрақсыз болады, өйткені оларда ұйықгау,
қоректену, белсенді болуы белгілі бір уақытга тұрақты болмайды.
Бірақ уақыт өткен сайын ми күн мен түн ауысуына үйреніп, өзінің
агзасында биологиялық сағаттың уақыты реттеле бастайды.
Сондыктан биологиялық ырғақ пайда болу себептеріне қарай
экзогенді және эндогенді болып бөлінеді. Экзогенді биологиялық
ырғақ — организмнің сыртқы күш әсеріне, қоршаған органың
мерзімдік өзгерістеріне жауабы. Эндогенді (дербес, ырықсыз)
биологиялык ырғақ тірі органюмнің өзінде туындайтын белсенді
процестердің толқынына сэйкес қалыптасады. Ол қайтарымды
байланыс механизмімен ретгеледі. Осы байланыс тұйықталатын
биологиялық құрылым деңгейіне қарай клеткалық, мүшелік,
агзалық, популяциялық биологиялық ырғақтар болып жіктеледі.
Маңызына байланысты биологиялық ырғақ физиологиялық (тыныс
алу, қан айналу, т.б.) жэне экологиялық (организмнің сыртқы
ортаның құбылмалы жағдайына бейімделуіне мүмкіндік беретін)
болып бөлінеді. Гипоталамус ішкі эндокриндік мүше болып
санапады. Ол бас миының бөлігінде орналасқан жэне де ішкі
ортаның қалыпты жағдайда болуын жауап береді, сонымен қатар,
басқа мүшелермен байланыс түзеді. Әдеттегі тіршілік органың
өзгерісінде ішкі биологиялык сағат тоқгамайды. Алыс қашықгыққа
ұшқан кезде де биологиялық сағат өзінің жұмысын атқара береді.
Егер де биологиялық сагат жұмысын атқара алмай жатқан
жағдайда, яғни керекті ырғаққа икемдей алмаған кезінде, адамда
қолайсыз жағдайлар басталады, мысалы, күндізгі уақыт болса да,
ұйқысы келе береді. Белгілі сағаттың уақытында адам ағзасымен
болатын жагдайларды қарастырайық.
Бір сагат. Дененің жұмыс істеу қабілетгілігі төмен. Ағза терең
ұйқыга кеткен. Мелатонин деген ұйқы гормоны белсенді түрде
бөлінеді. Ағзаға кешкі астан түскен тамақты бауыр белсенді түрде
зат алмастыруға кіріседі. Егер де осы уақытта адамды тұргызатын
болсақ, онда адам қиналып тұрады, өйткені дене температурасы мен
қан кысымы томен болады. Жалпы ұйқыга адам баласының алты
жылдық өмірі кетеді. Адам ұйқысыз екі аптага жетпейтін уақьпта
ғана өмір сүре алады. 1.30-нан 3.30-ға дейін ащы ішектің
меридианы белеенді болады.
53
Екі сагат. Жүргізушілер осы уақытгағы оптикалық
қоздырғыштарға аса көңіл бөлмейді. Соңдықтан апаттар саны осы
кезде көп болады. Денеміз суыққа сезімтал болады. Бауыр күні
бұрын ішкен спиртті ірітеді.
Үги сагат. Сагат 1-де адам денесі ауру-сырқауға өте сезімтал
келеді. Адам физиологиясы мен биоритмінің өзара байланыстарына
шолу. Осы кезде адамдар депрессияға көп шалдыгады, олардың
көңіл-күиі ауыспалы болады, осы уақытта өзін-өзі өлтіру ойлары
шұғыл түрде келеді - бұл мелатониннің әсері. Ол ағзаны солгын
жэне әлсіз болып сезіндіреді. Күндізгі жарық мелотаниннің пайда
болуын төмендетеді, сондықтан күндіз адам белсенді және жақсы
көңіл-күйде болады. 3.30-дан 5.30-ға дейін зэр қуық меридианы
белсенді.
Төрт сагат. Агзаның жұмыс істеу қабілеттілігінің жогары
турде болуы стресстік гормон картизоны бөліну керек. Бірақ осы
гормонның таңгы ерте сағатта бөлінуі ағзаны инфарктқа экелуі
мүмкін жэне де оны астмамен ауыратын адамдар да ауыр түрде
көтереді - бұл уақытта бронхылар шекті тарылады. Осы уақытга
бауыр максималды белсенді болады. Инсулинге тэуедці
диабетиктер бұл уақытта жэне 16.00 сағатга ағза инсулинді жақсы
қабылдай алатынын білу керек.
Бес сагат. Ер адам агзасы осы кезде тестостерон жыныстық
гормонын максималды түрде бөледі. Бүйрекбезінің кортизон
гормоны максималды түрде шыгарылады. Ағзадағы кортизонның
концентрациясы күндізгі уақьптан қараганда алты есе көп болады,
хронобиологиямен таныс дэрігерлер негізгі қабылдайтын дәрідәрмектің дозасын таңертеңгі уақытта ішкендері жөн деп айтады.
5.30-нан 7.30-ға дейін бүйрек меридианы белсенді болады.
Алты сагат. Кортизон ішкі оятқыш ретінде болады. ¥ йқыдан
оянатын ең сәтгі кез: жалпы зат алмасу белсендіріледі, қанда
аминқышқылдары мен қант деңгейі көтеріледі, жаңа жасуша
ұлпаларының құрылуына жағдай туады, ағзага күні бойы жүретін
энергия дайындалады. Осы кезде қан қысымын төмендететін негізгі
тиімді препараттар жақсы әсерін көрсетеді. Басқа тэуліктің
уақытына Караганда агзаның осы кезде қабылданган тагамдық улар
мен никотиндері нашар қабылданады. Темекі тартатын адамдар
ашкарынға ерте темекіні кешкі уақытган гөрі шегетін болса, онда
54
олардың қан тамырлары көбірек тарылады. Кешкі астың
отырысының нәтижесімен салыстырғанда қанда алкогольдің
деңгейі таңертеңгі кезде екі есе көп мөлшерде болады.
Жеті сагат. Оянған кезден жэне таңергелік моционнан кейін
таңгы ас ішу қажет. Халықтың нақыл сөздерінің бірі: «таңғы асты
өзің іш, түскі асты досыңмен бөліс, ал кешкі асты жауыңа бер»
дегені дұрыс айтылған. Асқорыту мүшесіндегі ішкі сағаттардың
мәселесі: түске дейін көмірсуларды энергияға айналдырады, ап
кешке — майды. Ащы ішектің әрекеті белсендіріледі. Ағзаның
жумыс істеу қабілеттілігі жэне төзімділігінің көтершуінің нэтижесі
осы уақыттагы ішектің нәжіс шығарылуына байланысты болады.
7.30-дан 9.30-ға дейін перикард меридианы белеенді болады.
Сегіз сагат. Бездер көп мөлшерде гормондарды боледі. Бұл
уақытта ағза жұмыс күніне дайындалады. Ауру сезімталдығы лезде
түрде көтеріледі - созылмалы аурулардың ұстап қалуы күшейеді,
мысалы, ревматизм.
Тогыз сагат. Биологиялық сағаттың тілі қарынға көрсетеді.
Егер де сіздерге укол тағайындалса, оны таңертең алған жөн —бұл
сіздерді темпераіураның көтерілуінен және ісінуден арылтады. Осы
уақытта істелінген екпе күні бойы жасалганнан гөрі аз ауыртпалық
әкеледі. Осы уақьпта онкоауру адамдардың қабылданган сәулелік
терапиясы жеңіл көтереді. Сонымен қатар, осы кезде адамдар
рентген сэулеленуіне максималды тұрақты болады. 9.30-нан 11.30га дейін өкпе, бауыр, бүрек («тройной обогреватель») меридианы
белсенді болады.
Он сагат. Жұмыс істеу қабілепггілігі жэне дене температурасы
ең жогаргы көрсеткішіне жетеді. Қысқа уақыттық ес жақсы қызмет
атқарады, ал ұзақ уақытгық ес түскі сагаттан кейін оптималды
болады. 15.00 сагат уйКытына қараганда таңгы тогызда оқылган
мәтін тез есте калады, бірақта ес жылдам өшіріліп қалады — бір
жұмадан кейін. Таңгы 10-да оқылган сабақты міндетті түрде түскі
уақытган кейін қайталау керек. Қытай галымдарының аитуы
бойынша, оң жақ аяқ-қолы коп молшерде энергияга бай болады.
Есептеу қабілеттілік бұл уакытта төмендейді.
Он бір сагат. Түске дейін жұмыс істеу қабілеттілігіиің есеіттеу
негізінде шыгарылады. Таңертеңгі 9 және 12 сагат жэне 16.30-дан
18 сагат уақыт аралыгында оқушыларга математика оңай беріледі.
55
Осы кезде жүрек те өзінің қызметін жақсы атқарады, тексеріліс
кезінде жүрек аурулары байқалмай қалуы мүмкін. Кешкі уақытпен
салыстырғанда осы уақытта жүрек сезімтал және стресстік
жагдайларда жиі соғуы мүмкін. Бүл гимнастикамен айналысатын ең
қолайлы уақыт болыл саналады. 11.30-нан 13.30-ға дейін өт
қабының меридианы белсенді.
Он екі сагат. Қарында қышқыл түзу жогарылайды. Аштық
сезімін сездірмеуге қиындыққа түседі. Ағзадағы ас қорыту
мүшесіне қанның көп беру себебінен бас миының белсенділігі
төмендейді.
Таңертеңгі белсеңділіктен кейін ағза демалысты қажет етеді.
Түскі астан кейінгі уақытга ұйықтаған жөн, яғни бүл инфаркт
ауруына шалдықпауына 30%-ға төмендетеді. Қысқа уақыттық
ұйқыға тартылу бұл мидың төмен дэрежеде қанмен қамтамасыз
болуынан болады. Осы уақытга қанның көп бөлігі қарынға тамакты
қорыту үшін қажет.
Он үиі с агат. От қабының әрекеті белсендіріледі. Осы кезде өт
айдау заттары жақсы эсер етеді. Жүмыс істеу қабілеттілігі 20%
пайызға төмендейді. 13.30-дан 15.30-га дейінгі уақытта бауыр
меридианы белсенді болады.
Он төрт сагат. Аш ішекте энергия жиналады. Қан қысымы
және гормонапдық деңгей төмендейді. Осы уақытга шаршагандық
білінеді, бірақ та он минуттық демалыстан кейін одан арылуға
болады. Бұл кезде оқушыларға үй тапсырмасын жасауға ең қолайлы
уақыт. Үзақ уақыттық ес жақсы жұмыс істейді, сондықтан таңертең
оқыған
сабақтарды
қайталауға
болады.
Медициналық
процедураларының ауру кезінде жергілікті наркоз ұзақ уақыт өтеді
жэне жеңіл көтеріледі. 14.00 сагатга біздің тістеріміз және тері
ауруларына сезімталдыгы томен болады, ал анестезиялық
заттардың эсері таңертеңгі уақытқа қараганда үш есе жақсы.
Он бес сагат. Жұмыс істеу қабілеттілігінің екінші белсенділігі
басталады. Ағза жоғары деңгейде жүмыс істей алады. 15.30-дан
17.30-га дейін өкпенің меридианы белсенді.
Он алты сагат. Қан қысымы жогарылайды және қатаяды.
Спортшылар бұл уақытта ең жақсы көрсеткіштерді көрсетеді. Таңғы
даиындық нәтижелеріне қарағанда осы кездеп көрсеткіштер жогары
болады. Сондықтан өтілетін жеңіл атлетика сайыстарында жақсы
56
нәтижелер көрсетіледі. Қышқылдыққа эсер ететін препараттардың
тиімділігі жоғары.
Он жеті с агат. Өмірлік күштің таралуы сезіледі. Бүйрек пен өт
қабы белсенді жұмыс істейді. 16 жэне 18 сагат аралығында шаш пен
тырнақ тезірек өседі. 17.30-дан 19.30-ға дейін тік ішек меридианы
белсенді болады.
Он сегіз сагат. Асқазанасты безі белсенді. Бауыр спиргке
төзімдірек болады. Тыныс алу мүшелері қарқынды жұмыс істейді.
Он тогыз сагат. Пульс қарқынды түрде төмендейді, осы кезде
қан қысымын түсіретін дәрі-дәрмекті осы кезде қабылдауға өте
қауіпті. Орталық жүйке жүйесінің жэне асқорыту мүшелеріндегі
ауруларды емдейтін препараттарды қолдануға тиімді. Бүйректің
жұмыс эркеті өзінің шыңына жетеді. 19.30-дан 21.30-ға дейін қарын
меридианы белсенді.
Жиырма сагат. Бауырда майдың құрамы азаяды, пульс
жиілейді. Ағзаға аз дозалы антибиотиктер жақсы эсер көрсетіп,
тиімді көрсеткіштер көрсетеді, бірақ таңғы 4-ке дейін. Ең тиімді
уақыт антибиотиктерді қабылдау, бұл — 20.32 болып табылады.
Ағзага тигізетін кері әсері өте сирек кездеседі. Антидепресанттар,
аллергияға жэне астмага қарсы қолданылатын заттар да тиімді
болады.
Жиырма бір сагат. Ағза түңгі демапысқа дайындалады.
Асқазанды тамақпен толықгырған зиянды — ол таңертеңге дейін
қорытылмай тұрады, егер де қапган қалдықтары қорытыл маса, онда
ол май болып жиналады. 21.30-дан 22.30-ға дейін көкбауыр —
асқазан асты безінің меридианы белсенді.
Жиырма екі сагат. Жұмыс істеу қабілеттілігі кенет төмендейді.
Қан құрамында лейкоциттер саны көбейеді —ал S000 миллиметр
баганасына таңертеңгімен салыстырганда, осы уақытга 12000 -нан
аса бір миллиметр сынап баганасына ақ қан түйіршіктері болады.
Kepi эсер тигізетін медицинапық препараттарды қолдануга
болмайды, яғни интоксикация болуы мүмкін, түнгі уақытта ағза
уларды таратуга жэне уланумен күресуге қиындыққа түседі.
Жиырма
үиі
сагат.
Жұмыс
істеу
және
зейін
концентрациясының қабілеттілігі төмендейді жэне де зат алмасу
азаяды, қан қысымы, пульс жиілігі жэне дененің температурасы да
төмендейді. Кортизон шыгарылуы тоқталады. Ағзаның реттелу
57
қызмепнің
басшылығы
вегетативтік
жүйке
жүйесінің
парасимпатикалық бөлігі арқылы өтеді. 23.30-дан 1.30-ға дейін
жүрек меридианы белсенді.
Жиырма төрт сагат. Терінің қайта қалыптасу қарқынды түрде
жүреді —күндізгі уақытқа қарағанда түнгі уақытта жасушалардың
бөлінуі жақсы болады. Егер де жүйке жүйесінің парасимпатикалық
бөлігі белсеңді іс-эрекетте болса, онда бауыр және өт лездік ауру
сезімі (колики) болады. Қан қысымы мен пульс согылысының
төмендеу себебінен жергілікті қан айналу бұзылып инсульт болуы
мүмкін. Қиналып босану кезеңіндегі реттелетін әйел ядямдярда
қарқынды түрде гормондар эсер етеді. Сондықтан күндізгі уақытпен
салыстырғанда түн уақытында екі есе балалар дүниеге көп келеді.
Егер ағза биологиялық сағаттың күнтізбелігіне икемделсе, онда
көңіл-күйі мен өзінің мінез-құлығын ретгеуге болады. Биологиялық
ырғакпгың қаиталану кезеңі бірнеше секундтан ондаған жылдар
аралығын қамтуы мүмкін. Қайталану мерзіміне қарай биологиялық
ыргақ ультрадианды (1 минуттан 10 — 12 сағат аралығында),
циркадианды, тәулікпк (бір тэулік ішіндегі жануарлардың
физиологиялық құбылыстары мен қылыгының бір заңдылықпен
тербелуі; бұл жарық, температура, ылғалдық эсеріне байланысты),
айлық (айналымы жағынан ай фазасына - айдың толуына, 29, 53
тэулікке жуық), жылдық немесе маусымдық (жыл сайын
қайталанып отыратын процестер: жануарлар мен құстардың ін жэне
ұя салулары, қоныс аударуы, осу қарқынының өзгеруі), көп жылдық
(ауа райының, тіршілік жағдайының планетарлық өзгеруіне
байланысты) және теңіздің көтерілу ырғағына сәйкес (24,8 немесе
12,4 сағат сайын байқалатын теңіздегі тіршілік заңдылықтары:
қимыл белсенділігі, газ алмасу қарқыны, планктондардың жогарытөмен ығысуы, т.с.с.) болып болінеді.
5.2 Биологиялық, астрономиялық, эволюциялық, тарихи уақыт
жайлы түсінік
Астрономиялық білімдердің пайда болуы туралы сұрақтар өте
қызыөты болып келеді. Соңғы уақытга алгашқы астрономиялық
гылым көздері коп өзгерістерге ұшырады. Ерте астрономиялық
дамуының білімдерін ежелгі Шығыс өркениетімен (б.з.д. IV-III ғ.ғ.)
58
байланыстырады. Ақырға 20 - 30 ж.ж. арасында археологтармен
маңызды материалдар жиналды, соның ішінде палеолит дэуірінде
астрономиялық білімдер жиналды. Осы дәуірде Еуропа жэне
Азияның әртүрлі бөліістерінде тұрактанган жерлерінде тасқа
салынған суреттер, алқалар, белбеулер, мамонттың сүйектұмсығы
жэне т.б., оларда ырғақгық қайггаланатын жартаста тура және
шұңқырлы болып кездеседі, олар бірінші пайда болған күнтізбенің
ежелгі түрін көрсетеді (10 айлық ай, яғни 280 тәулікті құрайды).
Мысапы, алқаның құрылысы бойынша ерекше түрде 7 саны айқын
көрінеді (7 тәулік — Айдың бір кезеңінің ұзактығы). Мустье
кезеңінде (100-40 мың жыл бұрын) аспан денелерін бақылау дәстүрі
пайда болды, бұл маусымдық шаруашылыктың пайда болуының
тәжірибесі. Жоғарғы палеолитте (40-10 мың жыл бұрын) астралды
суреттер күрделенеді, Ай, Күн және т.б. аспан денелерінің жүру
тәртібі күрделі заңдылығын көрсетеді. Адам ағзасының
физиологиясы және табиғаттың ырғагы, қоғамдық өмірді және
табиғи үрдістердің ырғағының дәл болуы қаиталанатын аспан
құбылыстарының әрдайым фиксациясына үлкен маңызға ие.
Синкретикальгқ
бірлікте
биологиялық,
астрономиялық,
математикапық білімдердің нышандары пайда болады. Жоғарғы
палеолитте адамдарға күнтізбе маңызды болған жоқ. Табиғат
ыргағы (астрономиялық құбылыс), адам ағзасының ырғағы және де
бірінші қоғамдық ұйымның кәсіптік әрекеті өзара бір-бірімен
байланысқан. Аң аулайтын адамдар үшін тірі табиғаттың циклдық
өзгерісімен тығыз байланыста болды, оның бірі негізгі қолданатын
жануарлар түрлерінің жүкті мерзімде болуы. Алғашқы адам
қогамының күнделікті тіршілігіндегі фундаменталды негіздер
ретінде циклдық динамикасы мен кәсіптік, шаруашылық іс-әрекеті
жэне адам қауымдастығының қайта өңдірілуінде қарастырылды.
Алғашкы адам қоғамының тіршілік іс-әрекетінің әртүрлі кезеңдерін
межелеуге табиғат ырғактары қолайлы көрсеткіш ретінде болды.
Алғашқы адамның қоғамдық тіршілік етуі және жануарлардың
тіршілік етуі аспан денелерінің қозгалысының циклдылығымен,
динамикасымен сәйкес. Міне сондықтан аспан денелерін
жануарларға ұқсату пайда болды. Осыдан қазіргі шығыс
күнтізбелер жылдарын жануарлар аттарымен баиланыстырып
қойылған. Астрономиялық түсінік тек қана биологиямен ғана емес,
59
сонымен математикалық біліммен тығыз байланысты. Алгашқы
адам қоғамының сандық түсініктерінің және бірінші абстракцияның
түзілуінде адам психикасы жэне физиологияның фундаменталды
қасиетттері көрініс тапты. Адамның психикалық заңдылығы
палеолит рәсімдері жэне астралдық мифтарында негізгі маңызды 7
саны болған. Әртүрлі көптеген есеп жүйелердің есептеу жүйесініц
арасынан ондық жүйе негіз болып бекітілген. Мэселен, жүктіліктің
Айдың 10 айында жүруі, бұл матриархат кезеңінде негізгі табиги
ырғақ болып саналады. Адамның іс-әрекетінің мақсатында және
еңбек құралы ретінде байланысуы қолдың 10 саусагының болуы ең
негізгі табиғи еңбек құралы ретінде қолданылуы. Қорытындылай
келгенде, алгашқы адам қоғамындағы сезім жүйелігінде үлкен
білімдер дүние туралы жиналган (оның ішіиде — сандық
абстракция), мысалы, есептеу жүйесі, күнтізбелер, қарапайым
биологиялық,
астрономиялық,
медициналық
және
т.б.
зандылықтары қүрастырылган.
60
6 УАҚЫТ ВЕКТОРЫ ЖАЙЛЫ
6.1 Космндты және фазмидты векторлар
Вектор (генетикада) —молекулалық және клеткалық инженерия
белгілі бір мақсатпен жасанды айқын қасиеттері бар генетикалық
материалдарды апдын ала құрастырып, оларды басқа клеткаға
енгізіп, көбейтіп, зат алмасу процесін өзгеше жүргізу. ДНҚ-ның 1525 т.н.ж. ұзындығы болатын фрагментін фагалық векторы клондай
алады. Бұл өсімдіктер мен жануарлар гендерін клондауға жетпейді,
оларға қажетті ДНҚ ұзындығы 35-40 т.н.ж. құрайды. Оны іске
асыратын космидитік, яғни молекулалық вектор болады.
Космидтер аса үлкен емес плазмидтер түрінде болады, мұнда
ДНҚ фага лямбда cos-сайтына in vitro енгізіледі. Осыдан барлық
векторлар түрінің атауы (cosmid) шыгады. ДНҚ соз-сайтында
молекулалардың аяғында орнапасқан қалыпты фагалық бөлімдері
орналасқан, олар ДНҚ фагалық мономерін конкатемерлерге боледі,
бірнеше бөлінген мономерлерді «басы аяққа» қосады, ересек
фагалық ДНҚ-ны фагалық бөлікке дайындайды. Осындай
конкатемерлерде көршілес соу-сайтында бір-бірінен 35-45 т.н.ж.
қашықтыкта орналасқан және өзара барлық фагалық геном
қүрайды. Осы үрдісте cos-еайт орамасында ферментативтік жүйенің
қомпоненттері білінеді жэне осыдан басқа оралмаган ДНҚ
конкатемерлерінде оралган лямбда-ДНҚ фагалық бөлігінің реттеулі
қиылуы болады. ДНҚ-да cos-сайттының болуы бұл ДНҚ
жинақталуының негізгі шарты. Бұл лямбда-ДНҚ нуклеотидтерінің
жүйелілігі екі cos-еайт ортасында орналасқандыгына байланысты,
мұндағы фагалық геном (35-45 т.н.ж.) болады, ол in vitroea ұқсас
басқа бір фрагментпен алмасуы мүмкін және басқа фагалық болікке
орамдалады. Осындай жасанды фагапык бөлік тіршілікке қабілетті
бола алмайды. Бірақ химерлік фагалық бөліктің адсорбциясынан
кейін бактериялык жасушаның үстінде ДНҚ-сы бар (фагалық бөлік
енгізіледі) бактерия ішіне еніп жэне плазмида сияқты автономды
түрде реплицияланады, оның ұзындыгы 30-40 т.н.ж. болады.
Осындай плазмид (космид) өзінің құрамында селектирлі маркерлері
болады, олар антибиотиктерге тұракггы ген түрінде, оларды
бактериалдық жасушалар құптайды, бірақ олар бактерия ортасында
61
өсірілуі қажет. Космидтік векторлардың көлемі фагалықтан
қараганда ұзын, космидте клондау тиімділігі томен, бірақ қажетп
жагдай бұл 1 мкг клондалатын ДНҚ-да 105-106 колония болуы
қажет. Осындай тиімділікте 2-4 мкг клондалатын ДНҚ-дан
эукариоттық геном алуға болады.
ДНҚ-ның кос мидті жинақталу кезеңі фагалық бөліктерде тек
қана бактериалдық жасушалардың ішіне үлкен елшемдегі
рекомбинантты ДНҚ-ны енгізілу үрдісін жеңілдету үшін
қолданылады.
Бұл
фагалық
инфекция
кезінде
фагалық
хромосомдардың бактерияға енуіңде еліктейді. Бактериялык
жасушага жэне фагалық инфекцияның енгізілу арасындагы
ұқсастықпен космидтер аяқталмайды. Векторлар жагдайындагы
ұқсастықтар фазмидтер деп аталады. Фазмидтер ДНҚ векторлық
молекуласы болады, оның қүрамында бактериофаг хромосомдары
мен генетикалық элемент плазмид болады. Клондалатын ДНҚ-да
оның мөлшері коп болуы мүмкін, ол лямбда-векторга сай,
бактериалдық жасушаның белгілі жагдайында плазмид ретінде
жэне in vitro фагалық бөлікте жинақталып қана тіршілік ете алады.
6.2 Генетикадагы векторлар (вирустар негізіндегі векторлар)
Вектор — бүл «транспорттық құрал» ретінде қандай да бір
болмасын затгы жеткізу болып табылады, сонымен тек генді ғана
емес жэне тагы да басқа дэстүрлі дәрілер, мысалы, анальгин немесе
аспирин. Дәстүрлі түрде агзага түскен дэрілік препарат барлық
жасушаларга эсер етеді, немесе белгілі бір анықталган бір топ
жасушаларга немесе геномның бір бөлігіне. Басқа жагынан апып
қарасақ,
транспортталатын
затты
қандай
да
болмасын
зақымдаулардан «қоргау» қажет. Гендік терапияда векторлар
синтетикалық (полимерлік материалдар негізінде құралган, мысалы,
липосомдар), «натуралды», ягни табиғи жасалған (плазмид, фагмид,
SV40 вирусы негізіндегі векторы, аденовирус негізіндегі вектор,
герпесвирус жэне ретровирус). Вектор ретінде қолданылатын вирус
өзінің зиянды қүрылысынан айырылган жэне адам денсаулыгына
кері әсерін тигізбейді. Басқа векторлық молекулалар агзаның
жасушасының ішінде соншапықты тиімді болмайды, мысапы,
«жалаңаш» адам ДНҚ-сын қолдануда, оган липис комегі арқылы
62
жасушаға енгізу, немесе жасушалық мембрананың электрлік
зақымдалуы. Векггорлар РНҚ құрамындағы вирустардың негізіндегі
векторлар. ДНҚ геномдық вирустардың негізінде векторлар.
Вирустық емес векторлар. Жоғарыда айтылғандай, жасушаға
гендердің әкелінуі үшін әртүрлі векторларды қолданады (лат. vector
— таратушы). Оларды құрастырудағы ең негізгі мэселе — бұл
рецепиенттің иммунологиялық барьерін меңгеру, эртүрлі ішкі
эсерлерден ағзаны қорғайды, жасуша геномына бөтен ДНҚ
енгізуінен де. Осында ерекше көзге түскен вирустардан, адамның
жасуша геномына генетикалық ақпаратты ықпалдауы тэсілін де
қарастырады. Гендік терапияда жұмыс жасайтын мамандар гендік
инженернядагы вирустарға, вектор ретінде қолданылатыньгна көп
көңіл
бөледі,
ауру
адамның
ағзас ындағы
жасушасына
терапевтикалық геннің жеткізілуі. РНҚ құрамындагы вирустардың
негізіндегі векгорлар. РНҚ геномды вирустар жасуша-ие геномына
жеЯІл интеграцияланады, бұл қажетті геннің ұзақ уақытты түрде
экс пресс иялануын қамтамасыз етеді. Гендік-терапиялық вектордың
құрылуына ретровирустар маңызды болады. Олардың қатысуымен
60% жуық гендік терапияның барлық клиникалық эрекеттері
жасалган. Ретровирустар адамга аса зиянды болады, бірақ соның
ішінде АҚТҚ және Т-лимфотроптық вирустардан басқа. Вектор
ретінде көбінесе тышқанның лейкемия вирусы қолданылады.
Векторларды қүрастырган кезде гендерді апып тастайды, ягни
өнімнің синтезін кодгайтын, репродукцияны қамтамасыз ететін.
Ретровирустық
векторлардың
құрамындагы
трансгендердің
кодталатын көлемі 8000 жұпты нуклеин қышқылдарының негізінен
аспайды. РНҚ-вирустық векторлардың негізгі қолданылу мәселесі бүл жасушага генетикалық ақпараттың тиімді жеткізілуі, ұзақ
уақытты экспрессиялануын ұстап тұруы жэне бөлінбейтін
жасушалардың
транс дукциясы.
Қалыпты
жасушалар
трансдукциясындагы ретровирустардың жарамсыздыгы белгілі бір
жағдайға эсер етуі мүмкін, мысалы, гендік терапиядагы
глиобластом (мидың кеселді ісігі). ДНҚ геномдық вирустардың
негізінде векторлар. ДНҚ вирусы негізінде құрастырылган
векторлар РНҚ-геномды вируспен салыстырганда үлкен көлемде
болады, мұнда ДНҚ фрагменттері (трансгендері) ұзыидыгы 35 000
жұп негізінде болады. Аденовирусты векторлар. Аденовирус
63
негізінде құрылған векторлар гендік терапкядағы in situ
муковисцидоз және кеселді ісікке қолданылады. Аденовирусты
векторлар жоғары тиімділікті трансдукцияға адамның жасушалық
типтеріндегі үлкен спектріне қабілетті, оган бөлінбейтін жасушалар
кіреді. Ерекше көңіл бөлетін векторлар бұл аденоасеоциирленген
вирус. Аденоасеоциирленген вирус —патогендік емес вирус, адамда
кеңінен тарапған. Вирус адамның белгілі бір геномына
интеграцияланады.
Осы
векгордың
тиімділігі
жасалған
тэжірибелерден көрсек, бұл ми жасушасының, қаңқалық бұлшықет
жэне бауыр трансдукциясы. Басқа да ДНҚ геномдық вирустар. ДНҚ
құрамындағы вирустардың ішінен жиі қолданьшатын жай герпес
вирусы (ЖГВ), ол жүйкё ұлпаларына қолданылады (ми
жасушаларының трансдукциясына пайдаланылады).
Вирустық емес векторлар. Ол вирустар негізіңдегі векторларга
Караганда (ДНҚ молекуласындагы транспозон құрамы) аса кең
таралмаған. Осыган қарамастан, олардың өздерінің тиімді жақтары
да бар, қорганыштық және құрастыру қасиеттерінің болуы.
Құрастыру қасиеті арқылы бірпгалай қатерлі рекомбинанттық
вирустардың өнімділігіне және басқа да токсикалық эффекттерден
сақтайды.
6.3 Метаболикалык уақыт
Субституциондық немесе метаболикалық уақыт — бұл
иерархиялық құрылыстағы бір немесе бірнеше деңгей жүйесіндегі
элементгерді ауыстыру үрдісі. Субституциондық уақытгың құрамы:
көпкомпоненттілі,
жүрісінің
қалыпты
еместігі,
жүйелі
спецификалылыгы, дискреттілігі, уақыттан тыс жагдайларда
тіршілік етуі. Қарқынды метаболизм жэне метаболикалык уақыт.
Метаболизмнің қарқындылыгы ең негізгі көрсеткіш ретінде болады,
өйткені тірі ағза үшін уақыт тез өтуде, метаболизмнің қарқынды
меншіктілігі немесе меншікті қуат (Р*— дене бірлік массасының
қуаттылыгы, Мт), мөлшерінің үлкеюінде төмеңдейді теңдеуге
байланысты:
Р* ~ Мт ^*25
64
Осында уақыт жылдамдыққа пропорционал, метаболикалық
немесе физиологиялық уақыт дене өлшемінің өзгерісінде өзгереді
келесі турде:
t u c r - M r 0*
Бұл жүректің жиырылу жиілігінде болатын тәуелділік сияқты.
Кішкентай жануарда жүрекгің жиырылу жиілігі секундтың белгілі
бір үлесінде, ал ірі жануарда жүректің жиырылуы біраз одан көп
уақытты алады. Ол барлық метаболикалық үрдістердің қатынасына
бірдей, дене мөлшерінің үлкеюінен физиологиялық уақыт уақытқа
Караганда көбейеді. Осы метаболикалык уақыт жэне осы кездегі
уақыт арасындағы байланысты нақгырақ талдаган Линдстед және
Колдер (Lindsted, Calder, 1981 ж.) бодцы. Олар бнологиялық
сагаттың мәселесін карастырган, әртүрлі көзқарас гардан жануарлар
экологиясына эсер етуін зерттеген.
65
7 ЭВОЛЮЦИЯДАҒЫ ТЕРБЕЛІС ҮДЕРІСТЕРШЩ РӨЛІ
7.1 Органикалық дүниеге дейінп эволюция
Дарвин теориясының тірі табигаттагы дамудың принциптерін
түсіндіруде шешуші маңызы бар. Қазіргі кезде бұл жалпы
принциптердің органикалыққа дейінгі дамуға тіркелгенін растауга
мүмкіндік беретін біргалай деректер жинакталғаны көрінеді.
Тірілердің дамуы тірі еместердің дамуының жалғасы (жэне
үдеткіші) туралы ой, эрине, жаңалық емес. Алайда, физика жэне
химия (математикалық терминдерде) терминдерінде «табиғи
сұрыпталу», «жеке адам» үғымдарын түжырымдау оңай емес. Даму
теориясының кейбір маңызды түсініктерін математикалық тілде,
дәлірек айтқанда, дифференциалды деңгей тілінде түжырымдауға
эрекет жасалады. Даму теориясы, ең алдымен, жеке түлга және түр
деген түсініктерге қатысты. Ең алдымен, жеке адам деген үғымды
тұжырымдап (барынша абстракциялық терминдермен) көрейік.
7.2 Жеке адам. Жеке адамныц күй жагдайы
Жеке адам —бұл сыртқы ортадан бөліп алуға, қоршаған ортаға
қарама-қарсы қоюға, басқапардан тәуелсіз «жеке» зерттеуге
болатын объект (жанды болуы шарт емес). Бір қарағанда, бұл
«тұйық жүйе» деген физикалық ұғымға сэйкес келетін сияқты. Жеке
адамды анықтаушы қасиет ақпараттық жүйенің түйықтығы деген
болжам ақиқатқа жуық көрінеді. Жеке адам энергия мен қоршаган
орта заттектерімен алмаса алады (және алмасуы тиіс), бірақ бүл
апмасуды қоршаган орта жағдайы емес, жеке адамның ішкі күйі
анықгайды. Жеке адамның кейбір көптеген күйі, соның ішінде, бір
күйден екінші күйге өтуін тек қана оның тек күйімен немесе соның
алдындағы күйі анықтайды. Жеке адам үшін мүмкін көптеген
жағдайлар күрделі жүйе үшін өте зор (ол айнымалылардың үлкен
санымен беріледі) болуы мүмкін. Бақытымызға орай, айнымалылар
иерархиялық түрде қүрылған. Бүл дегеніміз, күйді, негізінен, басты
айнымалының аз саны анықтайды деген сөз, ал калғандары тек аса
маңызы жоқ детальдарды сипаттайды. Оның үстіне, егер қандай да
бір детальға назар салсақ, өз кезегінде оны айнымалылардың аз
66
саны аныкгайды, ал қалғандары - үлкен көп мөлшерде болса да
маңызы аз болады. Бұл айтылғандар көптеген тапсырма үшін жеке
адамды қарапайым дифференциалды теңдеудің аз сандық
жүйесімен сипаттау жеткілікті деп санауға мүмкіндік бередо:
дх/dt = А(х).
Осындай сұраққа қарсы мүмкін болатын қарсылықгың
кейбіреуін талқылайық. Бірінші қарсылық. Жеке адам мінез-қүлқы
дифференциалды теңдеулер жүйесімен емес, дискретгік сызбамен,
алгоритммеи бейнелеуге болатын Эшби бойынша автомат,
«Кибернетикаға кіріспе» болуы мүмкін.
7 3 Дискреттік модель
Егер накгы машина туралы, физикалық тұрғыдан қалыптасқан
автомат туралы сөз болса, онда оның осы приборда болып жатқаи
үздіксіз бірақ соншалықгы оқыс өзгерістерді ыңгайлы, ажырайтын
дэріптеушілігі екені айдан анық. Егер алгоритм абсграктілі түрде
берілсе, онда ешкім дәлелдемесе де, кез келген алгоритм кейбір
дифференциалды теңдеуге аралган сандық шешімі бар алгоритм
секілді интерпрецияланады. Бұл сөйлемді қарапайы м мысалмен
түсіндірейік. Автоматтың Sr —►Sk+i, S„ —» Sj циклді түрде өтетін
Sb... S„, «п» күйі бар делік. Осьшдай автомат гармониялық
осциллятордың
dx/dt = -у
dy/dt =j x.
теңдеуі үшін эрсатылы сызбаиы жүзеге асыратын автоматтың
бір бөлігі.
Енді жалпы автоматты қарастырып көрейік. Ол ауысуды
көрсететін багыттармеи күйлердің соңғы көпшілігімен беріледі.
Кепшілікті кеңістіюе ориаластыруга жәие барлық кеңістіктегі
үздіксіз векторлық өріске дейіи толықгыруга, ягни үздіксіз
динамикалык жүйеге қосуға болады (Kepi қосу (әрине, жақын)
67
мүмкіндігі күн сайын көптеген бағдарламашылардың дискреттік
автоматтың классикалық үлгісі болып табылатын электрондық
есептегіш
машиналарда
дифференциалдық
теңдеулерді
интеграциялайтын эр күнгі тәжірибиесімен дәлелденіп жүр). Аса
дэл болмаса да, бірақ дискреттік автоматтар дәл нақты сандардың
арасындагы рационал сандар сияқты қарапайым дифференциалдық
теңдеулердің арасында орналасқан.
7.4 Жады
Екінші қарсылық: жеке адам есіне ие бола алады. Оның мінезқұлқы дэл қазіргі күйімен ғана емес, соның алдындагы сэтпен де,
яғни оның тарихымен анықталады. Осындай мінез-қүлықтың үлгісі
интегро - дифференциалдық теңдеулермен беріледі:
dx/dt = /K (x)dt
Бүл жағдайда жады бар жүйе тәртібі жады жоқ жүйе тэртібімен
бара-бар, бірақ одан гөрі кеңірек. Шынында, оң бөліктегі
интегралды «у» деген бір әріппен белгілейміз.
jK(x(f))-dt = у
Сонда жүйе былай жазылады:
dx/dt = у
dy/dt = К(х).
Көрініп түрғандай, «жадының» кез келген дүрыс анықтамасы
кезінде жадыны жүйенің «динамикалық айнымалысына» қосу
жадысы жоқ одан кеңірек жүйені тудырады.
Дифференциалдық теңдеулер түрғысынан, бұл түжырым
жоғары ретті теңдеулер жүйесі айнымалылардың санын арттыру
арқылы бірінші ретті теңдеулер жүйесіне келтірілуі мүмкін деген
тұжырымға жақын.
Математик теңдеулердің әр түрлілігімен немесе кешігуші
аргументі бар тевдеулермен сипатталатын «жеке адам» моделін
68
ұсына алар еді (үшінші және төртінші қарсылық). Бұл қарсылықтар
апгашқы екі қарсылықтың қарапайым нұсқапары.
7.5 Параметрлерді тарату
Бесінші қарсылық мынау. Жүйе еркін дэреженің шексіз үлкен
сандарына ие бола алады. Сонда оның тәртібін сипатгау үшін жеке
туындыдағы дифференциалдық теңдеулер қажет болуы мүмкін.
Жеке бастың көп күйлері туралы мәселе талқыланганда бүл туралы
эңгіме қозгалып та қойған. Математикада көп (тіпті шексіз) еркін
дэрежелі сандары бар есегггі шығарудың негізгі эдісі осыган үқсас
есептің - кіші (аз) еркін дәрежелі сандары бар есепті шыгарудың
аппроксимациясы болып табылады. Жеке функциялар бойынша
жіктеу, қатарға жіктеу, сызбалардыц әр түрлілігі —осылардың бэрі
аппроксимацияға жатады. Бүл әдістердің табыстылығы әдетге
анықтаушы параметрлер аса көп болмайды. Тең құқықты
параметрлер шынында да көп болған жағдайда, есеп дұрыс
қойылмағанынын білдіреді.
69
8 БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
8.1 Терапияның биоритмология лық аспектілері
Биоырғақтар — тірі материяның ірге тасын қалайтын
қасиеттерінің бірі, ол сау жэне ауру ағзаның тіршілік қызметінде
оларды есепке алу қажеттігін бұйырады. Рационалды терапия
кезінде науқастар агзасының эр түрлі функционалдық жүйесіңдегі
ырғақтық өзгерістерді жэне терапевтикалық ықпалдың оларды
қолдану уақытына байланысты болатынын елемеуге болмайтыны
айдан анық. Бұл мәселелерді хрономедицинаның негізгі
салаларының бірі хронотерапия қарастъфады. Хронотерапия деп
агзаның функционалдық жүйесіндегі ыргаққа және олардың емдеу
уақытша сезімталдығьіна сәикес терапевтикалық іс—шаралар
жүргізуді аитады.
Хронотерапияның негізгі міңдеті —уақыт факторын есепке ала
еуді оңтайландыру. Хронотерапия екі жолмен жүзеге
асырылады: 1) функцияның қалыпты ырғақтары мен науқастардың
осы тобында басталатын олардың өзгерістері турапы ұгымдардан
шыгатын эсер ету уақытын таңдау; 2) нақты науқас ыргақтарын
зерттеу негізінде эсер ету уақытын таңдау (жеке хронотерапия).
Топтық хронотерапияның артықшылығы сонда, егер аурудьщ осы
түріне агзаның эсер ету уақытына сезімтапдыгының өзгерістері
белгілі болса, оны нақты науқас ыргақтарын зерттемей — ақ
тағайындауға
болады.
Алайда,
емдеу
шараларын
жеке
биоыргақгарды ескере отырып жүргізу жемістірек болмақ, ол
медицинаның жалпыга белгілі —ауруды емес, науқасты емдеу деген
қагидасына сәйкес келеді. Емдеу құралдарының эр түрлілігіне
байланысты
хронофармокология,
хронофизиотерапия,
хронобальнетерапия жэне т.б. жөнінде айтуға болады. Дәрілік
затгектерді биологиялық уақыт функциясы ретінде жэне оның
ағзаның биоырғақтары ретінде зерттейтін хронофармокология
дамудың ең жогаргы деңгейіне жетті.
Хронофармокояогияның міндеттері:
сорудың ыргақтык өзгерістерін зерттеу, метаболизмді тіндер
мрн агзаларга тарату жэне дэрілік заттектерді бөліп шыгару
(хронокинетика);
70
- уақытша ұйымдастыруга байланысты тіндердің, ағзалар мен
физиологиялық жүйенің сезімталдығының өзгерістерін жэне
анықтау (хро ностезия);
- уақытша ұйымдастыруға байланысты препараттардың көлемі
мен фармакологиялық эсерінің ұзактыгын анықтау (хронэргия).
Хронофармокологияда екі бағытты беліп қарайды. Бірінші —
биоырғақ фазаларының қайсысында тағайындалғанына байланысты
дэрілік препараттардың белсенділігінің өзгерісі. Бұл проблеманы
шеиіу дәрілік құралдарды оңтайпы пайдалану уақыты мен оңтаилы
мөлшеріне қатысты ұсыныстарды жасап шығаруға мүмкіндік
береді. Екінші бағыт — дэрінің әсерінен физиологиялық
ырғакггарының негізгі сипаттамасын өзгерту. Бұл проблеманы шешу
десинхроз
жағдайын
жоятын
немесе
элсірететін
және
биоырғақтарды қалыптастыруға жагдай жасайтын дәрілер тобын
аныктауға мүмкіндік береді. Жүргізілген эксперименталдық
деректерге токгамай-ақ, адамның тәуліктік ырғақтарын ескере
огырып, дәрілерді тағайындаудың маңызын суреттейтін мысалдар
келтірейік.
Есірткелік ұйықтататын заттардың тиімділігі көбінесе кешке
немесе түнгі уақыттарда байқалады. Бүл кешке немесе түнгі
уақыттарда ОЖЖ-де табиғи тежелу үдерісі жүретініне байланысты,
сондықтан оны жеңіл шақыруға жэне ұйықгататын заттардың
көмегімен тереңдетуге болады.
Метилпреднизалонды
(урбазон)
стандарттық
мөлшерде
балаларга тері астына салу статистикалық түрде препараты car. 19да салғаннан таңғы сағат 7-де салудың, сондай-ақ түнгі 3-те
салганнан сағ. 15-те салудың артықшылығын көрсетті.
Гистаминге реакцияның ең жоғарғы байқалуы сағ. 23-те
көрінеді, ал 7 мен 11 аралығьгадағы уақыт ең төменгі. Тэулікгік
құбылушылық гистаминге қарсы препараттарға да тән. Мысалы,
бронхиалды демікпемен ауыратын науқасқа перитолды таңғы сағ. 7де тағайындау кезінде оның гистаминге қарсы эсері 15-17 сағатқа
созылса, ал сағ. 19-да қабылдағаннан кейін ол тек 6-8 сағат қана
эсер
етгі.
Ацетилхолин,
натрий
салицилаты,
резерпин,
простогландин,
этонол,
инсулин,
хлортиазид,
алупент,
индометацин, АКГТ, кортизол, синтетикалық кортикостероидтық
препараттардың фармакологиялық белсенділігі өзгерістерінің
71
циркадиандық ырғақгары дэлелденген. Осылайша, дэрілік
препараттарды қабылдау уақытының науқастарда олардың
фармакологиялық әсерінің пайда болуына елеулі әсері болуы
мүмкін.
Клиникалық
хронофармокотерапияньщ
бірқатар
қағидалары қалыптасқан. Дэрілгік препараттарды тағайындаудың
оңтайлы уақытының бірінші қағидасы эсер ету қажет болып түрған
жүйенің табиғи биологиялық ырғақтарының акрофазасына еліктеу.
Екішпі
қағида
препараттың
оңтайлы
терапевтикалық
концентрациясы патологиялық үдеріс дамуының ең жоғарғы
кезеңімен сәйкес келуі. Сөз жоқ, хронофармокотерапияның
қагидалары одан әрі аныктауды, дамьпуды, жетілдіруді қажет етеді,
дегенмен, клиникалық тэжірибе көп жагдайларда оларды растап
келеді.
Фуросемидті қабылдау қан айналымы жеткіліксіз науқастарда
оны ішке 40 мг. мөлшерінде қабылдау әсері тэуліктің әр түрлі
уақытында әр түрлі болатынын көрсетті. Ең жоғарғы диурез сағат
10-да қабылдағанда, кіші дэретпен калийдің ең көп бөлінуі car. 13те, натрийдің ең көп бөлінуі сағ. 17—18-де байқапады.
Дилантинмен емдеу кезінде вегетативті — қан тамырлық
дистониямен ауыратын науқастардың биоырғақтарын ескере
отырып, дәрілерді стандартты қабылдаумен салыстырганда
хронотерапия тек жоғары ғана емес, тез де эсер беретіні анықгалған.
Анаприлинмен хронотерапия кезінде гипертониялық аурумен
ауыратын науқастарда дәстүрлі терапиямен салыстырғанда
артериалдық — веноулодилатация әсері жақсы көрінеді. Түтастай
алганда, гипентензияға қарсы препараттардың көпшілігі үшін
ерекше өнімді тағайындау сағат 15—17, эдетте, көптеген
науқастардың артериялық қысымы сағат 18-20-да көтеріледі.
Осылайша, 3 реткі қабылданған клофелиннің сенімді гипотензивті
эсері тек 9-10 тәуліктерде ғана, ал уақытты есепке алганда — 4
тэулікте дамиды. Егер гипертониялық аурумен ауыратын
науқастарда асқыну жиілігі осы препаратты тағайындау кезінде
60%-ға жетсе, ал хронотерапия жағымсыз зардаптарының пайда
болу мүмкіндігін 10%-ға азайтады. ЖША-ны обзиданмен емдеудің
салыстырмалы сараптамалары препаратгы оңтайлы уақытта 40 мг.
бір реткі қабылдау тэулік бойы жүрек - қан тамырлары жүйесі
белсенділігін ескермей 120-160 мг. қабылдауымен бірдей екенін
72
көрсетті. Оньщ үстіне, ангиналға қарсы хронотерапия кезінде ЖША
науқастарында қарсы әсерге дағдылану байқалмады. Балаларға
өткір лейкозды цитостатиктерді сағ. 14-те жэне 19-да немесе сағ. 1да тағайындау дәрілік препараттарды күні бойы біркелкі
қабылдаған науқастарға қарағанда ремиссияның 1—2 апта бұрын
болатынын қамтамасыз етті. Бүдан өзге, хронотерапия асқынуды
азайтты жэне дәстүрлі хронотерапияга қарағанда өмірді 2 есе
ұзартты. Онкологиялық практикада хронотерапия қагидаларын іс
жүзінде қолдану химиялық-сәулелік терапия тиімділігін 1,5—2 есе
көтереді жэне ағза тарапынан токсикоз дэрежесін азайтады. Тері
ауруымен ауыратын науқастарда триамцилонды сағат таңертеңгі 8де бір мезгіл қабылдау тиімдірек жэне осы дозаны бірнешеге бөліп
қабылдаганнан гөрі кері әсері аз болады; оның үстіне, препаратты
күніне 1 мезгіп қабылдау аз доза жағдайында да терапевтикалық
әсерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Хронофармакотерапияны кеңірек енгізу емдеу нәтижелерін
әжептэуір арттырады деп айтуға келтірілген мысапдар жеткілікті.
Тек науқас терапиясы тиімділігін арттырудын осы нақты жолы неге
осы күнге дейін республикамыздың емдеу — сауықтыру
орындарының
жетістігіне
айналмағаны
таң
қалдырады.
Фармакологиялық тиімділіктің биожүйенің уақытша күйіне
байланысты
болатындығын
түсіну
дэрілік
зеттектерді
тагайындаудан бас тартуға, бір мезгілдік мөлшерін азайту жэне кері
реакциялардың байқалу кезінде емдеу нәтижелілігін артуға
мүмкіндік береді. Алайда, ағзаның дэрілік препаратгарға
сезімпаздыгының ыргақтары өзгерістері механизм і айтарлыктай
күрделі жэне дэрі фармакокинетикасы ерекшеліктері мен бітпейді.
Хронобиология қағидаларына медикаментоздық терапия да
құрылуы керек. Медицинаның осы саласында ритмология
идеяларының жемістілігін растайтын жеткілікті деректер мөлшері
алынған. Осылайша, хронофизиотерапия табысты әзірленіп жатыр.
Оның негізіне функцияның тэулікгік кезеңі маңызды болып
есептелетін бейімдеуші үдерістердің үздіксіздігі мен циклділігі
туралы ұгымдар жатқызылган. Сонымен бірге, табиғаты мен дене
факторы агзаларына эсер ету ерекшеліктеріне байланысты
физиотерапиядағы хронобиологиялық бағыт жеке қарастыруды
талап етеді. Курортологияда емдеуді уақытша ұйымдастыру
73
мәселелері ерекше маңызға ие, себебі санаториялық жағдайлар
уақыттың сыртқы құрылгысы мен келісімді қалпына келтіруге
жағдай жасайды, ал сауықтыру — курортық емдеу эдістері
физиологиялық болып табылады. Шынында да, сараптамасы И. Е.
Оранский жұмыстарында берілген зерттеулер сауықтыру —
курортық емдеудің адамның тэуліктік ырғақтарына жағымды эсер
етепнін растады. Циркадтық ыргақтарды ескере отырып, курортық
факторларды тағайындау (балдық шаралар, климатгық шаралар,
т.б.) сауықтыру - курортық емдеудің тиімділігін артгырғаны,
бұзылған физиологиялық үдерістерді түзетуге жақсы септігін
тигізгені дәлелденген. Яғни, табиғи факторлардың эсері көп
жағдайда оларды тагайындау уақытьша байланысты болады, себебі
уақыт — ағзаның функционапдық күйіне нақты ықпал ететін
маңызды категориялардың бірі. Хронобиологиялық қагиданы әр
түрлі аурулар терапиясы тиімді әдістерінің бірі болып табылатынын
емдік дене шынықтыруды тағайындау кезінде де пайдаланған
дұрыс. Зерттеулер ЖИА (жүректің ишемиялық ауруы) өткізу үшін
оңтайлы уақыт таңдау вегетативті —қан тамыры, цереброваскулит
пен арахноидпен ауыратын емделушілерде әсерін айтарлық
көтеретінін дәлелдеді. Аурулардьщ емделуін оптимизациялау үшін
— айлық, маусымдық, жылдық жэне т.б. ырғақтарын білу керек.
Биоритмнің өмір әрекетіне қаншалықты маңызды болса,
флюктуацияның емдік әсері үшін соншалықты сезіледі. Емдік ісшараларының уақытша құрылу терапиясының үлкен мэні ағзада
функциясының циркадты өзгерістері мен патогендегі көп
ауруларының биоритмдік мэнімен түсіңдіріледі. Хронобиологиялық
әдістердің терапияга жемісті қызметін гомеостаздың жаңа түрі
секілді аурумен түсіндіруге болады.
8.2 Хрономедицина мен хронотерапияның проблемалы
сүрақтары
Физиологиялық
функциялардың
ырғақты
ұйымдасуы
денсаулыққа, ағзаның жұмыс істеу қабілеттігі мен резистілігінің
түрлі әсерлерге, соның ішінде емдік эсерлерге ықпалын тигізеді.
Осыған байланысты - хрономедицина деген жаңа гылыми багьгг
қалыптасты, оның қүрамына хронопатология, хронофармакология,
74
хронотерапия, хронофизиотерапия жэне т.б. бөлімдер кіреді.
Биоырғақтарды зерттеу ауру өзгеріп тұратын үдерістердің
бұзылуымен байланысты болатыньш көрсетеді. Бүзылулар тек
зақымданған мүше мен ұлпаны ғана емес, басқа жүйелерге де
тарайды. Биоритмологиялық зерттеулер жүрек-қан тамыры
аурулары кезінде жүргізілді. Мұндай зерттеулер жүргізу тыныс алу
органдары, эндокриндік жүйе, бүйрек аурулары кезінде жүргізілуі
ол да маңызды. Сонымен бірге, биоритмологиялық ырғақтар қай
кезде аурудың себептері болатыньш немесе оның өтуіне жағдай
жасайтынын және қашан патологиялық үдерістің салдарынан
болатынын анықтау керек. Биоритмологиялық өзгерістер туралы
ақпарат белгілі диагностакалық мағынаға ие болуы мүмкін.
Бейімдеу күиін, агзаның өзіне тән емес резистенттілігін бағалау
үшін биоритмологиялық өзгерістерді қолдану өте керек. Ағза
функдиясының
уақытша
координациясының
бұзылуы
патологиялық үдерістің дамып жатқанының бірінші айғағы екені
белгілі. Сондықтан биоритмологиялық өзгерістерді зерттеу
патологиялықтың алдындагы жағдайды және аурудың алдын апа
диагностикасын
бағалауда,
профилакториялық
шараларды
ұйымдастыруда, сондай-ақ аурудың өтуі мен аяқталуын болжауда
үлкен маңызы болуы мүмкін. Хронобиология мен хронотерапияның
негізгі міндеттерінің бірі биоыргақтардың жеке сипатын сенімді
тіркеу. Қазіргі заманғы диагностика мен лабораториялық жабдық,
телеметриялық жүйелер және есептеу техникасы құралдары оны
шешу үшін кең жол ашуда. Жеке биоритмология тек науқастардың
терапиясын жекелендіріп қана емес, әр түрлі паталогиялық
үдерістердің асқынуын тәулік ішінде таратып бөлуді зерттеуді
ұйымдастыруга мүмкіндік береді. Осы және басқа терапевтикалық
іс-шараларды өткізу кезінде тәуліктің оңтайлы уақытын анықтау
үшін критерийлерді таңдау мәселесі өзекті болып табылады. Бұл
критерийлер
қол
жетімді
және
биоырғақтардың
жеке
ерекшеліктерін көрсетуі керек. Циркадтық ырғақтардың құрылуы
және өзгерістері физиологиялық үдерістердікі секілді, жас
мөлшерімен тыгыз байланысты. Агзаның өсуі мен дамуы бойынша
ырғақ амплитудасы ұлғаяды, ал оның қартаюы жекелеген функция
ыргақтарының біртіндеп жоғалуына әкеп соғады. Сондықган
циркадтық ыргактардың жас ерекшелік нормасын, әсіресе оның әр
75
түрлі паталогиялық қалыптағы өзгерістерін анықгау жэне солардың
негізінде
хроногериатрия
мен
хронотерапияның
ғылыми
қағидаларын эзірлеу керек. Хронотерапия ағзаның эр түрлі сыртқы
әсерлерге, ең бірінші фармокологиялық сезімталдығының тэуліктік
өзгерісін есепке ала отырып жүргізілетін емдік іс шаралар
. кешенінен тұрады. Дэрілер фармокинегикасын хронобиологиялық
зерттеу де аса маңызды. Хронотерапияны дэрігердің практикалық
қызметінде табысты пайдалану үшін, емдік эсер етудің тиімділігі
агзаның қандай физиологиялық ыргақтармен анықталатындыгы
туралы мэселені шешу тікелей маңызды. Әрбір терапевтикалық эдіс
үшін маркерлік биологиялық ырғактарды таңдау қажеттілігі
туындайды. Хронотерапияның дамуы мына жағдайды қиындатады,
хронофармакологиялық мэліметтердің негізгі бөлігі сау адамдар
мен жануарларды зерттеу нэтижесінде алынған, сондықіан олар
науқас адамдарға бүтіндей жарамды бола бермейді. Белгілі бір
паталогия кезінде фармакологиялық жауап динамикасын ашып оқу
сияқты күрделі, әзірше шешілуі қиын проблема. Әңгіме
хронопатапогияның осындай проблемапарын зерттеу қажетпгі және
оның экспериментгегі ұқсас моделдерін іздестіру туралы болып
О ТЬф .
Ауру кезінде ырғақгық үрдістердің вариабелдік бұзылуы
ерекше анықтауда қиындыққа түседі. Физиологиялық қызметтердің
қалыпты ырғақтық құрылысы ұйымдасу деңгейдің сол немесе басқа
кезінде бірге бүзылуы болады: тербеліс кезіңінің қысқарылуы
немесе ұзаруы, олардың амплитудасының эртүрлі бағытталған
өзгерістері, акрофазаның ауысуы жэне т.б. Жеке бөліктен
қозғалысты алып қарастырғанда, бұл қиын, бірақ та керекті талап.
Маңызды
зерггеу
міндеттерінің
қатарына терапевтикалық
ықпалдардың уақытша тәуелділігі механизмін оқып үйренуді де
жатқызу керек. Оларды түсіну үшін дәрілердің және басқа дэрілік
құралдардың ағзадағы өзгеріс үдерістері иерархиялық ұйымының эр
түрлі қабаттарына, эсіресе, бастапқы осциляторлар мен орталық
реттегіштер, пейсмекерлік аппараттар арасындагы қатынастарға
ықпалын зерттеу маңызды. Сондай-ақ терапевтикалық іс шараларды
кешенді қолдану проблемасы да аз зерттелген. Сонымен бірге,
жекелеген емдеу қүралдарын пайдапану аралыгындагы уақытша
интервалдың өзгеруі соңғы терапевтикалық нәтижеге айтарлықтай
76
I
эсер етеді деп ойлауға барлық негіз бар. Бұл мәселені бүге-шүгесіне
дейін оқьш үйренбейінше, емдеу үдерісін онтайландыру мүмкін
емес.
Осылайша,
биоритмология
идеяларына
иегізделгеи
хиронотерапия медициналық практикага берік кіруі жэне емдеу
үдерісін оңтайландыру құралдарынын маңызды қүралдарының
біріне айналуы керек. Оның көп артықшылыктары бар: жоғары
тиімділік, емдеу курсын қысқарту жэне арзандату, емдеу
процедурасын аз мөлшерде қолдану, асқьіну жэне кері реакциялар
қатеріи төмендету т.б. Ол үшіи психологиялық бөгетгі жеңу ғана
емес, мониторигтің приборлық базасын құру, емдеу әдістерінің
толық биоритмикалық сипаттамасын жасау жэне хиромедидииа мен
хронобиологияның қолданбалы жэне теорияльщ аспектілерін
эзірлеуді кеңейту. Осыида көтерілгеи проблемалар хиронотерапия
жолындагы қиындықтарды жеңуге және практикалық дәрігерлердің
оның қағидаларын тезірек меңгеруіне ықпал етеді деп ойлаймыз.
8.3 Биоыргақтылық
Биологиялық ьфғақтар биологиялық үдерістер мен
құбылыстардың сипатының мерзімдік қайталанатьга өзгерістері.
Олар оны ұйымдастьфудың барлық деңгейлерінде тірі материяга
тэн, яғни молекуладан субжасушалыққа дейін жэне биосфераға
дейін. Тірі табиғаттың негізгі үдерісі болып табылады. Кейбір
биологиялық ырғактар салыстырмалы түрде өздігінен (мысалы
жүректің жиьфылу, тыныс алу жиілігі), кейбірі ағзалардың
геофизикалық циклдарға — тәуліклк циклге (мысалы, клеткалар
бөлінуі интенсивтілігі озгерісі, зат алмасу, жануарлардың қозғалыс
белсеңділігі), агылу цикліне (мысалы, теңіз моллюскалары
раковинасының ашылуы, жабылуы) жылдық циклге (жануарлардың
саны мен белсенділігі, өсімдіктердің өсуі мен дамуы т.б.)
бейімделуімен байланысты. Tipi жүйенің мінез-құлқындагы
биологиялық қүбылыстарды жүзеге асыруда уақыт факторының
ролін биологиялық жүйелерді, табигатты, уақытша ұйымдастьфуды
ағза үшін биоыргактардың маңызы мен пайда болу шарттарын
зерттейтін гылым биоритмология деп аталады. Биоритмология 1960
жылдары пайда болган биология бөлімі —хронобиологияның негізгі
багыттарының бірі болып табылады. Биоритмология мен
77
клиникалық мвдицинаның түйіскен жерінде биоырғақтардың әр
түрлі аурулардың барысы мен байланысын зерттейтін,
биоырғақтарды есепке ала отырып ауруларды емдеу және
сауықтыру сызбасын эзірлейтін жэне биоыргақтардың басқа да
медициналық аспектілерін және олардың бүзылуын зерттейтін
хрономедицина тұрады.
Биоыргақтар физиологиялық жэне экологиялық болып бөлінеді.
Физиологиялық ырғақтар секунд бөлігінен бірнеше минутқа дейінгі
кезеңі бар. Бұл, мысалы қысым, жүрек соғысы жэне артериялык
қысым ырғактары. Экологиялық ырғақтар ұзақтығы жөнінде
қоршаған ортаның қандайда біртабиғи ырғағымен сэйкес келеді.
Биологиялық ырғақтар клеткадағы қарапайым биологиялық
реакциялардан басталады. Сол себепті, тірі агза эр түрлі сипаттағы
сансыз көп ырғақгардың жиынтығы болып табылады. Ғылымның
соңғы деректері бойынша адам ағзасында 400 жуық тэуліктік ырғақ
анықталған. Ағзаның қоршаған ортаға бейімделуі эволюциялық
даму үдерісінде оның құрылымдық ұйымдастырылуын жетілдіру
бағытында жэне де эр түрлі функционалдық жүйе әрекетінің уақыт
пен кеңістігін келісу багытында да жүрді. Жарықтану, температура,
ылғалдық, геомагниттік өріс, Ай мен Жердің Күнді айналып
қозғалуымен байланысты жэне т.б. коршаған орта параметрлерінің
өзгерістері кезеңінің тұрақтылығы эволюция үдерісінде сыртқы
әсерге төзімді және түракты, биоырғақ түрінде көрінетін уақытша
бағдарламалар жасауға мүмкіндік берді. Кейде экологиялық немесе
бейімдеуші ырғақтар деп белгіленетін осындай ыргактар (мысалы:
тэуліктік, ағылу, айлық, ясылдық) генетикалық құрылымда
бекітілген. Ағза сыртқы табиғи өзгерістер туралы ақпараттардан
айырылып қалган жасанды жағдайларда (мысалы, үздіксіз
жарықтану немесе карацгы кезде, ылгапдықпен, қысыммен, т.б. бір
деңгейде ұсталатын күй-жайда) бүндай ыргақтардың кезендері
қоршаған ортаның сэйкес ырғактары кезеңінен ауытқиды, өзінің
жеке кезеңін байқатады.
8.4 Адам бейімделуінің биоритмологнялық аспектісі
Адамның негізгі тәуліктік ыргацтары:
1) Ақыл-ой жэне физикалық жүмыс қабілеттілігі. Адамның
78
күндізгі сергектігі кезінде көру жэне есту тітіркендіргіштерге
реакция уақыты азаяды, ақпаратты қайта өңдеу жылдамдығы мен
дэлдігі артады. Сонымен қатар, дене еңбегі түнге қарағанда күндіз
тиімді,
күндіз өйткені
қозғалыс координациясы, жүйке
бұлшықеттер аппаратының түрақсыздыгы, бұлшық еттің күші мен
оның төзімділігі жоғары.
2) Тыныс алу. Адамның тыныс алуының тэулікгік жиілік
ыргағы, тереңдігі және минуттық көлемі күндізгі уақытта барынша
жоғары болады, тыныс алу мен тыныс шыгарудың барынша жогары
жылдамдығы күннің екінші жартысында байқапады.
3) Жүрек-қан тамыр жүйесі. Қан айнапымның барлық
көрсеткішінің накгы тэуліктік уақьггы бар. Адамның тыныштық
жағдайында жүректің жиырылу барынша жоғары жиілігі күннің
екінші жартысында байқалады. Миокарданың қысқарту қызметі,
қан айналымынын екпінді жэне минуттық көлемі, жүректің
қьГсқаруының қуаттылығы да күндізгі уақытга жогары болады.
Диастологиялық қысым көбінесе түнде жэне таңертең жоғары
болады. Қан тамырларының тарылтушы жэне кеңейтуші
агенттеріне әсері күндізгі уақытта жоғары болады.
4) Метабол икал ық үдерістер. Көміртектік-липидгік алмасу
көрсеткіштерінің бірі - қолданьшатьш отгегінің бөлінетін СО-ға
қатынасы күндіз бірге тең және түнде төмендейді. Ағзаның
көміртегін пайдалануға қабілетгерінің артуы күннің бірінші
жартысында глюкоза жүктемесіне шыдамдьшықтың артуынан
байқалады. Липидтердің максималды жұмылдырылуы кешке және
түнде байқалады. Қан сарысуында триглицеридтер мен
холестериннің кобеюі күндіз, ал ондагы төмен және өте төмен
тығыздықтагы липопротеидтердің суммарлық фракциясы кешке
байқалады. Ақуыз ауысуының тұрақты биоырғагы үшін ағзаның
белеенділік кезінде катаболиктік үдерістердің және тыныштық
сэтінде анаболиктік үдерістердің басымдьшығы тэн. Несепнәрінің
сыртқа шыгарылуы күндіз артады, су-электролиттік алмасудың
көрсеткіштері - кіші дәретпен бірге су, натрий, калий, кальций,
хлоридгер, т.б. органикалық емес заттектердің шығуы — ағзаның
негұрлым белсенді кезеңіне сэйкес келеді.
Осы циклдік үдерістің барлығының координациясында
жүйкелік жэне эндокриндік регуляция механизмдері белсенділігінің
79
циркадиандық ырғақтары жетекші рөл атқарады. Оның барлық
звеноларының (ОЖЖ-ньщ жоғаргы бөлімдері, вегетативтік жүйке
жүйесі, рилизинг факторлардың гипоталамиялық секрециясы,
гипофиз гормондар секрециясы, перефериялық темірлердің
функционалдық реактивтілігі, қанның тасымалдық жүйесі,
. сыйымдылығы, метаболизм, т.с.с.) оз биоыргақгары бар және
гормондар концентрациясының тэуліктік өзгерісін анықтайды, сол
арқылы басқа физиологиялық көрсеткіштердің биоыргақтарын
кіргізеді. Оның ұйқы мен сергектік фазаларының ауысымына тыгыз
байланысты болатын вегетативтік жүйке жүйесі тонусының
өзгерісіне де қатысы бар. Бұл кезде адреналин, норадренапин жэне
олардың кіші дэретте алмасу өнімдері және қандагы
катехоламиндердің деңгейі күндіз түнгіге қараганда жогары
болады. Гипофиз белсенділігінің тэуліктік ырғагы троптық
гормондар белсенділігінің өзгерісінде байқалады. Олардың
барынша жогары секрециясы түнгі ұйқы мезгіліңде болады. Түннің
бірінші жартысында қандагы тириотроптық гормонның деңгейі
оседі. Лдренокортикотроптық гормон концентрацияның өзгеруі
түннің екінші жартысы ндағы кейбір көтерілуі сипатталады.
Қандагы перифериялық эндокриндік темірмен қалыптасатын
гормондардың барынша көп болуы тропты гормонның көтершуімен
сәйкес келеді немесе, одан 2-3 сагатқа қалып қояды. Мысалы, адам
қаны плазмадасындагы глюкокортикоидтардың концентрациясы
ояну алдында ең жогаргы деңгейге жетеді; бұл кезенде қандағы
андрогендер құрамы да кобейеді. Тиреоидтық гормондар
концентрацияның түннің екінші жартысында аса жогары болады, ал
альдостерон концентрациясы таңгы уақытта жогары болады.
Циркадтық ыргақтар, сонымен бірге, иммунитет, соныц ішінде,
фагоцитоз, қан құрамында Т жэне В лимфоциттерініц болуы,
комплимент белсенділігі факторлары жагынан да болады. Агзаныц
эр түрлі функцияларьшың тэулікгік өзгерісі мінез-құлықтық,
физиологиялық жэне метаболикапық үдерісгердің белсенділігінің
қатаң реттелген кезектілігі сақгалатын түгас ансамбль күрайды.
Ыргақтардың уақытша координациясы негізіне агзаныц эр түрлі
жүйелерінің өзгеріс деңгейіне сэйкес принцип жатады, ереже
бойынша, бұл жүйелердің функционалдық мүмкіндіктерінің
ырғақтарымен фаза бойынша синхронды болады. Тәуліктік циклды
80
түрде белгілі эндокриндік және метаболикалық
үдерістердің басымдығын сипаттайтын 3 фазаға бөлуге болады
(Деряпа Н. Р. және т.б., 1985 ж.). Қалыптасудың I фазасы адам
ұйқысының бірінші жартысын қамтиды, бұл фазада соматотроптық
гормон (СТГ), пролактин, тиреотроптық гормон (ТТГ),
лютеинизилеуші гормон (ЛГ), яғни анаболикалық әрекеті басым
гормондардың секрецияларының көтерілуі байқалады. Осымен бір
мезгілде үздіксіз өзін-өзі жаңарту қасиеттері бар клеткалардың
миотикалық белсенділігі артады. Белсенділіктің ақырғы кезеңінде
парасимпатикалық әсерлердің басым болуы бауырда гликогеннің
жиналуына ықпал етеді, ол ұйқы кезінде биоэнергетикалық
субстраттардың ішкі түсімі болмаған жагдайда ағзаның
биоэнергетикалық қажеттіліктеріне жұмсалады.
Электроэнцефалограммада (ЭЭГ) бұл кезеңде баяу, толқындық
үйқы сатысы басым болады. Қүралымдық, функционалдық қалпына
келумен қатар үйқының бірінші жартысы белее нді кезеңде
жиналған ақпараттарды ұзақ уақыт сакгау үдерісінде маңызды рөл
атқарады. Баяу-толқындық ұйқы кезінде СТГ секрецияларының
көтерілуі мидагы ақуыздар синтезін тездетеді және үзақ мерзімді
жады қалыіггастыруға ықпал етеді деген болжам бар. Белеенді
әрекетке дайындықтың П фазасы ұйқының екінші жартысында және
сергектіктің бастапқы кезеңінде өтеді. Бұл кезең жиналған
ақпаратты шыгармашылық қайта өңдеу және ретгеуде маңызды рөл
атқаратын ұйқының парадоксалды сатысының үлесінің артуымен
сипатталады. Парадоксалды үйқының басталуымен қатар AKTF мен
кортикостероид секрециясы ұлғаяды. Fипоталама-гипофизарлық
жүйенің қосылуы СТЛ, J l l , 111 секрециясын рецепторлық
жаншиды. Кортикостероид деңгейінің өсуі клетканың митотикалық
белсенділігін азайтады. Пептидтік гормондарға қарағанда
стероидгық гормондардың метабол икал ық әсерлерінің көбі мәнді
латентті периодтан кейін іске асады. Сондықган, стероидтық
гормондар дейгейінің көтерілуінен пайда болған метаболикалық
өзгерістер тек қандағы глюкокортикалық концентрациясының ең
биік жогарыл аған ынан кейін 4-6 сағат кейін байқалады.
Нейрофизиологиялық критерийлер бойынша белсенділіктің III
фазасы сергектгіктің жоғарғы деңгейімен сипатталады, ол жогарғы
жиіліктегі ЭЭГ ыргақтарының басымдығынан агзаның сыртқы
иіартты
81
эсерлерге жүйкелік, моторлық жэне вегетативтік жогары
реактивтілігінен көрінеді. Бұл кезеңде симпатикалық-адреналиндік
жүйенің функционалдық белсенділігі күшейеді. Бұл жүйенің
гормондары
мен
нейромедиаторлары
жүрек
қызметін
ынталандыруда
агзаның
эмоционалдық
реакцияларын
қалыптастырудағы биоэнергетикалық субстраттарды жұмылдыруда
және оқу үдерістерін арттыруда маңызды рөл атқарады. Адреналин
мен норадреналин клеткалардың миотикалық белсенділігін
эжептэуір басады.
Биологиялық ырғақтар агзаның кез келген қасиеті секілді жеке
ерекшеліктерге ие. Тэуліктік ырғақтың қисық сызыгының әр
түрлілігін, бір жагынан, сыртқы жагдайлар, екінші жағынан,
агзаның
ішкі
қасиетгері:
денсаулық
жагдайы,
жас,
конституционалдық ерекшеліктері анықтайды. Адаммен коса, ең
жоғарғы ақыл-ой және физикапық жұмысқа қабілеттілік фазалары
бойынша жеке ерекшеліктеріне негізделген биоритмологиялық
жіктелу
кең
тараған.
Таңғы
типке
жататын
ад ам д я р
(«бозторгайлар»), күннің бірінші жартысында жұмыс істегенді
жақсы көретін, олардың тэуліктік ыргақтары, бірінші кезекте дене
температурасы ортостатистикалық мәнге Караганда жогары болады.
«Бозторгайлар» тез ұйықтайды жэне ұйқыга кеткен уақытына
қарамастан таңгы уақытта ылги бір мезгілде оянады, кеш ұйықтаган
кезде олардың ұйқы ұзақтығы едэуір қысқарады, ал субъективтік
багалау бойынша агзаның функционапдық күйі нашарпайды. Кешкі
типке жататын адамдар («жапалақтар»), керісінше күннің екінші
жартысында тіпті түнде жұмысқа қабілетгі болады, олардың
жогаргы температуралық режимі кешкі уақытқа ауыстырылган.
«Жапалақтар» ұйқыга ұзақ уақыттан кейін кетеді, бірақ олардың
ұйқысының ұзақтығы үнемі тұрақгы болып калады. Сондықтан,
ұйқыға кеткен уақьггына қарамастан олар өздерін жақсы дем
алгандай сезінеді жэне жогары жұмысқа қабілеттілігін сақтайды.
Неміс зерттеушісі Хамп 400 зерттелушіден тұратын топтың екі
типке жататын 52 % аныктады: оньщ 35 % пайызын ол «кешкі»
типтегілерге, 17 % «таңгы» типтегілерге жатқызды. «Таңгы»
типтегілердің басым бөлігі (28 %) басым бөлігін ол
кызметкерлердің арасынан тапты; ақыл-ой еңбегі қызметкерлері
арасынан кешкі типтегілер басым болды, дене еңбегімен
82
айналысатын жұмыс шыларды ң арасында 50 % жуыгын
(«аритмиктер» құрады). Мәскеулік жоғарғы оку орындарының
бірінің сгуденттерін зерттеу кезінде, олардьщ 25 % таңғы уақытга
жұмыс істеуді қалайды, 30 % астамы кешкі тііггі түнгі уақытта, ал
45 % кез келген уақытга бірдей әсерде еңбек етеді. Осы
студентгердің жеке ерекшеліктерін анықгзғанда аитарлықтаи
ерекшеліктер пайда болды. «Таңғы» уақыттьщ өкілдері жігерлі
болды, олар қалыптасқан көзқарастарға, қоғамдық нормаларға
қуана ілесті. Сәтсіздіктер бұл студентгердің өз күштеріне
сенбеушіліғін тудырды, қорқыныш пен қобалжу пайда болды, көңіл
күй және шешім қабылдағыштығы төмендей түсті. Бұл тоіггағы
студенттер қайшылыктардан, жағымсыз әңгімелерден қашуға
тырысты. «Кешкі» топтағы студенттер де жоғарғы белсенділігі
болды, «таңғылардан» ерешелігі олар сәтсіздіктер мен жагымсыз
оқиғаларды тез ұмытты. Олар мүмкін болатын қиындықтардан,
қайшылықтар мен эмоционалдық проблемалардан қорыққан жоқ.
«Аритмиктер» аралық қалыпта болды, бірақ олар «таңғы» топқа
жақын болды. «Таңғы» топтағы адамдардың «кешкі» топтағы
адамдарға қарағанда көп жағдайда қан қысымы көтеріңкі болды.
Маусымдық ырғақтар. Маусымдық ырғақгар деп жылға тең
(циркануалдық) периоды бар биологиялық өзгерісті атаиды. Оның
мақсатгы функциясы ағзаны әр түрлі жыл мезгілдерінің сыртқы
жагдайларының өзгерістеріне
бейімдеу болып табылады.
Циркуалдық ырғақтар негізіне ішкі және сыртқы себептер
жиынтығы жатады, оларды әрекет механизмі бойынша
ажыратылатын 3 топқа біріктіруге болады (Деряпа Н. Р. 1985 ж.):
1) Қоршаған ортаның, ең алдымен, температураның, сондай-ақ
азықтың сапалық және сандық құрамының негізгі параметрлерінің
жылдық
өзгерістерінің
өтеміне
бағытталған
ағзаның
функционалдык күйінің бейімдеуші өзгерістері.
2) Ортаның дабылдық факторларына реакциялар — жарық
күннің ұзактыгы, геомагниттік өріс қуаты, азықтың кейбір
химиялық компоненттері, маусымдық уақыт «қадағасы (датчик)»
рөлін атқаратын орта факторлары — дәл осы факторлардың
әрекетіне бейімделуге байланысты болмайтын ағзаның елеулі
морфофункционалдық қайта құрылымын шақыруға қабілетті.
3) Маусымдық биоырғактардың эндогендік механизмдері. Бұл
83
механизмдердің әрекеті ағзаның қоршаған орта параметрлерінің
циклдік өзгерістеріне толыққанды бейімделуін қамтамасыз ететін
бейімдеуші сипатта ие.
Репродуктивтік қызметі. Репродуктивтік қызметінің маусымдық
биоырғақтарын
іске асыруда эпифиз және
гипоталамогипофизарлық жүйе жетекші рөл атқарады. Түннің ұзаруымен бірге,
өз кезегінде, гипоталамо-гипофизарлық жүйесінің гонадотроптық
функциясын ығыстыруға әкеп соғатын мелатониннің қалыптасуы
көбейеді.
Зат алмасу. Адамның азық-түліктерді еркін таңдау жағдайында
азықтың жалпы калориясы күзгі, қысқы мезгілде артады. Жазда
көміртектерді пайдалану, қыста майларды қолдану артады.
Соңғысы қанда жалпы липидтердің, триглицериттердің жэне бос
майлардың өсуіне экеледі, жылдың суық мезгілінде оттегіні
пайдалану деңғейінің өсуі жэне дененің үстіңгі жағынан жылу
берудің төмендеуі байқалады. Қысқы айларда —- симпатоадреналиндік жүйенің функционалдық жүйесінің артылуы жүректің
жиырылу
жиілігінің
артуымен,
түкірікте
натрий
концентрациясының төмендеуімен, ағза ұлпасында адреналин мен
норадреналиннің бөлінуімен қатар жүреді, қанда гипофиздің
троптық гормондары концентрациясының өсуі көктемге тэн, ал
тестостеронның өсуі жаздың екінші жартысы мен күздің басына
тэн. Бауыр үстінің глюкокортикоидтық функциясы жазда өте төмен
болады. Ренин-ангиотензин-альдостерондық жүйесінің функциясы
көктемгі айларда өте жогары, ал қалқанша бездің функционалдық
белсенділігі қысқы уақьггта артады. Қан айналу жүйесінің
функционапдық белсенділігі энергетикалық алмасудың маусымдық
өзгерістерімен сэйкес келеді. Жүрек жиырылу жиілігімен қатар
қысқы уақытгарда дені сау адамдардың қан қысымы көрсеткіштері
және миокарданың қысқарту функциясы жогары болатыны
байқалды.
Ш Кл
84
9 ДЕСИНХРОНИЗАЦИЯ ФЕНОМЕШ
9.1 Жасанды жэне табиги электромагниттік өрістердің рвлі
Адам жасанды жэне табиги электромагниттік өрісгердің рөлін
анықгай отырып, галымдар адамдардагы бірқатар физиологиялық
үдерістерді зерпггеді. Тәжірибелер жер астындағы үй-жайларда:
ГМӨ-тен экрандалған бөлмеде (өріс қуатын 100 есе төмендетіп)
жэне ГМӨ-тің эдеттегі жағдайлар бар бөлмеде өткізді. Экрандалған
бөлмеде сыналушыларды өзара айқасатын бағытта берілген қуаты
секундына 25 мВ/см, жиілігі 10 Гц жасанды электромагнитгік өріс
эсеріне жіберді. Сынаққа алынгандар экрандалган бөлме туралы
және жиілігі 10 Гц жасанды электромагнита к өрістерін қоздыруға
арналган құрылгылар туралы, оны қосуын және сөндіруін білген
жоқ. Тәжірибие ұзақтыгы 3—4 аптаны құрады, бұл кезде сынаққа
алынушылардың белсенді әрекеті мен демалыс уақыты дене
температурасы өлшеніп отырылды, бірқатар индекстер, сондай-ақ
бүйректің бөлу қызметі жэне кіші дәретгің электролитгік құрамы
зергтелді. Бұл тэжірибиеде циркадтық ыргакгар кезеңі 1,27 сағатқа
(р<0,01) қысқартылды, бұл кезде өрістің тездету эсері жогары
болды (р<0,001). Бұдан өзге ішкі гисинхронизация құбылысы
белгіленді. Адамдардың ырғақтарының ішкі десинхронизациясы
көбінесе экрандапгган бөлмеде байқалды және адамдардың
белеенділік кезеңі қалыпсыз ұзарды (30-40 сағатқа дейін), бірақ осы
уақытта бір мезгілде тіркелген вегетавтивтік функция кезеңі
қалыпты жагдайда қалды (25—26 сагат шамасында). Белгіленген
кезеңдердің арасында берік фазалық байланыс болган жоқ. Табиги
өрісті қосқан кезде сынаққа апынушылардың ішкі десинхронизация
құбылысы жогалып кетті. Экрандалмаган бөлмеде де белсенділік
кезецінің ұзарганы байқалды, бірақ оның ерекшелігі адамдардың
белсенділік кезеңі дене температурасын өлшеу кезеңінен дэл 2 есе
ұзак жэне берік фазалык байланысы болды. Тәжірибелер бірдей
контингентте, сондай-ақ, тек экрандалуы ғана басқа айна түрінде
орнагтасқан бөлмелерде өткізілгендіктен, адамдардың элсіз
электромагниттік өрістер жасанды жэне табиги, адамдардың
циркадтық
ырғақгарына
және
кейбір
физиологиялық
функцияларына, және де олардың жалпы жагдайына эсер етеді
85
келуге болады. Екі өріс те жасанды және табиғи
өріс болмаган кезде байқалатын десинхронизацияға кедергі
келтіреді, бірақ бұл
ететін табиғи өрістің бірден-бір компоненті болатынын білдірмейді
дұрыс көрсетиіген
қорытындыны растайтын
диапазондағы
электромагниттік
өрістердің
маңыздылығын
көрсететін жұмыстардың бар екендігін атап айту керек. Әңгіме
адамның оптикалық сигналға реакциясысының уақытына эсер
ететін жиілігі 2—8 Гц диапазондағы төмен жиілікті табиғи
электромагнитгік өріс туралы, сондай-ақ жиілігі 0,2 Гц және қуаты
5
адамдардың реакция уақытын өзгертетін жасаң.
магниттік өрістер туралы
9.2 Биологиялық ырғақтар
Табиғаттағы көптеген биологиялық процесстер ырғақты түрде
U, яғни ағзаның әр түрлі күйі айтарлықтай жеткілікті нақты
кезеңді түрде ауысып отырады. Тез ырғақтың мысалдары - бірнеше
секунд аралыгын
жүректің жиырылуы немесе тыныс алу
қозғалысы. Басқа өмірлік маңызы бар ырғақтардың мысалы
сергектік пен үйкының алмасу кезеңі шамамен бір тәулікті құрайды.
Егер биологиялық ыргақтар ағылу мен кері қайпудың (әр 12,4 сағат
сайын) немесе осы фазапардың біреуінің ғана (24,8 сагат саны)
басталуымен қатар келсе, оларды ағылмалы деп атайды. Айлы
биологиялық ырғақтардың кезеңі туған айдың ұзақтығына, жылдық
биологиялық ырғақтардың кезеңі жьщ
ұзақтығына сәйкес
келеді. Жүрек жиырылуы және қоршаған ортадағы табиғи
өзгерістермен байланыспайтын ыргақтық белсенділіктің басқа
түрлерін физиология зерттейді. Биологиялық ырғақтар көп
жагдайларда, тіпті, орта жагдайларының тұрақгылығы
сақталатындығымен қызықты. Бұндай ырғақтарды эндс
жақтан келуші»
алайда, әдетте олар сыртқы
жағдаилардың ырғақтық өзгерістерімен, мысалы, күн мен түннің
ауысуымен байланысқа түседі, оларды осы өзгерістерге тікелей
реакция деп санауға болмайды. Эндогенді биологиялық ырғақтар
бактериялардан басқа ағзаларда байқалған. Эндогенді ьфғакты
қолдайтын, яғни ағзаға уақыт агынын сезінуге ғана емес, оның
86
өлшеуге мүмкіндік беретін ішкі механизмді
биологиялык сагат деп атайды. Биологиялық сағатгардың жұмысы
қазіргі уақытта жақсы зерттелген, алайда, оның негізіне жататын
ішкі үдерістер жұмбақ болып қалуда. 1950 жылдары Кеңестік химик
Б. Белоусов тіпті біртектес қоспаларда химиялық реакциялар кезең
бойынша тездетілуі және ақырындалуы мүмкін екендігін дәлелдеді.
Осындай жолмен ашытқылық клеткаларда спиртгік божу біресе
күшейеді, біресе 30 секунд шамасындағы аралықта басылып
қалады. Бұл клегкапар қандай да бір жолмен бір-бірімен өзара
әрекеттеседі, сондықтан олардың ырғақтары синхрондалады және
бүкіл ашьггқы суспензия бір минутта екі рет «соғады». Барлық
биологиялық сағаттың табиғаты мынадай деп саналады: агзаның
әрбір клеткасындағы химиялық реакциялар ырғақпен өтеді,
клеткалар бірінің асты бірі «тұра қалады», яғни өз жұмысын
синхрондайды және нәтижес інде бір мезгшде согады. Бұл
синхрондалған әрекетгерді сагат маятнигінің мерзімдік өзгерісімен
салыстыруға болады.
аралықтарын
9 3 Циркадиандық ы рғактар
Биологиялық ырғақгар бір тэулікке жуық кезеңде үлкен
қызыгушылық тудырады. Олай солай аталады да —тәулікке жуық,
циркадианды, циркадты —латын тіп. —circa —жуық, dies — күн.
Циркадты кезеңмен келетін биологиялык процестер эр түрлі.
Мысалы, жарыкганатын саңырауқұлақтың 3 түрі өз жарыктарын эр
24 сағат бойы күшейтеді жэне азайтады, тіпті оларды жасанды
жарық қалпында немесе тастай қаращы күйінде үстап түрса да.
Gonyaulax бір клеткалы теңіз балдырының жарықтануы эр тэулік
бойы өзгереді. Циркадтык ырғақтағы жоғарғы өсімдіктерде эртүрлі
метаболикалық процесстер жүреді, жекеше түрде фотосинтез үрдісі
арқылы тыныс алуда. Лимонның сабағында 24 сағаттық кезеңмен
транспирация қарқыньі озгереді. Әсіресе анық мысалдар —
жапырақтың әр тәулік бойы қозгалуы жэне гүлдің ашылыпжабылуы. Циркадтык ырғақтың эртүрлілігі жануарларда да белгілі.
Мысалы, көптеген кішкентай полиптер колонасын таныстырушы
ішек қуысының актиниясына жақын теңіз мамығын (Gavemularia
obesa) айтуга болады. Теңіз мамығы құмды шағын суларда өмір
87
сүреді, фитопланктонмен қоректену үшін қүмға күндіз шыгып,
түнде қайтады. Бұл ырғақ жарықгың өзгермейтін жағдайындағы
лабораторияда сақталады. Биологиялық ырғақгар жэндіктерде
айқын жұмыс істейді. Мысалы, аралар гүлдің қашан ашылатынын
біледі, және дэл сол уақытта күнде барып отырады. Сонымен қатар,
аралар омартаға қай уақытта қант нәрін қоятының да меңгеріп
алған. Адамда тек ұйқы гана емес, басқа көптеген функциялары да
тәуліктік ритмге бағынган. Мысалы — қан қысымының көтершуі
мен жоғарылауы, калий мен бүйрекгегі натрийдің бөлінуі, рефлекс
уақытының өзгеруі, алақанның терлеуі, т.б. Әсіресе, дене
температурасының айқын өзгерістері: күндізге қарағанда түнде ол
1°С төмен. Адамдағъі биологиялық ырғақгар жеке даму кезінде
қалыптасады. Жаңа туылған балада т ұ р а қ с ы з ұ й қ ы , тамақгану
кезеңцері жүйесіз кезектесіп отырады. 24—25 сағаттық циклдағы
ұйқы мен сергекгік кезеңдерінің ауысымы тек 15-жұмалық
уақыттан басталады.
0$
9.4 Корреляция және «икемдеу»
Биологиялық ыргақтар эндогенді болса да, олар сыртқы орта
жагдайларымен, әсіресе күн мен түннің ауысымен сэйкес келеді.
Бүл корреляция шартты түрде «басқыншы». Мысалы, жапырақтың
эр тәулік бойы қозғалуы қараңғыда тек бірнеше күн ғана сақталады,
деген де басқа циклді процесстер сыртқы жағдайларга қарамастан
жүз рет қайталануын жалғастыра береді. Қараңғыға төзімді бұршақ
жапырактары ашылуы мен көтерілуін қойғанда бүл ритмнің іске
қосылып, бірнеше тэулік ұстап тұру үшін жарықтың қыска жарығы
жеткілікгі.
Жануарлар
мен
өсімдіктердің
циркадиандық
ырғақгарында стимул беретін уақыт әдетте таңғы уақытта және
кешке. Егер бұл сигнал периодпен жэне жиілікпен қайталанса,
ағзадағы сыртқы процесстер іппсі жағдаймен синхрондалады.
Биологиялық сагат қоршаған периодпен «басқындалады». Фаза
бойынша сыртқы ритмнің өзгеруі, мысалы, түнде жарық косып,
күндіз қараңғыны қолданса, қарапайым сағаттардай биологиялық
сағатты да «ауыстыруға» болады, бірақ бүл қайта қүру уақытты
талап етеді. Адам басқа сағаттық белдеуге көшкен кезде, оның
ұйқы-сергектік ритмі тәулігіне екі-үш есе жылдамдықпен өзгереді,
88
яғни 6 сағаттық айырмашылыққа ол тек екі-үш күннен кейін ғана
үйрене бастайды. Биологиялық сағатты 24 сағат айырмашылығы
бар циклға белгілі шекпен қайта баптауға болады, яғни, оларды
басқа жылдамдықпен жүргізу. Мысалы, көп уакыт жарық пен
қараңғының жасанды кезекгесуімен үңгірлерде тұрған адамдарда
22—27 сағатқа созылатын «тәулікке» өзгерту мүмкін емес. Бұл басқа
да ағзаларга қатысты, бірақ кейбір өсімдіктер мысапы 12 немесе 8
сағат созылатын «тәулікке» икемделуі мүмкін.
9.5 Агылушы, ай және төменжиілікті ы ргақтар
Жағага жақын жануарларда көп жагдайда ағылушы ырғақ
байқалады, яғни судың көтерілуі мен түсуінің синхрондалған
белее нділіктің периодты өзгеруі. Агымдар ай тартылысымен
шартты, жэне планетаның көгггеген аймақтарда ай тәулігі кезінде
екі ағыл мен екі кері қайту болады (Айдың екі байланысқан шығуы
арасындагы уақытта). Біздің планета өз осінен айналгандай, Ай
Жерді сол бағытпен айнапғандықган, ай тәулігі күндікіне Караганда
50 минут ұзағырақ, яғни агыл эрбір 12,4 сағат бойы болады. Бұндай
кезең агылушы ырғақта да байқалады. Мысалы, жалғыз жүретін
шаян күннен қорғану үшін кері қайтуға жасырынады, және
көлеңкеден агылга шыгады; агыл басталғанда устрицалар өздерінің
қабыршақгарын ашып, актиния қармауыпггарын бүрады жэне т.б.
Көп жануарлар, оның ішінде кейбір балықтар ағылда көп оттегін
қолданады. Судың көтерілуі мен түсуінде шаяндардың түсі
синхрондалады. Көп агылушы ырғақтар сақгалады, жануарларды
аквариумда сапса да кейде бірнеше жұма бойы сакталады. Демек,
олар эндогенді, табигатта «басқындалады» жэне сыртқы орта
өзгерістеріне жинақталады. Кейбір теңіз жануарларының көбеюі Ай
фазасымен көрінеді. Айлы айдың кезінде бір рет (сирек - екі рет)
болады. Бүл периодтың жақсы жағы: егер жүмыргқа мен шәует суға
лақтырылса, ұрықтанудың мүмкіндігі жоғары. Бұл ыргак эндогенді,
24 сағаттық циркадианды ырғақ пен агылдың 12,4 немесе 24,8
сагатты қүрайтын кезеңмен «беттеуімен» беріледі. Ос ындай
«беттесу» (сәйкестік) ай циклына еэйкее 14—15 немесе 29—30 күндік
интервалмен жүзеге асады. Ағылды жэне ай ыргақтарында ең
танымалы - Калифорния аралдарына уылдырықты тасушы теңіз
89
балығы. Айлы айдың кезінде екі әсіресе —жоғары —сизигинді —
ағыл, Ай Жер мен Күннің осінде орналасқанда (олардың арасында
немесе қарама-қарсы). Осындай ағыл кезінде грунион судың
қасындагы құмға уылдырықтарды жібереді. Екі жұма бойы олар
теңіз жыртқыштары таба алмайтын құрғақ жерде дамиды. Су құмды
басып вткен келесі сизигинді ағылда барлық уылдырықтардан
бірнеше секунд ішінде теңізге кететін малькалар шығады. Егер
ересек груниондар снзигинді ағылдың басталу уақытын білсе
осындай көбею түрі мүмкін. Әйелдерде менструальды цикл торт
жұмаға созылады, ай фазасымен синхронды болуы шарт емес. Не
десек те, эксперименттерге сүйене отырып, айлы ыргақ туралы сөз
қозғауға болады. Жасанды жарық беру бағдарламасын қолдану
арқылы менструация уақытын оңай жылжыгуға болады, бірақ олар
туған айга жақын 29,5 күндік периодтықпен келеді.
Төменжиілікті ырғақтар. Бір айдан асатын биологиялық ритмі
циркадианды, механизмі әлі белгісіз биохимиялық флуктуация
негізінде анықтау қиын. Осындай ырғақгар арасында біржылдық
болады. Егер де белдеудегі агашты тропикке қайта салса, олар біраз
уақыт гүлдену циклін, жапырақ тастауын, тыныштық уакытын
сақгайды. Күндердің бір күнінде ыргақ бүзылады, цикпдік фазаның
дамуы түсініксіз болады, аяғында эртүрлі биологиялық циклдің
экземплярлары гана емес, бір ағаиггың барлық талына дейін
жоғалып кетуі мүмкін. Қоршаған орта жағдайы жыл бойы тұракты
тропикалық облыстарда жергілікті өсімдіктер мен жануарларга ұзақ
уақыттық 12 айлық биологиялық кезең тэн, мысалы, гүлдену эр 8
немесе 18 сагат бойы болуы мүмкін. Жылдық ырғақ —қоршаған
ортаның қалыпты жағдайына бейімделуі.
9.6 Биологиялық сағаттардың мацызы. Биологиялык
ыргақтардың іс жүзінде қолданылуы
Биологиялық сағатгар, ең алдымен, қоршаған ортаның
өзгерістеріне ағзаны бейімделу болуымен пайдалы. Мысалы, агыл
кезінде жарықтан қашқан шаян автоматты түрде шагалалар мен
басқа жыртқыштардан қорғану үшін үй-жай іздейді. Гүлдердің
ашылу кезінде араларга байланысты уақыт сезімі олардың үшып
шығу бағытын балшырын мен тозаңға әкеледі. Аналогиялық түрде,
90
циркадианды ырғақ терең судағы теңіз жануарларына түннің қашан
болатынын, көп қорек бар жоғарыга көтерілу керектігін білдіреді.
Соған қоса, биологиялық сағаттар жануарларға астрономиялық
багытталған жолға салады. Ол аспан денесі мен тәулік уақыты анық
болтан кезде ғана мүмкін. Мысалы, Солтүстік жартышарда түсте
күн онтүстікте орналасқан. Басқа уақыттарда, оңтүстік бағытты
анықтау үшін күннің бағытын, жергілікті уақытқа сай бұрыштық
түзетуді білу керек. Биологиялық сағатгарды қолдану арқылы
кейбір құстар, балықтар жэне көптеген жэндіктер осындай
«амалды» қолданады. Мүхиттағы кішкене аралдарға жету үшін
ұшып-келетін құстарда навигациялық қасиеттер болуы тиіс.
Олардың өздерінің биологиялық сағаттарын тек бағытты ғана емес,
географиялық координатты да анықтау үшін қажет болуы мүмкін.
Навигацияға қатысты проблемалар тек қүстарға ғана қатысты емес.
Итбалықтар, киттер, балықтар тіпті көбелектер де үзақ уақыттық
миграция жасайды. Өсімдіктің өсуі мен гүлденуі биологиялық
ырғақ пен қоршаган орта факторларының өзгерістеріне
байланысты. Мысалы, гүлдену өсімдік дамуының белгілі
кезеңдеріндегі тэуліктік жарық пен қараңгының жалғасуын
үдейтеді. Бұл климаттық жагдайлар мен ендікке жарамды
мәдениеттерді таңдауга, сонымен қатар жаңа түр шыгаруга
мүмкіндік береді. Өсімдіктердің биологиялық ырғагын өзгертудің
сэтті таппыныстары белгілі. Мысапы, наурызда гүлдейтін
аравиялық құс жолын (Omithogallum arabicum) Рождество кезінде
желтоқсанда гүлдетуге болады.
9.7 Десинхронизацняныц себептері
Әуе саяхаттарының тараггуымен десинхронизация феноминімен
көбі бетпе-бет келді. Бірнеше сағаттарды тез өтетін реактивті
ұшақтың жолаушылар жергілікті уақыттың биологиялық уақытына
«ауысуына» байланысты шаршау мен дискомфортты сезінеді.
Осыған үксас десинхронизация бір жұмыс ауысымынан екіншіге
ауысқан адамдарда байқалады. Көптеген жагымсыз әсерлер адам
организмінде бір емес, бірнеше сагат бойы болады. Ол бірдей күн
мен түннің тэуліктік ыргагында «багынғандықтан» байқамайды.
Оны фаза бойынша жылжытканда эндогендік уақыттың қайта өңдеу
91
жылдамдығын эр түрлі болады. Нәтижесінде, ағзадагы дене
температурасы, бүйректегі калий мен натрийдің бөлінуі жэне басқа
да процестер сергектік күйіне сэйкес болса да, ұйқы келеді. Жаңа
кезеңге бейімделу барысындағы функциялардың осындай келісім
асқан шаршағандыққа алып келеді. Десинхронизацияның ұзақ
кезеңінде, мысалы бір сағаттық белдеуден екінші белдеуге үнемі
ұшу денсаулыққа зиян деген мәліметтер жинақталып келеді, бірақ
қаншапықгы зиян екені белгісіз. Фаза бойынша қозгалудан мүмкін
емес болғанда, қозғалыстың жақындауын дұрыс таңдау арқылы
десинхронизацияны минимумға жеткізуге болады.
Биологиялық ыргактар мединица үшін аса зор мэнге ие.
Организмнің әр турлі қауіпті эсерлерді қабылдауы өзгеретіні
белгілі. Тышқандарга бактериальді токсинді енгізген тэжірибеден
байқалгандай, оның өлімдік дозасы күндізге қарағанда түннің
жартысында көбірек болатыны байқалды. Осындай жолмен осы
жануарлардың алкоголь мен рентгендік сәулеленуге сезімталдығы
өзгереді. Адамның қабылдагыштыгы да өзгереді. бірақ қарсы
фазада: оның агзасы тек түн ортасында қорғансыз. Түнде ота
жасалған науқастардың өлімі күндізгіге қараганда 3 есе жогары. Бұл
адамда күнді, тышқандарда түнде жогары болатын дене
температурасының
өзгерістерімен
байланысты.
Осындай
бақьшаулар емдеу шараларын биологиялық сағат жүрісімен
сэйкестендіру керек деген ойга жетелейді, және бұл багытта белгілі
табыстарға қол жеткізілген. Қиыншылық тугызатыны, адамның,
эсіресе науқас адамның биологиялық ырғақтары әзірше жеткілікті
зертгелмеген. Белгілісі, рактан эпилепсияга дейінгі көптеген
аурулар кезінде - олар бұзылады; оның жарқын мысалы —
науқастардың дене температурасының біліп болмайтын көтерілуі.
Биологиялық ырғақгар мен олардың өзгерістері керегінше
зерттелмегенше оларды іс жүзінде қолдануга болмайды. Бұган
қосып айтарымыз, кейбір жагдайларда биологиялық ыргақгардың
десинхронизациялануы аурудың белгісі гана емес, себептерінің бірі
болуы да мүмкін.
92
10 АДАМНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ ЖЭНЕ АДАМ НӘСІЛДЕРШЩ
ПАЙДА БОЛУЫ
10.1 Дарвннніц адамның пайда болуы туралы теориясы
«Адам нәсілі» ұгымы Адам нэсілдері (франц., жекеше түрде
race) - Саналы адам (Homo sapiens) түрінің ішіндегі жүйелік бөлімі.
«Нәсіл» ұғымының түп магынасында, ең алдымен, адамдардың
физикалық ұқсастықтары және олардың бұрынғы кезде немесе
қазіргі уақытга қоныстанған аймақтың (ареалы) жалпылылығы
жатыр. Нәсіл мұра болып қалатьш белгілердің жиынтығымен
сипатталады, оған шашының, көзінің, терісінің түсі, шаш үлгісі,
бетінің, бас сүйегінің жұмсақ бөлікгері, кейде бойы, дене
пропорциясы жэне т.б. жатады. Бірақ бұл белгілердің көбі
өзгерушілікке бейім, ал нәсіпдер арасында араласу (метисация)
болған және элі де болып келеді, сондықтан нақты жеке түлғаның
бойында типтік нәсілдік белгілердің барлық жиынтығының болуы
сирек кездеседі.
Адамның пайда болуының биологиялық теориясын Ч. Дарвин
жасаган. «Происхождение человека и половой отбор», «О
выражении эмоций у человека и животных» (1871-1872 ж.ж.)
кітаптарында ол, адам - тірі табиғалггың ажырамас бөлігі жэне оның
пайда
болуы
органикалық
элемнің
дамуьгаың
жалпы
заңдылыктарынан ерекше емес деген қорытындыға келді. Ч. Дарвин
адамға эволюциялык теорияның негізгі күйін үлестіріп, адамның
пайда болу мәселесін табиги гылыми зерттеулер арнасына енгізді.
Ең алдымен ол адамның «томенгі санаттагы жануарлар түрінен»
пайда болатынын дәлелдеді. Сонымен адам жүздеген миллион жыл
бойы Жерде болтан тірі табигаттагы эволюциялык өзгерістердің
жалпы тізбегіне енпзілді. Адам мен адам тәрізді маймылдардың зор
ұқсастығын
көрсететін
салыстырмалы-анатомиялық,
эмбриологиялық мэлімеггер негізінде ол олардың туыстық идеясын
негіздеді, ал демек, олардың ертедегі арғы аталарының шыгу
тектерінің жалпылыгын да негіздеді. Осылай антропогенездің
симиалды (маймылдық) теориясы туындады. Осы теорияга сәйкес,
адам мен заманауи антропоидтар неоген заманында өмір сүрген
жэне Ч. Дарвиннің ойынша маймыл тэрізді қазба затты біддіретін
93
арғы тектен шыққан. Неміс ғалымы Эрнст Геккель жетіспейтін
өтпелі үлгіні питекантроп (маймыл адам) деп атады. 1891 ж.
голландиялық антрополог Эжен Дюбуа Ява аралында адам
қаңқасына ұқсас тірі ағзаны тауып, оны тік жүретін питекантроп
деп атады. XX ғ. жаңалық ашулар болды, оның нәтижесінде
маймылдардың тегі мен қазіргі адамның арғы тектерінің арасында
қазынды тірі агзалар сүйектерінің көптеген қалдықтары табылды.
Осыган орай, Ч. Дарвиннің антропогенезінің симиалды
теориясының ақиқаттыгы тікелей (палентологиялық) дәлелдермен
растапды.
Dip
10.2 Нәсілдердіц шыгуы туралы гипотезалар
Қазіргі күнде адам нәсілдерінің шығу тегі туралы теориялар
жеткілікті түрде көп, бірақ, өкінішке орай,
көптеген
түжырымдамалардың қолданылуы және басымдығы гылыми
әзірлемелердің айгақтылыгына қаншалықты тэуелді болса,
соншалықты қогамда осы немесе басқа идеологияның болуына
тәуелді. Антропологияның ең идеологиялық гылымның бірі болып
табылуы тарихтан қальштасқан. Көне Египетте барлық нәсілдерді
екі топқа бөлу қабылданған: мысырлық (ақгар), яғни тікелей адам
деп саналгандар, жэне қалгандары, төменгі нэсілдер, мүлдем адам
қатарына жатпайтын бөлігі. 3500 жыл бұрын азиялық жэне үш
куатты Иран империясының салдарынан пайда болған далаларда
көптектілік таралған: зороастриялыклгар барлық адамзат екі еркін
нәсілден шықгы деп сенді, олар оңгүстік жэне солтүстік нэсілдер.
Олардың біріншісі-Ахурамаздамен (жарқын бастаумен), ал екіншісі
—Анхра-Маньомен (кара бастаумен) қүрылган ариялық халықтар.
Зороастриялықтар Анхро-Маньо иелігіне «деволық нэсілдерге»
негрлерді, гориллалар мен шимпанзеларды жатқызды. Бүл гасырлар
бойы өнделген тұжырымдамаларды бүзуға бағытгалган кез келген
әрекет деволардың тіміскі әрекеті деп мойындалды және адамға
қарсы бағытгалған зүлым күштердің әсері ретінде қатаң сөгілді.
Ортағасырлық Европада христиандыкты қабылдаумен бірге,
керісінше, адам нәсілінің пайда болуының бір нәсілдік теориясы
және библиялық сюжетке негізделген моноцентризм (бір облыстың
эр түрлі нәсілдерінің шығу тегі жэне қоныстануы) үстем болды.
94
Барлық ғылыми еңбектер осы тұжырымдаманы тек ақтай алды.
Басқа гипотезаларды пайдалану әрекеті күпірлік деп саналды жэне
мэлім болғандай отта жағумен аяқталуы мүмкін. Дәлелдер базасы
қаншалықты нанымдырақ болса, осы отқа түсу мүмкіндігі
соншалықгы жоғары болды.
XVIII—XIX
гасырда
қоғамдық
қатынастарды
либерализациялауға байланысты ғылымда полицентризм теориясы
біртіндеп бекініп келеді. Бұл тркырымдаманың жақтаушылары
Вольтер (1694-1778), Джон Аткинс (1685—1757), Давид Юм (17111776), Эдвард Лонг (1734—1813), француздық антропологиялық
мектептің басшысы Арман де Котрефаж, атақты неміс философы
жэне антрополог Кристоф Мейнерс (1743-1810), «Естественная
история человеческого рода» атты кітаптың авторы Жан-Жозеф
Вирей (1774—1847) жэне тагы да басқалары. XIX ғасырдың екінші
жартысында табиги гылымдардың дамуының алга жылжыганы
соншалық, полицентризм накгы басым тркырымдама болды. Бұл
теориянын дәлелдік базасын Чарльз Дарвин жэне Гекели, Ранке т.б.
профессорлар, белгілі антрополог-галымдар жасаганын айтудың өзі
жеткілікті. Көптектілік ұстанымының дамуы мен ныгаюы 1945
жылга дейін жалгасын тапты. Осы сәттен бастап бэрі күрт өзгерді.
Көптектілікті нәсілшілдік элементі деп санай бастады, демек,
фашистік идеяның бөлігі деп те санады. Бұл уақытга СССР-да
антропогенез бен бір нәсілдіктің симиапды теориясы гана рұқсат
етілді. Атеизмді жақтаушылар және жагдай жасаушылар,
коммунистік партия басшылыгы ойлагандай интернационализмді
дамыту және барлық халықтарды советтік керемет-этносқа
араластыру. Керегар теорияпарды қоргауга түскен кез келген әрекет
автоматты түрде фашизм, нәсілшілдік және хапық арасында
алауыздыкты тудыру деп айыпталды. 1945 жылдан бастап әлем
ортагасырлық тұжырымдамаға қайта оралды. Бір нәсілдік XIII
гасырдагыдай қазіргі күнге дейін жалгыз гылыми дұрыс доктрина
болып табылады. Бүл сұрақ бойынша кез келген өзге де тұргылар
мойындалмады. Мұнымен келіспейтін ғалымдарга бұрынгы
кездегідей белгілі бір қысым көрсетіледі. 1964 жылы Мәскеуде
нәсілдік мәселенін биологиялық аспектілері бойынша ЮНЕСКОмен шақырылган сарапшылардың жиналысы өтіп жатыр, мұнда
антрополог-галымдар тобы өздерінің тар шеңберінде нэсілдер және
95
нәсілдік ырымшылдық туралы декларацияның негізгі бөлімдерін
қабылдайды, бұл топ басқа ғалымдар әлеміне антропологияның
қандай саласында жұмыс
істеуге болатынын, қайсында
болмайтыны, қандай ғылыми жаңалық ашуларды жасауға
болатынын, қандайды болмайтынын түсіндіреді. Міне осы
құжаттың бірнеше пункттері:
01 пункгі. Бір нэсілділіктің мызғымастыгын бекітеді.
05 пункті. Адамдардың өзгергіштігінің тіпті ғылыми жіктелуі
қауіпті деп саналады.
09 пункті. Нәсілдердің араласуының теріс салдарының
сұрақгарымен аиналысуға тыиым салады.
12 пункті. Мэдени ерекшеліктерді мұрагерлік ерекшеліктерге
жатқызуға тыйым салады.
13 пункті. Осы немесе басқа халықтың айрықша психологиялық
қабілеттерін мұрагерлікке жэне т.б. жатқызуға тыйым салады.
Берілген пункттерге кереғар көзқарастарды жариялау
нәсілшілдікті үгіттеу деп саналады, демек қылмыстық кодекс
баптарына түсуі мүмкін. Антропологиялық зерттеулердің
идеологиялық шектеу эрекеттеріне қарамастан, бір нәсілдіктің
нағыз үлгісі —моноцентризм —дәлелді түрде таратылды. Әр түрлі
нәсілдер тек бір түрді ғана емес, сонымен қатар сапиентацияның
жалпы бір ортапығы болып табылады деп санайтын моноцентризм
жақтаушыларының қарбалас сағатында, өзінің жұмыстарын 1938
ж ы лы . жариялаған, бүгінгі күнде осы көптектіліктің заманауи
гылыми тұжырымдамасының негізін қалаушысы ретінде танылған,
белгілі американдық ғалым Ванденрайхтың есімін атаудың өзі
жеткілікгі. Ванденрайх нәсілдердің қалыптасуының төрт аймағын
көрсеткен: Оңтүстік-Шығыс Азия (австролоидтар), Онтүстік
Африка (капоидтар мен негроидтар), Шығыс Азия (монголоидтар),
Бергі Азия (европоидтар).
Қазіргі уақытга көптектілікті жақгаушылардың ізбасар
галымдарының көптеген ғылыми жұмыстары белгілі. Антрополог
А. Том сапиенизацияның үш негізгі ошағын көрсеткен.
Американдық антрополог К. Кун нәсіпдік айырмашылыктарды
зерттеумен және жіктеумен айналыса отырып, Ф. Смит секілді,
жергілікті неандерталдықгардан Homo sapiens еркін пайда
болуымен байланысты сапиенизацияның бес орталығын ажыратты,
96
Солтүстік Африка, Орта Африканың оңтүстік аймақгарында, Батыс
Азия, Шығыс Азия, Европа. Көрсстілген аймақгағы Ресей ғалымдар
арасындағы пікір—
таласты толығырақ қарап шыққан жөн. Көптеген
жылдар бойы Совет үкіметі кезінде бір нәсілдік тұжырымдамасын
профессор Я. Я. Рогинский қорғады.
Рогинскийдің дэлелдері 3О-жылдардьщ басында Табун, Схул,
Кафзех үңгірлерінде қазған Рене Невилмен жэне Дороти Террод
атты археологтармен жасалган, Палестинадағы табылган заттарға
негізделген. Рогинский Схул және Кафзех үңгірлерінің
неандерталдықтарын қазіргі барлық нәсілдердің арғы тектері деп
санады. Бірнеше бас сүйектерден негроидтық және европеоидтық
белгілерді таба отырып, алынған мәліметгерді өзінің тарихына
келтіріп, Схул үңгірінен табылған IX бас сүйектен монголоидтық
белгілерді де тапты. Бірақ полицентризмді жақтаушы ресейлік
В. П. Алексеев пен А. А. Зубовтың кейіннен болған сөз
сөйлеулерінде берілген теорияның толығымен қауқарсыз екендігін
дәлелді. В. П. Алексеев Схул ЕХ бас сүйегінің жаман сакталганы
соншалық, оның түрі бойынша пайымдаулар даулы, ақыр аягында,
мәнсіз екенін накты дәлелдермен дәлелдеді.
20-жылдары Пекин астынан табылган күрек тәрізді кескіні бар
синантроп қалдыктары,
В. П. Алексеевтың ойынша,
моноцентризмге қарсы негізгі аргумент болып табылады. Бүгінгі
күнде осы пікірмен барлық гылым әлемі келісті. Уақыт өте келе
ресейлік антропологияда сапиентацияның екі алғашқы ошактарын
көрсететін «дицентризм» гипотезасы басым бола бастады. шығыс
және батыс.
Антропологтардың бірлескен күш салулары, тіпті антропология
бойынша заманауи ресейлік кітаптардың авторларының өздері
полицентризм гипотезасының ең кең таралған жэне заманауи
әлемде басым екенін мақұлдауға әкелді. Антропогенездің заманауи
симиалді теориясының негізін қалаушы Чарльз Дарвин, қазіргі
нэсілдері алуан түрлі түрлер ретінде қарастыра опгырып, берілген
полигенетикалық гипотезаны былай дэлелдеді.
Біріншіден, үлкен нәсілдер бір-бірінен бірталай ерекшеленеді,
мысалы, міяіп құрылымы, барлық дене мүшелерінің ара-қатынасы,
өкпенің сыйымдылығы, бас сүйектің пішіні мен мөлшері, ми
қатпарлары жэне т.б. бойынша.
97
Екіншіден, нэсілдердің жерсіндіруге, алуан түрлі ауруларга
бейімдіпік қабілеттері, эр түрлі ақыл-ой қабілеттері, мінез-құлқы
мен сезімталдық деңгейі болады.
Үшіншіден, адамдардың әрбір түрі өздерінде бірнеше мыңдаган
жылдар бойы айқын белгіперін сақтап қалған жэне қазіргі негрлер
4000 жыл бұрын Африкада өмір сүрген негрлерге тепе-тең; ал егер
ұзақ уақыт бойы барлық биологиялық пішіндері бір-бірінен
айқындалган түрде қалғанын дәлелдесе, онда осының өзі осы
үлгіперді эр түрлі деп мақұлдау пайдасына маңызды айғақ болар
еді. Сол уақытга, Солтүстік Европа мен Бразилияда көптеген
қьфылып қалған сүтқоректілермен бірге табылган адам бас
сүйектері осы аймақта тұратын басым түсетін жергілікті халықтың
типіне тиесілі.
Төртіншіден,
барлық
адам
нэсілдері
жер
бетінде
сүтқоректілердің талассыз еркін түрлері мен тұқымдары мекен
ететін зоологиялық облыстарда таралған. Дарвиннің ойынша, бұл
факт, Австралиялық, Монголоидтық жэне Негритяндық нэсілдерде
ерекше көрінеді.
Бесіншіден, зерттеліп отьфған үлгілер эр түрлі топтан шықты
ма, элде олай емес пе деген сұрақтардың шешімін табуда, әрбір
ғалым оларда өмір сүріп жатқан паразиттердің түрлік
айырмашылығына аса мэн береді. Ч. Дарвин өзінің жэне доктор А.
Мерлидің зерттеулеріне желеурете отырып, адам нәсілдері апуан
түрде болатын паразиттерден зардап шегеді деп жариялады.
Аптыншыдан, Ч. Дарвин мулаттардың көп мөлшерінің
уақытынан бұрын қырылатынын дэлелдеуші алуан түрлі дәйектерді
келтіреді. «Жануарлар сияқты, өсімдік будандары да уақытынан
бүрын қьфылуға үшырайды», - деп ол қорытындылайды.
Жетіншіден, бөлектенген жэне эр түрлі нәсілдердің алгашқы
жақындасулары ауру туғызады. Бұл басқа түрлердің сипатына тэн.
Соңында Ч. Дарвин былай қорытындылайды, кез келген табиғат
зерттеушісі оның дәлелдерін ескере отырып, барлық адам
нәсілдерін жеке түр ретінде сенімділікпен қарастыра алады.
Үлы галым үшін нәсілді жоғарғы және төменгі деп бөлу
қалыпты жагдай болды. Ол нәсілдер арасындағы зияткерлік
айьфмашылықты
бір
нәсілдің
адамдарының
арасындагы
айьфмашылыққа қараганда анагұрлым көп деп санады. Бүгінгі
98
күнде, нәсілдік ғылым туралы айтсақ, біз антропогенез мэселесшде
осы шүбэсіз беделді адамның қорьггындыларын ескеруіміз қажет.
Қазіргі уақытга, антропогенездің симиалдығының саяси үстем
нұсқасының қорғаушыларының ойынша, саналы адамның пайда
болуы келесідей көріністе болған: шамамен 25-30 млн. жыл бұрын
(олигоценада) озықгықгың жалпы тармағын бөлу болған, яғни
бұрынғы кездің маймылдары мен гоминидгер. Екінші тармақіъі
табиғи іріктеу жэне мутация жолымен жетілдіру нәтижесінде, біздің
заманымызга дейін шамамен 500-100 мың жыл бұрын (эр түрлі
гипотезалар бойьпппа) біздің тікелей арғы тегіміз болып табылатын
«саналы адам» қальпггасты. Палеоантропологиялык табьшған заттар
алғашқы гоминидтерден Homo sapiens-ке дейінгі тізбекті келесідей
буындармен байланыстырған: Дриопитек (30 млн.жыл бұрын),
Рамапитек (14 млн. жыл бұрын), Австролопитек (7 млн. жыл
бұрын), Homo habiles (1,5-2 млн. жыл бұрын), Homo erectuc жэне
Homo sapiens (200 мың жыл бұрын). Гоминид эволоциясының екі
мүмкін болатын нүсқасы. Барлық түрлерде олардың тік жүру
қабілеттерінің, қол буындарының дамуы және қозғалу дағдысы мен
қарым-қатынас жасау қабілетіне байланысты бас миының көлемінің
ұ л ғаю ы н д а,
біртіндеп қалыптасу үрдісі байқапады. Хомо
хабилистен ауысып, планетамызда сапиенстың қоныстану ұзактыгы
2-ден 0,04 млн. жылға дейін болды.
Бұл аралық жеке гылыми нұсқалар үшін де, антропогенездың
барлық симиалды теориясы үшін де анагұрлым қызыкты, даулы
жэне проблемалы болжам болып табылады. Мәселенің бәрі мынада,
habilis-тін. миының көлемі бар болганы 660-645 см ғана құрады,
жэне өтпелі үлгісіз бүл теорияны түсіндіру мүмкін емес. Хабилис
пен сапиенс арасындагы болжамды буынды архонтроп пен
палеонтроп құрады.
Архонтроп - Homo erectus таксонына жатады, бұл Шығыс
Африканың тропикальщ аймағынан белгілі едәуір көне өкілдері.
Миының орташа көлемі 1029,2 см3 қүрайды (орта есеппен
кл асс и калы қ
және
азиаттық
эректустер
үшін).
Erectus
краниологиялык көрсеткіштері: сопақ басты, бүгілген (үстіңгі жағы
төменгіден алға шыгып тұрады), бассүйегі төмен, маңдайы
көлбеулі, қатты желке бедері байқалады, мұрын сүйектері тайпақ,
тістері ірі, бойы 160—170 см.
99
Палеоантроп — Homo neanderthalensis таксонына жатады, бұл
Европадан табылған, сол жерде қоныстанған ең ерте өкілдері.
Миының көлемі 1500—1600 см3. Ол сопақ басты, мұрынды, маңдайы
жайпақ, бүгілуі жоқ, бас сүйегі биік, артқы бөлігі ұзынша келген
(шиньон пішініңде), бет бөлігі биік, көлемді және сопақтау, орташа
бойы 180 см.
Бір нәсілдікті жақтаушылар, палеоантроптар эректус пен
сапиенс арасындагы арапық буын деп есептейді. Біріншіден, көзге
түсетші
— бұл
негроидтық
нәсілдің
эректуспен
жэне
палеоантроптың европоидтық нэсілмен үлкен антропологиялық
ұқсастықтары. Бүгілуі, мидың ортаща көлемі, мұрын сүйектерінің
тегістігі, жазық маңдай негроидтарға тән сипаттық жиынтықты
құрайды. Мүрындылық, сопақ бастылық, бас миының үлкен көлемі,
қигаш маңдайлы, биік бас сүйек, прогнатизмнің мүлдем болмауы
өзінде тек европоидтық нэсілдің классикалық өкілінің образын
тудырады.
Профессор Ранке Энгисс, Неандерталь, Шов және Кроманьон
үңпрлерінен және басқа да европалық мазарлардан алынган
неандертальдықтардың бас сүйегін қарастырды. Бас сүйектің
пішініндегі, оның көлеміндегі, бет сүйектерінің құрылымы мен
басқа да ерекшеліктеріндегі белгілі бір заңдылықты айқындай
отырып, профессор аталган мәліметтер негізінде мынадай
қорытынды түйді, іс жүзінде осы нәсіл өкілдерінің барлыгының
миының көлемі Европаның қазіргі мекендеушілерінің ми көлемінен
едэуір артық. Ми көлемдерінің салыстырмалы көрсеткіштері:
делювиальді
адамның
және
қазіргі
еуропалық.
Қазіргі
еуропалықтың
миының
орташа
көлемі
1300-1400
см3,
кроманьонның үңгірді мекендеушілері 1590-1640 см3, Ломь-Море
рінен табылған бас сүйек 1606 см3, Солютре түрағынан 1613
г, Германияның солтүстік
3
Неандерталдықтың бас сүйегінің орташа көлемі 1620 сг
неандерталдықтың миының көлемі еуропапықтың аналогты
көрсеткішінен 200—300 см3 жогары. Егер берілген көрсеткіштерді
негроидтық нэсілдің көрсеткішімен салыстырсақ, онда мұндагы
айырмашылық 350—450 см қүрайды. Берілгендердің жиынтыгы
негроидтық нэсілдің европоидтық пен неандерталдыққа қараганда
эректусқа анагүрлым жақын екенін көрсетеді. Ал бас сүйектер
100
қаралайым салыстыру үлгісі кез келген антропологтың
нәсілдердің шыгу тегі туралы күмәнін сейштеді. Және де бұл
қорытындылар Кроманьонца, Ориньякта, Эгниссте жэне Солютрде
табылған орта және жоғарғы плейстоцен мерзіміне жататын бас
сүйектерінің қаңқаларының барлық түрлерін қарастыра отырып,
беделді галымдардың көптеген жұмыстарын нығайтады. Профессор
И. Ранке оларды үш негізгі топқа бөлген: долихоцефаликалық,
брахицефал икалы қ және мезоцефаликалық. Оның ойынша, олардың
бәріне орта плейстоценде қазіргі европалыктардың бәріне бірдей
краниологиялық сипат тән. Бұдан мынадай қорытынды шыгарылды,
европа халқы негізгі ангропологиялық белгілері бойынша
толығымен қазіргі халыққа барабар. Демек, неандерталдық
европалық нәсілдің өкілі болды. Бәрі жеткілікті түрде қарапайым
түсіндіріледі. XX ғасырдың басында Вирхов Неандертальда
табылган қаңқа бала шағында мешел ауруымен ауырған қарт адамга
тиесілі болғанын дәлелдеген, бұл осы жеке түлғаның барлық сүйек
жүйесіндегі ауру өзгерістерімен мақұлданған. Бас сүйегінің артқы
жартысының енсіздігі ертеректе жебе тәрізді жіктің жетілуіне
негізделеді, бас сүйегінің жіктері мүлде тегістелген. Сол жақ білек
буьгаы зақымданған, буын бетіндегі білектің жойылғаны соншалық,
соның салдарынан едәуір келтелік пайда болған. Иықтың толықтай
иілуі мүмкін болмады. Бүл Неандерталдан табылған қарт адамның
барлық сырт келбеті қазіргі танда барлық европа жерінде кездесетін
әдеттегі патологияны білдіреді. Сонымен
қатар Вирхов
неандерталдық бас сүйекті тек Энгисстен, Шовтан, Кроманьоннан
және басқа да жерлерде табылған бас сүйектермен ғана қарастыруға
болады деп есептеді. Көптеген заманауи зерттеушілер, ешқандай
бастапқы мәліметсіз, Неандертальдан табылған қаңқаны сол
уақытқа тән типтік пішін деп аныктады.
Англияда дарвинизмді жақтаушылардың ең бастыларының бірі
профессор Гексли, делювиальді адамның (неандертальдыктың) бас
сүйегі толығымен философқа тиесілі болуы мүмкін екенін айтты.
Петербургтік анатом Ландцет, өзінің аяқталған монографиясында,
энгистік бас сүйек, оның барлық бөлшектерінің кешенді дамуының
негізінде өте жақсы дамыған бас сүйектердің қатарына жатқызылуы
керектігін дәлелдеді. Ол оны тіпті классикалық афиналық
заманындағы гректің әдемі бас сүйегімен салыстьфды және бұл бас
п іш ін ін
101
сүйектер жалпы алганда да, жекелей апгандай да бір-біріне ұқсас
екенін дәлелдеді. Француздық антропогиялық мектеп XX ғасырдың
бірінші жартысында-ақ сол уақытта Европада табылган
делювиальді адамдардың барлық зерттелген қаңқаларының
негізінде барлық түрлерді негізгі үш нәсілге бөледі: Канштадтық
(Энгисстен жэне Неандертальдан табылған бас сүйектер жатады),
Форфоздық жэне Гринельдік. Сол уақытта Европада ең кең
таралғаны Канштадтық нәсіл —долихоцефапикалық болды.
Барлық үш түрі де айқын көрінетін европоидтық белгілермен
ерекшеленді. Соңдай-ақ, неандерталдық бас сүйектердің барлық
түрлері қазір де Солтүстік жэне Орта Европа халықтары үшін де
типпк болып табылатыны қабылданған. Профессор И. Ранке өзінің
«Человек» атты жүмысының қорытындысында былай жазған:
«Европаның делювиальді бас сүйектерінің басым бөлігі қазіргі
мәдениетті халықтардың бас сүйектерімен бақталаса алады: өзінің
сыйымдылығымен, пішіні мен бөлшектері, үйымдастырылуымен,
олар арийлік нэсілдің ең жақсы бас сүйектерінің қатарына ене
апады».
Бергі
Азияның
Схул
үңгірінен
табылган
неандертальдықтардың бірінде негроидтық белгінің болуын былай
түсіндіруге болады. Негроидтық және европоидтық нәсілдердің
бұрынгыдай, қазіргі уақытта да, будандастыруға қабілеттері бар,
егер жүздеген мың жылдар бойы жер шарында бірде-бір будан
табылмаса, онда бұл огаш болар еді. Бүл жаңалық Дороти Теродтікі
жэне ережені дәлелдейтін ерекшелік болып табылады. Бүл табылган
заттың жалғыз екендігі жөніндегі дэйек, нәсілдер арасындагы
араласу сол уақьпта өте сирек құбылыс екенін көрсетеді, жэне
бүган қосымша дэлел ретінде жақын орналасқан, Кафзех үңгірін
келтіруге болады: онда табылган неандергалдықгардың қаңқалары
Схул үңгірінен табылган неандерталдыктардьщ мерзімімен тұспатүс келеді, бірақ, В. П. Алексеев атап айтқандай, оларда
европоидтық белгілер бар. Ақикатында, тіпті толық идеологиялық
бақылау кезінде де мүндай мүмкін болмаган. Бұл жагдайда бар
антропология толыгымен қорлануга айналатын еді. Сол кезде
ғылыми жүмыстардың басылып шыққан саны соншалық, оларды
алып тастау мүмкін болмады. Бейнеленген табылган заттары бар
мүражайлар мен қоймапарды жабу огаш болар еді. Сондықтан бұл
дәлелдерді қалай болса да түсіндіру талап етілді. Жэне де,
102
моногеистер, еріксіз, палеоантроптар архаистік сапиенстер, ал
неандергалдықтар онын бір тобының бірі болуы мүмкін деп деген
пікірмен келіседі. Яғни, сапиенстердің бір бөлігі тікелей
эректустардан тараган. Антропогенездің заманауи симиапьді
теориясы негроидтар мен монголоидтардың маймылдардың бүйір
арғы тегінен тарайтыны туралы теорияның дұрыстыгын толыгымен
және шүбәсіз дэлелдейді. Бас сүйегінің құрылымындагы, ми
көлеміндегі, негроидтың барлық маймылдарга тән аяқ балтырының
бүлшық еттерінің шалалыгындагы таң қаларлық ұқсастық, ал ең
бастысы эректустың өтпеяі үлгісінің болуы бұл нәсілдердің осыдан
пайда болу тәртібін дәлелдейді.
Митохондриалды ДНҚ гендерінің талдау мэліметтері және
баска да сиреологиялық зерттеулер де негроид нэсілінің
маймылдың бүйір аргы тегінен тарайтынын күмәнсіз дэлелдейді.
Профессор Гексли негроидтардың, макакалардын жэне ақ
адамдардың миын салыстырып, ақ адамның миына Караганда
негроид пен макаканың миындагы жіктердің даму үлгісі мен
қүрылымында үлкен ұқсастық тапты жэне көп жагдайда бірдей.
Неандерталдықтың бас сүйегін қарастыра отырып, профессор
Вирхов былай жазды: «Қандай жагдай болса да, Неандертальдан
табылған бұл бас сүйекте маймылмен ешқандайда үқеастық жоқ деп
кесіп айтуга болады». Сонымен, бізде келесідей көрініс бар: 200—
300 жыл бүрын Шығыс және Экваторлы Африкада 30 млн. жыл
бойы жүрген күрделі эволюциялық үдеріс жолымен негроидтық
нәсіл пайда болды. Біршама уақыттан кейін ол Оңтүстік Европада,
Бергі Азияда және Солтүстік Африкада, неандертапдық түрінде
танылған, анагүрлым дамыган ақ нәсіл түрінде кездесті. Жануардан
тараган қара нәсілмен салыстырганда, неандертапдықтар сол кездің
өзінде аяқталган адами пішінде болды. Американцы к профессор
Дж. Кларк жазғанда, ақ нәсілділердің аргы тегі жолындагының
бәрін жайпап жоқ қыла отырып, алга карай жылжыган, солтүстіктен
оңтүстікке 60 мың жыл бүрын олар Солтүстік Африкада да,
онтүстіктің шеткі аймактарында да (родезийлік адам атауының
салдарынан неандерталдыктардың қалдықтары табылган жерден)
үстемдік етгі. Енді монголоидтық нәсілді қарастырайық. Жогарыда
айтылгандай, бұл нэсілдің негізгі аргы тегі, қазіргі монголоидтар
сияқты күрек тәрізді кескіні бар синатроп болып табылады.
103
Монголоидтардың шыгу жайлы сұрақтардың көптеген жұмбағы
бар. Нэсілдің, қазіргі Қытай аймагыңда жэне одан шамапы
солтүстііасе қарай өмір сүрген, алғашқы арғы тектерінің бет
элпеттері өзгеше болған, бүл оларды қазіргі Азия түргындарынан
ажыратады, жэне қазіргі қытайл ықтарга қараганда көбінесе
Америкалық үндістерге ұқсатады.
Бүгінгі күнде басымдылық көрсетіп келе жатқан ресейлік
антропологиялық теория бойынша монголоидтық, американдық
нэсілдер бірлестіршген Амеро-Азиаттық өзекке біріктірілген.
Синантроп түқымынан тараған палеоантроптар Азияда пайда
болып, солтүстікке қарай бет алған жэне Берингов бүғазы арқылы
Америка қүрлығына қоныстанған, содан соң жергілікті
ландшафттың әсерінен екі бір-біріне үқсас нэсілдер өздерінің
морфологиялық белгілерімен алмаса бастаған. Азияда тұратын
нэсіл жалпақ бетп және қысық көзді болды, ал американдық нэсіл
сопақ бетті және мүрынды болды. Солтүстік Американың үндістері
мен қытайлықтарды салыстыра отырып, бірден тіпті оқымаган
адамның өзінде берілген теорияның дүрыстыгында күмән
туындайды.
Біріншіден, не себепті бас сүйектің пішіні қатты өзгерді,
европеоидгық нэсілдің Бергі Азияға, Солтүстік және Оңтүстік
Америкаға
көшіп-қонзғанына
қарамастан,
кранологиялық
көрсеткіштерін өзгертпегені мәлім.
Екіншіден, Солтүстік американдық үндістерде европалықтар
сияқты бірінші қан тобы басым, бүл монголоидтық нәсіл үшін
типтік болып табылмайды. Монголоидтарда, бізге мәлім болғандай,
В қан тобының гені басым. Американдық үндістер толығымен бүл
геннен айырылған. Егер монголоидтар мен американдық үндістер
бір нэсілге жатады деп жорамалдасақ та, нәсілдер неге оңтүстік пен
батысқа емес, ал үнемі географиялық белдеуді үнемі ауыстыруға,
жаңа климатты жағдайға бейімделуге, соған орай шаруашылықты
жүргізу үлгісін ауыстыруға мэжбүр болатын солтүстікке бет
алғанын тусіну қиын болады.
Бұл теория археологиялық түрғыдан теріске шығарылады,
себебі адам Америкадан б.д.д. 25-40 мың жыл бүрын пайда болған,
ал Аляскада табылган заттардың мерзімі ең аз дегенде б.д.д. 20 мың
жьш (айтпақшы, бүл дәлелді осы теорияны жақтаушы В. П.
104
Алексеев те мақулдады). Тіпті егер Америкаға қоныстану Азиядан
шыққан болса, онда осы аймақга миллиондаган жылдар бойы
қалыптасқан протоморфты түр сонда қалуы керек еді, ал бөтен
климатгық зонаға келген халықтың біраз бөлігі өзгеріп, соган
бейімделуі керек. Бәрі керісінше болды. Американдық үндістер
тол ығымен Азия палеоантропының типін сақтап қалды, ал Азияның
қазіргі халқы оны толығымен өзгертгі. Енді мына мәселенің
шешімін табу керек, Америкадан Азияға болжамды қоныстануы.
Бірақ, ол толыгымен симиалді теориямен жоққа шыгарылды, себебі
Америкада гоминидтің сэйкес келетін типі болмады. Бірак, соған
қарамастан, американдық нэсіл Азияда болды, және оның іздері осы
материкгің оңтүстік бөлігінде де, солтүстік бөліктерінде де
табылган. Сонымен қатар, американдық үндістердің мәдениеті тас
дәуірінде қалай болса, қола дәуірінде де монголоидтық нэсілдің
ғана емес, сондай-ақ европеоидтық нэсілдің мәдениетімен тығыз
байланыста болды. Чусова өзенінің сагасындағы Конецгорск
кыстагындагы қазбапар анағұрлым типтік мысал бола алады (1934—
1936 ж.ж.). Қола дәуірінің басына жататын қлассикалық европалық
мәдениет, сенек-ирокез тайпасы, Америкада гана пайдаланылган
тұрактарды қолданды. Оның ұзындыгы 4 метр, ені 4-тен 6 метрге
дейін. Біршама уақыттаН кейін сол аймақта тағы да сондай
қүрылыстар катары табылды. Доктор А. В. Збурева қола дэуірінің
басындагы құрылыс мәліметтері тұрақтардың ең көне жергілікті
пішіндерін қайталағанын анықтаган. Осыған ұқсас мәселе Европада
да көрініс тапты. Хомо сапиенстың анағұрлым көне қазбаларын
оның солтүстік аймактарында тапты, ал егер неандертальдықтардың
тарапу динамикаеын бақыласақ, онда оның қозгалысының негізгі
багыты солтүстіктен оңгүстікке қарай бет алганы көрінеді. Сол
уақытта Европаның көп бөлігі, нақты орталық және солтүстік
облыстарында, мұзбен жамылғаны дэлелденген.
Бүпнгі күнде, планетаның палеомагнитті, океанологиялық және
геологиялық зерттеулерінің арқасында, жер бетіндегі судың деңгейі
казіргі ге Караганда шамамен 1000 метр төмен болғаны белгілі.
Географиялык жэне палеомагниттік полюс тынық мұхиттың
орталық бөлігіне жылжыган. Солтүстік Европаның бір бөлігі
жогаргы плейстоценде мұзбен жамылған, өте үлкен мұздық
Солтүстік Американы жауып тұрды. Мұз қалқандардың жанында
105
бірнеше жүздеген километрлерден кейін дэнді-шөпті далаларға
айналған тундралы далалар орналасты. Европаның солтүстік
жагаларының кескінінің сұлбасы мүлде басқаша, Беринг бұғазы
жэне Карское теңіздері болмады, олардьің орныңда Жаңа Жермен
екіге бөлінген тегіс жазық болды. Осы аймақтан Шпицберг тауына
дейін бірнеше жерден ірі көлдермен үзілетін құрлык созылып
жатты. Бүл жердегі климат жұмсақ болды, бүган осы өңірден
галымдармен табылган үлпілдек өсімдіктер қалдықтары мен
мамонттардың өте үлкен жатқан жерлері дэлел бола апады. Бүл
европеоидтық және американдық нэсілдер шыққан сол орталық, сол
жер. Осы аймақган, Азиядан, Америкадан бір уақытта көшуі
нэсілдердің қоныстануында ертеде пайда болтан проблемалардың
болганын білдіреді. Синантроптың американдық нәсілге ешқандай
қатысы жоқ, сонда да erectus сияқты негроидтық нэсілдің
жануардан таралганындай монголоидгар үшін өтпелі формасы
болып табылады. Европоидтық және американдық нэсілдің осындай
жануар пішіндестерімен байланыс 70-30 мың жыл бүрын-ақ болған.
Бірақ, б.д.д. 10 мьщ жылга қарай Оңтүстік Европа, Азия жэне
Америка аймагына халықтың жеткілікті түрде көп көлемі
лақтырылған, бүл, біріншіден, негроидтар мен монголоидтарды
өздері мекендеуге дагдыланган Солтүстік Европа жэне Орта Азия
аймағынан ығыстыруға,
ал екіншіден жабайы халықгы
мәдениеттендіруге, Солтүстік Африка мен Орта Азияда орын алған
араласуға әкеп соқтырды. Көптеген солтүстік африкалық
халықтардың қазіргі уақытқа дейін европоидтық бет әлпеті, және
тек Солтүстік Европада ғана басым болатын қан тобы бар. Орта
Азияда шың мәнінде амеро-азиаттық өзекке жатқызуга болатын
өтпелі түрлер пайда болды. Бірақ егер бұл болжам дүрыс болса,
онда европеоидтық және солтүстік американдық үндістерде үқсас
антропологиялық сипаттар болуы қажет. Шыңында да, бүл
нәсілдердегі кранологиялық көрсеткіштер мен қан тобының
сипаттамалары толыгымен сәйкес келеді, ал басқа көрсеткіштердегі
шамалы айырмашылыктар бір нәсілдің бүл екі тармагының үлкен
географиялық байланыссыздыгымен, сонымен қатар, климаттың
жергілікті ерекшеліктерімен туындауы мүмкін. Кез келген
краниологиялық талдау күмән тудырмайды. Солтүстік американдық
үндістер өздерінің нәсілдік сипаттары бойынша монголоидтарга
106
қарағанда европоидтарга жақын болады. Жэне феногипі бойынша
да, генотипі бойынша да мүлдем эр түрлі болып келетін
монголоидтардың Солтүстік Америка ұндістерімен байланысы
қызық болып көрінеді. Сонымен, екі негізгі нәсілдік сала бар: евроамерикандық және негроидты-монголоидтық. Бірінші топтың пайда
болуын әлі анықгау керек, ап екіші топтың шығу тегі белгілі:
негроидты жэне монголоидты нэсілдер б.д.д 230 мың жыл бұрын
Homo erectus-TGH тараған. Егер негроидтар үшін Homo erectus
өтпелі үлгісі болса, онда монголоидгар үшін синантроп болды.
Алайда, ақылын тестілеудің ақыргы жэне жаңа көрсеткіштерінің ми
көлемін ескерсек, онда жануардан тараган бұл екі нэсіл алуан түр
болып табылады. Егер монголоидты жэне негроидты нәсілдің пайда
болуына қатысты ешқандай сұрақгар бол маеа, онда европеоидты
жэне американдық нэсілдер Евразияда жетілген жэне аяқталган
пішінде кездеседі. Олардың пайда болуының жұмбағын
палёоантропологтарга біз жогарыда сипаттап өткен аймактан
іздеген жөн. Бұл ел туралы естел іктерді үнді-европейпік
халықтардың барлыгынан табамыз. Оны Гиперборей, Арктогей,
Ариан-Вайджа, Эранвежа, Туле, Ариана деп атады. Барлық үндіевропейлік қасиетті көздер, бұл ел солтүстікте орналасқан деп
айқындады. Жэне де Үндістанда, Жақын Шығыста, Европада,
Солтүстік Африкада қазіргі өркениеттің негізін қалаган
көшпелілерді алгашқы ағыны да солтүстіктен келген. Сондықтан
европоидтық халықтың бесігі, отаны бұрыннан бері белгілі және
океанология, палеоантропология мэліметтерімен қалай сәйкес
келсе, арийлік қасиетті жазбалардың мэтіндерімен де толыгымен
сәйкес келеді: Авеста, Ригведа, Яджурведа, Самоведа. Ақ
нәсілділердің көлемді қоныс аударуының себебі плейстоцен мен
голоцен шегінде болтан климаттагы элемдік өзгерістер болып
табылады. Жердің геомагнитті полюсінің жылжуы жэне әлемдік
жылыну, Гипербореяның көп бөлігін топан судың басуына және
гүлденіп келе жатқан елдің қатты сапқындауына әкеп соқтырды.
Тірі қалу үшін арийлер оңтүстікке қарай жылжуга, қоныстануга
жарамды жерлерді багындыруға жэне игеруге мэжбүр болды.
Палеоантропологтардың мәліметгері бойынша, Солтүспк
Европа аймагында орта плейстоцен уақытына тұспа-тұс келетін
тасты ұшы бар алгашқы найзалар табылды. Әлемде бұл қарудын
107
ертеде табылғаны белгісіз. Сондықган шамамен осы мезгілде қазіргі
палеоантропологияда
неаеңдерталдықтардың
мэдениетімен
байланысты Гиперборея кеңістігі археологиялық түрде жазылды.
Жоғарғы плейстоценде археологтар европейлік халықтардан жерлеу
салттарының іздерін көре бастады. Мазарлар табылды, бүл кезде
- неандерталдықтар белгілі бір үлгіде жатқызылған, ал жерлеулер
жанында дөңгелеп орналастырьшган тастар табылды. Осы және
басқа да көптеген ашулар ғалымдарды нақты бір шешімге экелді —
бірінші европейліктерде бүл кезде сиқыр, діңдер (соның ішінде ең
белгілісі - аю діні), салт-дәстүрлер, құқықтық нормалар дами
бастаған, өздерінің айрықша мәдениеті болған. Әлемнің әрбір
аймагында сүйектерінде бұрын зақымданған
іздері бас
палеоантроптың каңқалары табылған. Профессор Вирхов пен В. П.
Алексеев, эр түрлі уақытта жэне бір-бірінен тәуелсіз, осы
мэліметтер негізінде мынадай қорытынды жасады, аталған
неандерталдықтар осындай жарақаттармен жеке өмір сүре алмаған
және барлық тайпа үшін масыл болған, бірақ қартайған жасқа дейін
өмір сүрген. Вирхов сипаттаған қарт («Неандерталдан табылған
шал») неандерталдықтың сынық іздері бар қалдықтары, сондай-ақ
В. П. Алексеев тапқан қалдықтар сол кездің өзінде этикалық
нормалардың
болганын
талассыз
дәлелдейді.
Мұндай
палеолитикалық қазбалар негроидық нэсілде де, монголоидгық
нәсілде де аитылган мезгілде болмаған. Неандерталд ықтар
континентті игерумен және мәдени кеңістікті кеңейтумен ғана
негроидтық жэне монголоидтық нәсілдерге тасты өндеудің
(Мустье) анағұрлым жетілген мәдениетін, отты пайдалану
мәдениетін, соғыс жұмысының негізін, найзаны, жебені (жебе
Африкада б.д.д. VI мың ғасырда пайда болды, Орта жэне Солтүстік
Европада ол б.д.д. IX мың гасырда белгілі болған), негізгі моральдіэтикалық ұғымдарды, діндердің дамуын, өздерінің этикалық
нормаларын табыстайды. Мыңжылдық бойы ощүстікге көшпеліжаулаушылар жаңа агындары бег алды. Неандерталдықтар
өздерімен бірге жетілген өнер-табыстарды экеледі. Солтүстіктен
келген Мустьелік мәдениет Африкаға б.д.д. XII гасьфда келген
европейлік «Атер» мәдениетіне ауысады және біртіндеп
микролитикапық мэдениетке көшеді. Неандерталдыкгар өздерімен
бірге қолға үйретілген европейлік және бергі азиялық жануарларды
108
әкеледі: ірі мүйізді қара мал, ешкі, қой жэне т.с.с. Қара нәсілдірде
бірде-бір жергілікгі африкалық жануарды қолға үйрете алмады.
Африкалық континенттегі барлық үй жануарлары не ақ
нәсілділермен келген, не болмаса олар келгеннен кейін қолға
үйретілген. Европеоидтар Солтүстік жэне Шығыс Африкада көне
Мысырлық мемлекетті қүрганнан кейін ақ халықтар жер
шаруашылығын белсенді дамыта бастады, ал негроидтардың
алғашқы египетгік династиялар пайда болғанға дейін бұл туралы
ешқандай түсініктері болмаган. Американдық палеоантроптардың
барлық күш салуларына қарамастан, осы уақытқа дейін
негроидтарда ешқандай да жермен айналысу мәдениетінің ізі
байқалмаган. Әр түрлі нәсілдердің бірлесе өмір сүруінде белгілі бір
қарым-қатынастар қалыптасты. Нәсілдердің әрқайсысы б.д. 5 мың
жыл өздеріне толығымен тиесілі және түрақталған орындарын
алды. Бұл өрбу Көне Мысырда едәуір айқын байқалады. Академик
И. В. Рак оны былай сипаттайды: «Жогарғы нэсіл — бұл
мысырлықтар (европеоидтар). Тек олар ғана нағыз адамдар. Екінші
нәсіл —бүл ливиялықгар (европеоидтердің қосындысы), үшіншісі —
сарылар, азиаттар. Ең төменгі нэсіл — нубийцы (жегілетін
жануарлардың бірі болып саналатын негроидтар). Мысырлықтар
өздерін барлық халықтан жогары санапы». И. В. Рактың ойынша,
үстемдік жайлы оқу мысырлықтардың (ақ нәсіл) кезінде барлық
нәсілдерге, ең алдымен, олардың айналасындагы халыққа толық
мәдени үстемдігіне негізделген. Бірақ, мүнда фенотип те маңызды
рөл атқарганын болжауға болады, себебі ол жогаргы нәсілді жеңіл
айыруга мүмкіндік берді: көне мысырлықтар сопақ басты,
сымбатты болган, бет әлпетінің нәзіктігімен жэне үйлесімділігімен,
алға қарай шыгыңқы жагымен ерекшеленген. Нәсілдік топтастыру
үнділік, бергі азиялық және американдық көне мәдениеттерде
көрінеді. Үндістанда касталық бөлу қатгы өзгерген түрде болса да,
қазіргі күнге дейін сақталып калган елде, барлық коғам төрт варнага
бөлінген: брахмандар, кшатрийлер жэне вайшья, оларга арийлер
кірді. Негрондты-семиттік халықтың тірі қалган біраз бөлігі,
қүлдарға айналды, біздің аргы тектеріміздің мәдениеті мен тілін
қабылдап, төртінші ең төменгі шудра варнасы қүрады. Нәсілдік
будандасу ең ауыр қылмыстардың бірі болып саналды, жэне Ману
заңына сэйкес шудралар үшін өлім жазасымен аяқталуы мүмкін еді.
109
Есесіне басқа бұратана қоспалары жоқ ішкі солтүстік иеліктердің
шегінде құлдық мүлде болмады.
Бірлескен континенттен шыққан және көп уақыт бойы бірге
өмір сүрген барлық солтүстік халықгар, белгілері бірдей мәдениет
пен өркениетгі әкелуге тиіс. Жэне барлық континенттерде, олардың
географиялық алшақтығына қарамастан, жоғарыда айтылған
мәдениетке тэн жалпыға бірдей белгілер байқалуы керек.
Шыңында, амеро-европеоидтық нәсілдермен негізі қаланған барлық
көне өркениеттерде көп жагдайда күншуақгы магнетизмді басатын
күн діңі байқалады. Мысырда бұл Ра құдайының діңі, Үндістанда —
Вивесванның, Америкада - Виракочидің. Бұл діңнің үстемдік еткен
уақытыңда, ал ол солтүстік нәсілдің таралу ареалына толығымен
сәйкес келеді. Ғалымдар барлық жерден свастикапық нақыштың эр
түрлі суреттерінен көреді. Арийлік мемлекеттің барлық аймағында,
Америкада, Мысырда, Тибегте жэне т.б. өте үлкен мегалитикалық
ғимараттар бар, олардың пішіндері ұқсас болып келеді. Солтүстік
нэсілдермен негізі қалаған барлық мемлекеттердегі пирамидалар
жарық жақтары бойынша бірдей бағдарланған, пішіні мен өлшемі
бойынша ұқсас. Осы мемлекеттердің барлығында жалпыга бірдей
күнтізбелік жүйе, сагптар, нышандар, абыздық кастаның киімкешегінде нақты бір ерекшелік болған; көлемді тас қақпағы бар
мегалитикалық тас табыттар; шайырды, дәкені, мақталы
толтырмаларды пайдапана отырып мумияға айиалдыру; өнделмеген
кірпішті даиындау технологиясы; оарлық жерде суару жүиесі, су
қүбыры және қалада канализация қарастырылган; тоқыма білдегінің
бір типі; бірдей тас атқыштар; үқсас музыкалық аспаптар; шамамен
бірдей қүрамды кола; ұқсас керамика; мысық түқымдас теңбілшені,
леопардгы қадірлеу; қүс немесе мысық басты адамды бейнелеу;
кеме бортын түтас қалқан қатарымен қоршау және т.б. болған.
Жоғарыда қысқаша мазмүндалған солтүстік полярлы теориядан
басқа ешқандай да гипотеза, осы мәдениетгің барлығындағы
осынша мөлшердегі жалпыға бірдей белгілерін түсіндіре алмайды.
Қорыта келе, эрбір түрге жататын адам нәсілдерін екі салаға
біріктіруге
болады:
евро-американдық
жэне
негроидтымонголоидтық. Ақырғысында әр түрлі сапиентация орталығы
болған. Негроидтар үшін өтпелі үлгі erectus, монголоидтар үшін
синантроп болып табылады. Палеоантологтардың европеоидты
110
және американдық нәсілдеріне тиесілі ең ерте табылған заттары
жетілген түрде және қазіргі ұрпақтарына қарағанда бас миының
жақсы дамуымен ерекшеленеді. Заманауи ғылым бұл нэсілдердің
пайда болуының өтпелі түрлерін таба алмады, сондықган оларга
симиэльді теорияны қолдану проблемалы болып табылады.
Негроидты-монголоидтық нэсіл үшін пайда болуының ең ықгимал
орталығы Экваториалды Африка болып табылады. Амероевропеоидты нэсіл үшін —Солтүстік Евразия жэне оның 1000 м.
тереқдікте жатқан қазіргі жағалау аймақтары. Біз Гиперборея деп
атаитын солтүстік құрльгқ, орта палеолиттің өзінде-ақ элемнің эр
түрлі бұрышында миссионерлік қызметін жүзеге асырды. Бірақ
палеолитп ң соңы голоценнің басына қарай, үлкен зілзаладан кейін
жэне көне мемлекегтің көп бөлігінің қырылуынан кейін, солтүстік
нэсілдің тірі қалған екілдері барлық элемде қоныстануға мэжбүр
болды. Неандерталдықтардың мәдениетімен тығыз байланысты
палёоантропологиялық қазбалар осы өркениеттің қалдықтары
болып табылады. Барлық құрлықгы қармай отырып жэне оларда
абыздар, батырлар, шаруалар жэне төртінші кастаға бөлінетін
бірдей мемлекетгік жүйені (Мысыр, Үндістан, Америка) орнату.
Ақырғысына европеоидтық та, басқа да нэсілдер енді, бұл олардағы
табиги мәліметтер шегінде негроидтық-монголоидгық нэсілдердің
даМуына мүмкіндік туғызды. Европеоидтар әлемге барлық құрлықта
күншуақпен белгіленетін, мысырлық, кельттік, үнділік жэне
американдық пирамидалар сияқты архитектуралық ескерткіштерде
бейнеленген бірыңғай күн діңін, жалпыға бірдей күнтізбе, жазу
өнерін жэне бізге теріміздің түсіне қарамастан адам деп аталуга
мүмкіндік беретін үлы мэдениетті сыйлады.
103 Шағын нәсілдер және олардың географиялық қоныстануы
Әрбір үлкен нэсіл шағын нэсілдерге, немесе антропологиялық
типтерге бөлінеді. Европеоидты нәсілдің ішінде атлантгыбалтықтық, беломор-балтықтық, орталық европейлік, балкандыкавказдық және үнді-жерорта теңіздік шагын нэсілдерін ажыратады.
Бүгінде европеоидтер барлық елді мекен құрлықтарында
қоныстанған, бірақ ұлы географиялық ашылулардың басы болып
саналатын 15 гасырдың ортасына дейін олардың негізгі ареалына
ill
Европа, Солтүстік Африка, Бергі жэне Орта Азия мен Үндістан
енді. Қазіргі Европада барлық шағын нэсілдер кездеседі, бірақ
сандық жагынан орта европейлік нүсқасы басым болады
(австралиялықтарда, немістерде, чехтарда, словактарда, поляктарда,
орыстарда, украиналықтарда жиі кездеседі); жалпы алғанда оның
• халқы өте аралас, әсіресе қалалық жерлерде, бұл Жердің басқа
аймақтардың мигранттардың ағылу, көшіп-қону және будандасу
салдарынан болады. Монголоидты нәсілдің ішінде әдетте қиыр
шығыстық, оңтүстік азиаттық, арктикалық жэне американдық
шағын нэсшдерді ажыратады, эрі ақыргысы кейде жеке үлкен нәсіл
ретінде қарастырылады. Монголоидтар барлық климатты
географиялық аймақтарға қоныстанған (Солтүстік, Орта, Шығыс
және Оңтүстік-Шығыс Азия, Тьшық мұхиттың аралдары,
Мадагаскар, Солтүстік жэне Оңтүстік Америка). Қазіргі Азия үшін
антропологиялық типтердің үлкен алуантүрлілігі тэн, бірақ санына
қарай әр түрлі монголоидтық және европеоидтық топтар басым.
Монголоидтар арасында ең кең таралгандары қиыр шығыстық
(қытайлықтар, жапондықтар, корейліктер) жэне оңтүстік азиаттық
(малайлықтар,
явалықтар,
зондықтар)
шағьга
нәсілдері,
европеоидтер арасында - үнді-жерорта теңіздіктер. Америкада эр
түрлі европоидтық антропологиялық типтермен жэне барлық үлкен
үш нәсіл өкілдерінің топтарымен салыстырганда байыргы
тұрғы ндарының (үндістер) саны аз. Әлем халықтарының
антропологиялық қүрамының сызбасы (үлкен нэсілдердің арасында
бөлінетін шағын нэсілдер бір-бірінен соншалықты маңызды
белгілермен ерекшеленбейді). Экваториалды немесе негроавтралоидты нэсіл қүрамына африкалық негроидтардың (негрлік,
немесе негроидтық, бушмендік және негриллдік) үш шағын
нәсілдері жэне сонша мүхиттық австролоидгар (австралиялық,
немесе кейбір жіктеулерде үлкен нэсіл ретінде бөлінетін
австралоидтық нәсіл, сондай-ақ меланезийлік және веддоидты)
кіреді. Экваториалды нәсілдің ареалы түтас емес: ол Африканың,
Австралияның, Меланезияның, Жаңа Гвинеяның көп бөлігін, аздап
Индонезияның бөлігін алып жатыр. Африкада сандық жагынан
негрлік шағын нәсіл басым, қүрлықтың солтүстік жэне оңтүстік
бөлігінде европеоидтық хапықтың салыстырмалы салмагы едәуір.
Австралияда байыргы түрғындары Европадан жэне Үндістаннан
112
келген мигранттар қатынасы бойынша шамалы бөлігін гана
қүрайды, сондай-ақ қиыр шығыс нәсілдерінің өкілдері
(жапондықтар, қытайлықтар) де көп кездеседі. Индонезияда
оңтүстік азиаттық нәсіл басымырақ.
Жоғарыда
аталғандарды ң
қатарында
жеке
өңірдің
халықтарының ұзақ уақыт араласуының нәтижесінде пайда болған
нәсілдерде бар, мысалы, европеоидтер мен монголоидтардың
белгілерін үйлестіретін лапаноидты және оралдық нәсілдер, немесе
экватор иалды жэне европео идты қ, монголоидтық нәсілдердің
аралығындағы эфиопты нәсіл.
10.4 Адам нәсілдерінің пайда болуы
Адам нәсілі кейін ғана пайда болған. Молекулярлы биология
мәліметтеріне негізделген сызбалардың біріне сәйкес негроидты
және еврпеоидты-монголоидты деп екі үлкен нәсілдік салаға бөлу
100 мың жыл бұрын болған, ал еврпеоидтар мен монголоидтардың
дифференциациясы жуыктап алғанда 45—60 мың жыл бұрын болған.
Үлкен нәсілдер көбінесе табиги және элеуметпк-экономикалық
жағдайдың әсерінен, кейінгі палеолитте жэне мезолитте, түп
негізінде неолит дәуірінен бастап жетілген саналы адамның
түрішілік
дифференциациясы
барысында
қалыптасқан.
Европеоидты тип неолитте табылган, алайда оның жеке белгілері
кейінгі, тіпті орта палеолитте байқалады. Неолитке дейінгі дәуірде
Шығыс Азияда монголоидтардың болғаны жөнінде нақты анық
дәлелдер жоқ, алайда Солтүстік Азияда олар мүмкін кейінгі
палеолитте өмір сүрген. Америкада үндістердің арғы атапары
монголоидтар болмаган. Сонымен қатар, Австралия да нәсілдік
қатынаста «бейтарап» болып саналатын неоантроптармен
қоныстандырылган. Адам нәсілінің пайда болуының негізгі екі
гипотезасы бар, олар полицентризм жэне моноцентризм.
Полицентризм теориясына сәйкес адамның қазіргі нәсілдері әр
аудан материктегі бірнеше филетикалық сызықтардың ұзақ мерзімді
параплельді
эволюциясының
нәтижесінде
пайда
болган:
европеоидты Европада, негроидты Африкада, монголоидты Орта
жэне Шыгыс Азияда, австралоидты Австрапияда. Апайда егер
нәсілді кешендердің эволюциясы әр алуан құрлықта паралледьді
113
жүрсе де, ол толығымен тәуелсіз бола алмады, себебі көне нәсілдер
өздерінің ареалдарының шегінде будандастырылып, генетикалық
ақпараттарымен апмасуы қажет. Облыстар қатарында эр түрлі үлкен
нәсілдердің белгілерінің будандасуымен сипатталатын аралық
шағын
нэсілдер қалыптасты. Демек, европеоидты
жэне
монголоидты нәсілдер арасында арапық орында оңгүстік сібірлік
және оралдық шағын нәсілдер, европеоидты және негроидтылар
арасында эфиоітгық жэне т.б. нэсілдер алды. Моноцентризм
ұстанымымен қазіргі адам нэсілдері кеш қалыптасты, 25-30 мың
жыл бұрын, неантроптарды олардың пайда болған аумақтарынан
қоныс аудару барысында қалыптасқан. Мұндай да неантроптарды
өктемдік жүргізу кезінде палеоантроптардың (интрогрессивті
түраралық
гибридизация
үрдісі
ретінде)
ығыстырылған
популяциясымен будандастыру (шекгеулі болса да) мүмкіндігі
рұқсат
етіледі,
бүл
неантроптардың
соңгы
генофонды
популяциясын енгізумен жасалады. Бұл дэл солай нәсілдік
дифференциацияға жэне нэсілдің пайда болу орталықтарында
кейбір фенотиптік белгілердің (монголоидтардың күрек тәрізді
кескіндеріне ұқсас) тұрақты болуына мүмкіндік тугызады. Моно
жэне полицентризм арасында филетикалық сызықгардың таралуын
жіберуші ымыралы түжырымдамалар бар, бүл антропогенездің эр
алуан деңгейінде (сатысында) эр түрлі үлкен нэсілдерге апарады:
мысалы, бір-біріне өте жақын негроидтар мен бір-біріне едәуір
жақын европеоидтардың. Адамның үлкен нәсілдері, бір-бірінен
экономикалық
даму
деңгейі,
мәдениеті,
тілі
бойынша
ерекшеленетін халықгы қармайтын кең аймақты алып жатыр.
«Нәсіп» мен «этнос» (халық, үлт, үлттық) ұғымдарының накты
сэйкестіктері жоқ. Сондай-ақ бір немесе бірнеше жақын этностарга
сэйкес келетін антропологиялық типтердің (шағын, ал кей жагдайда
үлкен нәсілдер) мысалдары да бар, мысалы, лапаноидты нәсілдер
мен саамдар. Жиі, алайда, теріс байқалатыны: бір антроплогиялық
тип көптеген этностардың арасында кең таралган, мысалы,
Американың байыргы түргындарында немесе Солтүстік Европа
халықтарында. Негізінен барлық ірі халықтар антропологиялық
түрғыдан біртекті емес. Сондай-ақ нәсілдер мен тіл топтары
арасында да сәйкестіктер жоқ, соңгысы нэсілдерге қараганда кейін
пайда болды. Сонымен, түркі тілдес халықтарының арасында
114
европеоидтардың
өкілдеріде
(эзірбайжандыкгар),
монголоидгардың өкілдері де (якутгар) кездеседі. «Нәсіл» термині
тілдік жанұяларга қолданбайды, мысалы, «славяндық нәсіл» туралы
емес, славян тілінде сөйлейтін туыстас хапыктардың тобы туралы
айту керек.
10.5 Нәсілдер мен этностар
Көптеген нэсілдік белгілердің бейімділік мэні бар. Мысалы,
экваториалды нәсілде терісінің қара реңденуі ультракүлгін
сэулелердің күйдіруе әсерінен қорғайды, ал дененің созылған
пропорциясы дене бетінің оның көлеміне қатынасьш ұлғайтады
және
осының
арқасында
ыстық
климат
жағдайында
термореттегіштікті жеңілдетеді. Алайда нэсілдік белгілер адамның
өмір сүруі үшін айқындаушы болып табылмайды, сондықтан олар
кандай да бір биологиялык және зияткерлік басымдылыққа немесе,
керісінше, осы немесе басқа нәсілдің толыққандығына дэлел бола
апмайды. Барлық нәсілдер эволюциялық дамудың бір деңгейінде
жэне бірдей түрлік ерекшеліктермен сипатталады. Сондықтан 19
ғасырдың ортасынан бері қозғалып келетін физикалық және
психикалық қатынаста адам нәсілдерінің түрлілігі жайлы
тұжырымдама ғылыми түрде дәрменсіз. Нэсілшілдіктің айқын
элеуметтік түптамыры бар және ол эрқашан жерді зорлықпен
жаулап алуды жэне байыргы халыкты кемсітушілікті ақтау ретінде
қолданылады. Нэсілшілдер, эдетте, әр түрлі хапықтың жетістікгері
арасындагы айырмашылық толығымен олардың мәдениетінің
тарихымен, сыртқы факторларга, олардың тарихи ауыспапы
рөлдеріне тәуелді түсіндірілетін ақикатты жоққа шығарады. Бүгінгі
күнде Солтүстік Европа халқы мен өткеннің ұлы өркениеті
заманындагы Месопотомиядагы, Мысырдағы, Инда аңгарындагы
мэдени даму деңгейін сапыстырудың өз жеткіл ікті.
115
11 АНТРОПОСОЦИОГЕНЕЗДЩ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ
11.1 Адамның жэне қогамныц пайда болуы
Антропогенез — басқа
гоминндтерден,
адам
тәрізді
маймылдардан жэне үрықты сүтқоректілерден ажыратып саналы
адамның пайда болуына себеп болган биологиялық эволюцияның
бір бөлігі, адамның физикалық типінің қалыптасуының, оның еңбек
қызметінің, сөйлеу мэнерінің дамуының тарихи-эволюциялық
үрдісі. Антропогенезді зерттеумен көптеген гылымдар айналысады,
оның
ішінде
антропология,
палеоантропология,
генетика,
лингвистика. Эволюциялық мәтінде «адам» термині қазір өмір сүріп
жатқан адамдарға гана қатысты емес, сондай-ақ Homo тегінің
қырылып кеткен түрлерінің өкілдеріне де қатысты. Одан баска,
антропогенездің зерттеулері басқа да гоминидтерге, мысалы,
австралопитектерге де таратылады. Homo тегі австралопитектерден
немесе соған ұқсас гоминидтерден шамамен 2 млн. жыл бұрын
Африкада бөлінді. Адамдардың бірнеше түрі гана болды, олардың
көбі қырылып қалды. Оларга эректустар мен неандерталдықтар
жатады. Антропогенездің адамды басқа гоминидтерден бөліп алган
жэне оны жануарлар әлемінен айырып апган маңызды сатысы,
еңбек құрапдарын дайындау, отынды игеру жэне тілдің пайда
болуы болып табылады. H.habilis-тен бастап, адамдар анагұрлым
епті дайындалган тас бұйымдарын пайдаланган болатын. Соңгы 50
мың жылда технология мен мәдениет алдьщгы дәуірге Караганда
тезірек өзгереді.
Адам өзін басқа жануарлардан әлдеқашан ажырата білген.
Қогамдық сана өскен сайын ол өзінің басқа жануарлардан
ажырататын белгілерін өзгертіп отырган. Ол өзінің басқа
жануарлардан айырмашылыгын бэрінде қарастырмады: тік
жүрісінде де, екі аяктығында да, екі қолды болуында да және т.б.,
Маркс пен Энгельсқа дейін адамды баска жануарлардан
ажырататын белгілері діні, санасы, адамгершілігі, сөз сөйпеу мәнері
болатын. Марксизмнің негізін қалаушылардың өлімінен кейін
отаңдық қогамтанушы галымдардың күш салуларымен, адамның
басқа жануарлардан түп айырмашылыгын Маркс пен Энгельс
олардың еңбекке қабілеттілігінен қарастырганы белгілі болды.
116
Осыдан отандық қоғамтанушы ғалымдардың мынадай пікір шықгы:
«антропоидтардың эволюциясын жануарлар элемінің шегіне
бағытгаған күш — еңбек болып табылады». Бұл қорытындыны,
Маркс пен Энгельстіц, мысалы «Немецкая идеология» жэне «Роль
труда в процессе превращения обезьяны в человека» сияқгы
алгашқы қолжазбаларына сүйене отырып отандық қоғамтанушы
галымдар жасады. Маркс пен Энгельстің көзі тірі кезінде не
«Немецкая идеология», не «Роль труда в процессе превращения
обезьяны в человека» басып шыгарылмаған. Отандық қоғамтанушы
ғалымдарга қараганда Маркс пен Энгельс өздерінің осы
шыгармаларында кемшілікті жэне ақауларды көрген, сондықтан
оларды баспага шығаруға «дайын» болмаған. Маркс өзінің «К
критике политической экономии» ецбегіндегі кіріспесінде 1846 ж.
«Немецкая идеология» жарыққа шықпағаны жөнінде 1859 ж. еске
түсіріп, ризашылықпен мынаны атап өтті: «Біз қолжазбаны
тышқандардың таласты сынына сондай ыждаһаттылықпен
пайдалануга бердік, біздің басты мақсатымыз —істі өзіміз айқындау
болатын, оган қол жеткіздік». Маркс, өзі де Энгельс те «Немецкая
идеология» басып шыгарылмаганына ешқандай да өкінбейтінін
тура айтты, керісінше: олар бұл жагдайга разы. Огандық
қогамтанушы галымдар нақ осыны түсіне алар емес. Энгельстің
«Роль труда в процессе превращения обезьяны в человека» еңбегі
де осындай халде болды. Энгельс өзінің осы жұмысына бірнеше рет
кайта орапды, бұл факт оның атауын екі рет өзгерткенін дәлелдейді,
бірақ бір басылымға алдын ала келіссөз болганына қарамастан
басып шыгаруға бел бумады.
Қазіргі уақытта гылыми әдебиетте еңбек, сана жэне тіл
адамның рулық белгілері болып саналады. Бұл жайт адам мен
қоғамның пайда болу тарихын ғылыми тұргыдан түсінуге зардабын
тигізеді, археология, антропология жэне антропо-социогенезбен
байланысты басқа да гылымдардың мәліметтерін гылыми тұрғыдан
ұгыну кезінде шешіпмейтін қарама-қайшылыққа экеледі. Ғылыми
әдебиетте тік жүретін адам, епті адам, алгашқы адам, саналы адам
бар. Тагы гейдельберггі адам бар. Бұлардың қайсысы нагыз адам
екені нақтыланбаган. Сондай-ақ, «адам» ұгымының да, оның тарих
алаңында пайда болган уақытының анықгамасында да айқындық
жоқ. «Жоғарғы оқу орындарына арналган философия пәнініц
117
р
кітаптарында айтылғандай, басынан бастап, адам дегеніміз
қоғамның тірі ағзасы, және адамга тән физикалық сипаттагы
айырмашылықтардың айтарлықтай ^
бастысы олардың еңбеюсе оилауға және
қатынасқа
қабілеттілігі маңызды. Нақ осы қасиеттері адам
сипатына жатады. Тайпалар, халықгар, ұлттар, түгас аймақгар
өздерінің мінездері, еңбек қызметінің құралдары мен әдістері,
еңбегі және онымен байланысты еңбек құралдары, сана, тіл. каоымқатынасы бойынша бір-бірінен қалай ерекшеленбесе де, адам
қауымдастығы бар жердщ бәрінде болады». Бірақ, егер ойлау және
сөйлеу қабілетіне қатысты 2-2,5 млн. жыл бүрын өмір сүрген епті
іі де потеоритизациялау болса,
еіу
қатысты айтуға тұрарлық ештеңе
тұрақтарының орнында табылган, оған тиесілі сңбек қүралдары
(Танзаниядағы Олдувай тауынъщ өзінен-ақ 6 мыңнан астам
іаоылды; оның еңоек қызметімен аиналысқандығын дәлелдейді.
Тарих алаңында адамнан кейін адамның пайда болуы отандық
қоғамтанушы ғалымдардың, ең алдымен философтардың тарихын
өзгертті. Еңбекті мақсатгы қызмет ретінде қазіргідей ұгыну тек
адамга ғана тән, қогамдық ғылымда парадокстық жайт орын алды:
құралдары еңбек субъектісі
болған уақытган
ін. Сондықтан да еңбек құралдарын еңбектен
жэне адамнан тыс дайындау мүмкіндігіне философтардың
дәрменсіз нұсқауы қолданылады. «Введение в философию»
)ларының айтуы бойынша, қарапайым құралдарды
өндіру
лн. жыл бұрын, сөйлеу мен ойлау қабілеті пайда
басталған деген дәлел бар. Ол көптеген уақыт бойы
<окануар кеипінде» дамыған, яғни
тобырында
қоғамына ұқсамаитындары бар». Археологтар, антропологтар жэне
басқа да галымдар екі аяқты локомицияга, тіс жүйесінің
морфологиясындағы адами ерекшеліктерге нұсқаған уақытта қазба
приматтардың ми жэне бас сүйек құрылымындагы адам
ң көбі адамзат тарихын көнелетті, философтар а
әмбебап сипаттарының көпжақты жүйесін жасады және
Марксизмнің непзін қалаушьшардың шимай қолжазбаларындагы
пікірлерге сәйкес жүйені құраушы ядросын анықтады. Қазба
приматтардың еңбек қызметі ресейлік қоғамтанушы ғапымдар үшін
118
кедергі тас болды. Бүгінгі күнде бұл да антропогенездің еңбек
теориясын күйреуден сақтамайды. Галопогоссты тоқылдақ
құнақтың, теңіз кэмшатының, құзгын сары шымшықтың,
қүндыздың, адам тэрізді маймылдардың және басқа да
жануарлардың тіршілік әрекетін зерттеу нэтижелері, тозған
сұрақтың орнына - «Қазба приматтар еңбек етті ме?», күн тэртібіне
еріксіз жаңа сұрақ қояды: «Жануарлар еңбек етеді ме?». Еңбек
адамның туған болмысы сияқты тігісгің бэрін ыдыратады. Бұған
жауап
ретінде
қоғамтанушы
ғалымдардың,
философтар
«принциптерден» өз еріктерімен бас тартпай, өздері жасаған
антропогенездің еңбек теориясымен мундирдің абыройын қорғауды
жалгастырып келеді. «Введение в философию» еңбегінің авторлары
айтқандай, адамзаттың өткен және қазіргі тарихына қатысты
«еңбек, адам өмірінің мәңгі табиғи шаргы, және сондықган ол оның
барлық қоғам үлгілеріне жалпыға бірдей». Оны теріске шығару
мүмкін емес. Философ Андреевтің айтуы бойынша, «Бірақ, егер
еңбектің өзі антропогенез үрдісінде пайда болтан болса, адам жайлы
еңбектің өнімі ретінде қандай магынада айтуға болады?» - деген
сұрақ қояды. Кейін, күрделі өзгерістер адамда еңбекке
қабілеттілігін тудырды деп болжамдаган Г. Н. Матюшинді, және
басқа да қоғамтанушы галымдар қатарын антропогенездің еңбек
теориясының негізгі сызыгынан шегіндірген үшін, олардьщ адам
болу үрдісіндегі еңбек рөлін кемсіткені үшін «ұрысып», жэне келесі
мәсілеге қынжылды: «Сонымен қатар еңбекті Homo sapiens
қалыптасқан уақьггынан бұрын болган феномен ретінде
қарастырудың қарама-қайшы тұжырымдамасы осы күнге дейін
жойылмаган». «Сонымен, адам еңбекке дейін бе немесе еңбек
адамға дейін бе?-деп сұрайды ол. Оган жауап: — таласты өткір
болған күннің өзінде де, бұл мәселенің қойылуы, ертеде пайда
болған ортағасьфлық схоластты еске түсіреді: тауық немесе
жұмыртқа. Еңбексіз адам болмайды, ал еңбек элеуметтік субъектсіз
болмайды. Адам мен еңбек өзінін зандылық сатыларынан өтіп
қалыптасатын біртүтас жүйені құрайды». Маркстың анықтамасы
мынадай: «Еңбек тұтынушы құнын жасаушы, пайдапы еңбек
сиякты басқа қоғамдық үлгіперден тәуелсіз адамның өмыр сүру
шарты бар, мэңгілік табиги қажеттілік бар: онсыз адам мен табиғат
арасындағы зат апмасу мүмкін болмас еді, ягни, адамзаттың өмір
119
сүруі мүмкін емес еді. Әрбір еңбек, бір жагынан, физиологиялық
тұрғыдан қарағанда адамның еңбек күшін шығындау, және өзінің
осындай бірдей, немесе абстрактілі адамдық қасиетімен еңбек тауар
күнын тудырады. Әрбір еңбек, басқа жагынан қарағанда, адамның
еңбек күшін айрықша мақсатты үлгіде шығындау, және өзінің
осындай нақты пайдалы еңбек қасиетімен ол түтынушы қүнын
тудырады. Еңбек дегеніміз ең алдымен адам мен табиғат арасында
болатын үдеріс, адам өзінің жеке қызметімен өзі мен табиғат
арасындагы зат алмасуды орталайтын, реттейтін жэне бақылайтын
үдеріс». Еңбектің маркстік анықгамасын жақынырақ қарастырсақ,
тіпті отандық қоғамтанушы галымдардың жетілдірілген түрінде де
адамның тіршіпік әрекеті толық көлемде көрінбейді, адам тіршілік
әрекетінің тек жеке жағдай ғана болып табылады. Миллиондаган
жэне балалар, қарттар, мүгедектер жән т.б. санағындағы
миллиондаган адамдар материалдық жэне рухани игіліктерін
жасамай, тауар қүнын қүрамай, түтынушы қүнан жасамай, өзі мен
табиғат арасындагы зат алмасу қызметімен орталамай, реттемей
және бақыламай өмір сүрген. Олар үшін қабылданған магынасында
еңбек олардың тіршілік әрекетінің мәңгі табиғи шарты болып
табылмайды. «Еңбекке қабілетсіз адам» анықтамасының болуының
өзі еңбекті адамның тіршілік етуінің мәңгі табиғи шарты түсінігіне
қарама-қайшы. Өзінің мәңгі тіршілік етуінің табиғи шартынан
айырылган адам өлі адам. Одан басқа, балалар, қарттар, мүгедектер
жэне т.б. санагындагы еңбекке қабілетсіз адамдар ғана еңбектің
жалпыга бірдей қабылданган анықтамасына сай келмейді емес,
сондай-ақ қоғамның «қаймагы» және «тастандылар» қатарындагы
еңбекке қабілетті адамдар да материалдық және рухани игіліктерін
жасамай, тауар қүнын қүрамай, түтынушы қүнын жасамай, өзі мен
табиғат арасындагы зат алмасу қызметімен орталамай, реттемей
жэне бақыламай өмір сүреді екен. Жалпылай Караганда, адам агзасы
еңбек анықтамасына сәйкес келмейтін өмірлік маңызды қызметтер
қатарын атқарады. Мысалы, адам ауаны жүтады жэне шыгарады,
үйықтайды, терлейді жэне Маркс пен отандық қогамтанушы
ғалымдар айтқандай еңбектен тысқары. Антропогенездің еңбек
теориясының ең жарқын жақтаушыларының өзі, «Абстрактілі түрде
айтсақ, адамның тіршілік етуінің барлық түрі басынан бастап
мэнді» деп дәлелдеуші «Введение в философию» еңбегінің авторы
120
сияқгылар,өздерінің тәжірибелік қызметінің зэр жэне несеп шығару
сиякты түрін өзі жасауға қабілетсіз екеніне сенімді. Маркс
«еңбектің өзін» шетке ысыра отырып, еңбектің ақырғы екі сәтіне
ерекше мэн береді. «Еңбектің өзін» Марке ешқайда және
ешқашанда накты қарастырған емес. Бұл оның ғылыми еңбегіндегі
бағытына жэне сипатына байланысты болды. Оның тығыз
айналысқан сұрақтарын, ол —тауар, ақша, құн, кластары жэне т.б. —
еңбек зат мен еңбек қүралдары жайлы терең білмей, анықгау жэне
түсіндіру мүмкін болмады, бірақ «еңбектің өзін» терең білмей-ақ
анықтау және түсіндіру мүмкін еді. Сондықтан қоғамтанушы
галымдардың түсінігінде еңбек қүралдарынсыз мүмкін емес, «еңбек
құралы» түсінігіне жүгіне отырып, адамның алғашқы еңбек
кұралдары оның табиғи дене мүшелері, сонымен қатар қолдары мен
тістері болып табылатынын анықтаймыз. Табиги дене мүшелері
адамда ғана емес, басқа жануарларда да бар, бүдан барлық
жануарлар еңбекке қабілетті деген қорытынды шығады. Жалпыға
бірдей магынасында еңбек дегеніміз мақсатты, саналы қызмет, ал
сана мен тіл, қабылданған мағынасында, бір-бірімен ажырамастай
байланысқан, осыдан еңбек те, сана да, тіл де адамдарға да, басқа
жануарлаға да тэн екені айқын көрінеді. «Еңбектің өзіне» қатысты
ол Жерде тіршіліктің пайда болуы үрдісінде тарихи қалыптасқан,
немесе қай жерде болмасын, тіршілік әлемінің өкілдерінің өмірлік
қажеттіліктерін
қанағаттандырудың ерекше
эдісі
ретінде
қалыптасты. Еңбек дегеніміз энергияны шығындау жэне пайдалану
үрдісі, тірі агза мен қалган табиғат арасындағы энергия алмасуының
жалпыга бірдей қажетгі шарты, тірі ағзаның өмірдің қандай да
болмасын үлгісіне тәуелсіз мәңгі табиғи тіршілік ету шарты. Еңбек
адамга дейін болған, адаммен бірге, жэне адамнан кейін де болады.
Демек, Маркс пен Энгельс ойлағандай, еңбек адамның өзін жасаған.
Бір жағынан адамның, екінші жагынан баска жануарлардың
арасындагы айырмашылыкты алып қарағанда, оның мәні, басқа
жануарлар керісінше, максималды түрде түйсікті, минималды түрде
саналы жасап жатқанда, адам өзінің тіршілік әрекетін максималды
түрде саналы жэне минималды түрді түйсікті жасайтынында жатыр.
Жануарлар өзінің тіршілік етуін максималды саналы (50 % астам)
жэне минималды түйсікті (50 % кем) жүзеге асырып жатқан жерінде
жэне кезінде, адам сол жерде жэне сол уақытта басталады. Өзінің
121
тіршілігін максималды саналы, минималды түйсікті жасаган
алгашқы жануар неандерталдық болды. Неандерталдықгы жануар
түріндегі адам қатарына жатқызуға қарсы негізгі айгақ
неандерталдықтың
ашушандығы.
Клиникалық
бақылаулар
негізінде, адамның маңдай бөлігінің зақымдануы жүйке жүйесінің
бүзылуына әкелетіні, соның салдарынан ол ашушаң жэне қүтырған
болады, cay адамдардың арасында өмір сүруге жарамсыз болып
қапатыны анықталды. Осыған орай, қазіргі адамның миымен
салыстырғанда, неандерталдықтың миының алдыңғы бөлігінің
дамымауы неандерталдықтың шамадан тыс агрессивтілігі, оның
адамзат өмірінде тіршілік етуге жарамсыздығының пайдасына
түсіндіріледі. Маңдай бөлігінің зақымдану салдарына қарсы ешкім
салғыласпайды. Адамның маңдай бөлігінің зақымдануы оның
жүйке жүйесінің күрделі бүзылуына әкелетіні әбден мүмкін.
Неандерталдықтың маңдай бөлігі зақымданбаган және ол өзінің
жүйке жүйесінің бұзылуымен қасірет шекпеді. Оның басының
барлық құраушы бөліктері біртүтас зат ретінде, жеке буындарының
арасыньің ажыруынсыз жұмыс істеді. Қазіргі адамның миынан
шамалы басқаша орналасса да, оның миы өзінің қызметін ол үшін
шекп
мүмкін
болатын
деңгейде
атқарды.
Екіншіден,
неандерталдықты ашушаңдық деңгейі бойынша эволюциялық
сатыда адамнан төмент тұрған жануарларға жатқызуга болмайды.
Оларда мұндай бестиалды мінез-құлық көрінбейді. Егер ұрыс-қағыс
болса да, өте сирек. Жан-жалдық оқиғалардың көбі бейбіт жолмен
шешіледі, өлімге апармақ түгіл тіпті қарапайым ұстасуға дейін де
жетпейді. Бұл табынмен жүретін жануарларға да, жапғыз өмір
сүретін жануарларға да тән. Эволюциялық сатыда адамнан томен
түрған жануарлардың жан-жағына салттық сипат басым. Оган қоса,
олар өздерінің түрлерінің өкілдеріне қарсы едәуір нәтижелі
қүралдарын қолдануға тырыспайды. Осылай, жеңілген қасқыр
жеңімпазға өлімге дайын күйге еніп, өзінің тамағын қояды, осымен
жанжал тоқтайды. Күркіреуік жыландар бірі-бірімен жанжалда
бірін-бірі жерге қысады делік, алайда өз мақсаттарына жету үшін
уларын пайдаланбайды. Қасқырдың немесе күркіреуік жыланның
орнында адам болса, ол көп жағдайда міндетті түрде тамағын
кеміріп немесе уды пайдаланар еді. Тек адам қогамында ғана
миллиондаған құрбандарға әкелетін топпен шайқас болады.
122
Неандерталдықта байқалған ашушаңдық адамға да ерекше тэн. Ол
жануарлар түрінің бірі болатын адамға ғана тэн сана ұрығының
пайда болуымен ажырамастай байланысқан. Адамзаттың бүгінгі
күнге дейінгі тарихы, неандертапдыктан бастап адамньщ
ашушаңдыгы кеміп емес, керісінше ұлгайып келе жатқанын
дәлелдейді. Ашушаңдық өрлеп келе жатқан сызығымен жүріп
отырьш адам өзі сияктыларды, яғни басқа адамды, оның түсі, көз
кескіні, нанымы басқа болғаны үшін жэне ерекшелейтін белгілері
бойынша жойды және жоюды жалғастырып келеді. Бізге, мына XX—
XXI ғ.ғ. адамдары неандерталдыққа шамадан тыс ашушаңдығын
жатқызу жараспады. Бүгінгі күннің биігінен қарағанда,
неаендерталдық тұрағынан жыртқыштығымен дәлелденген бірнеше
ондаған сынган бас сүйектердің табылуы, оны шамадан тыс
ашушандықта кінэлауга негіз болады. Неандерталдықтың
ашушандыгы
Екінші Дүниежүзілік соғыс жылдарындағы
фаігіисттердің ашушаңдығымен салыстырғанда ештеңе емес. Біз,
XX ғ. адамдары туралы ұрпактарымыз он мыңдаган жылдан кейін
неміс концпагерінің біреуінің аймағындағы тұрақтарды қаза
отырып, Освенцим пеші сияқты назар аударарлық нэрселерге қарай
отырып, біраз ғана жылдың ішінде шамамен 4 млн. адам, яғни,
күніне жуықтап алғанда 6 мың адам жойылған. Жерді қаза отырып
не айтары екен бізге элі мэлім емес. Өзінің тіршілік етуін
максималды саналы, минималды түйсікті алғашқы жүзеге асырған
жануар ретінде, адам түрінің алғашқы өкілі неандерталдық жайлы
айтқанда, оның тіршілігінде тумалас марқұмдарды жерлеудің
болғанын айтпай кетпеуге болмайды. Тумалас марқұмдарды жерлеу
салты осы неандерталдықтардан бастау алады. Адамнан басқа, өзге
жануарға бұл эрекет тэн емес. Тумалас марқұмдарды жерлеу
тэжірибесінің қалыптасуын неандерталдықгарда тазалық және
жагымсыз иіс түсінігінің пайда болуымен байланыстыру мүлде
дұрыс емес. Тумаластың шіруі денсаулыққа зиянды жэне иісі
жагымсыз
болғандыктан
жерлеу,
марқүмнан
жиіркенуді
сезінгендіктен жерлеуді білдіреді. Мүндай жагдайда марқүмның
зиратына тамақ өнімдерін, түрмыстык заттарды салмайды, ал
неандерталды қтарды н мазарларынан табылган гүлді тіптен
салмайды, мысалы Иранның солтүстігіндегі Шанадар үңгірінен.
Неандерталдықтар тумалас марқүмды одан жиіркендіктен емес,
123
өмірдің бағалау және адамгершілік сезімінен жерлеген. Өзінің
санасының өсуінің
арқасында
неандерталды қ тек
теріс
қылықтарымен ғана емес, сонымен қатар, оң қылықтарымен де
басқа жануарлардан жогары болды. Ол қаншалықты агрессивті
болса да, отбасына қамқоршы, адал дос, тілектес, сергек және
ықыласты болған. Тіітгі ең барып тұрған жексұрынның жэне ең
қорқынышты жендетгің өзінде жағымды сезімдері эволюциялық
сатыда адамнан төмен тұрған жануардың кез келген түрінің өкіпінің
жағымды сезімдерінен бір саты жогары түрганына ешкім
салгыласпас деп ойлаймыз. Демек, адам тарих алаңына
неандерталдықтың пайда болуымен шыгады. Бұл, қогамның да
тарих алаңына неандерталдықтар ұжымының шыгуынан басталады
дегенді білдірмеңді. Адам неандерталдық кейіпінде аспаннан түсе
салган жоқ, өзінің жануарлық тегінен шықгы, сол секілді қогам да
адамның жануарлық тегінің ұйымынан шыгады. Адам ғана емес,
сондай-ақ басқа жануарлар да өздерінің өндіру күштері мен
әлеуметтік қатынастарын тандау еркіндігі болмады. Адамдардың
да, жануарлардьщ да әрбір жаңа ұрпагы өмірге дайын өндіру
күшімен және әлеуметтік қатынасымен аяқ басады, бұл өздерінің
тумаластарының болашақ ұрпақтарының тіршіпік ету нэтижесі
болып табылады. Неандерталдықтың тарих алаңында пайда болуы
оның жануарлық тегінің өндіру күшінің сапалы жаңа, эволюциялық
сатыда адамнан төмен тұрган жануарларга тэн емес деңгейде
дамуына
негізделеді.
Сонымен
қатар,
неандерталдықгың
элеуметтік, және ең алдымен өңдірістік қатынастар өзімен бірге
«жануарлар элемінен» келген, белгілі кертартпалық күшімен
эволюциялық сатыда адамнан кейін түрган жануарларга тэн
деңгейде қалуды жалгастыра берді. Бүл жайт қогамтанушы
гапымдардың адам мен қогамның пайда болу үдерісінің
параплельдігі және қосбірліктігі жайлы түжырымдамаларына
қарама-қайшы. Тек неандерталдыкгың тіршілік ету үрдісінде гана,
эволюциялық сатыда адамнан кейін түрган жануарларга тән
мұрагерлікпен қалгган ескі элеуметтік және өндірістік қатынастар
адамга тэн әлеуметтік жэне өндірістік қатынастардың белгілерін
қабылдай бастады. Сөйтіп, неандерталдықпен келген мұрагерлікпен
қалган, элеуметтік жэне өндірістік қатынастардың өздерінің
өндірістік күштерінің даму сипатына жэне деңгейіне сэйкес
124
табыннан қоғамға көшу жайлы айтуға болады және айту керек.
11.2 Адамның пайда болуы туралы 17 ғасырдың және
19 гасырдыц бірінші жартысындағы жаратылыстану
Антропогенездің мәселелері XVIII ғасырда зергтеле бастады.
Бұл уақытқа дейін, адам мен табиғат, оларды Құдай қалай жаратса,
сондай болады жэне болып келеді деген түсінік үстем болды.
Алайда біртіндеп гылымда, мәдениетге, қоғам санасында даму,
эволюциялар,
оның
ішінде
адамга
қатысты
идеялары
тұжырымдалды. XVIII жэне XIX ғасырда. XVIII ғасырдың
ортасында К. Линней адамның шығу туралы ғылыми түсінікке
бастау берді. Өзінің «Система природы» (1735 ж.) еңбегінде ол
адамды өзінің жіктеуіндегі адам тәрізді маймылдар қатарына енпзе
отырьот, жануарлар әлеміне жатқызады. XVIII гасырда ғылыми
приматология да туады; осылайша, 1766 жылы Ж. Бюффонның
орангутанг жайлы гылыми жұмысы пайда болды. Голландық галым
анатомиямен айналысқан П. Кампер адам мен жануардың негізгі
мүшелерінің құрылымындагы терең үқсастыкгы көрсетті. XVIII—
XIX г.ғ. бірінші жартысында археологтар, палеонтологтар,
этнографтар антропогенез жайлы зерттеудің негізі болган көптеген
эмпирикалық материалдар жинады. Мүнда француз археологы
Буше де Перттің зерттеулері үлкен рөл атқарды. XIX г. 40—50 ж.ж.
ол тас құралдарды іздеді, оны мамонтпен жэне басқа жануарлармен
қатар өмір сүрген алгашқы адам пайдаланганын дәлелдеді. Бұл
жаңалықтар библиялық хронологияны жоққа шыгарды, қарқынды
кедергіге кезікті. Тек XIX г. 60 ж. Буше де Пертпң идеясын
гылымда мойындады. Алайда тіпті Ламарктың өзі адам мен жануар
эволюциясының идеясын логикалық соцына дейін жеткізуге және
адамның пайда болуындагы Құдайдың рөлін теріске шығаруга
(«Философия зоологии» еңбегінде ол адамның басқаша пайда
болуы, тек жануарлардан шыққаны жөнінде жазган) бел бумады.
Антропогенез жайлы гылымда Чарльз Дарвиннің идеялары
революциялық рөл ойнады. Ол былай жазган: «Табигат
құбылыстарына жабайы адам сияқты бір байланыссыз зат ретінде
қарайтын адам, бүдан былай адамды жасаудың жеке актісінің
жемісі деп ойлай алмайды». Неандерталдыісгың қаңқасы
125
табылғаннан кейін (1856 ж.) жэне XIX ғ. бірінші жартысында ұқсас
қазбалар тұтас қатары табылғаннан кейін ғылымда жаңа багыт
пайда болды, ол — палеоантропология. Бұл адам мен кейбір
маймылдардың анатомиялық ұқсастығы жайлы, сондай-ақ өткен
ғасырдағы адамның биологиялық эволюциясы туралы да сұрақтың
қойылуы үшін шынайы материал берді. Бұл сұрақ «Происхождение
видов» еңбегінде Чарльз Дарвинмен қойылган, алайда ол бұл
кітапта былай жазады: «Адам шыгуы мен оның тарихына жарық
түседі».
Дегенмен,
Дарвинизмнің
бұл
аспектісі
оның
замандастарына толыгымен айқын. Адам эволюциясы Томас
Хаксли мен Ричард Оуэннің арасындағы пікір-таластың негізгі
құрапы болды. Хаксли өзінің «О положении человека в природе»
деген еңбегінде адам мен маймыл арасындағы айырмашылық пен
ұқсастықты сипаттады (1863 ж.). Линнейдің уақытынан бері болған
ғалымдардың айтуы бойынша адамтэрізді маймылдар адамдардың
туысы деп есептеген, өйткені олар анатомиялық жагынан ұқсас.
XIX ғ. галымдардың болжауы бойынша, адамдарга жақын қазіргі
кезде тіршілік ететін маймылдардан, бұл шимпанзе болды жэне
африкалық маймылдар мен адам арасында ортақ атасы болганын
айтқан. Сондықтан қаңқа қалдыктарын Африкадан іздеген жөн.
Бірақ та осы адам мен маймьш арасындагы аралық байланысы ең
алғашқы қаңқа қалдыкдары Ява аралында Эжен Дюбуамен
табылған. Бұл питекантроп, ягни маймыл адам болды.
126
12 БИОЛОГИЯ ЖЭНЕ ҚОҒАМ
12.1 Еңбектің шыгуы
Адам жэне адам қогамы еңбек нэтижесінде пайда болды. Адам
мен қогам қалыптасу проблемасын шешуде еңбектің пайда болуы
мен дамуына көңіл аудармау мүмкін емес. Соңгы мэселені біз осы
жұмыста кеңінен қарастырдық. Еңбектің пайда болуы мен
дамуының басты сатылары (адам қотамының қапыптасуы
проблемасымен байланысты) және отан жалгасатын бір топ
басылымдар катары. Маймылдар, соның ішінде, адамта ұқсас
маймылдар жануарлар әлемінің жотары өкілі болып табылады.
Маймылдар, соның ішінде, адамга ұқсас маймылдардың жүйке
эрекеті дамудың соңты зерттеу барысы мен зерттеу әрекетінің —
жануардың ол үшін биологиялық маңызы болмайтын сыртқы дүние
затТарымен әр түрлі эрекеттерге ұмтылысы мен қабілетгілігін
үшінші сатысына жетті. Зерттеу әрекетінің жотары дамуының
заңды эрі қажетті нәтижесі адамта ұқсас маймылдарда (тек қана
адамга ұқсас маймылдарда емес) қажеттіліктердің объектісін иелену
үшін табити құралдарын пайдаланудың жеке, кездейсоқ актілерінің
пайда болуы. Көптеген осындай сипаттағы актілер маймылдардың
мінез-қүлыгын зертгеумен айналысатын зерттеушілердің еңбегінде
келтірілген. Адамта үқсас маймылдардың қажетгіліктердің
обьектісін иелену үшін табиги заттарды қолдану актісі осы
жатдайда біз адамдық емес, жануарлық, адамдылыққа дейінгі еңбек
актісі (мысалы, жемісті алу үшін таяқты пайдалануы) туралы.
«Еңбек процесінің қарапайым сэттеріне мыналар жатады: мақсатты
әрекет, еңбек, еңбек құралы және еңбек заты, - деп К. Маркс жазды.
Адамды бастапқыда азықпен, дайын тіршілік құралдарымен
қамтамасыз ететін жер (экономикалық түрғыдан оган су да жатады)
оның тарапынан ешқандай ықпалынсыз жалпыға бірдей адам
еңбегінің қүралы ретінде саналады. Олардың жермен тікелей
байланысынан еңбек арқылы бөлініп алынатын барлық заттар еңбек
құралдарының табитат берген жемісі. Еңбек қүралдары дегеніміз өзі
мен еңбек қүралының арасын қоятын, жэне ол үшін осы затқа эсер
ету үшін жол көрсетуші қызметін атқаратын зат немесе заттардың
жиынтығы. Ол затгардың механикалық, физикалық жэне химиялық
127
қасиеттерін өзінің билік қүралы ретінде пайдалануға мәжбүрлеу
мақсатына қолданады. Жұмысшы тікелей иеленетін заттар —еңбек
заты емес, еңбек қүралы болып табылады. Осылайша, табиғат
берген зат оның әрекетінің өз денесінің органдарына қосатын
органы болады. Маймылдың жемісті алу үшін қолданатын таяқты
пайдалану жагдайында, маймылдың қолындағы таяқ - өзі мен басқа
да табиғи объектілердің арасына қоятын және сол затқа эсер етуге
жол көрсетуші зат болып табылады. Табигат берген таяқ
маимылдың өз әрекеп денесінің органдарына қосатын органы
болады, бұл жағдайда соңгысының табиғи өлшемі ұзарады.
Маймылдың тікелей иелігіндегі зат оның дайын тіршілік қүралы
емес, ол бұл жағдайда тек еңбек құралы қызмётін атқарады. Еңбек
құралы арқылы маймылдың жермен тікелей байланысын үзетін
объект жеміс — ол еңбек заты. Ол тұрғыда екі еңбек сәті анық
көрінеді. Бұдан шыгатын қорытынды, бір табиги затты (еңбек
құралы) басқа затты (еңбек заты) меңгеру актісі еңбек болып
табылады. Осылай, егер адам еңбегі үдерісінде оның бастапқы
кезінде тек идеалды болған жағдай болса, ал жануар еңбегі үдерісі
соңында үдерісінде оньщ бастапқы кезінде нақты болтан жагдай
болады. Егер адам еңбегі актісі өндіріс актісі десек, онда жануар
еңбегі актісі дайын табиғат арқылы қол жеткізілген өнімдерді
иелену актісі. Егер адам еңбегін табигатгьщ саналы, мақсатты
өзгерісі десек, онда жануар өз механизмі бойынша қоршаған ортаға
рефлекторлық бейімделу. Жануар еңбегі өзінің табигаты бойынша
дайындалган емес, дайын еңбек қүралын жақсы көреді. Егер еңбек
жалпы алганда, дайын табиғат берген еңбек құралын пайдаланудан
басталса, адам еңбегі қүралды саналы түрде дайындаудан
(қарапайым дәрежеде болса да) басталады. Жануар еңбегі мен адам
еңбегі
арасындағы
ерекшелік,
біріншісі,
табнғи
еңбек
құралдарының көмегімен табиғи заттарды иелену эрекет механизмі
бойынша қоршаган ортага шартты-рефлекторлық бейімделу, ал
екіншісі — алдын-ала өндеуге жатқызылган еңбек қүралдарының
көмегімен табиғат заттарын өзгерту бойынша саналы түрдегі
әрекет, табигаттың, өндірістің мақсатты өзгерісі. Тек адам еңбегі
гана осы сөздің толық жэне дэл магынасына ие. Жануар еңбегіне
келсек, ол еңбек больш саналады және саналмайды, бүл еңбек бірақ
осы сөздің толық магынасындагы еңбек емес. Маймылдардың
128
жануарлық, рефлекторлық еңбегі туралы айтуға негіз жоқ. Оларда
бұл жануарлардың қоршаған ортаға бейімделуіне қандай-да бір
маңызы жоқ жануар еңбегінің кездейсок, жеке актілері ғана
кездеседі. Сөз жоқ, жануар еңбегінің кездейсок, жеке актілер
адамның арғы түбі - ірі миоцен антропоидтарына тән болды.
Жануарлардың жоғарғы жүйке әрекеті дамуының соңғы сатысында
жеке рефлекторлық еңбек актілерінің пайда болуынан көрінетін
жануар еңбегінің мүмкіндігі пайда болады. Бұл мүмкіндік ірі адамга
ұқсас маймылдардың биологиялық даму миоценінде жерге өту
басталғанда шындыққа айналды. Жерге өте бастаган барлық
маймыл тұқымдарының неғұрлым дамыған түріне жататын
антропоидтардың
дене
әлсіздігі
табиғи
қарулануының
жеткіліксіздігі жыртқыштардан қорғану үшін жеке жағдайда еңбек
құралы ретінде пайдаланған затгарды пайдаланумен толыға
бастады. Аттарды пайдаланумен толыға бастады. Рефлекторлық
еңбек актілері біргіндеп кездейсоқтыктан ережеге, ал ірі
жануарларды аулауға өтумен байланысты қажеттілікке айналды.
Биологиялық маңызы жоқ жеке, кездейсоқ рефлекторлық еңбек
актілерінің орнына өмір сүрудің қажетгі шарты болып табылатын
жануар әрекеті келді. Еңбек эрекетінің шығуы нәтижесінде ірі
адамға үқсас маймылдардың тік жүретін, еркін, жоғары аяқ-қолы
бар мақұлықтарға айналды. Негізгі әрекеті рефлекторлық еңбек
мақұлықтар адам емес аңдар болды, бірақ олар адамға алғашқы
қадам жасаған, адамға апаратын жолға түскен жануарлар болды.
Осы жағынан олар барлық маймылдардан ерекшеленді. Оларды
белгілеу үшін біз «адамның алдындағы» деген терминді ұсынып
отырмыз
(прегоминидтер,
проантроптар).
«Адамның
алдындагыларға» Онтүстік Африкалық австралопитектерді жатқызу
керек. Рефлекторлық еңбек «адамның алдылардың» тек соларға
гана тән әрекетінің негізгі түрі болып табылады. Сондықтан, оны
«адам алды» еңбегі деп атауға болады. Адам апды еңбек пен
адамның апдылардын тіршілік етуі мен даму кезеңі адам мен
қоғамның қалыптасу шарттары үшін дайындық кезеңі болып
табылады. Адам алды енбегінің дамуы дайын кұралдарды
пайдаланудан оларды дайындауға өтуін занды түрде дайындайды
жэне талап етеді, ол өз кезегінде еңбекті рефлекторлық түрінен азат
етуді, адам еңбегінің пайда болуын қажет етеді. Адам алды еңбек
129
кезеңінің орнына еңбекті жануарлық, рефлекторлық түрінен азат
ету кезеңі, адам еңбегінің қалыптасуы, өндірістің қалыптасу кезеңі
келеді. Бұл кезең социогенез жэне антропогенез кезеңі. Ерте және
кеш палеолит шегінде еңбек жануарлық түрінен толық азат етіледі,
нагыз адам еңбегі болып қалыгггасады. Еңбек дамуының үшінші
кезеңі еңбектің нагыз адамдық түрінің дамуы басталады. Еңбекті
жануарлық, рефлекторлық түрінен азат ету үдерісінің аяқгалуы
социогенез жэне антропогенез кезеңінің аяқтапуы болып табылады.
Осыган ұқсас көзқарастарды біз австралопитектердің табиғи
құралдарды жүйелі қолдануын жануарлық еңбек ретінде
сипаттайтын О. Н. Бадер, А. Я. Брюсов, С. В. Киселев жэне А. А.
Формозовтың «Адамзат қоғамы пайда болуьшың кейбір
мэселелері» (1957 ж.), А. П. Окладниковтьщ «Адамньщ жэне
қогамның қалыптасуы» (1958 ж.) жэне П. Ф. Протасенидің
«Сананың шығуы» (1959 ж.) мақалаларынан табамыз. Адам
еңбегінен басқа, жануар еңбегінің, адамга дейінгі, инстинктивті
еңбектің болганы турапы ережелерді біз сондай-ақ Б. П. Поршнев
(1958 ж.) еңбектерінен де кездестіреміз, алайда оның жануарлық
еңбек туралы көзқарасы жогарыда айтылған пікірден алшақтайды.
Б. П. Поршнев дайын, табиги заттарды австралопитектердегі
қажеттілікті өтеу объектісі ретінде жүйелі түрде қолдануга қарсы.
Жануарлық, инстикгивгі еңбек ретінде оп өрмекшінің,
құмырсқаның, құндыздардың, сонымен қатар, питекантроптардың,
синантроптардың жэне ертедегі неандерталдардың әрекеттерін
қарастырды (1958 жылы). Б. П. Поршневтің жануарлық еңбек
туралы көзқарасы бізге қате болып көрінеді. Оның жануарлық,
инстинктивті еңбек дегені еңбек болып табылмайды (қүмырсқаның,
құндыздардың жэне т.б. эрекетгері) немесе жануарлық еңбек болып
табылмайды (ежелгі гоминидгердің эрекеттері).
12.2 Саналы адам
Адам есті (лат. Homo sapiens) - қазіргі кезде тіршілік ететін
примат отрядында тіршілік ететін гоминид тобынаи шыққан
Адамдар (Homo) тегінің түрі. Қазіргі замандагы адамға ұқсастардан
анатомиялық ерекшеліктерінен басқа материалдық мэдеииеттің
(құралдарды дайындау мен қолдануды қоса алғанда), айқын сөзімен
130
және абстракциялық ойлау қабілеттілігінің болуы белгілі дәрежеде
дамуымен ерекшеленеді. Адам - биологиялық түр ретінде
физикапық антропологияның зерттеу нысанасы. Табигат пен адам
болмысы философиялық, сонымен қатар, діни диспуттың нәтижесі.
Неоантроптар ежелгі грекше жаңа жэне адам) қазіргі түрдегі қазып
алынған және өмір сүріп жатқан адамдардың жаппылай атауы.
Адамзат адами жеке тұлғалар жиынтығы. Мәдениетгердің эр
түрлілігі қогамдық өмір мен әлеуметтік ұиымдар түрлері элеуметтік және гуманитарлық (элеумеггік жэне мәдени
антропология, элеуметтану, экономика, тарих т.б.) ғылымдардың
мәселесі. Адамның палеоантроптар мен архантроггтардан айыратын
басты антропологиялық ерекшеліктері —көлемді ми бас сүйегі, тік
көтерілетін маңдай, көз үстіндегі белдіктің болмауы, жақсы
дамыған иек асты шығыңкылығы. Қазба адамдар қазіргі адамдарға
қараганда ірі қаңқалы болған. Ежелгі адамдар бай кейінгі
палеолиттік мэдениетті (тастан жасалған әр түрлі кұралдар,
сүйектер мен мүйіздер, баспана, тігілген киім, жартаста салынган
сурет, сүйектер мен мүйіздердегі бедерлер) қүрды. Қазір белгілі
болған ежелгі неонтроптардың сүйек қалдықтары радиокөміртектік
эдіспен 39 мың жыл бұрын болтан деп саналады, бірақ
неонтроптардың 70-60 мың жыл бүрын пайда болуы мүмкін.
Жойылып кеткен түрлермен қатар, есті адам адамдар (Homo) түрін
күрайды. Есті адам неандертальдықтардан қаңқа құрылысымен
(биік маңдай, қас үстіндегі дота редукциясы, желке шүңқырының
жоктыгы, азу тіс, үзын аяқ-қолдары т.б.) жэне басты ми
бөлімдерінің
пропорциясымен
(кеңінен
дөңгелектелген
неандертальдықтарда
тұмсыктәрізді
маңдай
бөліктері)
ерекшеленеді. Қазіргі уақытта осы екі түрді ажыратута мүмкіндік
беретін неандертальдыктардың геномдарын ұгындыру жүмыстары
жүріп жатыр. XX тасырдың 2 жартысында бір топ зерттеушілер
неандертальдыюгарды Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis
түрінде санауды ұсынды. Отан неандертальдықтардың физикалық
бет-элпеті, өмір сүру салты, зияткерлік қабілеттерін зерттеу негіз
болды. Бүдан өзге, неандертальдыктарды қазіргі адамдардың
тікелей аргы тегі деп жиі қарастырды, бірақ митохондриалдық
адамдар мен неандертальдыкгардын ДНҚ-сын салыстыру олардың эволюциялық сызықтары 500 мың жыл бұрын бөлінген деп
131
болжауға мүмкіндік береді. Бұл даталар қазіргі адамдардың
неандертальдықтардан жаралды деген болжамға сэйкес келмейді,
себебі қазіргі адамдардың эволюциялық сызықтары 200 жыл бұрын
пайда
болған.
Қазіргі
кезде
көптеген
палеантроптар
неандертальдықтарды Homo - Homo necmderthalensis Н тобының
жеке түрі ретінде санауға құмар. 2005 ж. жас мөлшері 195 мыңға
жуық жылды құрайтын сүйектер сипатталды. Экземгшярлардың
анатом иялық ерекшеліктері зерттеушілерді Homo sapiens idaltu
(«Ақсақал») түрін бөліп қарауға мәжбүрледі.
12.3 Адамныц ежелгі техннкасының дамуы
Ерте дэуірдегі Месапотами мемлекетінің экономикапық
ерекшелігі ауыл шаруашылықтың қүл иеленушілік шаруашылық
қауымдастығымен байланысы болды. Ауыл қауымдастығының
сақгаііуы табиғи жагдайларымен себептелген. Елдің ыстық климаты
шаруашылық жерді сулаңдырып, ал Тигр мен Ефрат өзендерінің
тасуы жэне батпақты жерлер оны кептіруді қажет еткен. Бүл
жагдайларда жергілікті тұрғындарға иррагационды құрылыстарды
тұрғызуды қажет еткен. Бұл жұмыстар бүкіл адамдардың қатысуын
қажет етті. Сол себептен осындай жагдайлар қауымды сақтап,
қарапайым туысқандықтан ауылға айналды. Егін егушілік кезіндегі
климатгық жағдайлар кептіру жэне суландыру каналдарын құру
және барлық аудандардағы адамдарды біріктіру қажетгілігін
туғызды. Себебі ол бір қауымдастықтың қолына келмейтін болған.
Сондықтан ерте мемлекетгің құрылуы көптеген қауымдастықтарды
біріктіріп күшті бір бағытта жүмсау қажетгілігі себеп болды.
Мемлекет иррагациондық жүйені түгелін басқарган, ал жеке
қауымдастықтар оның жеке бөліктерін бақылаган. Үлкен
иррагациондық жүйелерді, шіркеулер, сарайлар мен сарайлық пен
шіркеулік шаруашылықты жүргізу көп жүмыс күшін қажет етгі.
Жұмыс күші ретінде түтқынға түскен жауынгерлер, немесе
жергілікті түрғындар болтан. Қүлдарды сатып алыл сатып отырған.
Қүл багасы 14-20 шегель аралығында күміспен есептелген (шегель
8 г. күміске тең болған). Атап айтқанда, шыгыс елдерінде қүл
иеленушілік әлі де толық дамымаған. Қауымдастық пен қүлдықтан
басқа жалдама еңбек түрі болған. Кедей қауымдастықтар бай
132
I
адамдарға жұмысқа қабылданып отырған. Көптеген иррагациондық
жұмыстарды жүргізу қажетгіпігі мемлекетгің ел экономикасына
қатынасын күшейтуін және жер иелену түрін орнатуды қажет етті.
Бірінші хандар қауымдастық жерлерінің бір белігін өздеріне және
шіркеу қызметшілеріне жаулап алды. Солайша шіркеулік және
сарайлық шаруашылықтар пайда болды. Бұдан басқа хан жерлері
соғыс кезінде жеңіп алынған жерлерде болды. Кейін мемлекетгің
барлық жерлері хан жеріне айналып, оны абыздарға, шенеуліктерге,
әскерге жэне сарай ақсүйектеріне бөлген. Қауымдастықгар
мемлекет жерімен қолданып отырған, осы үшін олар мемлекетке
салық төлеп бағынышты болган.
Сонымен қатар, хан жерлері жалға беріліп отырған, келісімдер
қабылданып отырған, бұнда жалға берілу объектісі, жал ақысы,
уақыты белгіленген. Әншейінде жалақылар болмыспен немесе
егіннің бір бөлігімен төленіп отырған. Шаруашылық жерлерін
кеңейту үшін шаруашыларға жалақыны жалдаудан кейін екінші
жылы төлеуді рұқсат еткен.
Жер иеленушіліктің жаңа түрі әлеуметтік бөлінісіне себеп
болды және көптеген жерлер жеке адамдардың қолдарында
шоғырлана басталды. Кпастық бөліністер келесі ақпаратгар
себептейді: жоғары абыздар 36 га. жер, абыздар - 18 га.,
шенеуліктер - 1 5 га., шағын шаруалар бірнеше жүзден 2 га. жер
алған. Шаруашылық үшін жерлердің жетіспеушілігі және билік
үшін күрес жэне хандар өз биліктері мен экономикалық жағдайды
күшейту үшін жерді тартып алу жағдайлары кездесе бастады.
Ауыл шаруаиіылыгы. Ерте шыгыс елдерінің экономикалық
негізі ауыл шаруашылығы болған. Бастапқы уақытта ол мал
шаруашылығы болған. Ефраттан батыс Сирия жазығы ешкі, қойлар
мен ірі қара малдарды өсіруге жақсы жағдайлар жасаған. Үлкен
табын қойлар мен ешкілер тігіншілік үшін шикізат, ал өгіздер
шаруашылық жұмыс көздеріне айналған. Жер шаруашылықты
жүргізуді жақсы климат пен қүнарлы жерлер себеп болған. Алайда
батпақты жерлер жэне Ефрат пен Тигрдің тасуы жер шаруашылық
жұмыстарын жүргізуге көп күш салуды қажет етті. Ол өзімен қатар
иррагациондық шаруашылықтарды, еңбек құралдар - соқа пайда
болды.
Өсімдіктер үшін қолайлы климат, түрғындардың қажетті
133
еңбектері жақсы өнім берген. Жиналатын арпа тек ұн мен нан үшін
ғана емес, сонымен қатар, ол 3000 жыл бұрын ойлап табылаган
Мессапотами технологиясымен дайыңдалатын сыра үшін
қолданылған. Сыраның сапасы мен багасы мемлекетпен реттеліп
отырған. Солайша, Хаммурапи кодексі бойынша сыраны жоғары
багамен сататын адамдар өзенге лақтыру арқылы жазаланып
отырған. Егер сыраны жасырын түрде сатып отырган адамдар
мемлекетке айтпаса, онда олар өлім жазасына әкелуі мүмкін.
Шаруашылықтық басты багыттары бақшалық, жүзім және көкөніс
өсіру боды. Ерекше көңіл, киелі саналатын құрма пальмаларын
өсіруіне бөлген. Құрма пальмасы кең тараган. Оның өнімділігін
көтеру үшін 4000 жыл бұрын оның жасанды өсіруін қолданды.
Мемлекеттегі бақшалар саны мен оларды әдеміліктері
Месапотамидің жұмақ жері деп аңызға айналған.
Қол өнер мен өндіріс. Жер шаруашылығының дамуы,
мемлекеттің ерте пайда болуы, оның артынан хан сарайы, әскер мен
шенеуліктердің пайда болуы ауыл шаруашылықтан қол өнердің
жеке сала ретінде бөлінуге әкелген. Елде тоғайлардың аз болуына
байланысты құрылыс материалдары ретінде балшық, қамыстарды
қолданған. Осының барлығы қыш құмыра мен кірпіш өндірісіне
себеп болған. Балшық жазу ретінде де қолданган. Қамыштар
өрілген киімдер мен кеме құрылыстарында қолданған. Қамыс
кемелер тек қана өзендерде ғана емес сонымен қатар, теңіздерде де
жүзе алған.
Метал өндірісінің пайда болуы шаруашылыққа қажетгі
алдымен мыс кейін қола жэне темір құрапдарды дайындауға түрткі
боды. Қымбат темірлерден зергерлік бұйымдар жасаған және ол
қазіргі уақытта да мұражайлардың ерекше қазынасы болып
табылады. Зергерлік бұйымдарды дайындауда 4500 жыл бұрын
Месапотамиде пайда болған формаларда құю технологиясын
пайдаланған. Кішкентай қымбат металдарды арнайы балык
желімінен, немесе мыс жэне су гидрооксид пастапар арқылы
темірге жабыстырылган.
Мал шаруашылыгының дамуы тері шикізаттарымен қамтамасыз
етіп отырған. Тері тұрмыста (аяқ киім, шарапқа арналған таралар,
ұоақ материалдар үшін қолданган), эскери жарақтарда (оқ қапта,
дулыға да), жазу материалы пергамент ретінде. Қой мен ешкі
134
терілері тоқыма өндірісінің пайда болуына себеп болды. Маталарды
тек теріден ғана емес, сонымен қатар, мақтадан да дайындаған.
Сауда мен ңаржы. Табиғи шаруашылықта дайындалатын
ауылшаруашылық жэне өнершілік өнімдерді шектен көп көлемде
дайындалуы басқа өндірушілермен ауысым жүргізуге, кейін үлкен
көлемде - ел ішінде, содан мемлекеттен тыс жерлерге шыгаруға
мүмкіндік берді. Мемлекеттегі 3000 жыл бұрын сауда саттықпен
сауда байланыстарының деңгейлері жайлы дерек көзі ретінде, біздің
уақытқа дейін жеткен сауда келісімдер бола алады, оның ішінде тек
өндіріс өнімдеріне байланысты келісімдерден басқа жылжымалы
мүліктерге байланысты (жер участкілері, үйлер) келісімдер
кездеседі. Мемлекет аралық сауда саттық арқасында мемлекетке
қажетті тауарлар экелініп отырды.
Үндістаннан мақга мен яшманы, Ираннан - қапайы, лазурит,
обсидиан, Сириадан - балқарағай агаштары әкел інген.
Дамыган экономикалық жағдайды, мемлекетке қажетгі
қызметтерін атқару үшін ақша жэне қаржы жүйесін енгізуге тура
келді. Алдымен салық ретінде мал төртүліктерді алған, кейіннен
б.з.д. 20 ғ. арнайы күміс метал ақшалар —8 грамдық шегельдер
қолданған. Жермен байланысты саудалар (сату, жалға беру) ел
ішіндегі жэне едден тыс жерлерде сауданы жүргізу банктердің
пайда болуын 2000 жыл бұрын қажеттілігі туындады. Егер сатып
алушының жағдайы күмәнді болса онда банк кепіл ретінде оның
жерін алган. Б.з.б. 6 ғ. «Эгиби и сыновья» Ниппурда Мурашу
династиясы атты банкілік династиялары болған. Сол уақытта
байлыгы бойынша банкілер шіркеулерді ғана емес кей жағдайларда
өз қолына жерлер мен малдарды шоғырлату арқылы мемлекеттен де
асқан.
Қала цұрылысы. Ауыл шаруашылығынан қол өнершіліктің
қарқынды түрде бөлінуі б.з.б. 4 мың жыл бұрын пайда болган
көптеген қалалардың құрылуына әкелді. Қаланың жоғары
тығыздығы жайлы қалалар арасындагы арақашықтықтары
дәлелдейді. Мысалы, JIapca мен Урук ірі калалары бір бірінен 24 км.
аракашықта орнапасқан. Бз.б. 3000 мың жыл бұрын Урук
қаласының адамдар саны SO мың адамга жеткен. Қалалар экімшілік,
шаруашылык және мәдени қалапар деп бөлінген. Қала құрылысы
құрылыс техникалардың пайда болуына себеп болды. Ерте
35
заманнан қүрылыста кірпіш қолдана бастады, кейін оны күйдіре
қолданды. Кірпіиггерді құрылыс материалы ретінде қолдану 3 мың
жылдыкта үлкен қүм дөндерде үлкен ірі шіркеулі мұнараларды
(зикурат) қүруға мүмкіндік берді. Ең үлкен зикурат Вавилонда
Мардук құдайына арналган мұнарасы болды. Оның биіктігі 60 метр,
ал спиралді қабаттары биікке бағытталған. Зикураттың үстіңгі
бөлігінде алтынмен қапталған шіркеу орналасқан. Солайша, бүл
зикурат Вавилон мұнарасы жайлы библиялық аңызга айналған.
Ерте Месопатамидегі қүрылыстың ауқымы жайпы 4000 жыл
бүрын құрылган ирригациондық жэне су жолдары бойынша айтуға
болады.
Шіркелерден басқа әкімшілік, сарайлар жэне түрғын үйлер
кұрылған. Деректерге арналган үлкен бөлмелер құрылған, себебі
балшық жазулары үлкен орын алған. Қүрылыста бірінші рет
қүрылыстың сыртын безендіру үшін фаянсты изразтарды
қолданган. Қабырға қалауларын асфальт негізінде жасалган
желімдерді қолданған. Шіркеулер мен сарайлардың іші
мозайкалармен безендірілген. Месопатами сэулеті барлық шыгыс
елдеріне әсерін тигізді.
, '
Қала қүрылысы үлкен көлемдерге жетті. Осының куәгері
болган Геродот былай сипаттаған «... тегіз жазықтықта жатқан —
төртбұрышты қала жан-жағы 22 км-ден, ал дөгелекгі 99 км.»,
көлемінен басқа ол басқа белгілі қалалардан әдемілігі бойынша
асып түседі. Қаланың сырты қабырғалы болған. Қабырғаның
қалыңдыгының үлкендігі соншалыісгы, тіпті бұнда қабырганың екі
жагында да бір бөлмеден жэне осылардың ортасынан ат тиелген
арба өте алатындай жол болған.
Бұл уақытга қалада 500 мыңдай адам тұрган. Салыстыру үшін:
Римнің қалыптасуынан 500-600 жылдан кейін онда адямдяр саны
900 мыңдай адамдар болган, ал 1526 оба ауруынан кейін 56 ақ мың
болған. Қалалар көлемді эрі тығыз болған. Б.з.б. 3 мың
жылдықтарда түргынар ас пісіретін плиталар қолданған.
Қалапардың көбінде құбырлар орналасқан. Ең бірінші қүбырлар
6.3.6. 2500 жыл бұрын шумерлер қаласында Лагашта пайда болған.
Су қүбырлардың құрылыстарының жогары деңгейі жайлы б.з.б. 690
жыл бүрын Ниневи қаласы үшін құрылган 57 шақырымды қүбыр
дэлел.
136
Каналдың түбі асфальтпен, ал қабырғалары ізбеспен жабылган.
Б.з.б. 2300 жыл бұрын бай адамдар сарайларында дәретханалар
болған. Қажетсіз заттар битуммен жабылған арнайы құбырлар
арқылы канал изациялық қүдықгарға түскен. Шаруашылықты
толықтай қамтамасыз ету үшін көлік жүйесін дамытуға тура келді.
Ол үшін арнайы Ефрат, Тигр жэне т.б. су каналдары қолданған.
Кұрлык бойынша муларға тиелген арбапар өтетін арнайы жолдар
салынған. Арбаларга байланысты сурет деректері бірінші рет
Шумерлердің б.з.б. 4 мың жылдыққа жатады.
Месапотами басқа елдер үшін тек азаматтық техникалардан
басқа эскери жарақтар мен техникапарды берген. Б.з.б. 300 мың
жыл бұрын мұнда бірінші рет колесницапарды қолданған. Б.з.б. 1
мың жылдықгарда қамауларға қарсы техниканы — таран ойлап
тапқан. Темір дулығаларды б.з.б. 2500 жылдары қолдана бастаған.
Б.з.б. 1000 жылдарда бірінші рет тері қабыршақты темір сауьгг
саймандар пайда болған. Солайша,
көптеген елдердің
экономикалары әскери қару жарақтармен қамтамасыз ету үшін ел
ішінде немесе сырт жерлерде шикізатты іздеуге тура келді.
Ғылым. Мемлекет өңцірісінің өсуі ғылыммен байланысты. Б.з.б.
300 мың жылдар бұрын элі Шумерлер мен Аккада мемлекеттерінің
уақытында Мессопотамиде клинописті жазулар пайда болған, ол
шикі саз балшықта басылып жазылған. Алдымен жазуларда заттар
белгілеген, кейін олар белгілі бір түсініктер, фонетикалық түсіктері
бар дыбыс комбинацияларды белгілеген. Жазудың бұл жүйесі бүкіл
шығыс елдеріне тарап басқа көптеген алфавиттердің пайда болуына
түрткі болған: әскери (еврейпік, арабтық), гректік (латын, славянкирилицца, грузиндік, армяндық).
Шаруашылық қажеттіліктер алдымен астрономия мен
математиканың дамуына түрткі болған. Экономика математикалық
есептерсіз: тауарлар саны, астык көлемі мен жер көлемдерді
есеіггеуге өте қажетті болған. Месопатами элем үшін
математиканың бастауына жол ашкан, алдымен алты, кейін он
санды белгілер, дәрежелерді шығару, арифметикалық жэне
геометриялық прогрессияларды, арифметикалык бөліктерді,
көбейту кестесін, геометрия мен алгебра пәндеріндегі бірінші
болган. Арифметикалық есептеулер үшін арнайы құралдар —
есептегіш шотгар қолданған. Адамның қоршаган ортада орналасу
137
орны мен уақыт есебін анықтау үшін астрономияның пайда
болуына әкелді. Абыздар жұлдыздарға қарап есеп жүргізген. Бұл
зерттеулер алдымен жиналып кейін болашақтан болашаққа ауызша,
кейін жазулар пайда болған соң жазулар арқылы беріліп отыраған.
Ең биік зикурат үстіндегі шіркеулерде ең бірінші абсерваториялар
орнатылған. Абыздар жердің төрт бөлігі мен планеталардың
орбиталары жайлы түсініктері болған. Жұлдызды аспан 15 бөлікке
бөлініп, ал жұлдыздар тобына бөлген. Бұл арқылы ядямдяр
тағдырын болжайгын жұлдыз жорамал пайда болды. Астрономдар
күн тұгылуы 6585 күннен кейін болатынын анықтап, күн түгылуын
болжай алған. Астрономия білімі абыздарға күнтүзбе жүйесін ойлап
табуга мүмкіндік берді. Жыл 365 күннен түрған, оны 12 бөлікке
бөлген. Месопатамиялық абыздардың астрономиялық білімдері
көптеген хальщтарға беріліп кеткен. География ғылым ретінде
Месопатамиде қалыптасқан. Б.з.б. 3 мың жыл бұрын месапотами
тұрғындарына жердің төрт бөлігінен басқа балшық таспаларда
жасалған географиялық карталар белгілі болған. Уақыт откен соң
бұл карталарда Вавилон жэне көршілес елдерде көрсетіле бастаған.
Б:з б. 2000 жылдары Месапотамиде алғаш рет тазартқыш сабындар
ойлап табылған. Оны өсімдік майларынан жэне қьппқылдардан
пісірген. Барлық білім мен технологиялар басқа елдерге тарап
ұрпақтан үрпаққа медицина эмблемасы беріліп кеткен.
Ерте Месапотами экономикасы мен мэдениеті шығыс, орта
жэне европа елдерінің өркениетгерінің дамуына негіз болды.
Ерте Египет экономикасы. Жердегі ең ерте пайда болган
Мысыр мемлекеп б.з.б. 4 мың жылдықтарда Ніл өзенінің бойында
пайда болды. Мысыр өркениеті қалыптасқан териториясы Ніп
өзенінің бойымен Солтүстік жэне Шығыс Африка шөлдері
арасында ұзақ шақырымдарға созыльш жатқан. Ніл бұл маңда
тұрған адамдарды ерте тас дәуірінен қамтамасыз етіп отырған. Ерте
заманда Солтүстік Африка жерлері ылғалды болып келген.
Сонымен қатар, Ніл өзеніне жақын орналасқан жануарлар дүниесі
бай болатын. Бұның барлығы мал шаруашылықтың қалыптасуына,
ксиін жер шаруашылығының паида болуына үлкен әссрін тигізген.
Бұл маңца тұрған халық Берберлер, Симистгік, жэне т.б. Солтүстік
жэне Шыгыс Африка тайпалардың бірігуінен пайда болды.
Олардың тілдері семито-хамитті тұқымына жатқан. Ерте халыкгар
138
I
ақсақалдар басқармасында өмір сүрген. Жерді өцдеп егін отырғызу
қажеттілігі,
Месапотамиде
секілді
адамдардың
бірігіп
иррагациондык канадцарды құруга әкелді. Каналдар мен бөгендер
құрылысы тек еркін қауымдармен ғана емес, сонымен қатар,
кұрылыс тұгқынға алынган эскерлермен де жүргізілген.
Туысқандық ақсүйектерден жергілікті басшылар пайда болады,
бірлестіктердің бөлінуі, шагын мемлекеттердің пайда болып, б.з.б. 4
мың жылдыктарда бір мемлекетке біріккен: солтүстікте төменгі
Мысыр, онтүстікте жоғары Мысыр. Бұлар арасында үзаққа
созылған соғыстардан кейін 300 мың жыл бұрын олар бір
мемлекетке біріккен. Мемлекет териториясы облысгарға (нома),
фараон із басарларымен басқарылатын —номархтар. Жер фараон
қолында болды, ол оны шенеуліктерге, ақсүйектерге, эскери
басшыларға бөліп отырған. Иррагациондық жүйе жайылымдар
бойымен өтетін каналдар, бөгендер мен шлюздардан тұратын.
Мемлекегтік шенеуліктер иррагациондык жүйенің сақгалуы мен
қальпггасуына және Нілдің көтерілуін бақылауга жауапты болған.
Мемлекет каналдар мен су қоймалар құрылысын кең көлемде
жүргізген.
Орта патшалық уақытында Ніл өзен суының ағу багьггының
басқаруға жэне Кахун қаласы құрылган жерде үлкен Фаюмис
оазисін құруға мүмкіндік берді.
Ауыл шаруашпыгы мен өндіріс. Жайылымдық жерлердің
жетіспеушілігі малдарды түрақты түрде өсіруге тура келді. Ерте
патшалық уақытында мысырлар тайпалық малдарды шыгара
бастады. Ең маңызды шаруашылық түрі ол құстарды өсіру:
үйректер мен қаздар. Шаруашылыктың басты түрі ол жер
шаруашылыгы. Алдымен арпа, бидай, көкөністер өсірілген.
МысырларДагы еңбек кұралы қарапайым болған. Көбінесе ол
шапқы, көсеулер тастан, кейін метал темірлерден жасалган. Еңбек
құралдардың қарапайымдылыгы еңбек күшінің арзандылыгымен
себептелді. Ерте замандарда жергілікті хапықтар еңбек және
түрмыстық құралдары ретінде әртүрлі затгардан жасай білген. Епде
эртүрлі тастар коры үлкен болды. Тастарды ертеден бастап өңдеуге
үйренген. Тастардан пышақтар, балтапар, садақ ұштарын және
шақылар жасаған. Тас құрылыс материалы да болган. Қажегті түрде
өңделген үлкен тастардан шіркеулер, мазарлар мен пирамидаларды
139
құрган. Ерте заманғы уақытқа дейін ағаш бумерангтарды қолданып
келген. Бақалшакгардан балық аулау күршектерін жасаған.
Египитте металургия саласы ерте дамыды. Олар мыс пен калайы
құйган. Қалайыны Ассуана және Қызыл теңіз бойында, мысты
Синай шығанагында жэне Шыгыс шөлдерінде, алтынды Нуби және
Шығыс шөлдеріңде тапқан. Жогары деңгейге зергерлік сала жетті.
Зергерлік саласы қарқынды түрде Жаңа хандық уақытында дами
бастады. Бұл дәуірде фараон сарайларында, шіркеулерде 150 адам
жұмыс істейтін шеберханалар болтан. Алтьінды өңдеудің жаңа түрі
ойлап табылды: алтын жіптерін тоқу, алтын мойыншақтарды
дайындау жэне т.б. ерте мысырлардың алтын бұйымдары қазіргі
уақытгағы ірі мұражайларда орналасқан. Мысырда бірінші рет
жазуға арналган - папирус ойлап табылған. Ол үшін б.з.б. 3 мың
жылдықгарда арнайы папирус өсімдігінің қабыршақтарын кесіп,
оны бір-біріне жабыстыру арқылы жасаған. Кейін оган қысым
түсіру арқылы бір-біріне жабыстырылған. Ac түрінде папирусты
Шығыс және Еуропа елдерінде қолданған.
Қүрылыс. Мысырлар құрылысқа өте шебер болған. Қазіргі
уақытқа дейін де мысырлардың қүрылыстарының көлемі мен алып
жатқан ауданы бойынша ешбір қүрылыс асып түсе алмады.
Мысырлар пирамида қүрылысына қолданған материалдар арқылы
Мысырдың Жерорта теңізі жагалауы бойымен қалыңцығы бір жэне
биіктігі екі метр болатын бөген құруға болушеді. Бүндай көлемдегі
материалдарды тасымалдау үшін заманауи египеттік темір жолдары
үшін екі-үш есе үлкен вагондар қажет болды. Бірінші рет
пирамидапарды б.з.б. 17 ғасырларда қүрыла басталды. Сол кездегі
астрономия мен геометрияға байланысты білімдерінің болуы
пирамидалардың остері элемнің төрт бағытына жэне солтүстіктен
ауытқуы онның бір бүтініненде аспайды. Жыл сайын жүмыстарды
жүз мың адам атқарып сегіз ай сайын ауысып отырады. Мысалы
Хеопс пирамидасы 20 жыл қүрылган. Ірге тасының ұзындығы 232,4
м., ал биіктігі 146,7 м. Гробницасы 2500 шамасындай тас
плиталарымен салынған, олардың әрбіреуінің салмағы 2,5 т.
Геродоттың есептеуі бойынша бұның қүрылысына 1600 талан күміс
қажет боды (40300-60100 кг.) Геродоттың уақытында бір талан
күміс үшін 3000 шошқа алуга болатын. Ерте патшалық уақытында
мысырлар тас өңдеудің жақсы технологиялары болған. Оларды табу
140
үшін көптеген метал материалдарды қолданған: кирка, бүрғы, балға.
Тасты өңдеу барысында тесла мен кескіштер қолданған. Тасты
кварцтың топырақпен өңдеген. Пирамида, шіркеулер мен
сарайлардан баска елде тагы жол мен каналдар құрылысы да
жүргізілген. Кеме каналдары Ніл бөгеттерін Нілден Қызыл теңізге
қарай айналып өту үшін жасалган. Тұрғызылып жатқан әкімшілік,
шеберлік және сауда орталықгары қалай болсын емес, белгілі
жоспар бойынша тұрғызылған. Тура көшелер тік бұрыш бойымен
қиылысқан. Бай және кедей адамдары үшін арнайы жеке кентгер
құрылган. Бай адамдардың үйлерінде 70 бөлмедей болтан. Қала
кірпіш қабыргапармен қамалтан. Мысыр жерлерінің қүнарлығы
арқасында халықты аспен қамтамасыз етуден басқа қорлар жасауга
мүмкіндік берді. Ауыл шаруашылығынан шеберлердің бөлінуі ауыл
және қала тұрғындары арасында ауысым жүргізуге мүмкіндік берді.
Ішкі сауда пайда болды. Сол уақытта мемлекетке метал қажет
болды. Оны жаулап алтан елдерден немесе шет елдерден сатып
алуга тура келді. Мысты Араб шөлінен жэне Синай шыганагынан,
кейін Кипрдан. Алтынды Нубиден әкелген. Ағаш материадцарды
Ливаннан және Экваторлық Африкадан. Азиадан темірді,
Месопотамиден —қола, лазурит және жылқыларды әкелген. Ерте
патшалық уақытында сауда жолдары салынған Мысырдан Нубиге,
Синайга, Палестинаға және Сирияға. Сол уақытта салмақты метап
ақшалар пайда болды. Жаңа патшалық заманда темір ақшалай
іктер
ікке
сауда келісімдер арнайы қүжаттармен және куәгерлер көздері
алдында жасалған.
Шығыстың ең шеткі жағын
алып жатыр, бұнда ерте заманнан өзіндік өркениет калыптасып
қалган. Қытай - таулы мемлекет. Жердің 80% таулы жэне жалпақ
таулы жерлер альш жатыр. Елдің батыс және шыгыс жерлерінің
табигаты бір-бірінен айырмашылыгы бар. Батыс Қьггай таулы және
шұгыл континенгалды болып келеді. Шыгыс Қытай Хуанхэ жэне
Янцзы жазыктары жатқан, құнарлы жер, қолайлы климат пен бай
өсімдік дүниесімен ерекшелінеді. Ерте заманда Шығыс қытай
жерлерінде синантроптар мекендеген. Қытай мәдениетінің
материалы болашаққа беріліп жетіддіріліп отырган. Бұл тайпалар
хань - қытай халқының пайда болуына түрткі болды. Шыгыс
41
қытайдың қолайлы табиғи ортасы неолит дәуірінен бастап эртүрлі
жануарларды қолға үйретіп мал шаруашылыгымен кейін жер
шаруашылыгы мен айналысуга мүмкіндік берді. Қажетті түрде жер
шаруашылыгының жүргізуі жауын—шашын мөлшеріне байланысты
болды. Жауын—шашынның біркелкі жайылмауы кей жағдайларда
құргақшылық пен ашаршылыққа экелген. Сол себептен ерте Қьггай
заманында олар жасанды суландыруды ойлап тапты. Алайда
жергілікті тұрғындарға жерді қорғауға жэне жұмыстарды бір
уақытта орындауға тура келді. Қытай өзендерінің ерекшілігі —уақыт
сайын су тасуы: су өтетін орман агаштары су түбіне батып оның
деңгейін көтереді, ол өзімен қатар судың тасуының себебі болады.
Сондықтан, туыстар мен тайпалар осының алдын алу үшін бірігуге
тура келді. Қытай тарихы бірнеше кезеңге бөлінеді. Б.з.б. 14
ғасьфларда Хуанхэның бойында Шан атты қытайдың бірінші
мемлекеті қалыптасты (басқа деректер бойынша Инь). Ол құл
иеленушілік мемлекет болған, оның басында монарх - ван болған.
Шан мемлекеті басқа мемлекеттермен, әсіресе көшпелілермен
согыста болды. Үздіксіз соғыстар б.з.б. 11 ғасырда ІІІан мемлекетін
элсіретш оны этносы бойынша жақын мемлекет чжоу тайпасымен
жаулап алынды. Чжоу мемлекетінің өмірі б.з.б. 8 ғасырларға дейін
мемлекет ішіндегі халық көтерілістерінің себептерінен бірнеше
тәуелсіз хандықгарға бөлініп кеткен. Б.з.б. 256 жылдары жер
патшасы Цинь бөлініп кеткен хандықтарды Цинь империясына
біріктірді. Б.з.б. 206 жьшдары мемлекеттегі халық көтеріліс
себептерінен Цинь империясы құлап, оның орнына б.з.б. 220
жылдарга дейін Хань империясы орына алған. Ерте заманның
мемлекеттеріндегідей Қьггайда экономиканың негізінде ауыл
шаруашылыгы боды. Еркін туысқандық және тайпалық бірлестіктер
арасындагы күресте жоғары тұрган адамдар жерлері тайпалық
басшылармен жаулап алынган.
Мемлекет білімі көтерілген сайын жэне ванның (хан) оның
сарайы, шенеуліктері мен әскери басшылары пайда болуымен бұл
процесс
қарқьшдала басталды.
Өздерінің байлықтарынан
айырьшган кауымдастықтардың жартысы құлдыққа ван жерлерінде
және сарайында қызмет еткендер тұтқынга түскен. Ерте қытайда
ван тек қана хан гана емес сонымен қатар, ол бірінші шіркеу
қызметшісі болған. Бұдан басқа ол «аспан баласы» яғни ақгалған.
142
Ауыл тайпаларында жерлер учаскілерге бөлінген, олардың біреуі
хапық қажеттіліктері үшін өңделген.
Біріншіде жұмыстар халықтық учаскісінде кейін отбасылық
учаскіде жүргізіле басталды. Сонымен қатар, тайпаларға салық
төленген. Ван кептеген жерлерді оның тұргындарымен бірге өзінін
шенеуліктеріне және эскери басшыларына таратқан. Алдымен
оларға согыстарда жаулап алынған жерлерді берген. Ол
көшпенділер жерлері болған, қытайлықтар оларды көптеген мазақ
сөздерімен мазақ қылган. Ван өз адамдарына бір ауыл көлеміндегі
қрідарды берген. Құлдарды бұдан басқаша сатып алып отырды.
Мысалы, бес құлды атқа және бір орам матаға айырбасы жайлы
жазбалар қалган. Ерте Қьггай мемлекеті дамыган сайын шенеулік
аппаратгары пайда бола бастады. Оның басында ванның көмекшісі
болды. Оған басты ведомстваларды басқаратын үш шенеулік
бағынган. Бірінші ведомствасы ауыл шаруашылыкты, ягни ауыл
шаруашылық жұмыстар, сауда, нарық багалары және т.б.
Екіншісі —әскерді басқарған. Үшіншісі - мемлекеттің барлық
иррагациондық жэне жер қорларды бақылаған. Кейін сот
ведомствасы пайда болды, ол хан сарайлары мен тұрактарын
басқарған, жэне сонымен бірге тагы діни культтарды дайындау
ведомствасы пайда болды. Сонымен бірге, эр ведомства барлық
мемлекеттерде штаттары болған. Ван жэне онын сарайы мен
әскерлер, шенеуліктерін сақгау үшін халықтан салық жинаган. Ең
негізгі салық түрі ол өңдеуге алынган жерлер сал ыгы болған. Ол бір
егіннен ондық түрінде алынган. Тау мен өзендерден алынган
салықтар сол жерде алынған табыстардың бірден төрт бөлігін алған.
Саудагерлер сауда орындары жэне сауда келісімдері үшін ақша
төлеген. Кейін, Хань дәуірінде қор табысын үлкейту үшін түз бен
темір монополиясы енгізілген.
Жер шаруашылыгы. Қьггайдагы басты шаруашылық ол жер
шаруашылыгы болган. Батыс Қытайдың тауларында мал
шаруашылыгы дамыган. Шығысының өзендер бойында жер
шаруашылыгы дамыган. Бүнда, сүлы, арпа, бидай және оңтүстіктен
әкелінген басты шаруашылық түрі —күріш боды. Еңбек қүралдары
ретінде шапқы, кейін соқа пайда болды. Ауыл шаруашылыгында
мемлекет экономикасының негізі ретінде оган көп көңіл бөлген.
Жер шаруашылардың жүмыстары киелі деп саналган. Жыл сайын
43
Ван ауыл шаруашылық уақытын ашыгі, күзде бірінші болып,
бірінші бидайдан алынган нанды татқан. Ауыл шаруашылықтың
маңыздылығының себебі, ерте Қытай гробницаларында қаружарақтармен бірге соқада болған. Ең көп көңіл агротехникаға
бөлген. Чжоу дәуірінде жерлерді бөлу жүйесі пайда болган, бұнда
•жер учаскісі үш бөлікке бөлінген. Екі бөлігі өңделіп, ал бір бөлігі
буда бір жыл демалған. Қытайлықтар жасанды органикалық
тыңайтқыштарды жэне құрт құмырсқаларға қарсы күрес жүргізе
бастады. Жер өңдеу алдында жерді пестецидтермен өңделген.
Оларды өсімдіктер шыққаннан кейін сепкен. Сонымен қатар,
зиянкес жэндіктерге қарсы биологиялық әдіспен күрес жүргізген.
Мысалы, цитрус ағаштарын қоргау үшін сары құмырсқаларды
қолданган, жэне оларды нарыктарда тросникті қапшықтарда
сатылган, хризонтемаларды қорғау үшін богомолаларды өсірген,
және Қытайда бақаларды өлтіруге тыйым салынды, себебі олар
жәндіктермен қоректенеді. Агротехника саласындагы жогары білімі
арқасында қытайлықтар астық және техникалық дақылдарды көп
көлемде алуға мүмкіндік берді. Қытайлықтар бірінші болып
жібекпен айналыса бастады. Шань дэуірінде қытайлықтар жібек
құрттарын өсіре бастады. Ол үшін тут ағаштарын өсіріп олардың
жапырақтарымен жібек құрттарын өсірген. Жібек құртынын
қуыршагын бумен өлтіріп оны тұзбен кептіріп, кейін агаш рамага
байлап жібек матасын алған. Б.з.б. 1 ғасырларда қытайда тяйды
өсіре бастады. Біріншіде оны дэрілік өсімдігі ретінде коданған.
Кейін ол ең белгіпі сусын түрі көптеген елдерде қолдана басталды,
осыдан қытай қазынасына табыс келе басталды. Орта заманга қарай
қытайлықтар бақалшақтарды өсіре ғана қоймай, сонымен қатар,
олар жасанды маржан тастарды алуды ойлап тапты. Бақалшаққа
бөтен денені салып уақытган кейін оның орнына маржан тасты
алган.
Қол өнер мен өндіріс. Ерте қытайлықтар өздерінің қол
өнерлерімен белгілі болган. Неолит дэуірінде бұл жерлерде тас пен
сүйекті өңдеуден жогары дэрежеге жеткен. Кең өріс қьпп - қүмыра
іс алган. Елде көп көлемде жогары сапалы балшық болган —
коалина.
Алдымен қүм ыраларды лента арқылы қолмен
жабыстырылган - сазды спираль түрінде салынган. Олардың
биіктігі бір метрге жеткен. Ол өнершілердің жогары дәрежесін
144
көрсеткен. Бұның нэтижесінде қытайда фарфорды ойлап табылды.
Бірінші қытай мемлекетгерінде басшылар бірінші көңіл қол
өнершілікке бөлген. Ол үшін мемлекетпк шеберханалар жасалған,
жұмыскерлер құлдар мен жалдама жұмыскерлер болған.
Шеберханаларды белгілі шенеуліктер басқарған. Жоғары дәрежелі
шеберлерге кешірімді әрі сыпайлы қатынасқан. Бұның барлығы
техниканың қарқынды дамуына экелді. Қытай, басқа елдерге
көптеген ғылыми техникалар мен экономика мен ғылымның
дамуларына үлкен үлесін қосқан. Қытай шеберлері метал өңдеу
саласында үлкен жетістіктерге жеткен. Мегалдардан жасалынатын
жогары сапалы тауарлар жасаған. Қытайда ойлап табылған жібек
матасын алу технолгиясы басқа мемлекеттерде тігіншілік
деңгейінің көтерілуіне әкелді. Жұқа жібек матасы тігін
технологиясының өзгертуіне себеп болды. Қытай шеберлері су
арқылы жұмыс істейтін тігін станогын ойлап тапты. Б.з.б. 10
гасырларда жібек матасы батыс жэне мысыр елдеріне тасымалдана
басталды. Қытай жібекті өңдеу бойынша монополисті олған, себебі
ол жібек матасын өңдеу мен табу технологиясын құпияда сақгаған.
Тек орта ғасырларға карай құпия түрде жібек құртын Византияға
алып қашуға мүмкіндік болды.
Қытайлықтар содан басқа тағы асбесттен жасалынатын
жанбайтын материалдарды ойлап тапты. Олар лампаларға арналган
фитилдерін жасаган. ІІІеберлік үшін шикізат қажет болды, ол үшін
тау жыныстық жүмыстары дамуын қажет етп. Темірден басқа тағы
көмірде тапқан. Хань мемлекеті кезінде 50 метрге жетепн көмір
шахталары болған. Көмір шеберханалар мен үстаханаларда
қолданған. Басқа отын көзі ретінде газ болган. Қытайлықгар газды
түзды табуда пайдаланган. Қауіпсіздік ретінде газ ауамен
араластырылып түзды кептірген. Б.з.б. 500 жылдарда қытайлықтар
түзды іздеуде қазба жұмыстарын жүргізген. Б.з.б. 4 гасырларда
қытайлықтар газ бен оны іздеуге байланысты қазбалар жасаған.
Алдымен қатты топыраққа дейін қазан шүңқырлар қазылган, кейін
темір басы бар бұргымен бұргылаган. Түз өндірісі мемлекеттік
монополия ретінде болган. Газ тек қана түз өндірісінде гана емес,
сонымен қатар, жылу ретінде қолданған. Ол үшін бамбуктан
құбырлар жасалған. Мысалы, Сучан провинциясында б.з.д. газ бір
күн қашықтықта бамбук арқылы тасымалданған.
145
Сауда. Шектен тыс өндірілген тауарлардың өсуіне байланысты
мендік жэне ақшалай сауданың пайда болуына экелді. Ішкі
сауданың дамуы тек қол өнершілік пен шаруашылық салаларының
бөлінуінен ғана емес, сонымен қатар, жер мен мал
шаруашылығының бірігуіне байланысты болды. Ақша ретіңде
Шань дәуірінде оңгүстік жерлерінен әкелінетін
молюск
бақалшақтары қолданған. Кейін метал ақшалар пайда болды.
Қытайда бірінші рет темір ақшалардың орнына казналық билетгерге
ауыстыруына мүмкіндік жасалғаны атап өткен жөн. Хань династия
дэуірінде көпке созылған гұндармен күресте қазна ақшасы
біткеннен кейін, император У-Ди сирек ақ бұғы терінен төрт
бұрыш, суреттермен болған ақшапар жасаған. Әрбір төрі^ұрыш 400
күміс монеталарга тең болды. Кейін бұл ой б.з.б. 800 жылдарда
қытайда қагаз ақшалар жасалған кезде қайта өріс алды. Салыстыру
ретінде, Европада бірінші қағаз ақшалар 1601 жылы ғана пайда
болды. Әрбір қалада сауда орталықтары болған. Мемлекет сауданы
әрдайым жарнамалап отырған. Мемлекетпен тауарлардың бағасы
мен сапасы орнатылып отырған. Сауда орталықтары тауар түрлері
бойынша кварталдарға бөлінген. Нарықгардың жүмыстарына
арнайы шенеуліктер жауап берген. Нарықтық саудаға мемпекетгік
салық салынған. Болашақта дамыган шеберлік өндіріс жэне кейбір
тауарлар түрлері бойынша монополист ретінде Қьггай басқа
мемлекеттермен сауда саттықтар жүргізген. Қытай каравандары
орталық Азияға тауарларды жеткізген. Орталықтан - Сирияға жэне
Рим империясына. Шыгыста Корейліктермен және үңді Қытай
шығанагымен сауда жасаған. Сыртқы сауда мемлекет қазынасының
дамуымен көпестіктердің дамуына маңызды болған.
Қүрылыс. Сауда саттықгың дамуына байланысты қалалардың
өсуіне экелді Қалалар экімшілік орталықтар мен қамалдар түрінде
құрылган. Кейін олар елдің экономикалық орталықтарына айналды.
Қазынада жиналған ақшаның көмегімен үлкен мемлекеттік кұрылыс
жүмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Қытай жолдарын салу
масштабы жайлы ешбір ерте замандағы мемлекеттердің бірі де
білмеген. Егер б.з.б. 3 гасырларда мемлекеттік орташа жол
ұзындығы 6500 км. болса, онда б.з.б. 200 жылдары оның үзындығы
32. мың шақырымға өсті. Мемлекетте иррагациондық құрылыс
жүмыстары кең өріс алды. Олар тек қана суландыру мен су басудан
146
ғана емес, сонымен қатар, оларды су магистрапі регінде қолданган.
Б.з.б. 5 гасырларда Янцзы мен Хуанхэ өзендері 400 шақырымды
каналмен байланыстырылған. Б.з.б. 3 гасырда тау байланысы
бойынша
оңтүстікпен
соіггүстікті
байлансытыратын
200
шақырымды магистраль кұрылды. Ол 2000 шақырымды үздіксіз
жолдың бастамасы болды. Б.з.б. 70 жылдары «ұлы канал»
құрылысы басталды. Ол барлық қытайды айналыл өткен, ап оның
ұзындығы 1700 км., ені 30 м., ал тереңдігі 9 м. жеткен. Алайда,
Қытайлықтардың ең керемет құрылыстардың бірі қазіргі уақытқа
дейін сакталып қалған ұлы қытай қорғаны болган, оның құрылысы
қытайдың
сүлтүстігін
көшпенділер
шапқыншылықгарынан
қорғануына жасалган. Біріншіде ол құм дөмпешіктер түрінде кейін
кірпіш пен мұнаралар түрінде кұрылды. ¥лы қытай қорганының
ұзындыгы 3400 шақырым, шеткі тармақтарының ұзындығы 2400
шақырым, ені 5 метр, ал биіктігі 12 м. Қорганда 25 мың мұнара
жасапған.
Ғылым. Ауыл шаруашылық пен құрылыстың бұндай жогары
деңгейі тек дамыган жогары гылым мен техника арқасында жетіге
болар еді. Б.з.б. 2 гасырларда ерте кытайда бірінші рет иероглифтер
түрінде жазба түрі пайда болды. Жеке сөздер суреттер түрінде
белгіленген. Кейін иероглифтартарда белгілі түсініктері болган.
Күнделікті тұрмыстағы қажеттіліктер математика саласы багыты
бойынша білімді дамытуга тура келді. 2 мың жылдыкта да
қытайлық астрономдары тек күнтізбені ойлап таба қоймай,
жұлдызды аспан карпгасын, жер сілкінісі мен күннің түтылуының
уақытын болжай алды. Мемпекет басышлары астрономия
саласындағы білімді актап құрметтеген. Б.з.б. 1 гасырда бұнда 3000
студент оқытылган, б.з.б. 3 гасырда ұлттық академиясы құрылған.
Қытайлыктар көптеген елдердің дамуы мен өмірлеріне үлкен үлес
қосқан. Б.з.б. 3 гасырда қытайлықтар ерте шыгыс епдерінің
картасын құрган. Б.з.б. Чжан Хэн ойшылы ең бірінші болып 500
шыкырым жерден анықтатын сейсмограф ойлап тапқан. Екі мың
жыл бүрын қытайлыктар компас ойлал тапқан, кейін олсыз ерте
еурапалық ашулар болмайтын еді. Ерет қытай экономикасы,
қүрылысшылар, шеберлер мен үсталар, мәдениет пеи шаруашылық
салалары дамыган уақытындагы жагдай тынышсыз болды класстық
келіспеушіліктер, халық көтерілістері, экономикалык дагдарыстар
147
Қытай мемлекетінің тұрактылығын көп шиеленістірді. Б.з.б. 842
жылдары Чжоу хандыгының уақытында көтеріліс ашқан шаруалар
мен құлдар хан сарайын жаулап алып Ли ханын қуып шығып, оның
баласын өлтіре жаздады. Б.з.б. 3 гасырда көтерілісшілер астананы
жаулап алып, ханды Цинь династия с ына н құлатып оның орнына
олардың басшысы Лю-Баньды орнатып, Хань династиясы құрылды.
Бұл династиядағы басшылар бірінші болып салық пен еңбек
көлемін аздатты. Алайда алдыңгы экономикалық және класстық
қорлықтардан өз қарыздарын жабу үшін өз балаларын құлдыққа
сатуға тура келді. Жерсіз қалған шаруалар жерді жалға алып, оның
үстіне 50 пайыз төлем төлеу қажет болды. Осындай жоғары
жалдаудың әсерінен еркін адам жағдайына тыйым салынды. Бұның
барлығы
шаруашылық
көтерілістеріне
әкелді.
Көтеріліс
нәтижесінде б.з.б. 8 жылдарда билікке ван Ман келді. Ол көптеген
реформа түрлерін жүргізген: ірі жер иеленушілердің жерлері қайта
бөлінді, ірі жер иеленушілікке, құлдыққа тыйым сальгады
нарықтарда түрақты баға болған.
Ертпе Үндістан экономикасы. Жерде пайда болған өркениеттер
мен ерте мемлекеттер арасында ерекше орын, басқа мемлекеттердің
жэне жалпы оңтүстік-шығыс елдерінің экономикасына үлесін
қосқан Үндістан мемлекеті. Ерте заманнан бері Үнді
мемлекеттерінің
шығанақтарында
дравид
экономикасының
таипалары түрған. Оларды ң өмір сүру ареалы со лтүсті ктен
Гималаимен, батыс пен шығыста — мүхит суларымен шектелген
Бүндаи жабық түрақ мемлекете халқы мен оның әдеттеріне үлкен
әсерін тигізді. Өмір сүру үшін ең қолайлы жерлердің бірі Инда мен
Ганга өзендерінің бойы болған. Ыстық климат пен жеткіпіксіз
жауын - шашын мөлшерінен жерді суландыруды қажет етті, ол
өзімен қатар иррагациондық жұмыстарды жүргізу үшін адамдардың
бірігуіне әкелді. Б.з.б. 3 мың жылдықтарда тұрғьшықтъі
тұргындармен шығанақтың солтүстігінде мемлекетгер және
Мохенджо-Даро мен Хараппа қалалары құрылған. Мохенджо-Даро
қаласы өз уақыты үшін ең үлкен болатын, оның ауданы 260
гектардай болған. Қала ішінде 200 м2 көлемді ірі үйлер болған.
Қаланьің ортасында екі қабат кірпіштен жасалынған жасанды
бассейн орналасқан. Қала ішінде су құбырлары болған. Су қалага
келіп керамкалық құбырлар арқылы үйлерге таратылган. Судың
148
ағып кетпес үшін құбырдың бастарында фланецтер болған. Құбыр
қосылыстары асфальтпен қапталған. Бай адамдардың үйлерінде су
құбыры мен дэретханалар болған. Сыртқа шығатын сулар
канализациондық құбырлар арқылы сыртқа шығып қала шетіне
шығарылған.
Сауда да жақсы дамыган. Оған себеп табылган жабық нарық, әр
жердегі түрақгар мен үлкен қоймалар себегггейді. Тұрғындардың
өздерінің иероглифтары болған. Месопотами мемлекетімен сауда
қатынастарда болған, бұған себеп месопотамиде табылған үнді
жазбалар болған.
Халыктың негізгі жұмысы жер шаруашылыгы болған, еұлы,
арпа, бидай өсірілген. Ерте заманнан бастап б.з.б. S ғасырда мақга
тарай бастады, ал б.з.б. 4 мың жылдықтарда қант троснигі. Жерді
өңдеу үшін кременді соқа қолданған. Жер шаруашылармен
қарапайым адамдар болған, соған байланысты ханға натуралды
салық жинала басталды. Хан шаруашылығында, шіркеулер мен
сарайпарда құлдық еңбек түрі болған. Жоғары деңгейге шеберлер
жеткен. Құмыраны дайындауда қыш дөгелекті қолданган.
Құмыралар мен ыдыстар арнайы пеште күйдірілген. Қола және т.б
құймалар жасалынған. Метал өңдеуде құю, соғу мен клепкаларды
дайындаған. Тігіншілікте шикізат көзі ретінде мата қолданған.
Зергерлік шеберлік дамыған. Бүйымдар алтыннан, күміс пен
тастардан жасалынған. Құрылыс деңгейлерінің жоғарлыгы жайлы
ерте қалалардың қазбалары дәлелдейді. Б.з.б. 2 мың жылдықтарда
ерте Үндістан мемлекеті таудан келген Гиндукуша тайпасымен
жаулап алынган. Ариилар көшпенділер, шаруалар, болган, олар
жаңа жайылым жерлерді табу үшін жаулап алушылық әрекеттер
жасаган, сондыктан олар Инда кейін Ганга жерлерін жаулап алган.
Арилардың экономикалық жэне мэдени деңгейлері жаулап алынган
қалалардан гөрі төмен болган. Олар ерте қалаларды қиратқан. Жер
шаруашылық қүлдырады. Көп уақытты тұрақты шаруашылық түрі
көшпенді мал шаруашылыгы болган. Кейін ариилер көрші елдерден
жер шаруашылық технологиясын ала бастады. Тайпаларда жеке
меншік бөлінісі басталганнан кейін жерді жеке басқару қүқыгы
пайда болды. Біртіңдеп отбасы қауымдары ауыл жэне ауыл
басқарма кезекшілеріне айналды. Жерлер қауым қолында болган.
Әскерлер эскери құлдарды қүлдыққа беріп, оларды бай адамдардың
149
қолында жұмыс істетп. ьаи адамдар араларынан ірі қауым
жерлерімен немесе әскерлермен басқаратын адамдар болған.
Құзыретті орынды бірінші екі касталар алган. Заң бойынша эртүрлі
кастапардың арапасуына тыйым салды. Б.з.б. 6 гасырда
Үндістанның солтүстік-шығыс жерлерінде бірнеше мемлекет
болган. Алайда б.з.б. 327 ж. Александр Македонский Дарии әскерін
талқандап, Үндістанның солтүстік-батыс жерлерін жаулап алган.
Бұл ауданда ең ірі Магадха жэне Кашала болған. Б.з.б. 5 гасырда
Магадха бұл күресте жеңіске жегеді. Александр Македонскийдің
өлімінен кейін Чандрагуппен басқарылатын босату қозгалыстары
арқасыңца Үнді мемлекеті құрылады. Чаңцрагуп ұлыбасары оны
кеңейтті. Осылайша оның құрамына Афганистан, Белуджистан,
Солтүстік Үндістан мен Декан кірді.
Ауыл шаруашылыгы мен крп өнершілік. Халықгың басты
шаруашылыгы ауыл шаруашылық болган. Ауыл қауымдары
сақталып қалған. Бірлескен қауымдар біріге жерді иеленіп оны
өңдеген. Қауымдар хан құрметіне айына бір күн жұмыс қарызда
болган (жол, каналдар, үйлер құрылысы). Натуралды салық —
өнімнің 1\6 бөлігі. Алайда қауымдық бөліністерден кейін көптеген
қауымдық жерлер байлардың қолына түскен, ал кедейлер олардан
жалга алуга тура келді. Жеке жер иеленушіліктің кеңейуі ханмен
жерлерді брахмандарга, шенеуліктерге және эскерлерге таратумен
байланысты болды. Жер учаскілерін сыйлыққа, жал га, сатылган
болатын. Салықгық жүйесі хандық салық ретінде табиги жолмен
алынган жібек өндірісі пайда болды. Кейінгі дамуда мата өндіруге
әкелді. Өндірістік күштердің дамуынан мемлекетте қол өнершілік
дами бастады. Шеберлер шеберліктің түрлері бойынша бөлініп,
ерекше топ арга бірігіп гильдиа құрган. Қарқынды турде тігіншілік
дами бастады. Тігін матреиалдары мақта, мата, теріден жасалган.
Мата шикізат пен дайын материал ретінде көрші мемлекеттерге
тасымалданган. Метал және агаш өңдеу дамыган. Қол өнершілікгің
дамуына байланысты қалалар өсе бастады. Экономикалык
орталықтары ретінде Варнаси, Шравасти, Патталиптура, Вага мен
Калинга болган. Су жолымен жүретін сауданың дамуына
байланысты Дантапура мен Рурока теңіз жагалауларында порттар
құрыла басталды. Сауда қатынастар Қьггаймен, Бактриямен,
оңтүстік-шығыс Азия елдерімен, жэне Сирия мен Мысырлармен
150
жүрген. Б.З.6. 6-3 гасырларда Ерте үнді эконом білімінің кеңейуіне
әкелді. Бұл білім астрономия, математика, медицина салаларына
шогырланған. Үндістаңда Оңтүстік шығыс Азияның жазбаларының
негізі болған бастапқы жазба түрі кхарошта, брахма, двангари жэне
т.б. алфавиттер пайда болды. Мемлекет гыпымды дамытып
университеттер құрған. Б.з.б. 7 гасырларда Наландта 10 мың
студенттер оқытылатын гылыми ортапық құрылган. Бүл
университетке түсу үшін бақылаудан өткен. Бақылау түрі
соншалықты оқуға түсушілердің 80 пайызы өтпеген. Университет
беделінің жоғарлығы соншалықгы, тіпті бұл оқу орнының
оқытушылары өздерін түлектер ретінде көрсеткен. Түлектердің
авторитеттерін сақтау үшін оқуды аяқтаган соң оларга саз мөрімен
келген сертификаттар берілген. Б.з.б. 2 мың жылдықга ерте
үндісгандағы астрономдар ай фазасын, ай жорамалын ойлап тапқан.
Олар күнтізбе ойлап тапқан. Жыл 12 айга 30 күнге бөлінген. Б.з.б. 6
гасырларда астрономиялық трактар жазылған. Үндістер жердің өз
осі бойынша айналымын жэне аймен күннің жарыгын
шагылыстыруын орнатқан. Әсіресе аса жеткілікті түрде үнді
медицинасы дамыган. Бірінші медициналық трактар жасала
басталды, мысалы, б.з.б. 1 гасырда Самхита Чарака, кейін Сушрута
Самхита трактары. Үнді хирургтары көптеген медициналық
құралдарды жасаган. Осылайша Сушрута трактында 20 өткір, 101
медициналық құралдар жазылган, оның ішінде скальпель, зондтар,
инелер, пинцеттер жэне т.б. құралдар көрсетілген. Дәрігерлер көз
огіерацияларын, ішек қарынды тігуді, пластикалық операциялар
жасаган (мүрынды түзеткен, жогалтып алган қүлақ мақайын қайта
орнату және т.б.). Бүның барлыгы медицинаның жогары дэрежесі,
сонымен қатар, осы медициналық қүралдарды жасаган шеберлер
дәрежесі үлкен болган. Үнді медицина білімі арабтарга, кейін ерте
еуропа елдеріне жеткен. Ерте шыгыс дәуірлерде бірінші рет
солтүстік жарты шарда адамдар дамуына қолайлы жагдай пайда
болган. Ең бірінші негізгі мемлекеттер, ең бірінші бірлескен
үйымдар - Ніл, Тигр, Ефрат, Инда, Хуанхэ өзендерінің бойында
орналасқан. Бүл өңірдегі тұргындар шумерлер —Ніл жерінен келген
мысырлар, Инда жэне Қытай жерінің адамдары түрган. Жер
шаруашылыгы —шаруашылықтың басты түрі, оган себеп кұнарлы
топырак пен колайлы климат жагдайлары болган. Жер
151
шаруашылықтың жогары деңгейі шаруашылықтың басқа түрлерін,
мемлекеттің кластарга және бірінші мемлекеттердің пайда болуына
дейін деңгейге көтерілген. Ерте Шыгыс мемлекеттері ерте құл
иеленушілік мемлекет болған. Бұган себеп, бүл жерде болатын
кептіру
мен
суландыру
жұмыстарына,
ягни
көптеген
иррагациондық шараларды орындау негізі ретіңде жасанды
каналдар жасауга тура келді. Канапдардың құрылысы бұл уақытта
қауым ретінде өмір сүріп жатқан адамдар қолына келген. Ерте
шыгыс қогамда жерге деген жеке меншік дамымаган. Алайда жер
қандайда бір қауым қарамагында болса да, жердің үстіңгі иесі
барлық иррагациондық әрекеттер жасауга қүқыгы бар мемлекет
болган. Ирригациа —ол тек ауыл қауымдарының жұмыстары ғана
емес, сонымен қатар, ол мемлекет басшылары, мемлекеттің жүмысы
болған, солайша иррагациондық жүмыстарга орталық мемлекет
басшыларының арапасуына тура келді. Ең үлкен жетістіктерінің бірі
ол, бірнеше тармақтарға бөлінген жэне жасанды су көздері бар
иррагациондық жүмыстар болатын. Ерте мысырда суландыру
мақсатында жасанды басейн жасапган. Егін жерлері жасанды
топырақ бөгендермен жабылган, бүған су толтырғанда ол басейнге
үқсас болатын. Ерте мысырларда ирригация жүйесінде су көтеру
механизмдері —шадуфтар, олар арқылы суды жогары орнапасқан
жасанды басейндерге жеткізілген. Олардың ең ірісі Ніл жазыгынын
төменгі жағында орналасқан Меридово өзені болган. Ерте шыгыс
иррагациондық жүмыстары бүл өңірлерде жер шаруашылығы,
бақша өсіруге мүмкіндік берді. Шіркеулік шаруашылықта малдарды
еңбек күші ретінде қолдануга рүқсат болатын, осыдан малдардьщ
өсірілуі басталды. Соқамен қатар еңбек қүралы ретінде — метал
серналар, тырнауыштар қолданган. Ерте Шыгыс елдерінің
өмірлерінде ерекше орын қол өнершіпік алып жатыр. Ерте шыгыс
қол өнершілері тігін, қышты темір соғу, агаш, тас, тері, піл
сүйектерін құнды тастарды — алтын мен күмісті өңдеуде үлкен
жетістіктерге жеткен. Кеме құрылысы эсіресе Мысыр мен Финкиде
кең өріс алган. Әскери құралдар дами бастады - әскери ат арбалар
мен тарандар жасалган. Ең үлкен үлес ерте шыгыс елдері
қүрылысқа енгізген. Еңбектің рационалды қолданысы мен
жүмыскерлерді қатал түрде қолдануы үлкен шіркеулер мен
сарайлар, ірі пирамидалар пайда болуына әкелді. Маңызды түрде
152
сауда, әсіресе сыртқы сауда дамыған. Бірінші рет темір монетапар,
күміс аптын құималар мен монеталар. Өмірдің бастапқы уақытында
Шумерлер
мен
Мысырлар
пиктографиясында
туыстық
байланыстары бар екендігі белгілі. Сонымен қатар, бір-бірінен
мүлдем байланыспайтын екі халықгың түрлері бірдей естіледі.
Жазбаның пайда болуы, жеткілікті деңгейде болмасын олардың
білімдері мен ой қабілеттері дамығанын көрсеткен. Ғылымға
байланысты адам өмірінің барлық салалары әсіресе қарапайым
тұрмыстық өмір дамыған.
Жоғары айтылған дәлелдемелер ерте уақыттагы мемлекеттер
арасында сауда қатынастары болғанын көрсетеді. Сауда, эсіресе
мемлекет аралық сауда, шаруашылықтың дамығаны эсіресе
экономиканың дамығандығының көрсеткіші. Ерте Шумер
жерлерінде Үндістаннан әкелінген амулеттер, бақалшақтар мен
маржан тастар табылған. Ол осы екі мемлекеттер арасындагы сауда
қатынастарының болғанын көрсетеді. Алайда екі мемлекет
арасындагы сауда қатынастары Үнді жағалаулары арқылы жүргені
әлдеқайда рас көрінеді. Бір уақытга Шумерге тасымалданатын
тауарлар мысалы, піл сүйектерін тасымалдаумен үнді көпестік
топтар атқарган. Жол құрылысы пайда болды: ең бірінші рет тас
көлік жолдарын Асирияда басталды. Ерте шыгыс елдеріне тән
үлкен көлемдегі жүмыскерлер мен қарапайым кұрылыс
техннкалары арқылы ірі қүрылыс жұмыстарын, керемег сарайлар,
шіркеулер мен пирамидаларды құруга мүмкіндік берді. Сауда
қатынастарында алтын мен күмістен жасалынған белгілі сапмандаты
темір ақшалар монеталар болган. Ерте шыгыс мәдениетінің
жогарлыгы жазбаның, көптеген ғылым түрлерінің (математика,
астрономия, медицина) пайда болуы себептейді.
12.4 Әлеуметтік қарым-қатынастыц қалыптасуы
Қогамдық қатынастар (әлеуметтік қатынастар) - бүл элеуметтік
өзара әрекеттен туындайтын, адамдардың қогамдагы жагдайы мен
атқаратын жагдайымен байланысты әлеуметгік өзара байланыстың
түрлі формалары. Әлеуметтік катынастар тек адамдар арасындагы
белгілі бір өзара әрекеттерде, атап айтсақ бұл адамдар өздерінің
элеуметтік мәртебесі мен рөлін жүзеге асыратын әлеуметтік
153
үдерістерде пайда болады, ал мэртебе мен рөлдің өздерінің анык
шекарасы жэне жеткілікті қатаң регламенті болады. Осылайша,
бұлар бір ұғымды беретін жақын түсініктер болмаса да әлеуметтік
қатынастар әлеуметтік өзара эрекеттермен тыгыз байланысты. Бір
жагынан,
әлеуметтік
қатынастар әлеуметтік практиканың
алғышаргтарынан — мықты, нормативпгі бекітілген элеуметгік
түрден тұрады. Әлеуметтік қатынастар жеке тұлғаларға анықтаушы
түрде эсер етеді, практикалар мен адамдардың күтуін багыттайды
және ресімдейді, басып тастайды немесе тездетеді. Сонымен бірге,
элеуметтік қарым-қатынастар «кешегі» элеуметтік адам басқа
бүтіндей адаммен өзара әрекеттескен кезде өзара қатынастар болып
табылады.
Әлеуметтік қарым-қатынастың ерекшелігі олар өзінің сипаты
бойынша табиғаттагы объектілер арасындағы қатынастар сияқты
объект — объектілік емес, жэне жеке адам арасындагы секілді
субъект-субъекттілік те емес, ал өзара әрекет тек оның
субъективтілігінің әлеуметтік шеттетілген түрде жүзеге асса
(элеуметтік МЕН) және ол өзі жекелеген бүтін емес әлеуметтік
әрекет етуші субъект (элеуметтік агент) ретінде қолданылғанда
субъект объектілі болады.
Қогамдық қатынастар элеуметтік практикаларда жүзеге асады
жэне үнемі объектілермен — әлеуметтік формалармен (заттар,
идеялар, элеуметтік үдерістер, қүбылыстар) қатар жүреді.
Әлеуметгік қатынастар тікелей байланысқа түспейтін жэне бірбірінің бар екенін білмейтін адамдар арасында пайда болуы мүмкін,
ал олардың арасындагы өзара әрекет міндеттерді субъектілік
сезінудің немесе осы қатынастарды сақгап қалу ниетінің арқасында
емес институттар мен үйымдар жүйесі арқылы жүзеге асады.
Әлеуметтік
қатынастар
жеке
тұлғалардың,
олардың
топтарының, ұйымдарының және қауымдастығының арасында,
сондай-ақ олардың экономикалық, саясн, мәдени т.б. эрекетері
үдерісінде жэне олардың өздерінің элеуметтік мәртебесі элеуметтік
рөлдерін жүзеге асыруда пайда болатын эр түрлі берік өзара
байланыстардың жиынтыгы.
Қогамдық қатынастар: адамның қогаммен қарыс-қатынасы
ретінде; қоғам өкілдері ретінде жеке түлгалардьщ арасында;
элементтер, компоненттер, қогам ішіндегі шағын жүйелер
154
арасында; эр түрлі қоғамдар арасындағы; әр түрлі топтар,
әлеуметтік қауымдастық пен әлеуметтік ұйымдар өкілдері ретіндегі
жеке тұлғалар арасындағы ретінде пайда болады деп бекітуге
болады.
!
155
13 АДАМ: АҒЗА ЖЭНЕ ТҮЛҒА
13.1 Тұлға жайлы жалпы түсінік. Тұлға қүрылымы
Түлға зерттеу нысаны сияқты өзінің күрделілігі бойынша
бірегей. Күрделілігі бойынша қорытатын болсақ, түлгада адамның
белгілі болмыстық түрлі жазыктары қосылған, оның дене
болмысынан руханиге дейін тірі дене сияқты, есті жэне белсенді
субъект ретінде, бірлескен қоғам мүшесі ретінде болады.
Түлға — бұл ағза жэне оның жоғарғы өкілі — ми, өзіндегі
қалдықтардың барлыгынан қүралатын, біз болганша біздің
болуымыздан жэне оның кепілділігі. Онда өзінің жеке мінезінің
барлық өздік әрекеті мен пассивтік қабілеттілігі жэне
антипатиясымен, өзінің данышпандылығымен, дарындылығымен
жэне ақымақтыгымен, жақсылық және ақаулыгымен, қимылсыздық
пен эрекетімен сипатталады. Түлғаның аясында көпшілігінде
күрделі қүрылымы жэне өлшемі болады, ягни сыртқы ортаның
оқигалары, осыган түлға кіреді, және де сыртқы ортаның
объектілерімен қүрылатын байланысы түлғаның сыртқы кеңістігін
құрастырады. Элем жэне өзі туралы көзқарасы, эртүрлі оқигаларды
уайымдау, өзіне деген қарым-қатынасы, өзіндік бақылау және өзінөзі реттеу, өмірлік мақсаты және жоспарлары осының барлығын
түлганың ішкі ортасын қүрайды. Тұлғаның әлеуметтік кеңістікке
кіретіні бұл оның ішкі дүниесінің болмысына байланысты. Басқа
жағынан
қарастырсақ,
оның
белсенділігінде,
эрекетінде,
тілдесуінде, олай немесе жаңаша, түлғаның ішкі өмірі көрсетіледі.
Адамның өмірлік күйі тарихи шарттагы белгілі үзілмес бірлігі,
оның тіршілік етуіндегі және эрекетіндегі материалдық негіздер,
олардьщ өзгеруіне бағытталган, тұлғаның психикалық бейнесін
жалпалауы кіреді, ол өз кезегінде өмір бейнесінде өзінің белгісін
қапдырады.
Тұлға —ең бастысы барлық қазіргі заманның замандасы, осыган
қарамастан жэне оның әлеуметгік-психологиялық құрамының
көпшілілігін аныктайды. Тұлга тарихтың өнімі ғана емес, сонымен
қатар, оның қозғалысының қатысушысы, қазіргі заманның объектісі
мен
субъекгісі
больт
табылады.
Т үлғаның
әлеуметтік
байланыстарының сезімтал индикатор болуы мүмкін — оның
156
заманымен байланысы, өзінің уақытындағы басты әлеуметтік
қозғалыстарының негізі. Белгілі эртүрлі әлеуметгік байланыстардың
түрлерімен тығыз байланыста болады, олар өзінің классына
жататын адамдар, қоғамдық қатары, мамандығы және т.б., өзімен
замандас болатын, яғни белгілі тұлға бір тарихи уақытта олармен
бірге қалылтасты, таныс оқиғаларда қатысушы немесе куәгер
болды. Жалпы ұрпақтың қалыптасуы бұл қоғамдық тәрбиенің
жүйесіне байланысты болады. Арнайы бір тұлғаның негізгі мінезі
белгілі бір анықталған ұрпаққа енуі. Тұлға - қоғамдық индивид,
тарихи үрдістің объекті мен субъектісі. Сондықтан түлғаның
сипаттамасы көбінесе тольнымен адамның қогамдық негізімен
ашылады, табиғи ерекшеліктермен қоса, адам дамуындагы болатын
барлық құбылыстарды анықгайды. Сонымен, тұлганың негізгі
құрылысы бұл қогамдық қатынастардың жүйесіне байланысты. Осы
ойдан когам тұлғаны жаратады деп айтуға болады. Тұлга мен қоғам
екі түрлі болып бір-біріне қарама —қарсы тұрмайды. Тұлға —бүл
қогамның мүшесі және оның өнімі. «Индивид—қогам» қатынасы бұл
туу қатынасы, қоғамда тұлғаның қалыптасуы. Сонымен қатар,
тұлғаның тууы, қалыптасуы және дамуы қогам даму үрдісі өзін
қүрайтын негізі. Түлгасыз бүл үрдіс болмайды, яғни қогамның өзі
де болмайтын еді. Адамды түлға деп санаймыз, егер оның бір
белгілі ойлық иерархиясының дамуы болса, яғни ол өзінін
қажеттіл ігі үшін басқа бір жагдайлардан өте алса, соған қол
жеткізсе. Осындай кездерде, субъект тек қана белгілі қылыққа ғана
тэн болады деп айтады. Осыған эсер ететін негіздер әлеуметтік
байланысты болады. Өзіндік түрткілігімен элеуметтік байланысты
екенін білдіреді, олар қоғаммен белгіленген, адамда тәрбиеленген.
Бұл тұлғаның бірінші критерийі болады. Түлганың қажетті екінші
критерийі —өзіндік кылығына саналық түрде басқарушылық жасау
қабілеттілігі. Бұл басқарушылық сезінген себеп, мақсат,
принціптерінің іске асырылуында болады. Өзіндік түрткілерге
басқарушы болуында түлғаның екінші критерийінен бірінші
критерийге қарағанда айырмашылығы осы. Жай шамалы қылығы
(бірінші критерий) иерархиялық себептердің құрастырылган өзіндік
негізі мен сұрапылдарынын болуы және де «сұрапылдық
адамгершілігі». Адам егер белгілі бір оқигага оған қол сұгуга керек
болган жагдайда, өз-өзіне есеп беруі де мүмкін емес. Сондықтан да
157
екінші критерийде тек қана шамалы қылық ғана емес, сонымен
бірге шамалы саналық та қажет деп көрсетіледі. Бұл тұлғаның
өзіндік санасыньщ ерекше қасиетінің бірі. Ғылымда «адам» және
«тұлға» деген түсініюгермен қатар тағы «индивид» деген түсінік
қолданылады. Оның «тұлга» деген терминінен айырмашылығы
келесі де: егер адам бүкіл адамдардың жиынтығы болса «индивид»
түсінігі тек қана оны және қосымша оган психологиялық және
биологиялық қасиеттерді қосады. Сонымен қатар «индивид»
түсінігі жеке адамды сипаты боиынша басқа адамдардан бөліп
шығарады. Индивидуалдылық - түсінігі бойынша тар түсінік. Бұнда
басқа адамдарда болмайтын қасиеттерге ие адамды атайды.
Тұлғаның
құрылымын
қарастырайық.
Бұған
әсіресе
мүмкіншіліктерді, темперамент, мінез, сезім, әлеуметтік орын
кіреді. Енді Р. Мейли мен Р. Факторный сөздері бойынша келесі
сипаттамаларды қарастырайық. Тұлғаны факторлы анализдеу
индивидуалды
айырмашылықтардың
психологиясы:
өзше
сенімділік — сенімсіздік, интеллектуалдылық —білімсіздік, ойдың
жетілуі — ойдың жетіспеушілігі, сабырлық — мінезділік,
жұмсактылық — қаталдық, реализм — аутизм, шыншыл — аутизм,
көңілділік - көңілсіздік, экспрессивті -экспрессивті емес,
қызығушылықтың кеңдігі —қызығушылықгың болмауы, сезімтал —
суық жүрек, ересектік —инфантилизм, шыншыл - өтірікші, көңілді
— көңілсіз, тэуелсіз — тэуелді. Өзін-өзі ұстай білетін адамдардың
психологиялық сипаттамаларына жатады: өмірге шыншылдықпен
қарау, өмірден тыс болып жатқан мәселерге болу, тек көбінесе ішкі
өмірге көңіл белу, шығармашылық қасиетгерді жетілдіру, басқа
адамдардың жагдайына көңіл бөле білу, өмірді терең түсіне білу.
Өмірге объективті көзбен қарай білу; өзінің өмірлік тәжірібиесіне
сүйене білу; эрбір жағдайда тура жэне рас айта бшу; істеген ісіне
жауап беру.
13.2 Тұлғаның қалыптасуы мен дамуы
Қазіргі заманғы психология тұрғысынан қараганда, тұлғаның
қалыптасуы қоршаған адамдармен өмірлік тэжірибені өзіне сіңіру,
қорыту жолымен жүреді. Нақты тұлгаға қатысты тәжірибе - адам
өмірінің құндылыктарға деген жүйелік көзқарас: оның өмірлік
158
бағыты, тәртібі, басқа адамдарға және өзіне деген қатынас және т.б.
бұлардың барлығы әртүрлі формаларда сақгалып қалған —
философиялық, этикапық, әдеби жэне көркем өнерлерде,
заңнамаларда, әлеуметгік көзқарастарда. Бір жағынан қарасақ
тұлганың қалыптасуы ол қоршаған ортамен өмір бойы алынған
тәжірибені өзіне сіңіруді айтады, алайда бұл процесс ерекше больт
келеді. Ол алынган тэжірибені қорыта білу, оны қолдана білуден
ерекшеленеді. Жаңа мотивтер тэжірибені қорытқан кезде емес,
өмірде ғана пайда болады. Бұл процесс тек өмірде ғана жүзеге
асады. Көбінесе ол эмоцианалды кей жағдайларда субъективті
толымды болып келеді. Тұлга болып тумайды түлға өмір жолында
қалыптасатындыгына барлық психологтар келіседі. Алайда бұл
процесстің қандай заңдылықтарга бағынатындығы жайлы ойлар
әртүрлі. Егер адамның қалыптасу процессіне қатысты бала шағы
болса, онда ол дұрыс болады, себебі бұл уақыт тұлганың
калыптасуымен тығыз байланысты. Өмірден алынган жеке
сипаттамалар, мінез құлықтар көбінде жастық шағында болады, тек
өмірден алынган тәжірибеден баска жэне оның барлығы белгіпі
уақыттан ерте пайда бола алмайды. Жастық шағында адамның
мотивациялық,
инструменталды
және
стильдің
белгілер
қалыптасады. Бірінші, адамның қызығушылыктарына байланысты,
яғни өмір алдна қойылган мақсаттары негізгі қажетгіліктер мен
мотивтері. Инструменталды бағыт, бұнда адамның мақсатына жету
үшін қажет ететін затгарды атайды, ап стильдік адамның мінезқұлық параметірлерін, өзін өзі ұстау түрі жатады. Мектепті бітірген
соң, адаммен жинақталған тәжірибиелер мен сипаттамалар белгілі
мөлшерде сақталып қалады. Түлғаның жастық шағында дамуы
көптеген социалды институттардын катысуымен жүреді: отбасы,
мектеп, мектептен тыс орындар және бапаның басқа адамдармен
тікелей эсерімен жүреді.
13.3 Тұлганын калыптасуындагы негізгі факторлар
Тұлғаның дамуына ең апдымен оның қоршаған ортасы эсер
етеді. Мұнда мысал ретінде, адам үшін солтүстіктің суық не
болмаса тропиктік ыстыққа Караганда қалыпты табиги орта
әлдеқайда ыңгайлы болып келеді. Сондықтан географиялық орны
159
мен немесе климатгық жагдайы адамга әсері бар екеңдігіне ешкімде
күмэн жоқ екендігі түсінікті. Үлкен құргақ жерлер жэне бұган
ұқсас, адам күші табиғатпен күресіне кететін жағдайлардағы жерлер
түлганың дамуына кері әсерін тигізеді. Соған тағы жататын топырақ
және эндемикпен сипатгалатын метереологиапық жағдайлар,
Эндемикалық - турғылықты, белгілі ауданға тән жағдайлар, мысалы
ауданға тән аурулар түлғаның дамуына эсерін тигізуі мүмкін.
Сондықтан, түлганың дамуындагы ең бірінші басты фактор ол ішкі
табиғаты,
аталарының
қасиеттері,
жэне
тагы
басқа
антропологиялық қасиеттері жатады. Соган байланысты тағы
нэсілдікке де байланысты. Мысалы үш нэсілдер ішінен қара
нәсілдік адамдары өзінің көп санына қарамастан қалған екі
нәсілдерге қарағанда жеткілікті дамымаған. Өзінің көп санына
қарамастан тарихта үлкен рөл атқарған жоқ. Бүл жағдай қара нәсілді
адамдар бас қаңқасының ми сыйымдылығы төмендігімен
себебтеледі. Тұлғаның дамуындағы тағы басқа мысап ретінде ерте
Эллададағы
халық
өздерінің
жоғары
ннтеллекгерімен
ерекшеленетін. Тағы да, бір фактор ол биологиялық фактор, ягни
адам қүрсақта дамып туу кезіндегі жағдайды атауга болады.
Сондықтан, адам құрсақта қатерлі, қолайсыз психологиялық стресс
жағдайларда даму кезінде тікелей болашақта түлгаға эсерін тигізеді.
Тұлғаның дамуына қарай үш кезеңге бөледі: индивидті қаснеттер
түлғаның болашақтағы көрінісі ретінде, социалды-тарихя өмір
жағдайы жэне біріге жұмыс істей бшу. Түлганың дамуы сол
уақытқа тән әлсумстпк жағдайларға байланысты. Түлга —көптеген
экономикалық, құқықтық және әлеуметтік әрекеттердің объектісі
болып табылады.
13.4 Түлга дамуындагы түқымқуалаушылықтың, ортаның,ісәрекет пен тэрбиенің рөлі
Тұлга ретінде қалыптасуы келесі факторлардың эсерімен
жүреді: түқымқуалаушылық (бнологнялық фактор), орта, тэрбие,
адамның шұгылданатын ісі. Тұқымқуалаушылық - ұрпақган
ұрпаққа
беріліп
отыратын,
организмнің
қасиеті.
Түқымқуалаушылықтың
элеуметтік
қалыітгасуда
келесі
аспектілерде көрініс табады:
160
1) Өзінің биологиялық белгісіне қарай тұқым бойынша (Homo
sapiens тұқымына жататындығы) адам әлеуметтік дами алады —тура
жүреді, сөйлей алады, ойдың қалыптасуы, өнерге, еңбекке деген
қабілеті болады.
2) Тұқым қуалау қызметін гендер атқарады, әкеден балаға
белгілерінің берілуі: дене бітімінің ерекшелігі, конституциясы, шаш
түсі, тері жэне т.б. бұл уақытта генетик-галымдар адамның өзінің
өмірлік жолында алынған әлеуметтік белгілер ғенде сақталмайды,
сондықган ол берілмейді.
3) Тұқымкуалаушылық белгілерге адамның жүйке жүйесінің
белгілері, мінезі, әкелерінің жүйке жүйелерінің кемшіліктері, соның
ішінде патологиялық белгілер балаға беріліп болашақта баланың
дамуьгаа әсерін тигізеді. Тұқымқуалаушылық белгілерге тағы қан
аурулары, қант диабеті, эндокринді кемшіліктер, жэне т.б. тағы да
тұқымға кері әсерін ішімдік ішу, нашақорлық, канцерогендер,
жұмыс жэне өмір жагдайлары. Бұл тез жүретін әсерлер гендік кодгы
бұзы п болашак тұқымда көрінісін табады.
4) Педагогикалық аспектілер, ягни тұқымқуалау арқылы бапаға
қандай да бір эрекетке деген қызығушьшық белгілері беріледі.
5) Биологиялық адамның дамуында шек жоқ, алайда дамдар өз
мүмкіндіктерінің тек 10—15 пайызын ғана қолданады. Адамның
психологиялық дамуы әртүрлі болуы мүмкін.
6) Адам өміріндегі биологиялық даму белгіеіз бір уақытта пайда
болады.
Тәрбие адам өміріндегі басты фактор, ол бала шағынан
басталады, оның мақсаты қоршаған ортадан келіп жатқан ақпаратты
түзетіп оны дұрыс жаққа бұру болып табылады. Тәрбие: балаға
қажетп түрдегі жақсы әсерлерін тигізеді, кері әсерлерді жоққа
шыгарып оны қажетті жаққа жібереді, өсіп келе жатқан баланың
қызығушыл ықтарын анықтап оны дамытады.
Нәтижесінде: тәрбиелік жұмыетардың тиімділігі жэне жақсы
нәтижесі. Тэрбиенің бір жетіспеушілігі, ол тек қана тәрбненің емес,
сонымен қатар, баланың қатысуымен жүру қажет.
Қоршаган орта —ол экономикалық, әлеуметтік экономикалық
жэне материалды жагдайларды атайды. Қоршаган ортаның бөлігі
болып табылады: географиялық орта —территориялық ландшафт,
климат, өсімдік жэне жануарлар дүниесі; элеуметтік орта; адамды
161
қоршап жатқан материалдық және рухани өмір сүретін ортаның
жағдайы.
Әлеуметтік орталар:
— Алыс — БАҚ (баспа ақпарат құралдары), әлеуметтік
қатынастар мен институгтар және т.б.
—Жақьін: белгілі ауданның әлеуметгік көрінісі, отбасы, жақын
адамдар адамның жеке қасиеттерін қалыптастырады.
— Микроорта: (квартира, магнитті орта, микротолқындар) —
адамның жүйке жүйесінің дамуына кері эсерін тигізеді.
Ортаның адамға деген әсері жалпы айтқанда: орта түлганың
дамуындағы басты қағидасы (өсіп келе жатқан баланың қоршаган
ортамен байланыстьфу); орта адамның қалыптасуына тікелей эсер
етпейді себебі, қызметі бойынша пассивті болып келеді (мысалы
отбасыдағы 2 бала) егер адамға деген ортаның эсері адамның
қатынасына байланысты болса, онда адамның қажеттіліктерінен,
қызығушылықтарынан, жастық жэне жеке ерекшеліктеріне
байланысты; орта ол стихиялық болып келеді, себебі кей
жағдайларда жақсы немесе кері әсерінде тигізуі мүмкін.
Қалайда болмасын, адам денесі қалыпты жэне қажетті түрде
қалыптасуы оған қажетті түрде өсуін камтамасыз ететіндігін
ұмытпау керек. Егер адамның жастайынан физикалық дамуы аз, не
болмаса жастайынан көптеген физикалық қысымдар, денсаулықтын
бұзылуы, анемия, іш ауруы қалыптасса онда баланың дұрыс
қалыптасуы тежейді. Келесі басты фактор, ол әлеуметгік іс.
Әлеуметтік іс жоқ жерде қажетті түрде дамуда жоқ. Әлеуметтік іссіз
адамның қалыптасуы белгілі сатыда тоқгап қалады; ол элеуметтік
ортамен араласпайтын, жэне адам дамуына ең қажетті
факторлардың бірінен айырылады. Әлеуметгік қызмет, еңбектері аз
дамыған немесе мүлдем жоқ халықтарда адамдары әлсіз әрі қажетті
түрде дамымаған болып шығады. Сол сияқты адамның
қалыптасуында тэрбиеде ерекше орын алады. Тәрбие —индивидтің
элеуметтендіру процессі, жэне өмір жолында тұлға ретінде
қалыптасуын аитады. дененің дұрыс қалыптасуымен қатар дұрыс
тамактануда қажет, ол түлғаның дене физиологиалық жэне ойлау
қабілетін қалыптасуына әсерін тигізеді. Сонымен, адамның
қалыпты дамуына оған дұрыс тәрбие мен оқыту қажеттігі белгілі.
162
14 МШЕЗ -ҚҮЛЫҚТЫҢ БИОӘЛЕУМЕТТПС БЕПЗДЕРІ
14.1 Әлеуметік қарым-катынастардың биологиялық
алгышаргтары
Адам «адамгершіліксіз» дүниеге келе ме жэне тек қана тәрбиесі
оған адамгершіліктін тркырымдамаларын дағдыландырады немесе
адам не жақсы, не жаман ұсыну жэне туа біткен әлдеқандай
сезімдердің жнынтыгымен дүннеге келеді. Адамның адамгершілігің
толыгымен туа біткен бағдарламаларына (редукционизм) аударуға
болмады, себебі ол ұзаққа созылган әлеуметгік дамудың өнімі
(сонымен бірге — дін), бірақ адамға танымал көптеген белгілі
генетикалық түрінде ескертілген. Бұл тәртіптің белгілері қазіргі
уақытта биоэтиканың позициясынан қарастырылады. Биоэтика
немесе қиын тэртіптің бағдарламалары жануарлар дүниесіне тән,
адамның табиғи адамгершілігінің негіздеу ретінде қарастырылады.
Этология —арнайы ғылымның шеттерінде жануарлардың тэртібін
қарастырады. Этологтар жануарларда көптеген жақын туыстармен
қатынаста болуында қажепгті және пайдалы сезікті тыйымдардың
жиынтығын ашты. Көрнекті австриялық этологы Конрад Лоренц
өзіннің «Агрессия» кітабында апгашқыда жануарлардың тәртіптік
багдарламаларының терең талдауын өткізді. К. Лоренц табиги
түрімен туа біткен тыйымның накты жагдайларда өзіне ұқсас
қатынасында пайда болган эдеттегі тәртіп багдармаларын
орындауында жануарлардың адамгершілігін қарастырады. Онда
басқа жагдайда зиян болган жагдайда түйсіктің пайда болуы
мүмкін, оның тоқтатуына әрекеттің механизмі енгізіледі. Қызық,
аналогиялық түрімен адамзат қоғамның мәдениет-тарихи даму
түрімен пайда болады. Расында адамгершілік парыздардың
маңызды талаптарында көптеген жагдайда тыйымдар ол кеңестер
емес. Туа біткен тыйымдар түрінің сактауының есептеуін орындау
үшін қатал таңдап алу қысым арқылы жасаланады. Мұндай
тыйымдардың маңыздыларына келесі жатады:
1) «өзіндікін өлтірме»;
2) «ескертусіз және тексеруіз артынан жэне тосыннан шабуыл
жасауга болмайды» - бұл тыйым эсіресе алдагы өткеннен шыгады;
3) табигатпен жақсы карулы жануарларда өзіннің төбелесте
163
өлім қаруы немесе өлтіретін әдісі бар («элсіз қарулы
табиғаттарында» жандарда соған адамда жатады, бұл туа біткен
тыйымы жаман дамыған);
4) «бағынышты қалыпты алғанды ұруга болмайды» - сонымен
тагы бұл тыйым көбінесе қарулы жануарларда көрсетілген (көбінесе
жыртқыштарда). Көбінесе әлсіз шайқаста жеңіліп қапған жануар
оған осал жерін сүйеп қойганда жеңімпазды тоқтатады (адамдарда
ұқсас жағдайы кездеседі);
5) «кім адал сол жеңеді», жануар өзінің аумағын, өзінің жерін,
ұргашын, балаларын қоргайтын жиі көптеген күші бар және
агрессияшыл бэселесте жан-жалды жеңеді. Бұл алдын-ала жауы
психикалық ретінде әлсіз болғанда тёк қана пайда болмайды. Оның
агрессиялығы сонымен тағы тыйыммен тоқтатады. Адамзат
қоғамның бұл тыйымның ұқсастығы — үйдің, жеке өмірдің және
мүліктің тиіспеушілігі. Әлбетте жануарларда бұл туа біткен
механизмнің шапыстар мен ақаулары болуы мүмкін. Мұндай жанды
жануар «азғын» өзіннің туған-туыстарына қауіпті болады. К.
Лоренц жазғандай, адам «жыртқыш болмысы» болмаған жағдайда
тек сонда өкінуге болады, себебі қауіп-қатердің көптеген оған бөлігі
төніп тұруында табиғаты бойынша ол салыстырмалы залалсыз жэне
талғаусыз жейтін жанды және ол ірі жануарды өлтіруге мүмкін
оның денесіне жататын табиғи қаруы жоқ. Дәл сондықтан онда
туған-туыстарынан
қарсы
қарудың
қолдануынан
қатты
жануарларын ұстайтын эволюция үрдісінде пайда болған
қауіпсіздік механизмдері жоқ.
Адамның генезисі — бұл жануарды ң адамға (антропогенез)
морфофизиологиялық адамзат қогамына (әлеуметгік генез)
айналдыруына бірыңғай үрдісі болып саналады. Әлеуметтік қарымқатынастардың тұруы биологиялық сезімдердің жүгендеуіне әсіресе
зоологиялық жекешілдікке пайда болуына, олардың әлеуметтік
ұжымшылдыгының
ауыстыруына
болысты.
Адамдардың
біріктірулердің ұжышымдылығы сонымен тағы адам нәтижесінің
беру сипатымен шартталған. Егер биологиялық дүниеде тэжірибесі
табиғи іріктеу арқылы берілсе, онда еңбек үрдісінде жинаган
тәжірибесі яғни элеуметтік тэжірибесі бір дарақган басқаға, бір
адамнан басқаға әрбір ретте табыс ету керек. Еңбек нэтижелері
генетикалық ретте тағайындамайды жэне қайтадан жаңа ұрпағы
164
дүниеге келіп, алдынғы ұрпактардың нэтижесін адам қызметінің
жасалған тарихи өлшем бойынша тиімді қызмет жасау мүмкіндігін
алу үшін меңгеріп алу керек. Приматологтардың зерттеуі
маймылдардың сатысында әлеуметтік белсенділігі
накты
сілтемелердің бар болуына қорытындысын жасауга мүмкіндік
береді. Маймылдардың арасындағы табында қарым-қатынастары
абсолюттік
жеке
индивидуал истік
болып
саналмайды.
Маймылдардың табыны - бұл аморфтік, құрылымсыз құруы емес,
әрбір қалағанын істейді, ал жеткілікті ұйымдастырылған
біртүгастық кұрылымы эрбір дарағы өзінің ерекше орынын алады.
Бұл біршама әлеуметтік алдынғы иерархиясы Маймылдардың
тэртібінің көптеген тараптары бұл біртұтастық құрылымдардың
шеттерінде реттеледі. Біріншіден басымдық жағдай мен бағыну
қарым-қатынастары бар: басшы бар, соган қатардағы үлкендер, жас
жігіттер, балалар бағынады жэне эрбіреуінде өзіннің тәртіптің
нысаны бар, оның шеттеріне шыққанына жазалайды, сонымен
маймылдардьщ кезеңдерінде ара-қатынастық және өз арасындағы
көмектесуін білдіреді. Мүндай қарым-қатынастар бір анадан зәузат
арасындағы, бір ұрпақтың өкілдер арасындагы («жастар топтар»)
және басқалармен пайда болады. Сол уақытта приматтардың
табындарында бөлек дарактардың арасында бір мезгілде тұракты
пайда
болады
және
қарама-қарсы
қарым-қатынастарын
жаратпаушылығы, жауапкершілігі және басқа, бірақ олар
анықталатын болып саналмайды. Антропоидтердегі мұндай
биоәлеуметтік қатынасы байланыс амалдарымен дене қимылдың
тіпі, дыбысты сигналды (қуанышты, уайымды, ашуды, қозуды және
басқасын көрсетіп түрады), әрекеттермен (сүйіс, қүшақтарды жэне
басқа) қолданады. Табын үжымына (немесе оның бөлігінің) жеке
тәжірибенің өне басталган нысанның беру ретінде «айлы-шарғы
жасауын көрсету» маңызды рөлді атқарады.
14.2 Ецбек бөлісудің пайда болуы
Бір жағынан табын карым-қатынасгардың жэне талтау
босауымен, ал басқа жагынан қызмет қүралдар өндірісінің,
әлеуметгік нәтижесінің беруімеи, ауыз бірлігімен (турақты жайлау
орынга жаны жақындық күшіне) жэне баска арасындагы
165
байланыстардың нығайтуымен қогамдық қарым-қатынастардың
қалыптасуы ескертілген. Шынында адамдардың карым-катынастар
нысандарының тарихи негізі еңбек бөлісуі болып саналады.
Төменге папелитикалық алгашқы ұжымдарына өте ақырын еңбек
бөлісудің дамуы тән, ал оның негізгі саласы еңбек құралдар мен
аулауы шығады. Біріншіден еңбек бөлінісуімен жэне операция
қатарына өндірістік айнапымымен байланысты технологиялық
қарым-қатынастардың түруы пайда болды. Тіпті оңай еңбек
құралдарының уақытта өндіріс кезеңінде бөлінуі, ал бұл өндіріс
ұйымына, есіне, сезімге, естің дамуына ерекше талаптарын
шығарады. Әсіресе өндірісте еңбек құралының үрдісінде оның
ерекше тағайындауын алдын-ала ескерту керек, бағыттауға өзінің
басқалармен әрекеттерін ұйымдастыру жэне байланыстыру қажет.
Естің саласында мақсат түсінуі мен мақсат іске асырудың шектеуі
пайда болады. Егер өндіріс еңбек құралына бір үзбесінің үрдісіне
зат сезінуі сэйкес болса, яғни тәжірибелік және танылатын қарымқатынастардың бөліктерге бөлуі, онда көптік үзбесілестеріне —
түрімен, мифологиялық сезінуі.
Технологиялық
еңбек
бөлісудің
нақгы
түрі
аулау
байланысымен салынады. Олдувайдік мэдиниеті бойынша
археологиялық деректері көрсетілгендей гомо хабилистердің
басқаратын нысаны аулауы болатын. Хабилистер тек қана ұсақ,
бірақ ірі жануарларга — пілдерге, динотериерлерге, бөкендерге,
гиппопотамдарға аң аулаған. Құрбанның тура жеңіп шыгуда басқа
жақын арапыгынан қатты затпен соққылардың көмегімен ірі
жануарлардың аулауы тура емес жеңіп шыққан құрбандардың сазға, шұңқырға, үзілген жерден және басқа соққы көру әдістердің
қолдануын ескергті. Әлбетте, мұнда (мұндай аулаудың барлық
апаттьшығында) нақты «тәртіптің стратегиясын» өндеуін, ркымдық
ұйымның, накты (қазіргі уақытта тек қана қарапайым) жүйенің
мақсатгы тұжыры мдауын талап етті.
Онымен бірге еңбек бөлісуі тағы құрбанның ізіне түсуімен,
соққы көруімен жэне құрбандардың жеңілуімен байланысты
болган: табынның бір мүшелері соққы көру тобында, басқалары жеңілген кұрбандар тобында және басқапарда калган. Принциптік
маңызды аулау алгашқы өндірісі ұжымдық сипатынан тұрган. Үқсас
ұжымы еңбек қызметінің элеуметтік сипатын жасайтын еңбек
166
ұйымдастыруының нысаны тэрізді негізгі кооперация ретінде
шыққан.
Сезінудің дамуы мен генезисі ажыратылмас тілдің, сөйлеу
дамуымен генезисімен байланысты. Мәдиниет тарихының ең қызық
мэселесінің бірі - тілдің дамуының бастапқы кезендерімен пайда
болуы. Бұл үрдісінің барлық бөлшектері ғана емес мэлім. Бірақ
жалпы белгіпері оның негізгі бағыттарын жаңадан өндіруге болады.
Жануарлардың коммуникациясы—олардың өмірлік іс эрекетінің
қажетті шарты, соңгы ретте олардың қауіпсіздігін, келісімді,
олардың ара-қатынастығын, табын ұйымдастыруын қамтамасыз
етеді. Адам тілдің қалыптасуының сілтемесі бастапқы негізі
жануарлардың коммуникация түрлері болып шықгы: көз-қимыл,
дене кимылы (дене күйі, дене қимылдары, қозгалыстары қорқыныш,
байбаламды, бағындыруын және басқасын білдіреді), тек қана
күндіз күнде және көрінетін шеттерінде қызмет етеді, сезінетін
(иістердің көмегімен), дыбыс. Дыбыс коммуникациясы күмәнсіз
артықшылық
қатарынан
болуы
мүмкін:
дыбыстар
дифференциалдық болуы жэне эмоциалдық жагдайының кең
спектірін біпдіруі мүмкін; дыбыс дабылмасы күндіз күнімен
шектеледі жэне тэжірибелік түрде лезде ұгынады. Тілдің қазіргі
теориялары адамға ұқсас маймылдар мен алғашқы адамдардың
басталған нысанда тілдің екі түрлері—алғашқы және екінші қайтара
турлерінің болуынан шығады. Алғашқы тіл көрініс—қозғалыс
(қимылдың) коммуникация негізінде дамыган және эмоционалдык
жағдайы мен басқа дараққа маңызды үшін дарактың тэртіптің
қондырған ақпаратын білдірген. (Қазіргі приматологияда қимыл
коммуникациясына
адамға
ұқсас
маймылдардың зерттеу
қабілеттілігінің толық бағыттауы бар). Екінші қайтара тілі дыбыс
коммуникациясында қалыптасқан, оның негізінде эмоционалдык
маймылдардың дыбыстары мен бейтарап шулары боянған,
көрінетін қызуын сақтаган. Адамның тұру тарихында (қогамның,
сезінуде) бұл тіпдің екі түрлерінің арасындагы арақатынасы шамасы
тіптен оңай болмаған. Антропо элеуметтік генезис бастапқы
кезеңдерінде зат-әрекет сезінуі дамыган, анықталган дамуы мен
артықшылыгы көз-қимыл, қимыл коммуникациясы алган.
Австралопитектік шамасы тіл қимылдардың тіптен өзімен бірге
қарым-қатынасты
жасаған,
дыбыс
саңқылдауларымен
167
(лалиялармен) қабаттас болған. Дене қимылы алгашқы әрекет зат
жиынтықтауының, ал сонымен реттеу тэсілі (жеке және ұжымды)
эрекеттің болғанды білдіреді. Бірақ бұл дене қимыл тілдің өзінің
рөлінде коммун икацияның жетімеген емес нысаны болып шыкты.
Себебі дене қимылы қолдардың көмегімен басты жұмыс
органдарымен жүзеге асырылған, бірақ ешқашанда мүмкін болған
емес (кейбір жагдайларда қолы бос болмаган). Дене қимылдың тілі
көптеген аралыктарда, шектелген көріністер мен басқа шарттарда
қолдануға жарамаган. Бұдан басқа қиын жағдайды білдіру үшін
сезімдер себебі олар құрамдас элементгеріне бөлінуге жарамаған.
Бұл барлық факторлар дене қимылдың тіліне екіншіге материалдық
негізінің ой шарттарында интериоризациясымен оның сезімі
байланысты келесі дамуы, яғни ішкі жоспардың кетуімен толық
болуына мүмкіңцік бермеген (зат әрекетімен қатар). Сезімнің
интериоризациясы
топтастырылған
бөлек
материалдық
тасымалдаушыға-ойдың
дыбыс
тасымалдаушы,
дыбыс
коммуникациясы жақындауында мүмкін болды. Себебі адамның
тұру үрдісі өзіммен бірге қимыл тілдердің дамуымен және үздіксіз
дыбыс коммуникация параллельді жетілдіруінен түрған. Ақырын ол
вокалдық-ақпараттық жүйесінің сипатын алған. Мысалы, адамга
ұқсас
маймылдарда
20—30
дыбыстар
болған,
оңца
австралопитектерде олар бірнеше ондар немесе жүзден жогары
болган. Тіл сөйлеу дамуымен дамыган. Анық сөйлеуі питекантроп
гасырында қалыптасуында пайда болуьш болжауга болады. Оның
сөйлеуінде шагатын және мұрын жолды дыбыстар болган; сонымен
катар, дене қимылдар заттардың белгілеуі ретінде шыққан жэне тек
қана белек жагдайларда сөздерге-сөйлемдерге ауысқан; сөйлесуі
диалоггік сипатынан тұрған.
168
15 БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАС
15.1 Биологиялық жас
Биологиялық жас немесе даму жасы төлқркат жасынан асып не
кейін қалып отруы мүмкін. Биологиялық жасты анықтау кезінде
жеке индивидтің даму деңгейі бойынша сэйкес келетін топтың
хронологиялық
орта
жасымен
салыстырғандағы
оның
морфологиялық құрылымы мен қызметгерінің даму деңгейін
ескереді. Өсу мен жетілу үрдістерінің жеке ауыткулары
«биологиялық жас» немесе «даму жасы» ұгымдарын енгізудің негізі
болды. Биологиялық жастың негізгі критерийлерІ:
1)
қосымша жыныс белгілерінің жетілу дэрежесіне қарай
бағаланаты н жетілу:/
2)
қаңқаның жетілуі (қаңқаның қатаю тэртібі мен мерзімі);
3)
тістің жетілуі (сүт пен тұракты тістердің шыгу мерзімі,
тістің қажапуы);
4)
түрлі мүшелердің микроқұрылымында болатын жасқа
байланысты өзгерістердің негізінде ағзаның жеке физиологиялық
жүйесінің жетілу көрсеткіштері;
5)
морфологиялық және физиологиялық жетілу.
Морфологиялық жетілу тірек-қозғалыс аппараттының бұлшықет күшінің, статикалық төзімділіктің, қозғалыс жиілігі мен
координациясының — негізінде багаланады. Морфологиялық және
физиологиялық
жетілумен
мектепте
оқу
үшін
кажетті
психофизиологиялық және морфологиялық жетілу деңгейі болып
табылатын мектеп кезеңіндегі жетілумен тығыз байланысты.
Морфологиялық жетілуді багалау бас пен мойын өсімінің
баяулауынан, бірак аяқ-қолының өсуі жылдамдауынан туындайтын
дене пропорциясының өзгерісіне негізделеді. Туылганнан кейінгі
жетілу мен ержету зандылығы барлық адамдарга тэн, алайда
қандай да бір кезеңді өту мерзіміне, өсу мен жетілу қарқынына,
сондай-ак жету мерзімі мен белгіленген өлшемдердің шамасына
қатысты жеке (популяциялық) өзгерістер болады. Осындай
өзгерімпаздыкты бағалау «биологиялық жас» түсінігімен тыгыз
байланысты. Бұл термин XX г. 30-40 жылдары В. Г. Штефко, Д. Г.
Рохлин және т.б. ресей галымдарының еңбектерінде қопданыла
Ш
169
бастады. Биологиялық жас, төлқұжаттық жас сияқты, уақытша
сипаттама, яғни уақыт қызметі болып табылады, бірақ соңгысына
Караганда агзаның дербес өсу, даму, жетілу мен қартаюы қарқынын
көрсетеді. Шетел әдебиеттерде мэні жагынан осыған ұқсас «даму
жасы» термині қолданылады. Төлқұжаттық (хронологиялық) бір
жастағы балапардың тобында бір-бірінен ересектеу болып, не
керісінше жасы кішірек болып көрінетіні белгілі. Хронологиялық
жас балалардың ер жеткен кезеңіне қатысты олардьщ бір-бірінен
айырмашылығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл жагдайда дене
салмагы мен ұзындыгын қарапайым өлшеудің де еш пайдасы жоқ.
Балалардың жетілуінің түрлі қарқынын багалау үшін «биологиялық
жастың» түрлі критерийлері бар. Жалпы «биологиялық жас» ұгымы
адамның бойымен жэне дамуымен байланысты кезең аралыгында
гана емес, оның бүкіл онтогенезі бойына сәтгі қолданылуы мүмкін.
«Биологиялық жасты» берілген индивидтің морфоқызметтік
жагдайының қандай да бір «референтті» (жасына-жынысына қарай,
этноаумақтық жэне т.б.) топтагы дамудың орта деңгейіне сэйкес
(сәйкес емес) дэрежесі ретінде анықтауга болады. Осыган орай,
биологиялық жас дербес жас шамасының жагдайын багалауга
мумкіндік береді. Негізінен, мұндай багалау ағзаның кез келген
жүйесін қолданумен жүзеге асырылуы мүмкін, себебі олардың
барлыгы туылганнан кейінгі бүкіл онтогенезі бойы болатын белгілі
бір өзгерістермен сипатталады. Биологиялық жастың түрлі
деңгейінде салыстыруга мүмкіндік беретін бағалаудың нақты
критернйлері бар. Биологнялық жасты багалау үшін қолданылатын
белгілер бір қатар талаптарга сай келуі керек. Ең бастысы, олар
снпаттауга не өлшеуге келетін нақты жастағы өзгерістерді көрсетуі
керек.
Бұл
өзгерістерді
багалау тәсілі бақыланушының
денсаулыгына зиян келтірмей, жагымсыз сезім тудырмауы керек.
Сондай-ақ көп мөлшердегі индивидтің скринингі үшін арналуы
керек. Ауксологняда аталган талаптарга сай келетін бнологиялық
жасты бағалаудың түрлі жүйелері қолданылады. Бұлар сүйек жасы,
тіс жасы, жыныстық даму, жалпы морфологиялық даму
физиологиялық жетілу, психикалық пен ақыл-есінің дамуы және
кейбір басқалары жатады. Жыныстық жетілуі ұмай мен қолтық
астындагы шұкырында түктердің шығуы, кеуденің ісінуі, дауыстагы
мутация, қыз балалардың сүт бездерінің дамуы және етеккірдін
170
басталуы сияқты жыныстық белгілердің даму дәрежесі негізінде
багаланады. Қаңқаның жетілуі кезінде сүйектің қатаю орталығы,
өсудің эпифазарлық шеміршек аймақгарының сакталуы немесе
жабылуы қаңқа сүектерінің жасына қарай сарапаудың негізгі
көрсеткіші болып табылады. Ересек адамдарда қартаю үрдісімен
байланысқан сүйектің шағын заттектерінің өзгеруі (жұқаруы),
кеуекті затгектерінің өзгеруі (ыдырауы) бағаланады. Қартаю
кезеңінде оиологиялық жастың критерииі ретшде остеопороз,
остеосклероз, остеофитоз көріністері (білезік, табан бөлігінде және
омыртқада сүйек ұлпасының өсуі) қолданылады. Тісіне байланысты
жас шамасы балалардың сүт тістерінің шығуы мен алмастырылуы
негізінде, ал ересек адамдарда тұрақты тістерінің қажалуына қарай
анықталады. Физиологиялық және биохимиялық үрдістердің жасқа
қарай өзгерісін анықгау барысында алмасу қарқынына көңіл
бөлінеді. Өсу қарқьпшның токтауымен қатар негізгі алмасу
төмендейді. Тері қабатын тексеру кезінде тамырлардың түйнеліп
кеңеюіне және тагы басқасына көңіл аударылады. Морфологиялық
жетілу тірек-қозғалыс аппараттының — бүлшықет күшінің,
статикалық төзімділіктің, қозгалыс жиілігі мен координациясының
—негізінде бағаланады. Психикалық-фгоиологиялық жетілу туралы
Керн—Ирасек тестің орындау нэтижесіне қарай баға береді.
Морфологиялық жетілуді бағалау бас пен мойын өсімінің
баяулауынан, бірақ аяқ-қолының өсуі жылдамдауынан туындайтын
дене пропорциясының өзгерісіне негізделеді. Осыған орай мектеп
кезіндегі жетілудің көрсеткіші ретінде үш индекс пен «Филиппин
тесті» алынады. «Филиппин тесті» - бала оң қолымен төбесінен
көлденең көтере отырып, сол жақ құлағына жете ме екенін
тексеруден тұратын жаттыгу.
15.2 Жетілудің көрсеткіші
1)
Жыныстық жетілу деңгейі немесе жыныстық даму оның
пайда болу ретінің мерзімі, сондай-ақ қосымша жыныстық
белгілердің даму дәрежесі бойынша анықталады; пубертат алды
(«пубертат жанындагы») кезеңде, ягни 7—8 жастан 16—17-ге дейін
тиімді қолданылады, жаппай аитропологиялық зерттеулер кезінде
биологияпық
жастың
критерийі
ретінде
пайдаланыл ады.
171
Пубертатты кезең оқигалары мерзімінде орын алады да, оның
серпіні кезінде жеке кезеңіне қол жеткізу туралы куэландыратын
жеке кезеңдерді бөліп жарып көрсетуге мүмкіндік береді, бірақ
олардың реті тұрақты болып қала береді. Үлдардың жыныстық
жетілуінің бірінші белгілері —аталық ұрық безінің үлкейе бастауы.
. Орта есеппен бүл 11—12 жаста болады, нормадан жеке ауытқулар 9
жарым жастан 15-ке дейінгі кезенді қамтңды. Дамудың максималды
қарқынының уақытқа арақатынасы пубертатгы кезең оқиғалары
келесі ретпен көрінеді: аталық ұрық безінің өсуі — жыныстық
мүшенің өсуі — көмейдің үлкеюі — үмайдың түктенуі — қолтық
астындағы шүқырдың түктенуі —бой спурты (дене үзындығының
кенет өсуі) —бет пен денеде шаштың өсуі. Қыздарда пубертаттың
алғашқы белгілері —жыныстық бездерінің - аналық бездерінің, бой
спурты (дене үзындығының кенеттен өсуінен) бұрын болатын сүт
бездерінің үлкеюі, ол 9—13 жаста бастапып, 12—18 жаста аяқгалады.
Қыздардың жыныстық жетілуінің ең маңызды белгісі етеккірдің
(менархенің) басталуы. Берілген ақпарат жыныстық жетілудің
ерекшеліктерінің
маңызды
аспектісін:
физикалық
және
психологиялық жетілудің сәйкессіздігін көрсетеді.
2) Сүйекке байланысты жас мөлшері, немесе қаңқалық жетілу
онтогенездің жатырдағы кезеңнен бастап, қартайған кезеңіне
дейінгі барлық кезеңдері үшін биологиялық көрсеткіштің жаксы
көрсеткіші болып қызмет етеді. Өсу үрдісінде сүйектер
рентгенограммаларда тіркелетін бір қатар тэн өзгерістерден өтеді.
Сүйектену ядросы мен стеноздың түзілуі жасты саралаудың негізгі
көрсеткіші болып табылады. Өсетін организмнің басқа да
критерийперін ескере отырып, сүйек жүйесіндегі өзгерістер
туылғаннан кейінгі онтогенездің барлық кезең аралыгында
биологиялық жасты анықтау үшін қолданылады. Қартаю кезеңінде
критерийлер
ретінде
остеопороз
бен
остеосклероздың,
буындарындағы түрлі бұзылулардың жэне т.б. көрінген кездері
қолданылады.
3) Тіске байланысты жас мөлшері немесе тістің жетілуі. Тістің
жасын анықтаудың дәстүрлі эдісі санына (бұл жағдайда шыққан эрі
сүт, эрі түрақты тістердің ретіне) жэне осы мэліметтерді
қолданылатын стандартен салыстыруға негізделген. Биологиялық
жастың көрсеткіші ретінде тек 13—14 жасқа дейін ғана
172
қолданылады, себебі сүт тістер 6 айдан 2 жасқа дейін ғана, ап
тұракты тістер (үшінші азу тістерін қоспаганда) орга есеппен 6-дан
13 жасқа дейін шыгады. Сүт тістерінің шыгу кезеңінде жыныстық
даму негізінен болмайды, бірақ тұракты тістердің шыгуы бойынша
жэне сүйек жетілуі бойынша қыз балалар ұлдардан озып түседі,
сонымен бірге айтарлықтай өзгерістер ұры тістердің шығу
мерзімінде байқалды. Көптеген ғапымдар еңбектерінің көрсетуі
бойынша тістің қалыптасуы мен шыгуының түрлі кезеңдерінің
нақты генепгикалық бақылауы болады. сүйек пен қаңқа жетілу
көрсеткішінің арасындагы байланыс жалпы үлкен емес, сүйек және
тіс жасы арасындагы арақатынасы 0,4-тен аспайды. Tie жасын
анықтау криминалистикада кең колданыс тапқан; қазба
материалдарын зерттеу кезінде дербес жасын анықгаудың негізгі
эдістерінің бірі болып табылады; белгіпі бір себептерге байланысты
бапаның нақты туган жылы белгісіз болган жагдайда индивидттің
жас мәртебесінің сенімді көрсеткіші болады.
4)
Биологиялық жастың көрсеткіші ретінде белгілі бір дәрежеде
физнологиялық және биохимнялық көрсеткіштердің физиологиялық
өзгерістері қолданылуы мүмкін. Алайда бүл критерийлердің
ақпаратгыгы айтарлыктай томен. Олардың бір болігі баланың дене
парамегрлерінің өзгерісімен байланысты. Мысалы, жүрек
кагысының жиілігі жас өте келе: 2 жасар балада минутына 100
соққыдан ересек адамда 65-70 соққыга дейін азаяды. Бұл заңдылық
жалпы биологиялық құбылыспен сәйкес келеді: дене өлшемі кіші
болганда жүрек согысы жиірек болады. Мүндай байланыс демалу
жиілігінде болады: нәрестеде - минутына 40-45, ересек адамда орта есеппен 12—16. Кейбір физиологиялық қызметтер басқасынан
бұрын «піседі». Мэселен, балапық шақта өт аз концентратталынган,
ал қан сарысуында ақуыздың қүрамы томен болады, алайда кейін
осы көрсеткіштер бойынша ересек мәртебесін алады. Қан қысымы
өсудің бүкіп кезеңі аралыгында гана емес, бүкіл омір бойы көтеріле
береді: 5 жасар баланың систолалық қысымы шамамен 80-85 мм.
сынап баганын, 18 жасар бозбаланың қысымы 120 мм. сынап
баганын қүрайды. Негізгі алмасу жылдамдыгы жана туган
нэрестеде ең жогары, 6-дан 20 жасқа дейінгі аралыкта ол күрт
төмендеп, өмір бойы төмендей береДі. Кейбір мэліметтер бойынша
пубертатты кезеңде ол айтарлықтай жогарылайды. Жыныстық
173
диморфизм
көпггеген физиологиялық және
биохимиялық
көрсеткіштер серпінінде көрінеді. Осыған орай, қыздардың қанның
систолалық қысымының кенет өсімі ұл балаларға қарағанда ертерек
басталады. Ауыз қуысының температурасы туылғаннан ересек
жасқа дейін азая отырып, қыз балаларда «ересек» мэнге ертерек
жетеді.
5)
Психикалық даму мен биологиялық жас. Психикалық
(эмоционалдық, ақыл-ес) жэне дене дамуының ара-қатынасы
мәселесі заманауи адамның психикалық және әлеуметтік жетілуінің
ерекшеліктерін зерттеу, даму акселерациясы байланысты адамның
жас шамасы биологиясы үшін, антропология мен педагогика үшін
ерекше қызығушылық тудырады. Психикалық үрдіс субстратының
жетілу критеийлерін іздеу — ОЖЖ — жас серпінің, оның
құрылымдық жэне биохимиялық параметрлерін зерттеуге
негізделген. Жаппы ми мен жүйке жүйесі дамуының жүйелік
бағыты бар, ол онтогенездің ерте кезеңінен басталады. Оган:
дененің толық өлшемімен салыстырганда озық болуы,
гетерохрония, әрі бүкіл мидың, эрі ми қабыгының жетілуінің нақты
жас
өлшемі
(градиенті)
туылганнан
кейін
қабықша
формацияларының цитоархитектоникасының айтарлықгай белсенді
дамуының уақытқа бейімделуі тэн. Жетілудің белгілі бір
кезеңдерінің, демек, биологиялық жастың критерийлері ретінде
көптеген көрсеткіштер таныла бастады. Олар: нейрондардың
op наласу тыгыздыгы
мен өлшемі, аксондар үзындыгы,
миелинизациялану дәрежесі, синаптогенез, кезеңдік антигендік
ерекше факторлар, АХЭ белсендігі, ДНҚ құрамы; қартайган шақта —
перикариалды нейрондарының липофусцины, дендритті агаш
атрофиясы, дендритті қылқанның (шипик) жойылуы, өлшемнің
азаюы
мен
нейронның жогалуы.
Биологиялық жастың
эмоционалдық жэне ақыл-ес дамуымен өзара қатынас мәселесі
күрделі, әрі бір мэнде шешілмейді. ОЖЖ-ның жетілуі мен
эндокринді аппаратгың жүйке жүйесі қасиетінің жас өзгерістерімен
байланысы туралы мәліметгер жоқтың қасы. Биологиялық жасты
аныктау үшін «жалпы морфологиялық жетілуді» қолданылады,
дегенмен бұл критерий алдынгысына қарағанда нақты емес, әрі
мәлімет аз береді. Жалпы морфологиялық жетілу салмақ пен бой
арақатынасы жэне дене пропорциясы бойынша багаланады, бірақ
174
дененің соңғы өлшемі — дефинитивті өлшемінің шекарасы кең
(және осыған байланысты, белгісіз) болғандықтан, бұл критерийдің
ақпара11ьілығы үлкен емес. Биологиялық жастың барынша кең
тараған морфологиялык критерийлерінің санына: қанқалық (сүйек)
жасы, тіске байланысты жас, жыныстық даму, жалпы соматикалық
даму жатады. Қаңқалық жас ең әмбебаб түрі болып табылады,
себебі ол негінен онтогенездің бүкіл кезеңі, жатыр кезеңінен бастап,
қартаюына дейінгі кезең аралығында анықталып, барлық
адамдардың дефинитивті мэртебелерінің теңдесім жағдайына жауап
беріп, даму қарқынының басқа да көрсеткіштерімен жынысгық
кейде соматикалық көрсеткішімен, бірқатар гормондардың
секрециясы дәрежесімен және т.б. байланысын дэл анықгайды.
Тіске байланысты жас, қаңқапық жас іспетті, шыққан тістің реті мен
санына,
осы
мәліметтерді
стандартен
салыстырылуына
негізделеді. Тіске байланысты жастьщ дербестік өзгерісі
қаңқалықка қараганда аздау; шыққан тістердің жалпы санының
дербес қисықтарының ұқсастығы мен параллелизмі анықталды.
Тіске байланысты жасгы бағалаудың барынша жетілген әдісі болып
рентгенография, тістердің қатаюы кезеңдері бойынша анықтау
табылады; олардың кальцификациялануы, қосымша дентин мен
цемент саны анықталып, цементтің жыл сайындық кальций
кабаттар саны есептеледі, сондай-ақ тіс эмалінің кейбір жұқа
белгілерін пайдалану ұсынылды. Морфологиялық жетілудің
жеткілікті түрде дұрыс болмаса да, айтарлықтай дәстүрлі критерийі
болып жалпы соматикалық даму жэне бойы мен салмағының арақатынасын жэне дене пропорциясының өзгерісін көрсететін «форма
бойынша даму» есептеледі. Бірақ ақпарат беруі жогары емес, себебі
популяция шегінде барлық осы көрсеткіштер бойынша дефинитивті
мәртебенің нұсқаларының мүмкіндігі кең, сондай-ақ олардың және
даму кезеңі аралығында хронологиялық (күнтізбелік) жас
арасындағы бір мэнді арақатынас болмайды. Билогиялық жастың
көптеген морфологиялык критерийпері, мысалы қаңқалық және
жыныстық даму, бір-бірімен тыгыз байланысты және кейбір
кезеңдерде өзара алмасымды. Қаңқалық және соматикалық
дамудың байланысы бәсендеу, ол жатыр кезеңінде аз ғана жэне
жыныстық жетілу кезеңінде бүл байланыс үзіпеді. Тіске
байланысты жас, бәлкім, морфологияпық жетілудің баска да
175
көрсеткіштерімен, ең алдымен сүйекке байланысты жаспен
ескерілген; олардың түрлі гормоналды бақылауы туралы сөз етіледі.
Биологиялық жас —дамудың жеке қарқынының негізгі сипаттамасы.
Ол популяциялық стандарт аясында организмнің морфоқызметпк
жетілуінің деңгейін көрсетеді. Осы критерий бойынша индивид
өзінің хронологиялық (паспорттық) жасының популяциялық
нормасына сәйкес келіп, белгілі бір дәрежеде одан озуы не,
керісінше, артта қалуы мүмкін. Алайда кез келген белгі жас
ерекшелігіне қарай өзгеруі заңды бола түра, биологиялық жастың
критерий і
ретінде
анықталады,
мұңдай
көрсеткіш
қанағаттандыратын белгілі бір қосымша жагдайлар болады. Өиткені
түрлі жүйелер мен мүшелер біркелкі жетілмейді, онтогенезінің бұл
кезеңі (кезеңцері) үшін барынша ақпаратты көбірек беретін,
«жетекші» критерийді таңдап алу ерекше мәнге ие; олардың
морфоқызметтік мәртебенің басқа параметрлерімен байланысы
жэне даму үрдісін аякггау бойынша белгілер жағдайының үқсастығы
(тепе-теңдігі) де өте маңызды. Биологиялық жастың негізгі
критерийлері морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық,
психофизиологиялық, ішінара психологиялық бола алады. Ісжүзінде ерекше мәнге жоғарыда келтірілген жагдайларга үлкен
дәрежеде сай келетін «морфологиялық жетілу» (қаңқа мен тіске
байланысты жас шамасы, жыныстық даму) критерийлеріне ие.
176
16 АУРУҒА ҚАРСЫ КҮРЕС, ӨМІР ҮЗАҚТЫҒЫ
16.1 Өмірді үзарту
Өмір қысқа мерзімді ме, өлімнен қүтулуга бола ма немесе
өмірді үзартуга бола ма екен деген сұрақтар адамдарды ғасырлар
бойы мазалап жүрген. Орга ғасырда «жастық элексирин» іздегендер
аз болмады, алайда заманауи ғылым да өзінің жаңа құралдарын
ұсына отырып, организмнің қаргаюымен күресудің тәсілдерін табу
амалдарын жасап келеді. Шамамен 150 жыл бұрын ғылымның бұл
саласы «микробиотика» деп атапа бастады. Осы тақырыпқа
арналган алғашқы еңбектің бірі 1828 жылы жыққан, оның авторы
немістің белгілі дәрігері және моралисі Ц.Ф. Хьюфланд болған.
Диеталық тамақтану мен жалпы гигиена бойынша кеңестерден
басқа қазіргі кездегі макробиотиканың басты белгісі болып
табылатын адамның физикалық және рухани жағдайы арасындағы
үздіксіз байланыс туралы пікірін де таба аламыз. Осы туралы
Хьюффланд: «Физикалық және моральдық жетілгендік бір-бірімен
тэн мен жан сияқты тығыз байланысты, олар бірінсіз-бірі өмір сүре
алмайды».
Қазіргі таңда макробиотика өмір ұзактыгы мэселесімен жанжақты айнапысатын адам туралы біпім саласы. Гериатрия — бұл
қартаю медецинасы, геронтология - қартайган жастагы мәселелер
туралы гьшым, ал макробиотика жас адамга да, кәрісіне де маңызды
болып табылатын мэселе ретінде өмір ұзақтыгын арттыру
мүмкіндіктері мен жолдарымен айналысады. Макробиотика
мақсаты геронтология мақсатын кайталамайды, ең бастысы
картаиган кездегі ауыргандыкты жеңшдету туралы емес, кез кепген
жаста жұмыс істеу қабілеті мен денсаулыгын сақтай отырып, ұзақ,
әрі әдемі өмір сүру үшін не істеу керек туралы сөз етіледі.
Макробиотика (ежелгі грек —үлкен және өмір) —бүл тамақтану мен
белгілі бір өмір салтындагы ережелер жүйесі, оның көмегімен
психологиялық және физиологиялық жагдайы реттеледі. Әлемнің эр
түкпірінің дәрігерлері мен философтары бұл терминді өмірді
табигатпен үйлесімділігін көрсету үшін, қарапайым, теңдестірілген
диетада қолданылған. Макробиотика дене клеткапарының үздіксіз
жаңартылу мүмкіндігін тудыратын тұжырымдаманы назарына
177
алады. Себебі эрбір организм үнемі жаңарып отырады,
жасушалардың бірі жойылса, олардың орнына басқалары пайда
болады, ал қолайлы жагдайда бұл үрдіс жалгаса беретінін ешкім
жоққа шығара алмайды. Өмір ұзақтығын арттыру үшін адамнан
өмірдегі құндылықтардың жаңа шамаларына қол жеткізу, өз
жетістіктерін әдеттенген биологиялық бағалаудан бас тарту, өмірдің
мәнін анықтап білу талап етіледі, үнемі жеке басын дамытып,
денесін жетілдірумен айнапасу керек. Бүркіт шамамен 500 жыл,
кейбір тотықұстар 600-700 жылдан, тасбақалар шамамен 500 жыл
өмір сүретіні белгілі. Адам Жер бетіндегі эволюцияның соңгы тобы
ретінде тірі организмді қалыптастыруға бағытгалған, серпінді даму
мен өмірге бейімделген миллиоңдаган жылдар бойы созылып келе
жатқан күш-жігердің жогары нүктесі, ягни норманың негізінде
емес, ал көп таралганның негізінде, мүмкін болатынның емес, ал
болғанның негізінде. Себебі бүркіт, тотықұс не тасбақа 500 жылдан
өмір сүрсе, неліктен адамга да осылайша ұзақ немесе олардан да
ұзақ түрмас. Макробиотика үшін ғылым ретінде үзақ омір сүру
соншалықты маңызды емес, бүкіл өмір жолы бірдей қызықты,
әрекетті, оның айтарлықтай белсенді фазаларындай болғаны
маңызды. Қазіргі заман ғылымында адам өмірін мынадай төрт
кезеңге бөлу міндетті егде жас шарықгау шегі болып санапады, ап
алдыңгы екеуі —оған даярлық кезеңі болса, соңгысы —сөну мен
қалган өмірін сүру кезеңі.
Балалық шақ дене дамуының мәселелерін қамтиды, жастық
шаққа психологиялық және қоғамдық жетілу, сонымен бірге
үрпағын сақтап қалу қызметін орындауға даярлығымен
сипатталады. Отбасылық және қоғамдық өмірдегі белсенділік кезеңі
ең маңызды деп есептеу қабылданған, оған ең көп биологиялық
жэне қогамдық мэн беріледі. Содан соң отбасындағы балалар өсіп,
озіндік жеке өмірін бастаған кезде, ата-аналар кобінесе өзінің
қүндылыгы төмендеді деген сезімді бастан кешіреді. Бүл сәт
зейнеткерлікке шығумен сай келіп, осы жаста адамдардың шет
қалды деген сезімдері туындайды. Содан кейін адам өміріндегі
соңгы кезең, төртінші кезең басталады. Бүкіл жагымсыз
психологиялық сәттеріне түрлі аурулар қосылады. Расында да,
мүмкін болатын аурулардың бәрімен ауыруға бастаймыз.
Дэрігерлер кабинетінде өткізілген күндер, дэріханаларға барулар 178
осының бәрі ең соңғы, ең мұнды және жалгыздық кезеңіне дейін
жалгаса береді.
Өмірді ұзарту немесе өмір сүру мерзімін ұзарту — шаралар
жүйесі мен тэсілдерінің жалпы атауы, оның мақсаты — қартаю
үрдісін баяулату не өзгерту арқылы адам өмірінің оргаша немесе
максимум ұзактығын арттьфу. Өмір ұзақтыгы жазатайым
оқиғалармен, мысалы, жүрек немесе жүрек-тамыр жүйесінің
аурулары сияқты аурулармен, сондай-ақ көптеген (бірақ барлық
емес) организдерге тән қартаюдың жалпы үрдісімен шектеледі.
Дене жаттығулары қартаю үрдісін белгілі бір дәрежеде тежеуі
мүмкін. Қаргаю үрдісінің жалпы зандылықтары мен олардың
зергтеулері қаргаюдың биологиялық механизмін зерттейтін
геронтологияға жатады. Өмірдің максималды ұзақтығы қартаю
нормаларымен, тұқым мен сыртқы экономикалық факторларға
байланысты іума бейімділікпен анықтапады. Адам өмірінің
үзақтығына эсер ететін маңызды факторларға жынысты,
генетикасын, денеаулық сақтау деңгейін және тамақ еапасын, дене
белсенділігінің деңгейін, өмір салтын, әлеуметтік органы
жатқызады. Ғалымдардың көбі ғылымның болашакта адам өлімі
мэеелесін шеше алатынына сенімді.
Американдық
физик,
Нобель
сыйлыгының лауреаты
Р.Фейнман: «Егер адам мэңгі қозгалтқышты жасап шығаруды
ойласа, физикалық заң сиякты кедергіге ұшырар еді. Осыган
Караганда биологияда эр индивид өмірінің соңы міндетті түрде
болады дейтін заң жоқ>>. Адам үзақгығын түбегейлі арттыру қазіргі
кезде адамзаттың маңызды міндеті болып есептеледі. Қоғамда бүл
фактіні түсінбеушіліктің болуы — қогамдагы мақсатты
тұжыр ымдаул ард ың артықшыл ықтары дүрыс қойылмай, бұл
эрекеттің қарама-қайшылығы - адамзаттың елеулі мәселелерінің
бірі болып табылады. Күн сайын кәріліктен шамамен 100 000 адам
өледі. Өмірді түбегейлі үзарту ісі кеше ғана тыйым салынган,
алдамшы-қауіпті деп танылса, соңгы жылдары бұл тақырып
гылыми төңкеріске үшырап отыр. Nature ең беделді гылыми
басылым жуырдан бері өмірді үзарту туралы макалаларды жариялай
бастаған, сонымен бірге тегін түрде қол жетімді еді, бұл осы
саладагы акпаратпен алмасу карқынының адамзат үшін сыни
маңызын ең жогары гылыми деңгейде тану деген сөз.
179
Қазіргі уақытта калорияларды пайдалануды шектейтін диеталар
есебінен өмір үзақтығын максималды түрде арггырудың кең
қолданылатын эдісі болып табылады. Теориялық тұргыда, өмір
ұзақтығын максималды артгыру мерзімді түрде зақымдалған
ұлпаларды ауыстыру, «молекулярлық жөндеуден өткізу» немесе
зақымдалған клеткаларды, молекулалар мен ұлпаларды жаңарту
есебінен қол жеткізілуі мүмкін. Өмірдің орта ұзактыгына жүйелі
дене күші, шылым шегу немесе қантгы шамадан көп пайдалану
сияқгы зиянды әдетгер эсер етеді. Ересек жастағы жүйелі дене
жүктемелері. Көптеген зерттеулер қартаюдың табиғатын түсінуге
ұмтылып қана қоймай, сондай-ақ қартаю үрдісіне эсер ететін немесе
баяулата алатын әдістерін дамытудьщ амалдарын жасап келеді.
Мұндай зерттеулердің пікірі бойынша өмірді ұзаріудың алғашқы
стратегиясы болашақга медицинаның дамуы көптеген мэселелерді
түбегейлі шеше алады деген үмітпен қартаюға қарсы эдістерді
қолдану деп түсініледі. Раймонд Kurzweil бойынша бұл шамамен
2020 жылы болуы мүмкін. Ғалымдардың көбі өзекгі клеткалар
көмегімен, оргаңдарды (жасанды оргаңдарымен немесе жануарлар
органдарымен) ауыстыру арқылы, ағза ұлпаларын жасартуда
болашақга
болатын
жаңалыққа
сенеді,
сонымен
бірге
«молекулярлық» немесе генетикалық жөндеу қартаю мен аурудың
барлық үрдісін жояды деп үмітгенеді. Келесі онжылдықга осындай
жаңалық бола ма, жоқ па екенін айту мүмкін емес.
Крионика эдістеріне негізделген бағыт болашақтагы медицина
ауруды жойып, денені жасартып, қайта өмір береді деген үмітпен
денені немесе оның бөліктерін сақтап қоюды ұсынады.
Адам өмірін максималды түрде ұзартуды арттырудың этикалық
аспектілерін қоғамда дін, саясат қайраткерлері мен галымдар сөз
етш жүр. Алаида өмір үзақтығын арттыру бойынша 1980 жылдары
басталған қозғалыс галымдар мен бұқара қауым арасында кең
таралып келеді.
16.2 Өмірді үзарту стратегиялары , ауруга қарсы күрес
Қартаю қасиеті клеткалардағы, үлпалардагы және органдардағы
зақымдалған макромолекулалардың жинақталуымен түсіндіріледі.
Кейде жеке адамдар жететін өмірдің ең жоғары үзактығы 120-130
180
жасты құрайды. Жеке клеткалардың жойылу үрдісі өмір бойы
болып, агза жаңа клеткалармен уақытында ауыстыруды жэне
ыдырап кеткен кпеткалар қалдықгарын қамтамасыз ететінін айта
кеткен жен. Сол себепті медицинаның көп бөлігі омір ұзақгыгын
арттыру үшін ағза жүйесін диетамен, тамақтың қосымша
дәрумендерімен
белсендіруді
ұсынады.
Басқасы,
азырақ
қолданылатын эдісі — бұл гормондарды немесе гормоналдық
препараттарды қолдану болып табылады.
Органдарды ауыстыру және клондау. Мүшелер мен өзекті
клеткаларды клондау бойынша зерттеулер мен биотехнологиялар
қазіргі кезде жануарларга жасалып, қартайып жатқан дененің
табиги өсірілген қандай да бір «жаңа» беліктеріне ауыстыратын
жол таба алмай отыр. XX гасырдың ортасында маймылдар мен
иттерге жасалған миды ауыстыру бойынша эксперименттер
қабылдамау үрдісі жэне ағзаның қызмет ету үрдісін қамтамасыз
ететін жүйке жүйелерін тез арада орнына келтіру қабілеті болмаған
себепті табысты болмады. Дене мүшелерін ауыстыру мен
клондауды жақтаушылардың айтуынша, қажетті биотехнологиялар
болашакта пайда болуы мүмкін. Өзекті клеткалар мен клондауды
зерттеу мен кейбір моральдық нормалар (биотика) арасында қарамақайшылық туындайды. Клондау тақырыбы бойынша арнайы
зерттеулер мен статистикалық мәнді нэтижелер жоқ, себебі осы
күнге дейін бірде-бір клон туралы шындыкгың бар екені белгісіз.
Тоқгатылған мультипликация. Токтатылган мультипликация өмір үрдісін жасанды қүралдармен баяулату. Демалу, жүрек
соғысы, әрі баска да еріксіз қызметгер істей беруі мүмкін, бірақ
оларды тек арнайы қүралдар көмегімен гана анықтауга болады.
Эксперименттер иттерге, шошқапарға және тышқандарга жүргізілді.
Қызметті баяулату үшін қатты салкындатуды қолданады. Ғалымдар
жануарлар қанын суық ерітіндімен (физиологиялық ерітіндімен)
ауыстырганда, олар клиникалық өлім жағдайында үш сагат бойы
жатады. Содан сон қанды қайта құйып, жүректі электр
ынталандыргыш көмегімен қан айналым жүйесін қайта қосады.
181
17 ҚАЖЕТТІЛІКТІҢ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ТАБИҒИ
ҚҮҚЫҚТАРЫНЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕЛЕРІ
17.1 Адамның биологиялық құкықтары
Адамның қажеттіліктері бірнеше топқа бөлінеді: қарапайым
қажеттілік: тамақ, киім, баспана, ауа, су; нақты заттар мен таңдау
мүмкін болған жағдайлардағы екінші қажеттіліктер; жалган
қажетгіліктер, яғни, сәндік-салтанат заттарына қажеттілік және
қандай да бір дағдыга басу. Сонымен бірге, қажеттіліктің және
жалган қажетпліктердің базалық жэне маңызды биологиялык
түрлері болады.
- *^
Базалыц биологиялык, цажеттіліктер. Оларға тамақ, киім,
баспана, ауа, судан басқа одан күрделілеу, бірақ адам үшін қажетті
шарттар: қауіпсіздік; жылу, акустикалық, электромагниттік
жайлылықтар; физиологиялық жэне генетикалық аномалияға және
жағымсыз әсерлерге экеп соқпайтын ауа құрамы; ауыз су, тек
ластанбаған, адам өміріне қауіп тудырмайтын гана емес, сонымен
бірге дәмі де татымды; азықтанудың теңгерімділігі, адам ағзасының
энергетикалық
қажетолігін
қамтамасыз
ететін
тамақтың
калориялылығы, сондай-ақ ауыстыруға келмейтін азық элементтеріі
мысалы, амин қышқылдары, дәрумендер, майлар, акуыздар,
көміртектер; азықтың белгілі дәмдік сипаты және оның
зиянсыздығы, яғни экологиялық тазалығы; үрпақ жалғасуы.
Маңызды биологиялыц ңажеттіліктер. Оған жататындар:
толыққанды ұйкы жэне демалыс, яғни релаксация; аурудан жэне
антропогендік
ластанудан
қорғану;
кеңістікті
жайлылық
(кеңістіктегі эр адам үшін белгілі орын); табиги орта (биогендік)
жайлылыгы, жэне де осы топтағы адамдар бейімделген табиги орта;
ландшафтық табиғи орта (теңіз үстінен белгілі биіктік, белгілі бір
желдің болуы немесе болмауы, температура тербелісінің диапазоны
жэне атмосфералық ауа ылгалдылығы); қозғалушылық және еңбек
(гиподинамия —қала жұртшылыгының типтік ауруларының базалық
себептерінің бірі); денсаулық және мидың дамуына арналган
ақпарат (бұл ақпаратгың көлемі мен сапасы да маңызды);
биологиялық-әлеуметгік климат, ягни, қогамның иерархиялык
құрылымындағы белгілі жагдай. Табиғи эволюциялык қалыптасқан
182
қажеттіліктерге қайғыру қажеттілігі де жатады, ягни, социумдағы
негізгі эмоционалдық негіздердің бірі, сондай-ақ, еңбекте және
өмірде жеке телімнің болуы. Аталған қажетгіліктерден олардың
көпшілігі бір карағанда адамға ғана тән сияқты болып көрінеді,
алайда олар тек адамға гана емес, басқа да тірі жан иелеріне,
әсіресе, адамга туыс жоғаргы жануарларға да тэн. Адам үшін өзінің
шынайы қажеттіліктерін сезінудің маңызы зор, өйткені соган сәйкес
адам өзінің субъективтік құндылыктар жүйесін құрады. Бұл
мүмкіндіктер, сондай-ақ өмірдегі табыс жэне оны жүзеге асыруга
ұмтылу, жайлылық туралы елестету табиғи қажеттіл іктерге
сүйенетін болса, онда тек элеуметтік қана емес. жеке өмірде де
табысқа қол жеткізуге болады.
Жалган қажеттіліктер. Егер биологиялық қажеттіліктер
жүзеге аспаса, олар жалган қажеттіліктермен, мысалы агрессия
жолымен агрессияға немесе көшбасшылыққа, немесе молшылық
заттарына алмастырылады. Жалган қажеттілік ақыр соңында
адамның асоциалдық мінез-қүлқына гана емес, сондай-ақ көптеген
экологиялық зандардың, ягни адамның мінез-қүлық ережелерінің
бүзылуына
әкеледі.
Физиологиялық
тұрғыда
адамның
қажеттіл іктер і мен мүмкіндіктері эмоциямен байланысты, ал
эмоция өз кезегінде ойлау үдерісінің —адамның интеллектуалдық
әрекетінің құрамды бөлігі болып табылады. Біздің эрекетіміздің
эмоционалдық мотивациясы оқудағы табыс, есте сақтау, дене жэне
интеллектуалдық қабілеттерді көтеруге жагдай жасайды. Табиғи
қажеттіліктерді қанағаттандыра алмау мүмкіндігімен байланысты
эмоционалдық сараң адамды үнемі күйзеліс күйге әкеледі. Адамның
қажеттіліктері оның биоэлеуметтік қүрылымынан шығады.
Ғалымдар (Н. Ф. Реймерс жэне т.б., 1944 ж.) адам биологиялық та,
элеуметтікке де ұксамайды деп санайды. Жеке адам, топ, үжым
тагы басқа бірлестіктер түгасымен көп деңгейлі иерархиялық
жүйені күрайды. Бүдан адам мен қогам моделдері (матрицалар) үш
өлшемді - сапалық-жеке бастық, функционалдық және иерархиялық
эр жақтылық және дамудың: жеке бастық-жасшамалық жэне тарихи
екі векторы бар. Адам мен адамзатты бүтін жүйелік білім ретінде
қарастыра отырып, Н. Ф. Реймерс былай деп атап өтеді:
өз түрінің өкілі ретіңде адамның бейімдеуші сипаттагы
генетикалық жэне
фенотиптік
анатомиялық-физиологиялық
183
ерекшелистері болады, олар табиғи ортаның адам агзасына эсер ету
дәрежесін анықтайды, мысалы механикапық гұргыдан популяция
ретінде негрлер мен эскимостардың «орындарьш ауыстыруға»
болмайды.
: ' ’f
: '
-чщті<г
- адам кіші және үлкен бірлестіктерде экологиялық мінез-құлық
жағынан ерекшеленеді. Осылай, отбасында алатын табыс бойынша
экономикалық басшыны анықтау оңай. Психологиялық жағынан
отбасы басшысы экономикалық жағымен сэйкес келмеуі мүмкін.
Айрықша топтар үшін оңтүстік және солтүстіктік адам типтері
жеткілікті айқын.
- адамның қалауындағы жэне іс жүзінде жүзеге асырылатын
еңбек адамның сипаты оның барлық нюанстарымен бірге таза
экономикалық сипаттарынан ерекшеленеді және «адамдық түгас»
басқа барлық ерекшеліктерден ажыратьшады.
әлеуметок
тұтасты қ
бір-бірінен
ерекшеленеді
(скандинавиялық этнос германдық жэне британдық этностан анық
ерекшеленеді, моңғолдықты айтпағанның өзінде).
- элеуметпк тұтастықтар да бір-бірінен ерекшеленеді (зиялы
қауым, жұмысшы, шаруа).
- адамдардың экономикалық ұмтылыстары олардың қандай да
топқа жататынына байланысты, бірақ солай бола тұра оған сәйкес
келмейді (адамның өндірістік жэне элеуметтік сипаты эр түрлі,
экономикалық қамтамасыздығы әлеуметтік мәртебесімен толықтай
сэйкес келмейді).
- антропиялық-жүйе ұйымының иерархиялық деңгейініц
біреуінің мақсаты екінші иерархиялық деңгейінің мақсаттарына сай
келмеуі мүмкін, яғни, жеке элеуметтік қажетгілікгер мен отбасы
қажеттіліктерінің арасында, ірі бірлестіктердің тіпті де, белгілі
қарама-қайшыл ықтар болады.
17.2 Қажетгіліктен әрекетке дейін
Қажеттіліктің
оңтаилы
анықтамасы
«Философиялық
энциклопедиялық сөздікте» (1983 ж.) берілген. «Қажеттілік —
ағзаның, адамның жеке басының, элеуметтік топтың, бүтіндей
қоғамның өмір сүруге қабілетгілігін қолдау үшін керекті қажеттілік
немесе бірдеңенің жетіспеушілігі; белсенділіктің ішкі қозғаушысы»
184
деп берілген. Қажеттіліктің бұл аныктамасының өзекті сэті еол,
мұнда қажетолік адамның ішкі әлемінің сегменті, белеенділіктің
мойындалмаган қоздырғышы деп көреетілуі. Сондықтан қажеттілік
әрекет актісінің қүрылымдық элементі болып табылмайды, ол
адамның соматикалық тұрмысының шегінен шықпайды, эрекет
субъектіеінің рухани әлемінің сипаттамаеына жатады. Қажеттілік
пен тілек — бірүлгідегі түсініктер, бірақ теңбе-тең емее. Тілек
қажеттіліктен адамның рухани әлеміндегі өз мэртебесінің
салмағының жеңілдігімен ерекшеленеді. Олар ағза мен жеке
адамның өмірге төзімділігіне түрақты түрдегі қызметінің
қажеттілігі бойынша сэйкес келе бермейді, жэне сондьгқтан да
иллюзиялы арман саласына жатады. Мысалы, мәңгілік жас болуды
иемесе мүлдем азат болуды қалауға болады. Бірақ қоғамда өмір
сүріп, қоғамнан тыс болуға болмайды. Мораль мен құқық көшетін
жагдай. Тәуелеіз болу тілегі бар, бірақ ол тілек адамның әлеуметтік
қажеттіліктеріне қайшы келеді. Кез келген кажеттілік адамды оны
орындауга жетелейді. Бұл мағынада қажеттілік деген адамның
өмірлік қозгаушы күпггерін әлеуметгік маңызы бар пішінде жүзеге
асыру әдісі деген сөз. Қажеттіліктен эрекетке көшу қажеттіліктің
тысқарлануы, эрекет субъектісінің тысқарлануы, субъект өзінің
тұрмыс тіршілігінен өзі үшін тұрмыс тіршілігіне көшеді. Бұл
көшудің механизмі бірнеше мезеттен тұрады. Бірінші: қажеттілік
затының таңдау мен мотивациялау. Мотивация заттың қажеттілікті
қанагаттандыру үшін негіздемесі. Мысалы, сізге жазғы көйлек
сатып алу керек. Біріншіден, тартымды болып көріну үшін
соншалықты ұзын болмауы жэне маңгаз болып көріну үшін
соншалықты қысқа болмауы керек; екіншіден, көйлектің түсі сіздің
шашыңыздың жэне көзіңіздің, бетіңіздің түсімен үйлесуі керек;
үшіншіден, көйлек денеңіздің үтымды жерлерін анык көрсетуі,
жэне ұтымсыз түстарын (бүкірлік, өте қысқа аяқ) жасыруы керек;
төртіншіден, әмияныңызда ақша болуы т.б. Тек осыдан кейін ғана
сіз көйлекті сатып аласыз. Жүйеленбеген эрекеттерге жол бермеңіз.
Екінші. Қажеттіліктен эрекетке көшу кезінде мақсатқа
мойындалган қажеттілік ретінде қысқаша белгілеуге болатын
қызыгушылыққа айналдырады. «Қызығушылық деген барлық
заттың түрін көз алдыңда өзгертетін күшті сиқыршы» — деп К.
Гельвеций жазды.
185
17.3 Қажеттіліктіц жіктелуі
Базалық қажеттіліктер: бұл барлық адамдарға тэн жалпыға
бірдей қажеттілі ктер. Базалық қажетгіліктерге: материалдық,
элеуметтік, рухани қажеттіліктер жатады. Базалық қажетгіліктердің
ішінде олардың көп модификациясын, қосымша сипаттамасын
табуға болады. Мұңдай қажеттіліктер базалық қажеттіліктердің
нақтылануы болып табылады, оның пайда болуының қай жагын
болсын сипаттайды жэне негізгі немесе қосымша қажеттіліктер деп
аталуы
мүмкін.
Осылайша,
биологиялық
қажетгіл іктерде
антропологиялық қажеттіліктерді белуге болады, оларды ң
бөлінуінің негізі болып адамдардың жынысына қарай (сексуалдық
қажеттілік), жасына қарай, нәсілдік, этникалық қоғамдастыққа
жатуына және т.б. қарай ажыратылуы болып табылады.
Материалдық
қажеттіліктердің
ішінде
тұрмыстық
қажеттіліктерді — баспана, транспорттық құралдар, қауіпсіздікті
белуге болады. Әлеуметтік қажеттіліктердің арасында жеке басты
өзін-өзі сэйкестендіру қажеттілігін, жеке бастың құқығы мен
абыройын және т.б қорғау қажеттілігін атауға болады.
Қажетгіліктің үлкен топтарын атап корсету үшін келесі негіз
болатын қажеттіліктерді олардың әлеуметтік-гуманитарлық багыты
бойынша айыру. Бұл құндылықтық-багыттық қажеттіліктер больш
табылады. Осы негіз бойынша орынды және орынсыз, шынайы
жэне жалған, прогрессивті жэне регрессивті қажеттіліктерді бөліп
қарауға болады. Биологиялық (табиғи) кажеттіліктер. Бұл ағза
тіршілігінің, адам денесінің қальптгы қызметінің: тамақтану және
бөліп шыгару, өмірлік кеңістікті кеңейту, бала туу, денсаулық, дене
дамуының, табиғатпен қатынас сияқты бастапқы жалпыга бірдей
болатын қажеттіліктер. Материалдық деп біз биологиялық,
әлеуметтік жэне рухани қажеттіліктерді қанағаттандыру құралдары
мен шарттарына қажеттілікті айтамыз. Қажеттіліктің осындай коп
түрлерінің арасынан үш қажеттілікті: тамақ, баспана жэне киімге
деген қажеттіліктерді бөліп қарауға болады. Материалдық
қажеттіліктердің нормасы елдегі матерналдық өндірістің даму
деңгейімен, ондағы табиғи ресурстардың бар-жоғымен, қоғамдағы
адам жағдайымен. әрекет түрімен анықгалады. Шахтер үшін бір
норма, келесі норма кәсіпкер мен бизнесмен үшін, үшіншісі ғалым
186
мен
мемлекет
қаираткерше
арналған.
Материалдық
қажеттіліктердің нормасы әр түлғаны оның еңбек немесе басқа да
эрекеті үшін қалыпты жағдаймен, тұрмыс пен транспорттың
жайлылығымен, демалыс жэне денсаулығын қалпына келтіру,
физикалық жэне интеллектуалды дамуын қамтамасыз етуі тиіс.
Барлық осы материалдық қажеттіліктер мен оларды қанағатгандыру
әдістері
адам өмірі деңгейін анықгайды. Материалдық
қажеттіліктердің шексіз еместігін атап айту керек. Олар эр ел, эр
өңір, эр отбасы үшін сан жагынан белгіленген жэне «азық-түлік
себеті», «күнкөрістік минимум» деген ұгымдармен айтылады.
17.4 Адамның құқықтарының шыгуы мен маңызы
«Адамның тарихи құқықтары —бұл біздің табигатымызга тән,
оларсыз адам сияқты өмір сүре алмайтын құкықтар» делінген қогам
тану бойынша бірқатар оқулықтарда кездеседі. Маңызды жеке
құқықтар — жеке өмір сүру, бостандық, адамдық абыройынды
қорғау, сөз бен ой бостандыгы, алга жылжу, сондай-ақ тағы басқа
біздің табигатымызга тэн бірқатар құқықтар. Авторлар көзқарасы
бойынша, адам табигатына бұл мінез-құқық моделдері мүлде тән
емес. Керісінше, адам — жыртқыш және өзімшіл. Зорлық пен
біреудің затына көздеу адам табигатына тэн жэне табиги. Адам
құқыктары —осындай табигил ықтың кепілі.
Адам құцықтарын цоргау саласындагы негізгі халықаралың
қүжаттар. Алгаш рет «адам құкыгы» ұгым 1789 ж. қабылданган
француздың «Адам мен азамат құқықтарының Декларациясында»
кездеседі. Алайда адам құқыктарын қоргаудың қазіргі замангы
моделі XX г. 2 жартысында жасалды. 1948 ж. 10 желтоқсанда БҮҮ
Бас Ассамблеясында тарихта бірінші рет адам құқықтарын қоргау
сапасында халықаралық кұжаг — «Адам құқыктарының жалпыга
ортақ декларациясын» қабылдады. Декларация маңызды құжат
болды жэне болып қала береді, бірақ оның міндеттемелік күші жоқ.
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы — бұл
халықаралық деңгейдегі үсыныс. Солай бола тұрса да,
декларациясын кабылдаудың маңызы шынында да аса зор: бұл
осынша жоғары деңгейде қабылданган жэне адам құқықтарын
қорғау саласында стандартты қалаган; бұдан кейін БҮҮ-да болсын
187
немесе басқа елдерде қабылданған көгттеген кейінгі құжаттар
сүйенетін алғашқы құжат. 1950 ж. 10 желтоқсанынан бастап, адам
құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын қабылдаған күн
халықаралық мейрам — Адам құқығы күні болып аталып өтіледі.
Декларация қабылдаганнан кейін бірден оған қол қойған елдердің
барлығына міндетті сипаттағы адам құқығы жөніндегі құжатгармен
жұмыс бірден басталып кетті. Алайда оны әзірлеу кезінде әртүрлі
қайшы пікірлер пайда болды. Мысалы, АҚШ құжатқа адамның
элеуметтік құқықтарын енгізуге қарсы болды. АҚШ көптеген
элеуметпк құқықтар (мысалы, тегін білім алу, әлеуметтік қорғау)
мемлекет үшін міндетгі емес, қалауында болу керек деген
айқындаманы қолдады. Мемлекет бүл тілектерді орыңдауға
тырысуы керек, бірақ өз экономикасының мүмкіндіктері
шеңберінде гана. Бұдан өзге, бірқатар элеуметтік құқықтар,
мысалы, тегін емделу құқығын мүлде күдікті болып қалуы мүмкін.
Себебі бүл құқықтар адамдарды салық төлеуге мэжбүрлейді,
сондықтан адамдар үшін тегін емделуді қамтамасыз ететін
мемлекетпк орган қүрғаннан гөрі, медицина үшін өздері ақы төлеу
элдеқайда тиімді жэне арзанга түсетін болды. Жойылмаган
қайшылықтар салдарынан қүжатгы екіге бөлуді шешті. 1966 ж. БҮҮ
— ның қоргауымен екі пакет қабылданды: «Азаматтық және саяси
қүқықтар жөніндегі халықаралық пакет», «Экономикалық,
элеуметтік жэне мэдени қүқықгар жөніндегі халықаралық пакет».
Қүжатгарды ратификациялау үдерісі үзаққа созылды және екі қүжат
та. Оларға қол қойган елдер үшін тек 1976 ж. гана күшіне енді.
АҚШ бүгінгі күнге дейін «Эконом икалық, әлеуметтік жэне мәдени
қүқықтар жөніндегі халықарапық пакетқа» қол қойган жоқ.
Пакеттерде көрсетілген қүқықгарды сақтау міндетгі болып
табылады, алайда мемлекетті адам құқығын сақтауға мэжбүрлейтін
ешқандай механизм жоқтың қасы. Азаматтық жэне саяси құқықтар
жөніндегі пакетінің сақталуын қадағалау жөнінде қүрылган
Комитет пакетке қол қойган мемлекеттерді тек міндеттей апады,
пакет мойындаган құқықтарды іс жүзіне асыру үшін жүргізіліп
жатқан шаралар, жэне осы саладагы прогресс туралы баяндама
жасайды. Халықаралық жүйемен бір мезгілде адам қүқықтарын
қоргаудың европалық жүйесі де дами бастады. 1950 ж. бірқатар
Еуропа мемлекеттері адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын
188
қорғау жөнінде Еуропалық конвенцияға қол қойды. Бұл
Конвенцияның адам кұқықтары саласындағы басқа құжаттардан
басты айырмашылыгы: нақгы эрекет ететін құқық қорғау
механизмін —Адам құкықтары жөніндегі Еуропалық сот құру. Адам
кұқықтары жөніндегі еуропалық сотқа конвенцияға қол қойған
мемлекет оның құқыгын бұзды деп санайтын кез келген адам
шагымдана алады. Тек егер қоргаудың ұлттық құралдары таусылган
жагдайда гана. Еуропалық одаққа мүше барлық елдер Адам
құкықтары жөніндегі еуропалық конвенцияга қол қоюы тиіс.
Адам цұцыцтарының мазмүны. Әрбір заңды құжатта басқа
құжатгардан ерекшеленетін өз құқықтар жиыны бар. Алайда, адам
құқықгары жөніндегі барлық негізгі құжаттарды атауга болады.
Ортақ жактарын табуга болады. Мысалы, адам құқыгы адам
өмірінің маңызды жактарын реттейді. Еуропалық конвенция келесі
құқықтар мен босгандықтарды бекітеді: өмір сүру, бостандық, жеке
басының дербес құқықгылығы; азаматтық жэне қылмыстық істер
бойынша әділ сот талқылауы; тек заң шеңберінде гана жазалану
кұкыгы; сайлауга қатысу жэне өз кандидатурасы н ұсыну құкығы;
ой, ар-ұждан, дін бостандыгы құкығы; пікір білдіру құқыгы
(бұкаралық-көпшілік құралдарын қоса алганда); мүлік жэне жеке
меншігін пайдалау бостандыгы құқығы; жиналыстар мен
бірлестіктер құқыгы; некеге туру құқыгы; білім алу құқығы.
Тыйым салынатын жагдайлар: азаптау және адамгершілікке
жатпайтын қорлау; өлім жазасы; құлдык және еркінен тыс еңбек;
конвенция кепілдік берген құқықтарды жүзеге асыруда кеміту; өз
азаматтарын елден алыстату, және оларга елге кіруге тыйым сапу;
шетелдіктерді ұйымдаскан түрде апыстау болып табылады.
189
18 БИОЭТИКАНЫҢ НЕГІЗІ
18.1 Биоэтика түсіиігі, анықтамасы. Биоэтика гылым репиде
қалыптасуы
«Bios» ол «өмір» деген мағына беретіндігі белгілі. «Этика»
терминін грек философы, энцеклопедисті Аристотельмен енгізілген
(грек, ethos - әдет гұрып, мінез) ол адамның қоршаған ортадағы:
отбасыда, жұмыста, жэне т.б жерлердегі әлеуметтік орнын
анықтайтын өзін-өзі ұстау нормалары. Цицерон Аристотельдің
еңбектерін латын тіліне аударған кезде ол «мораль» сөзін қолданған
(лат. тог — әдет-гұрып, қызыгушьілық). Қазақ тілінде оны
«қызығушыл ы қ» деп атайды —солайша тагыда бізге адамның әдет
гұрыптарды еске түсіреді. «Биоэтика» терминін 1969 ж. «Биоэтика —
болашаққа көпір» кітабьга шыгарган В. Р. Поттермен енгізілген.
Бұнда ол биоэтиканы биологиялық жэне адам құндылықтарын
біріктіре оны «адам өмірін жақсартатын гылым ретінде түсінген».
Біздің көзқарасымыз бойынша, негіз ретінде биоэтика бойынша
Страсбург симпозиуммен ұсынылган түсінікті алуға болады (1990
ж.) бұнда, болашақта жеке гылым ретіңде, биология мен
медицинаның дамуымен қатар, әлеуметтік моральдік, саяси
мэселелерді қарастырады. Термин 1990 ж. американдық онколог,
биохимигі В. Р. Поттермен, қазіргі замандагы адамдардың осы
уақытга өмірдегін орнын сактауга багытгалган этикалық
мәселелерді белгілеуге багытгалган. Терминді бірінші рет
медицинада 1971 ж. қолданылган. Encyclopedia o f Biothics,
биоэтиканы «инабаттылық сипаттамаларды жүйелік зерттемелер
ретінде» қарастырады, бұган қоса моральді бага, шешім, өзін-өзі
ұстау, және т.б — медицинамен биологияның жетістіктері.
Биоэтиканың қалыптасуы 60 жылдары гылыми-техникалық
төңкеріске байланысты медицинаның дамуымен байланысты.
Тэжірибиеге жаңа технологиялардың енгізілуі ортада моральдіэтикапық құқықтық мэселелерді туындатты, бұны медициналық
түрмен шешуге мүмкін болган жоқ. Демократиялық құқықтар
бойынша
қозгалыстар,
адамның
жеке
құқықтары
мен
бостандықтарына байланысты ақпараттарды тарату, пациенттердің
құкықтары жаңа түсінік алды. Өзін-өзі анықтау принциптеріне
190
негізделген эдеттегі патерналистикалық жүйенің ауысуы жүреді.
Мысалы, моральдық сұрақтар шыэғуы бұл суррогаттық ана болу,
донорлық мәселе, өлімнің констатациясы, мүше мен ұлпалардың
коммерциял ық қолданылуы, медицинаның міндетгеріне, пациентті
емдеу әдісі жайлы хабарлау кіреді, бұл жағдайда пациент бұны
қабылдап немесе мүлдем бас тартуы мүмкін. Осы негізгі екі негізгі
түсініктерден басқа тағы биоэтиканың қалыптасуына эсер ететін
факторларды атап өткен жөн:
1) Денсаулық сақтау секторындағы элеуметтік эділеттілікті
сақтау;
2) Барлық адамдарға тиісті биоэтиканың мәселелерін қозғау
(сондықтан медецина облысында моральдік шешімдерді іздестіру
мәселерін Дүниежүзілік денсаулықты сақтау ұйымы (ДДСҮ)
басқдрады).
18.2 Биоэтиканы ц негізгі мәселелері
Биоэтика өзінің мәні бойынша медицинаның шегінен шыгады,
ал істе ол қазіргі замангы медицинада пайда болатын
адамгершілікке байланысты мәселелерді шешуге тырысады, ол
қазіргі заманғы жаңа технологиялардың колдануымен себептеледі.
Биоэтика — барлыгына ортақ игілік, пациенттерін құқықтарын
сақтауга багытталған құндылық және келесі мэселерді шешуге
бағытталған:
1) Эвтаназия мәселесі, өлімнің жаңа критерийі, аборт;
2) Медициналық көмектен өте алмайтын, мүгедектер;
3) Бала туумен байланысты (жасанды туу және т.б);
4) Генетика және генДік инженерия мәселелері.
Ол тек денсаулык пен ауру емес, бұңда осы жағдайларды
адамның түп түбінен іздестіру қажет, адамның биологиясында,
табигатынан іздестіру керек. Компьютерлік технологиялардың
қалыптасуыиа байланысты адамның медицинадагы орнын
роботтармен ауыстыру мәселесі туындап жатыр. Осымеи қатар тагы
баска өндірістік тамақ қорлар, адамдар санының өсуі. Сондықтан
игілік барлық адамдардың қызығушылыгы болып отыр.
191
18.3 Мемлекетаралык ұйымдар жэне биоэтикалык мәселелерді
шешуші күкыктық нормалар
ЮНЕСКО-да биоэтика бойышпа екі бөлім жұмыс істейді —
мемлекетаралык және үкіметаралық. Еуропа кеңесінде бұнымен
биоэтиканы басқаратын комитет жүргізеді. Биоэтика бойынша
жұмыс тобы ДДСҮ шегінде де қызметін атқарады. Жалпы адамның
геномы жэне адам құқықтары бойынша декларациясы (ЮНЕСКО,
1997 ж.). Жалпы адамның геномы жэне адам кұқықтары бойынша
декларациясы (ЮНЕСКО, 2005ж.). Биология мен медицинаның
дамуына байланысты адамның құқықтары мен құндылықтарын
қоргау бойынша заңды міндеттеме конвенция. Адам мен
биомедицина құқықтары бойынша конвенциясы (Еуропа кеңесі,
1997 ж.) жэне бұған коса адамды клондау, биомедициналык
зерттеулер жүргізу бойынша тыйымдар. Мемлекеттер арасында
жогары орьш алатын құжаттардың бірі ол мемлекетаралык
медициналық үйымның Хельсиңдік декларациасы (1964 ж., 2000 ж
қайта басылып шықты) «адамның қатысуымен жүретін гылыми
медициналық зерттеулерді жүргізудің этикалық принциптері».
Көптеген құқықтық мемлекеттерде ықпал етуші ұлттық комитеттер
немесе комиссиялар. Олар биоэтикага байланысты аса ауыр
мәселелерді шешу бойынша өз саяси шешімдерін ұсынады.
192
19 ҚАЗІРП КЕЗДЕП ГЕНЕТИКАНЬЩ МОДЕЛЬДПС
ОБЪЕКТІЛЕРІ
19.1 МодельдІ объектілерді таңдау
Модельді ағза (объектілер) — тірі табиғаттың қасиеттерін,
үрдістерін немесе құбылыстарын зерттеу үшін үлгі ретінде алынған
ағза. Модельді агзалар қарқынды түрде зерттелуде, оның себебі —
оны зерпгтеудегі зандылыктар азды-көпті басқа агзаларга, сонымен
қатар, адамга да ұқсас болуы мүмкін деген үмітте. Әдетте, модельді
агзалар техникапық және этикалық себептерге байланысты адамга
зерттеу жүргізу мүмкін болмаган жагдайда жүргізіледі. Модельді
агзаларды қолдану барлық тірі агзаның шыгу тегі бірдей
болгандықган жэне түқым қуалау арқылы берілетін ақпараттың
сақталып, жүзеге асу механизмінде, метаболизмде көп ортақ
ұқсастықтардың болуына негізделген. Модельді агзаны таңдау. Көп
гылыми мәліметтер жиналган агзалар гана модельді агзалар бола
алады. Әдетте, модельді агзалармен арнайы зертханалар мен
зерттеуші топтар айналысады, ал олар туралы жарыққа шыққан
мақалалар бірнеше жүзден бірнеше мыңга дейін жетеді. Модельді
агзалар ретінде, көп аса зертханалық жагдайда оңай асырап, өсіре
алатын агзалар таңдалынады {Escherichia coli, Tetrahymena
thermophila, Arabidopsis thaliana, Caenorhabditis elegans, Drosophila
melanogaster, Mus museиіш). Артықшылықтары - генерация уақыты
қысқа (тез ұрпақ алмасуы), генетикалық манипуляция мүмкіндігі.
Берілген объектінің модельді ретінде таңдаудагы қосымша
себептері оның күйінің филогенетикалық сапта қызмет егуі,
мысалы, макака резусы салыстырмалы түрде адамга ұқсастыктары
болгандықтан медициналық зерттеуге таңдалынды (осы себеппен
толық түсіндіру үшін шимпанзе гені де таңдапынды). Ақырында,
кейбір зерттеу салаларында модельді объектіні таңдауда бәрінен
бұрын оның ерекше қүрылысына назар аударылады. «Қарапайым
жүйке жүйелерін» зерттеуде нейрондары идентифицирленген,
салыстырмалы түрде көп емес, ірі, мысалы, аплизия сияқтылар
тандалынады. Тарихи түрде модельді агзалар (ішек таяшалары,
зеңдер, дрозофиллалар) толық секвенирленген агза топтарына сай
келетін ең бірінші агза болды. Одан эрі секвенирленген және
193
түсіндірілген осы модельдер биохимия, генетика, молекулярлы
биология сияқты салаларда кеңінен колдан ыл а бастады. Сол
себеітген, кейде ағзаны таңдауда оның гендік ерекшеліктеріне де
назар аударылды, мысапы, фугу-балығы Fugu rubripes өзінің
өлшемі кішкентай болғандықтан гендік зерттеу жүргізуге
таңдалынды (кодирленбеген айнымалылық дәрежесі төмен).
Модельді ағзаны таңдаудағы тағы да бір талап - оның
экономикалық маңыздылыгы. Сондықтан да, Arabidopsis thalianaтан басқа модельді өсімдік түрі ретінде Oryza saliva L. күріші,
Medicago truncatida жоңышқасы жэне т.б. қолданылады.
19.2 Маңызды модельді агзалар жэне олардыц колданылу
аялары
Вирустар. Лямбда фагы —молекулярлық генетика. Phi X 174 —
молекулярлық генетика; бірінші генмен секвенирленген (сақинапық
ДНҚ, 11 гені бар, ұзындыгы 5386 н.п.)
Прокариоттар. Спораланган Bacillus subtilis
Esherichia coli (E. coli) — грамтерісті бактерия, молекулярлық
генетика (негізгі объектілердің бірі).
Bacillus subtilis —грамоңды бактерия, молекулярлық генетика,
споралануды зерттеу, қылаяқтар жұмысы.
Mycoplasma genitalіит —«минимальды агза», барлық жасушалы
агзалар ішінен ең кішкентай генге ие, 2007 ж. Крейг Венгер ұқсас
агзаны генді отырғызу үшін пайдаланган, нэтижесінде бактерияның
бір түрі екінші бір түрге ауысты.
Salmonella typhimurium —грамтерісті бактерия, тышқаңдар мен
үсақ кеміргіштерге патогеңді, адамга шартты түрде түрде п а то ген ^
Эймс сынақгамасында эртүрлі химиялық заттардың мутагенді жэне
канцерогенді эсерлерін зертгеу үшін пайдаланылады.
Протистер. Хламидомонада Chlamydomonas reinhardtii - бір
жасушалы жасыл балдыр, фотосинтез құбылысын зертгеу,
эукариотикалық қылаяқтар жүмысы, жасушаның қозгалғыштыгы,
метаболизмді реттеу, жасушалық адгезия («жабысу» жыныстық
жолмен көбею) және т.б. генетикалық түрғыдан жақсы зертгелген,
гені секвенирленген.
Dictyostelium discoideum - молекулярлық биология жэне
194
генетика (оның генімеи секвенирленген), эмбриология (жасуша
аралық байланыс, жасушалық диффенцирлеу, апоптоз).
Tetrahymena
thermophila — тұщы
сулы
инфузория;
молекулярлық генетика (генмен секвенирленген).
Саңыраукұлаюгар. Қалың иейроспора Neyrospora crassa —зең,
генетикалық метаболизм реттеуін, мейоз жэне циркадты
ыргақтардың регуляциясын зерттеу.
Топырак дрожждары Saccharomyces cerevisiae, генетика
(жасушалық циклдің регуляциясы және т.б.), нан өнімдері мен сыра
ашытуда қолданылады.
Бөлінгіш дрожжылар Schizosaccharomyses pombe (жасушалык
цикл,
жасушалык
полярлылық,
РНҚ-интерференциясы,
центросомның құрылысы мен қызметі).
Өсімдіктер. Жасыл мүк Physcomitrella patens — биологиялық
өсімдіктердің дамуы мен эволюциясын зерттеуде кеңінен
қолданылады. Әзірге бұл жалғыз мүктектестердің өкілі, генмен
толық секвенирленген, осы түрге генетикалық трансформация
зерттелді.
Плаунатүрлік плауна Seleginella moellendorffii — өсімдіктер
эволюциясы,
молекулярлық
биология,
2007
ж.
генмен
секвенирленген (биік өсімдіктердің ішіндегі ең қысқасы, 100
мегабазга жуық).
Ақшешек (рехузо видка) Таля Arabidopsis thaliana, таны мал көп
салаларда қолданылатын модельді өсімдік; қысқа уақытта өмір
сүретін, ген өлшемі кішкентай крестүсті біржылдық - эфемер.
Көптеген биохимиялык мутациясы, морфологиялық қасиеттері
зерттелген, генетикалык дерекқоры өте ауқымды және ол TAIRақпараты түрінде сакталынып бейнеленген.
Терек те ктестер (Populus) — ағаш тектес өсімдіктерді зерттеу
және мәдени өсіруге арналган модельді түр. Ген өлшемі кішкентай,
тез өскіш, трансформация әдісі зерттелген. Солтүстік америкалық
Populus trichocarpa түрімен толыгымен секвенирленген.
Жоңышқа Medicago trunccatula - бұршақ тұқымдастар моделі,
жоңышқаның жакын туыстасы {Medicago sativd) (молекулярлық
биология, агрономия).
Жугері {Zea mays L.) - мәдени асты к тұкымдастардың негізі,
классикалық модельді агза, диплоиды бір үлесті 10 хромосома
195
жұбынан тұрады, оларды микроскоппен зерттеу оңай, сондықтан
цитогенетикалық зерггеуді оңайлатады, фенотипті мутациялар саны
басым, осыган байланысты жүгерілерге зерттеу жүргізгенде
(олардың транспознондары ашылган), тек жүгерілерде ғана бірінші
рет аталық цитоплазмалық ұрпақсыздықты аныктады. Жүгері гені
толыгымен зерттелген, арнайы жүгеріге арналған генетикалық жэне
молекулярлы биологиялық зерттеулер жүргізіліп, дерекқор
жиналган.
Күріш ( Oryza sativci) —астықтұқымдастардың маңызды бір өкілі;
астық дәндері ішінен ең кішкентай генге ие, ол толыгымен
секвенирленген (агрономия, молекулярлық биология).
Alluim сера (егіндік пияз) —генотоксикологиялық зерттеулерде
модельді агза. Гені жақсы зерттелген (2п=16), сондықтан да анателефаздық сараптама жасауга келеді. Жүргізілген сынақтама
нәтижелері бойынша басқа жануарларга жүргізілген сынақтамапар
бойынша кор реляциялары ортақ, өсінділер мен микроорганизмдер,
сонымен қатар, адамга экстраполярлануы мүмкін.
Омыргқасыздар. Nematostella vectensis, нематостелла —
литоральды жыртқыш актиния, Edwardsiidae түқымдасы, соңгы
жылдары молекулярлық биология мен книдарий дамуының
биологиясын зергтеуде басты модельді объект рөлін атқарып жүр.
2007 ж. гені толыгымен секвенирленген.
Symsagittifera
roscoffensis
(syn.
Convoluta
roscoffensis),
«ішексіздер түтікшелерінің» арнайы мүшесі (қазіргі кезде ол —
Acoelomorpha) —екіжақты симметриялы емес қүрьшысты жануарлар
эволюциясын зерттеуде мақсатьінда.
Триклада Schmidtea mediterranea — даму биологиясы мен
регенерацияда, геномы аздап секвеи ирлеуде.
Нематода Caenorhabditis elegcms (С. elegans) — дамуды
генетикалық бақьшау мен физиологиялық процесстер (бірінші көп
жасушалы агза, генмен толық секвенирленген (қазіргі таңда осы
түрден екіншісі секвенирленуде, С. briggsae).
Дрюзофильдер (Drosophila тегі), Drosophila melcmogaster —
жеміс шіркейі, генетикалық зерттеуде танымал объект. Зертханада
оңай асыралынадьі жэне өсіріледі, ұрпақ ауысымы тез, көптеген
фенотипті мутациялары зерттелген. XX г. екінші жартысында даму
биологиясының негізгі басты объектісі болды. Генмен толық
нн
196
секвенирленген.
Соңғы уақыттарда
нейрофармокологиялық
зерпгтеулерге қолданылды.
Аплизия Aplysia califomica, желбезекті ұлу (нейробиология,
есте сақтаудың молекулярлы механизму цитоклеткалардың қайта
құрылуы).
Кальмар Loligo pealei, жүйке жасушалары мен олардың
цитоклеткалары н зерттеуде классикалық объект (үлкен диаметрі 1
мм. болатын аксондары бар).
Теңіз кірпілері Arbacia punctulata мен Strongylocentrotus
purpuratus, эмбриологияның классикалық объектісі.
Асцидия Сіопа intestinalis —хордалылар генінің эмбриологиясы
мен эволюциясын.
Омыртқалылар. Фугу ( Takifugu rubripes) - Tetraodontidae
тұқымдас балық — жинақы аз ғана мөлшерде кодирленбеген
бірізділікті гені бар. Генмен секвенирленген.
Теңбіл данио (Dcmio rerio), тұщы судағы балықтардың даму
сатыларында мөлдір дерлік, биологияда сулы токсикология мен
токсипаталогияның дамуында маңызды. Генмен секвенирленген.
Африканың тепкілес бақа (Xenopus laevis) — биология
дамуының негізгі объектілерінің бірі, гендердің экспрессиясын
зертгеуде қолданылатын ооциттер. Генмен секвенирленген.
Тауық
амниот эмбриологиясының
объектісі, сонау ерте
балапандарда есте сақтау мен үйрену қабілеттіліктерін зерттейді.
Зебра амадина ( Taeniopygia guttata) — тоқымашылардың
әртүрлілігі, модель генетика күйі мен механизмін зерттеуге.
Үй тышқаны (Mus musculus) — сүтқоректілер ішіндегі негізгі
модельді объект. Көптеген таза инбредті ұрпақтар алынған және
медициналық, этологиялық және т.б. зертгеулер үшін негізгі болып
таңдалынып алынды. (семіздікке жақын, төменгі және жогаргы
интеллект, шарапты ішуге жақын, өмірдің әртүрлі үзақтыгы және
т.б.). Генмен толық секвенирленген. Бойлық жасушаларды
пайдалана отырып трансгенді тышқандар апынды. Ішкі қүрылысы
күрделі болгандықган, популяциялық генетика мен түрлілікті
зерттеуге қосымша қызығушылықтар туып отыр (әртүрлі түрасты,
хромосомдық рассаларды кариотип бойынша ажырату).
197
Сұр тышқан (Rattus norvegicus) — токсикология, нейрология,
физиология үшін маңызды модель; сонымен катар молекулярлы
генетика мен ген зерттеуде қолданылады. Генмен толы к
секвенирленген.
Үй мысыгы (Felis domesticus) —бас физиологиясын зерттеуде
маймылдарга Караганда арзанырақ модель.
Макака резус (Маеасa mulatto) —медициналык (сонымен катар,
инфекдиялық
ауруларды
зерттеуде),
этологиялык,
нейробиологиялық зерттеулер үшін.
Шимпанзе (шимпанзенің екі турі: қарапайым шимпанзе {Pan
troglodytes) және ергежейлі шимпанзе {Pan paniscus) - тірі агзалар
ішіндегі адамга ұқсас бірден-бір түр. Қазіргі таңда негізінен
танымдық күрделі формаларды зерттеуде қолданылады. Pan
troglodytes гені секвенирленген.
Саналы адам {Homo sapiens) —геномы толық секвенирленген.
Клиникалық зерттеулерге, эволюциялык биологияда, физиологияда,
нейробиология және т.б. зерттеулерде. Мүрагерлік аурулардың
тізімін толыгырақ алуга. Өзінің алган әсерін жеткізе алуы мен
экспериментатор инструкциясын орындай алуы нейрофизиологияда
еңмаңызды.
Жоғарыда келтірілген агзалар тізімі мэні жагынан тең дей
алмаймыз, бұл тізімді тар аяларда колданылатын модельді агзалар
тізімімен толықтыра аламыз. Мысалы, жерүсті ұлуы Сераеа
nemoralis — популяциялық генетика мен экологияны зерттеуде
классикалық модель, соның ішінде табиги сұрыптаудагы
медициналык сүліктер Hirudo medicinalis — нейробиологияда
локомоция зерттеудегі нейробиологияның бір моделдік объектісі.
Агзалардан бөлек баска дэрежедегі биологиялық жүйелер де
модельді агза рөлін аткара алады —молекулалар, жасушалар және
олардың бөліктері (мысалы, алып аксон кальмары), ұрпақтық
жасушалар (мысалы, адам ұрпагыныц жасушасы Неіа), мүшелер
(мысалы, омырткасыздар тізімінде келтірілген стоматог астрикалық
он аяқты шаян ганглий), популяциялар мен экожүйелер.
198
20 ДАМУ ГЕНІНІҢ РЕТТЕЛУІ
20.1 Реттеулік гендер жэне агзаның дамуы
Tipi миллиардтаған әргүрлі жасушалардан тұрады. Олардың
формалары қарапайымнан күрделіге өзгереді: өрмекші, қар бүршігі,
жұлдыз, т.б. Бұл факт гистология дамуының басында-ақ
дәлелденген - жануарлар мен өсімдіктердің әртүрлі мүшелерін
құратын жасушалар мен талшықгар туралы гылым. Жасушаларды
арнайы бояулар арқылы кесінділерде зерттей бастаганда
қоспапарды пайдалана отырып олардың кесіндісінде бірнеше
жасушалар
байқалды,
олар
өлшемі,
формасы,
бояуға
ұқсастықтарымен ерекшеленді. Сонымен қатар, ішкі түр,
функциясы мен арнайы химиялық тұрғыдан эртүрлі генетикалық
ақпараттар жасушалары бірдей екендігі аныкталды.
Регуляторлык, гендер мен жасуиіалардың дамуы. Ерекше
жасушалык дифференцияны анықтайтын арнайы талшықтық
гендер, басқа гендердің қызметін бақылайтын қысым жүйесінде
қолданылады. Бүл гендерді регул яторлық, уақытша және
«архитектуралық» деп белуге болады. Олардың қалай жұмыс
жасайтынын көрейік. Drosophila virilis еркегін тұқым шыгаратын
баданада шығарған (Drosophila туысы түрлердің арасындағы ең
жақсы генетикалық тұрғыда зерттелген). Бұл изофермент
аналықтық жыныстық мүшесіне түсіп, иісі бар феромонды түзе
отырып цисвакценилацетат таратады, ол «атапыққа» бұл аналық
оның қызметіне одан зәру еместігін хабарлайды. Алдыңғы
мэліметтер бойынша бұр тасымалдаушы РНҚ-ның бірі, ақуыз
синтездеуші жерге аминқышқылдарын апарады, ол «біздің»
изоферментіміз эстеразаның түзілуі үшін маңызды. Дегенмен,
жасушада түзілетін изофермент молекулалары онда бос не
байланысқан күйде бола алады. Шыбындарың эргүрлі түрлері мен
ұрпактары үшін «бос» жэне байланысқан фракцияның қатынасы
әртүрлі болады, ол арнайы архитектуралық генмен анықталады.
Сонымен, жасушаның генетикалық регуляциясы күрделі процесс,
арнайы талшықты өнімнің синтезі тәуелді болатын арнайы ген
жүйелері бар. Мүндай жүйелер дрозофиллаларға, біздің еліміздегі
әртүрлі зертханалардагы, сонымен қатар шетел зертханаларында
199
АҚШ, Германия мен Австралия да бар ұсак сүтқоректілерге тэн.
Осыншама жетістіктерге қарамастан ұзақ уақытқа дейін
молекулярлы кұбылыстар арасындагы индивидуалды даму кезінде
жасушада болатын көпіршеден өту, форма қалыптасу процесін
түсіндіру қиын болды. Тек онтогеноз кезеңіндегі кейбір
молекулярлық құбылыстардың кейбір бөліктері гана оның әртүрлі
ұрық
пішінінде
сәйкестендіріліп
түсіңдірілді.
Бірақ
та
молекулярлық құбылыстар морфогенетикалық өзгерістері элі де
толығымен зерттелген жоқ.
Геннің регуляциясы мен агзаныц дамуы. Генетика ғылымының
тарихи даму барысында біздің генетика туралы ұгмымыз үнемі
өзгеріп отырды. Басқа генді белгісіз факторлармен мұрагерлікке
беріледі десек, қазір ақуыз құрылысын анықтайтын ДНҚ (кейде
РНҚ) арнайы реттілікпен беріледі деп санаймыз. Барлық ген
хромосомада орналасқан, әрқайсысының өзіндік мэні бар, геномды
құрайды, агзаның тіршілік эрекетін анықтайды.
Мүнда бір жасушадан әртүрлі жасуша түрі пайда болатынына
назар аударуымыз керек. Биология, анатомия туралы әдебиеттерде
адам, жануар жэне өсімдік денесін құраушы әртүрлі талшыкггар түрі
келтірілген. Біздің жасушапарымыз коп аса текше не цилиндр
тэрізді, олар бауырды, ас ішек жолдарын, қан түтікшелерін, тері
қабатының төменгі қабатын құрайды. Ал жазық жасушаларар тегіс
беттерді, ішкі тұтікшелер мен ішкі қабаттарды кұрайды. Бұлшықет
жасушалары ұзын цилиндр тэрізді болып келеді. Жүйке жүйесі
ұзын және жіңішке өсінділерден құралған, олар барлық дене
бойынша жылдам сигнал береді. Біздің агзамызда барлыгы жүзден
аса жасушалар түрлері бар, олардың көбін зерттесек, олардың
арнайы қызметі туралы мәліметтер білеміз. Оларды эртүрлі
ақуыздар синтездейді. Егер жасуша анық кодирленген гені бар
ақуыз шыгарса, онда бұл ген сипатталган не оның экспрессиясы
жүріп жатады.
Бактериянарда гендердің реттелуі. 1950 ж. мен 1960 ж.
зерттеулер
париждік
Пастер
Иститутында
жүргізілді,
эксперименттерді француздық галым Франсуа Жако, Жак Моно мен
бірнеше американдық мамандар жүргізді. Бірінші тәжірибе
сүтқоректілердің ішегінде өмір сүретін Е. соіі-ге жүргізілді. Олар
өмірінің бірінші кезеңінде көп сүтті, эсіресе қант сүті —лактозаны
200
керек етеді. Сәйкесінше, бактериялар лактозалық ортада өмір
сүруге бейімделді, ол үшін сүт бөлетін арнайы ферменттер керек.
Бірақ, лактоза дәрежесі ортада эрқашан бірдей емес болгандықтан,
лакгозаның бар екендігін білдіретін механизм болу міңдетгі. Е. соіі
—жақсы бейімделген агза, жэне онда лактоза метаболизмі жақсы
ретгеледі. Лактоза екі молекула қанттан (дисахаридтен), қарапайым
қанттардан — галактоза мен глюкозадан түрады. Метаболизмнің
бірінші сатысында в-галактозидаза дисахаридті ыдыратады, осыдан
жасушалар келесі сатыларда өңделеді. Егер Е. соіі-ні лактозасыз
ортада өсірсек, онда бактериялар аз ғана мөлшерде в-галактозидаза
өндіреді. Ал егер оган мэдени түрде лактозаны қосса, онда 3—5 мин.
соң жасушада айтарлықтай өзгерістерді байқауға болады: ол
ферментті 1000 есе тез өндіре бастайды, тек осы фермент қана
жалпы бактерияның бірнеше процентін құрайды. Бірнеше минуттан
соң фермент өнімділігі төмендеген кезде лактозаны фильтр не
центрифуга көмегімен альш тастайдмы, біраз минуттан кейін
ферменттердің өнімділігі бірінші кездегі деңгейге дейін төмендейді.
Бұл механизмді зерттеу үшін Моно өзінің эріптестерімен бірге
мутационды сараптаманы қолданды. Олар лактоза түзе алмайтын
мутанттарды алды жэне оларда в-галактозидаза ферментін байқады.
Оларды IacZ деп атады. Бұл мутанттар қарапайым ферменттер
өндіре алады, лактозалы ортада өмір сүре алмайды. Оларда
жасушалық мембрана арқылы галактозаны жасушага жеткізетін
дефектті фермент галактозидпермеаза байқады, олар ІасҮ деген атқа
ие. Екі мутанттың да гендері қатар орналасқан. Кейбір мутантгарда
регуляторлық жүйесінде дефект байқалды, сондықтан олар ген
экспрессиясьш бастап не тоқтата алмады Іас. Мутантгар ІасІ деп
аталды, олар бір уақытта галакгозидазу мен пемеазаны өндірді,
бақылау қүралдары болмады. ІасІ гені Z мен Ү гендерімен бірге
орналасқан.
Келесі эксперименттерді бақылау мүмкіншілігі туды. Ген
экспрессиясы оның транскрипциясымен түсіңцірілді —матрицалық
РНҚ-ң синтезі. РНҚ-полимероза өзінің транскрипциясын белгілі бір
орыннан бастайды, кодирлеуші региондарга жалғасады, оны
промотор деп атайды. IacZ гені үшін промотор - 1 мен Z арасындагы
шагын аумак. Полимераза қозғалады, РНҚ транкриптін белгілі
багытқа багыттайды, ген оқылуы жоғарыдан төмен жүреді. Мүндай
201
жағдайда промотор IacZ генінен жогары орналасқан. ІасІ гені,
регуляторшы ген Іас акуызын кодирлейді. Бұл аллостерикалық
ақуыз, екі байланыс центрі бар, сондықтан екі әртүрлі молекуламен
байланыста алады. Бір центр ДНҚ-ға арналган, оператор деп
аталады. Лактоза болмаган жагдайда репрессор оператормен
байланыстырады, сөйтіп транскрипцияны қоршап қалады,
сондықтан Z мен Ү гендері көрінбей қалады. Сонымен қатар, ақуызрепрессорда лактозамен байланысатын центр бар, сондықтан ортада
лактоза болса, ол репрессормен байланысады, нәтижесінде
репрессор формасын өзгертіп оператормен байланыса алмай
қалады. Сондықтан, репрессор оператордан ажыратылады, Z мен Ү
гендерінің транскрипцияеына мүмкіндік туады. Осылайша Z мен Ү
бірге суреттеледі. Мүндай бір оператормен бақыланатын гендер оперондар деп аталады. Бактерия генін де эрқалай реттелетін
көптеген оперондар бар. Мысалы, аминқыиіқылдярдың ген
регуляциясы жогарыда сипатталғаннан керсінше. Айталық, жасуша
әртүрлі амин қышқылдарға бай ортада. Егер ген регуляциясы дұрыс
жүрсе, онда ол артық энергия жұмсамауы керек. Гендер
оператормен тек аминқышқылдар артық болган кезде байланысады.
Биосинтез гендерінің ферменттері оперондарды түзеді, бірақ та
оларды басқа ақуыздар репрессорлар реттейді, оларды олар
аминқышқылдарының
артық болган
кезіңде оператормен
байланысады. Мысалы, гистидин синтезі үлкен ген блогымен
кодирленеді, ол бір оператор мен репрессормен реттеледі. Бұл
репрессор оператормен байланысады, гендер транскрипциясын
тоқтатады. Егер гистидин концентрациясы азайса, гистидин
молекулалары репрессор молекулапарынан ажырайды. Репрессор
оператормен енді байланыса апмайды, сондыктан, оперой арқылы
қайта транскрипция жүргізуге болады.
Эукариот гендерінің реттелуі. Прокариоттар — қарапайым
бактериялар, үнемі өзгеріп отыратыи қоршаган ортада өмір сүреді.
Олардың регуляция механизмінің жиыны ортага тез бейімделуге,
құбылыстардың, қоректік заттардың тез пайда болып, жоғалуына
бейімделгіш. Эукариотгардың басым көпшілігі — көпжасушалы
агзалар — өсімдіктер мен жануарлар. Олардың жасушалары басқа
ортасы аз өзгеретін жасушалар оргасында да өмір сүре береді.
Адамда бақылау жүйесі бар (мысалы, жүйке жэне гуморалды
202
жүйелер), адамда қан, басқа талшықтардың құрамын сақгайтын,
температура, қан қысымы және т.б. қасиеттерге бақылау жүйесі
өзгереді. Кейбір жасушалар орта өзгерісіне тез бейімделуге тиіс
(мысапы, бауыр жасушалары), бірақ көптеген жасушалар ортасы аз
ғана өзгеріске ұшырайды. Жасушада сол не басқа талшықтардың
жиналуы оларға ерекше форма беретін, белгілі функцияларды
орындауға қабілеттілік беретін арнайы акуыздарды өндіреді.
Сэйкесінше, ген регуляциясының негізгі сұрағы - қандай әдіспен
зигота үлкен ағзаға айналады. Бактерия енуінің регуляциясы —өте
жақсы ортақ модель. Ген экспрессиясын ДНҚ-ны арнайы ретгеуші
орындармен байланыстыратын арнайы ақуыздар реттейді.
Дегенмен, эукариот генінің механизмі бактерияларға қараганда
өзгеше. Ген өзін-өзі реттейді, оперон тэрізді ген блогы емес. Әрбір
генде өзінің промоторы бар, ол промоторлармен жэне бір-бірімен
байланысқан ақуыздар жиынымен реттеледі. Мұндау регуляция оте
күрделі болады. Эукариот жасушасында ортақ ақуыздар бар, олар
барлық
промоторлармен
байланысып,
транскрипцияны
иницирлейді; бұдан басқа, оларда эртүрлі класстарга арналган аздыкөпті спецификалық акуыздар болады.
203
21 ГЕНЕТИКАЛЫҚ КАРТИРЛЕУ ЖӘНЕ
САЛЫСТЫРМАЛЫ ГЕНОМИКА
21.1 Генетикалық картирлеу әдістері
Генетикалық картирлеу — классикалық генетикаға негізделген
картирлеу — жүптасу тобын, рекомбинация жиілігін, генетикалық
картаның құрылысыи, рекомбинация өлшем бірліктерін процентпен
не сантиморганмен (сМ) анықталады. Цитогеиетикалық картирлеу
цитогенетикалық эдістермен жүзеге асады, нуклеотидті бірізділікті
локальдеген де, цитологиялық препаратгардың орналасуын
анықтағанда қолданылады. Физикалық картирлеу —геном картасын
құрайтын, локальденген нуклеотидтер бірнеше оннан мыңга дейіи,
бір нуклеотңдті жұпқа дейін дәл арасын анықтайтын кең әдістер
тобы.
Соңгы
уақытқа дейін
картирлеуде
биохимиялық
полиморфозага катысты функционалды қадам басым болды.
Мұндай каргирлеу ақуыз өнімін таза түрде бөліп алуда басталады.
Әрі қарай оған аминқышқылдық сәйкестілік бойынша табиги
праймерлер таңдалып, ПЦР-скрининг геномды қорына кіргізіледі.
Дегенмен, бұл ақпараттарды толыгымен айгақтайтын қызметтері
анық, кпонирленген жэне локальданган гендер тізімі жогалған.
Функционалды және кандидатты картирлеуге жақын. Бұл жагдайда
генді анық көрсету үшін функционалды өзгерістер туралы маглұмат
жеткіліксіз, бір жагынан хромосомадагы орны туралы болжам
жасауга жеткілікті. Функционалды да жэне кандидатты да жолмен
генді клондаганда геиомның нақгы локальденуінен алдын алады.
Ол үшін хромосомадагы локальдену функциясын зерттеу керек. Бүл
жол
«тура
генетика» деп
санапады,
ол
генетикалык,
цитогенетикалық картирлеудің дәстүрлі әдістерімен сипатталады.
Бүган дейін басқа эдіс іс-жүзінде мүмкін болмады.
Генетикалык, картирлеу. Осыган дейін адямдяр мен
сүтқоректілердің геномын зерттеу генетикалык анализ әдісігенети калы қ карта не жұптасу картасын {linkage тар) құру арқылы
гана мүмкін еді. Генетикалык картаны қүру үшін бірінші гендік
жүптасу топтарының қалыптасуын, олардың орналасу жагдайын
зерттеу керек. Жұптасу картасын қүрудың негізгі әдісі классикалык
генетикалык анализ, ягни мейозадагы гендік локустің рекомбинация
204
жиілігін зертгеу. Жұптасу картасы геннің ұрпактық орналасу
кезеңін жэне хромосомадағы маркерді, рекомбинация процентпен—
сантиморган (сМ) арқылы көрсетіпген олардың арасындагы
генетикалық арақашықтықты көрсетеді. Хромосомадағы екі ген 1
сМ арақашықтықта орналасады, егер рекомбинация мүмкін болса,
олардың арасындагы мейоза процесі 1 %-ы құрайды. Генетикалық
жұптасу картасы ерлер үшін 2809 сМ, ал әйелдер үшін 4782 сМ.
Ерлердің «өлшемі» рекомбинция жиілігі оогенезге қарағанда
сперматогенезде аз. Адам геномының орташа ұзындыгы 3300 сМ.
Мұны адамның гагоюңцты генімен салыстырсақ 2,91 млрд.н.ж. деп
жуық багалаймыз, 1сМ генетикалық картага орташа 1 млн.н.ж. ДНҚ
физикалық карта геномы сэйкес келеді. Дегенмен, рекомбинация
жиілігі геномның әр нүктесінде эртүрлі, бұл өлшемдер өзгеруі
мүмкін, нәтижесіңде жұптасу картасында хромосомада маркер мен
ген арасында физикалық арақышықтыкты бермейді.
XX г. 70 ж. адамның генетикалық картасын құру өте баяу бет
алыска ие болды. Бір ұрпақ өкілдерінің ұзак периоды, ақпараттың
жетіспеушілігі, өнімді цитогенетикапық анализдін болмауы адам
хромосомаларын мақсатты түрде картирлеуді қиындатты. 1911 ж.
ең алгаш адам гені Х-хромосомага локальденді, ал бірінші
аутосомалық ген —тек 1968 ж. локальденді. 70 ж ортасында адам
хромосомасында 100-ге жуық гендер локальденді, белгілі бір бөлігі
Х-хромосомага. Адам геномын картирлеуде маңызды процесс
адамның мұрагерлік эртүрлі ауруларын түрлендіре алатын
жануарлардың мутантты генетикалық түріне байланысты (көп аса
тышқандар мутанттары). Эмбриональды бойлық жасушаларды
мәденилендіруде экспериментальдық негіздер жақсы жасалды —
генді арнайы бұзу сайты не оларга белгілі бір мутантгы аллельдерді
in vitro енгізу, генетикапық модификациялық клондар таңдау және
оларды бастапқы ұрықтарга отыргызу. Осындай эдістер
нәтижесінде жануарлар ұрпагын, эсіресе тышқандардың белгілі
генге
мутациялануын
анықтауга
болады.
Қазіргі
таңда
экспериментгік жануарлар генін локальдеу және иденфицирлеудің
айтарлықтай
тиімді
эдістері
жетілдірілген.
Адам
мен
сүтқоректілердің гомологтық гендерінің ұқсастыгының жогары
дэреже көрсетуі, сонымен қатар, синтезді жұптасу топтарының көп
сандары модельді объектілерге параллель зерттеулер жүргізуге
205
мүмкіншілік тудырады, ол адамның индивидуалды генінің
картирленуі мен молекулярлық сараптамаларын тездетеді.
Генетикалық картирлеу саласындағы одан әрі даму процесстері
мәдени жасушалық банкілерді қалыптастырған ірі ғылыми-зерттеу
тобының қызметімен байланысты. Адам Полиморфизмін зерттеу
орталығында —СЕРН мәдени жасушалық ширату жинагын құрды.
Он және жүз индивидумдар алынган ата тегінің көп
сатылылығында, отбасының әртүрлі мүшелерінен алынган. Мұны
Эпштейн-Барра вирусын трансформациялау арқылы алды. Мұндай
лимфалық жасушалар мәдени жагдайда шексіз өсуге қабілетті.
СЕРН мұрагерлік үқсастықтарды зерттеуде идеалды генетикалық
зерттеу жүйесіне ие. Бүл коллекциялар барлық елде адам генін және
әртүрлі типті маркерлерді локальдауда кеңінен қолданылды.
Зерттеу нәтижелерінде генотип мүшелері анықталып, сәйкес
генетикалық қарсы қүрастырылды. Б р линиядағы жасушалық
клондар не ДНҚ үлгілері жұптасу геңдерінің бөлектену
анализдерінде
не
сипатталған
полиморфты
локустарға
қолданылады. Осы салада соңғы 30 жылда Балтимордағы Джон
Хопкинс Университетінің профессоры Виктор Мак-Кьюсиканың
еңбектері өте үлкен рөл ойнады. Бүл зерттеулер нәтижелері
систематикалық публикациялары болып табылады. Энциклопедия
атауы: «Адамзатгың Менделеевтік мұрасы: адам генінің және
генетикалық аурулардың жинағы» («Mendelian inheritance in men.
Catalog o f autosomal dominant, autosomal recessive, and X-linked phe­
notypes»). Компьютерлік дерекқордың пайда болуы мен дамуы
картирлік анализдің жаңа дэрежеге жетуіне экелді.
Қазіргі
таңда
адам,
тышқан,
ауыл
шаруашылыгы
жануарларының және т.б. көптеген ағзалар хромосомасының
генетикалық картасы құрастырылған. Цитогенетнкалық картирлеу.
Сонымен осы жылдары цитогенетикалық салада да метафазалық
хромосомалардьщ дифференциалды боялу маңыздылыгымен
байланысты үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Дифференциалды
бояу әдісі хромосоманы препаратта жекелей жэне кез-келген бөлігін
иденфицирлей алып, бэндтерді ашады. Метафазалық хромосомада
аз дэрежеде 750-ге жуық бэнд иденфицирленеді, метафаза аралық
хромосомапарда 2500—3000. Бүгінгі таңда интерфазалық және
метафазалық хромосомаға арналган түрлі-түсті бояулар әдісі
206
multicolor banding (25 түске дейін) жасалды. Цитогенетикалық карта
маркердің белгілі бір хромосомаға цейін локальденуін көрсетеді.
Бұл карта типі хромосомадағы маркерлердің сызықты ретін
көрсетеді. Өзінің қабілеттілігіне байланысты физикалық карта мен
генетикалық карталар арасында аралық күйге ие. Цитогенетикалык
карта геннің орналасуын оның вариабельділігін ескермей
анықтайды, онда генетикалық картаның құрылысы аллельді
полиморфа локустарынан тәуелді болады. Цитогенетикалык карта
баска физикалық карталардың дамуына жол аіпяды, маркерлер
орналасқан негізгі «қаңқа» картаны береді. Сүтқоректілердің
цнтогенетикалық картасын құру үшін бірнеше әдістер бар.
Маркерлердің
хромосомалық
жэнё
субхромосомалық
локализациясын анықтау үшін эртүрлі не гибридизацияға қабілетсіз
in situ сүтқоректілер арасындагы
гибридті соматикалык
жасушаларды қолдану арқылы анықтайды. Негізгі эдісі хромосомалық сортинг (ағынды цитометрия), микродиссекция жэне
белгілі бір геномды фрагменттерді микроклонирлеу, салыстырмалы
генетикалық картирлеу (сал ыстырмалы цитогенетика).
Физикалың картирлеу. Генетикалық картаға қарағанда жүптасу
топтарына негізделіп қүрылған, ДНҚ-маркерлер мен геңдер
арасының
арақашықтығын
статистикалық сипаттайды, ол
хромосомадагы эр маркер арасының физикалық арақашықтыгын
анықтайды. Физикалық картирлеу әдістеріне —шектеулі картирлеу,
RH-картирлеу, ҮАС клондау {yeast artificial chromosome), ВАС
{bacterial artificial chromosome), космидте, плазмидте, басқа
векторларда картирлеу, олардың негізінде контиг-картирлеу, ДНҚны секвенирлеу. Жасанды хромосомаларды қолдану физикалық
картирлеу әдісін хромосомалық та, субхромосомапық та дәрежеде
жүргізуге мүмкіндік береді. Физикалық картирлеу негізі физикалық
картаны күру, ягни ДНҚ молекулаларынан физикалық маркерлердің
орналасу ретін анықтау. Физикалық маркер ретінде геннің өзі де,
анонимді
фрагменттер ДНҚ (D-сегменттер), ДНҚ —ның
рестриктазамен ыдырау нүктесі бола апады.
Адамның ДНҚ геномының клондарымен бүркемеленген адам
хромосомасының контиг-кар mac ы. Бүл бүркемеленген клондармен
карта қүрудың ең жоғаргы бір әдісі. Контиг карта (contiguous —
созылган) — ДНҚ
геном
фрагменттернің бүркемеленген
207
клондарының жиыны, олар бүркемелену ретін хабарлайды. ПЦР анализ, секвенирлеу локальдері белгілі ДНҚ үлгілерін гибридтеу
әдісін қолдана отырып клондалған фрагментті локальдауга болады.
Қазіргі таңца контигті қүру адам геномының физикапық картасын
қүруға үқсас. Бүл әдіс нәтижелері маркерлердің салыстырмалы
орнапасу орны мен олардың арақашықтығы туралы ақпарат береді,
сонымен қатар, эр картирлеудің қол жетімділігі ДНҚ фрагменгінің
қүрылысын құруға, нуклеотидті ретгілікті түсіндіруге, қызметін
анықтауга мүмкіндік береді.
Бытыралы мылтық әдісімен картирлеу (ShotGun) жэне
кездейсоқ STS пайдалану
арцылы картирлеу. Бүл картирлеу
страте гияс ы қысқа кездейсоқ адам геномының фрагменттерін
секвенирлеуге, оған ПЦР-праймерді таңдауға, яғни STS құруға
негізделген. Радиацноңды жасуша гибридтерін не басқа да
жүиелерді, соматикалық гибридтерді, полиморфалық маркерлерді
СЕРН пайдалана отырып адам геномының физикалық және
генетнкалық картасында STS орналасуын анықтауға болады.
Кемшілігі - STS - маркерлердің шынайы арақашыюгығын анықтай
алмайды, соңдықтан бүл картаны қолдану шекті түрде. Мысалы,
геном аймағы үшін өлшемі 10 млн.н.ж. 20 STS-маркер белгілі.
Алынган карганың рүқсат етілген мөлшері 0,5 млн.н.ж. деп санауға
болады, дегенмен ол шындық бола алмайды. Он маркер бір-біріне
соншалықты жақын орналасуы мүмкін, аумақта үзындығы 10
трил.н.ж. бар делік, сонда картаның рүқсат мөлшері 1 млн.нж. гана
қүрайды. Екі STS арасын анықтау өте қиын, оны ешкім дэл аныктай
алмайтынын аита кету маңызды. Немесе миллион нуклиотид жүбы
екі маркерді бөліп түрады. Бұл геном аумагын толық жабу үшін
STS-тің артық мөлшерін қажет етеді.
208
22 БИООРГАНИКАЛЫҚ ХИМИЯНЫҢ, ЖАСУШАЛЫҚ
ЖӘНЕ МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ БИОФИЗИКАНЫҢ,
БИ ОХИМИЯНЫҢ, ЖАСУШАЛЫҚ ЖЭНЕ МОЛ ЕКУЛЯРЛЫҚ
ЖЕТІСТПСТЕРІ
22.1 Молекулярлық биологняның дамуы
Молекулярлык биология — өмірдің пайда болуын жасуша
деңгеиіиде (ақуыз жэне нуклеин кьішқылдарына) жасушасы жоқ
құрылымдарды да (рибосомалар жэне т.б), вирустарда жэне
жасушаларды да зерттейді. Молекулярлық биологияның мақсаты —
молекулалардың кұрылымы мен қасиеттері бойынша білімге сүйене
отыра олардың функцияналдау механизмін анықгау. Негізінде
молекулярлық биология, биополимерлерді зерттейтін биохимияның
багытының дамуына байланысты. Бұл уақытта биохимия зат алмасу
мен биоэнергетикамен айналысқан уақытта, молекулярлық
биология түқымқуалаушылықты зерттеуге, оның берілу механизмін
зергтеуге көңіл бөледі. Молекулярлық биология — биохимия,
биоорган икал ық химия, биофизика, органикалық химия, цитология
мен генетика шегшде пайда болды. Молекулярлық биологияның
формальді пайда болу уақытын 1953 ж. Дж. Уотсон мен Ф. Крик
пен ДНҚ ның құрылымын анықтап оның репликациясы бойынша
(еселену) сөздерінен тұқым қуалаушьшыктың негізінде жатады деп
есептеген. Солайша осы биополимердің функциясы анықталып
(1944 жылы О. Эйвери ДНҚ тұқым қуалаушьшық факторы екеңцігін
анықтады).
Молекулярлық
биологияның
ғылым
ретіңде
қалыптасуына эсер екен сіңірдің тартылудың молекулярлық
негіздері жұмыстары болган. Пайаа болуына қарай молекулярлық
биология
молекулярлық
генетикамен
тыгыз
байланысты
(жасушалардың генетикалық аппарат құрылымын зерттейтін гылым
жэне тұқымкуалаушылык) ол қазіргі уақытта да молекулярлы
биологияның негізін құрайды, алайда ол жеке гылым ретінде
қалыптасып та қалган. Нуклеин кышқылдары мен олардың
жасушадағы қызметтерінің заңдылықтарын зерпгтеуде 1953 ж.
Уотсон мен Крикпен табылган комплементарлық принципі кажет.
Молекулярлык биологияның ең маңызды жетістіктерінің бірі ол мутация механизімін молекулалык деңгейде зерттелуі. Бұнда
209
маңызды ролі ДНҚ-ның таяқшаларының орын ауыстырылыи
орнатылуы роль атқарады, геномның негізгі функционалды
маңызды нуклеотидтерді ауыстыру. Организмдердің дамуындагы
мутацияның орны анықталды. Жасушалық ядроны зерттеу
саласында, хромосомаларды зерттеуде көптеген жетістіктер бар.
Жануарларды өсіру жэне гибридизация әдістерінің дамуы дене
жасушаларының соматикасын дамытты. Репликон туралы идея
дамыды (элементарлы генетикалык құрылым, репликацияга
біртұтас қабілетті), репликацияның реттелуінің негізгі аспекгілерін
түсіндіру (Ф. Жакоб жэне С. Бреннер, 1963 ж.), яғни 1968 ж. X.
Коранмен молекулярлық биологияда ең алгашқы негізгі химиялық
синтезін сэтті жасаған. Гендердің химиялық табиғаты бойынша
берілген және жұқа құрылысы олардың біртұтас бөлініп шыгу
эдістері қүрастырылды (Дж. Беквит, 1969 ж.). Денеде нуклеиндер
мен ақуыздардың пайда болуы матрицалық синтез принципі
бойынша жүреді, осыған матрица қажет немесе «шаблон» басты
полимерлік молекула, нуклеотидтердіц реттілігін синтездік копияда
алдын ала анықтайды. Осыдан, матрицалар репликация мен
транскрипция кезіндегі ДНҚ болады. (ДНҚ матрицасыңдағы м-РНҚ
синтезі), трансляция кезіндегі м-РНҚ (м-РНҚ матрицасындағы
ақуыздың синтезі). Генетикалык кодтыц ашылуы (оның
концепциясы А. Даунс пен F. Гамовпен 1952—54 ж.ж. қалыптасқан,
ал 1961-65 ж.ж. М. Ниренберг, X. Матте, С. Она жэне Коран
ұгындырды).
Акуыздағы
аминқышқылдарының
бірізділігі
нуклеидгік қышқылдардың нуклеощдгерде бірізділігін өзара
қатынасын акуызда құрауға жағдай жасалды. Ақуыз синтезінің
регуляциясы транскрипция деңгейінде басым зерттелген. Регуляция
концепциясын түсіндіруде оперон концепциясы мацызды 1959 ж.
Жакоб пен Ж. Моно мен ойлап тапқан, ақуыз-репрессерлердіц
ашылуы (транскрипция генін басады), аллостериялық ретгелу және
қайта байланыстың реттелуі принціпін ашты. XX ғ. 60 ж. оргасына
қарай ДНҚ-ның универсалды негізгі сипаттамаларьг қабылданды,
нәтижесінде транскрипция мен келесі трансляция уақытында
полипептидтік сатының бастапқы қүрылымын анықтайды.
Молекулярлық биология фундаменталды және қолданбалы
сипаттағы сұрақгарды қарастъфады. Бұл зерттеуде үлкен
қызығушылықты репарацияны, қысқа толқынды радиациямен
210
келтірілген геномның қирауы туғызады. Серповидті (орақты) —
жасушалық
анемиямен
ауыратын
адамдардың
зерттелуі
«молекулярлы аурулардың» құрылымдарын зерттеуге бастау болған
метаболизмнің бастапқы қателіктері. Молекулярлық биологияның
негізгі бағыты — рекомбинантты ДНҚ түрінде тұкым
қуалаушылықты
қалыптастыратын генетикалық инженерия.
Генетикалық инженерия эдістерін қолдануы қысқа уақьггта
көптеген гендерді анықтагі олардағы нуклеидтердің ретін аныктауга
мүмкіндік берген. Солайша орын ауыстыратын генетикалық
элементгер табылды (Б. Мак-Клинтокпен 20 г. 40 ж.). Генетикалық
инженерия базасында пептидтер мен ақуыздарды дайындаудагы
биотехнология дам и бастады, бутан адамның өсу гормондар,
инсулиндер, ингерферондар және т.б. Геннің құрылымын әдейі
өзгертуіне, және бұндай гендерді бактериалды, жануар мен өсімдік
жасушаларына енгізуіне байланысты трансгенді организмдерді
шыгаруга мүмкіндік берді, жаңа ақуыздарды алу мүмкіндігі
(ақуыздық инженерия), жэне оларға жаңа касеит қосу.
Молекулярлық биологияда зерттеулер жүргізу үшін кеңінен
физика-химиялық әдістер және биологиялық тәжірибиелер
қолданылады. Көптеген хроматографиялар, рентгенді-құрылыс
анализ, элекгронды микроскопия — ЭПР жэне изотопты
индикаторлар — ЯМР қодданылады. Тэжірибе кезінде көбінесе
модельдік жүйеде «in vitro» жэне мутагендер кең қолданылады.
Молекулярлық биологияның негізгі тәжиребелік мэні ауыл
шаруашылыктың, микробиологиялық өнеркәсіпте, медицина
бөлімдерінің эргүрлі теориялық негіздерінде де дамуы бар.
Молекулярлық биологияның өзекті мэселелері бірі - жасушалардың
қатерлі
өсуі
молекулярлық
механизмдерін
зерттеу,
тұқымкуалаушылық ауруларды алдын алу, ес сактау механизмін
тану, ферменттердің, гормондардың, дэрілік жэне токсикалық
заттар эсер ету механизмдерін эрі карай зертгеу.
22.2 Биохимняныц даму тарихы
Биохимия (биологиялық немесе физиологиялық химия) —тірі
жасушалар мен организмдердің химиялық құрамы мен химиялық
про цесстер і. «Биохимия термині» 19 ғасырдың ортасында
211
қолданылган, ал классикалық магынада ол 1903 ж. неміс
галымымен Карл Нойбергпен енгізілді. Биохимия біріншіден
оіриеше гылымның қосылысы - биология мен химия. Химия
бойынша гылым ретінде 19 гасырда пайда болып, биохимия
органикалық химиядан айырмашылыгы, ол тек тірі организмдерде
жүретін заттармен химиялық реакцияларды зертгейді. Бұл
анықтамаға сэйкес биохимия өзіне жасушалық жэне молекулярлық
биология ны
қосады.
Молекулярлық
биология
нуклеин
қышқылдарын
зертгейді,
олардың
құрылымдары
мен
функцияларын зертгесе, бұл уақытга биохимия ақуыздарды
зерттейді әсіресе биохимиялық реакцияны тездетегін ферментгерге
аса көп көңіл бөлінеді. Биохимия жеке гьшым ретінде 100 жыл
бұрын қалыптасып қалган, алайда адамдар бұны ертеден бері
қолданып келеді. Баягы ерте заманда адамдарга биохимия
өндірістік орындарда белгілі болган: нан дайындау, ірімшік пісіру,
тері өңдеу және т.б. аурумен күресу жагдайына байланысты дәрілік
өсімдіктерінің организмге эсерін зерттеуге экелді. X г. араб ғалымы
Авиценна «Канон врачебной науки» кітабында дәрілік өсімдіктерді
толықтау зерттеп сипаттап берді. Италияндық галым суретші
Леанардо да Винчи өзінің тэжірибиелік білімі бойынша былай деген
тірі агза тек от жанатын ортада ғана өмір сүре алады деген.
212
23 ҚАЗІРГІМИКРОБИОЛОГИЯНЬЩ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ,
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ, МЕДИЦИНАЛЫҚ ЖӘНЕ
АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕРШ
ШЕШУДЕП МАҢЫЗЫ
23.1 XX гасырдағы микробиология
Микробиология табыстары XIX гасырда екі жартысында
микродүние өмірдің үлгісінің төтенше түрлілігінің кездестірілуімен
келтірді. Жалпыбиологиялы қ магына бойынша біздің уақыттагы екі
ірі микробнологтар А. Клюйвер (A. Kluyver 1888-1956) жэне К. Ван
Нилге (С. van Niel, 1897—1985) алгысымыз шексіз, сонымен бірге А.
Клюйвердің жэне
оның
окушылары
микроорганизмдерге
физиологиялық топтары бойынша бір-бірінен алые тұруы бойынша
салыстырмалы биохимиялык зерттеулер жасаган. Біздің гасырдағы
50 ж. ортасында микроорганизмдердің көптеген түр пішіндері
таныстырылып қарастырылды, енді оны өмірдің биохимиялык
бірлігі деп атайды. Ортақ сындарлы, энергетикалық үдерістің және
генетикалық ақпараттың беріліс тетігінің бірлік негізін А. Клюйвер
екі бірінші жагдайды түсіндірді: барлық тірі агзалар біртипті
химиялық
макромолекулалардан
құралган,
биологиялық
энергияның әмбебап энергиясы ретінде АТФ қызмет етеді, тірі
агзалардың физиологиялық эртүрлілігінің негізінде бірнеше негізгі
метабол икал ық жолдар кіреді. Бірақ ең соңғы жагдай бойынша
А. Клюйвер зерттеу жүргізген жоқ. Барлық жасушапық типтердің
тіршілігінде генетикалық ақпаратты беру жүйесінің бірлігі кейінгі
кеш уақытга анықтапды.
XX г. басынан микробиологияның әрі қарай дифференциациясы
қайталануда. Осыдан өзінің зерттеу объектілері, багыттарының
ерекшелігі, зертгеудің аныктаушы міндетгері бойынша (жалпы
микробиология, техникапық, ауылшаруашылық, медициналық,
микроагзалар генетикасы) жаңа гылым салалары пайда болды
(вирусология, микология жэне т.б.).
213
23.2 Қазіргі микробиолог ииның мағынасы
Микробиология — бұл микроағзалардың (бактерияларды,
микроскопиялық саңырауқұлақтарды, балдырларды) — олардың
жүйелілігін, морфологиясын, физиологиясын, түқымқуалаушылық
жэне өзгергіштігіи, табиғаттагы таралуы және олардың зат
айналудагы алатын орны, тәжірибелік мэнін зерттейтін гылым
салас ы.
Микробиологияның
пайда
болуы
мен
дамуы.
Микробиологияның басын ең бірінші голланд зерттеушісі А.
Левенгукпен (1632—1723 ж.ж.) байланыстырады. Ол ең алгаш рет
тістің шапқынында, өсімдік қайнатпасында, сырада өзінің ойлап
шыгарған микроскопында бактериялар мен ашытқыларын көрген.
Бірақ та микробиология ғылымының шығарушысы болып Л. Пастер
болды, ол микроагзалардың ашыту үрдісіндегі рөлін (шарап
дайындауда, сыра қайнатуда) жэне адам мен жануарларда
аурулардың пайда болуын анықтады. Ерекше магынада әргүрлі
жұқпалы аурулармен күресте
Л. Пастер қоргану екпелерін
қолдану әдістерін, микроагзалардың ауру тудыратын мэдени
әлсізденген жануарлар мен адамдар агзасының негізіи карастырған.
Пастер вирусты ашпай түрып, қүтырмаға қарсы екпе қолдану
керектігін айтқан.
Хирургиялық инструменттердің және орама материалдардың
стерилизациясының, консервілерді дайындау, тамақ өнімдерінің
пастеризациясы ғылыми негізі ретінде Пастердің жұмыстары
болды. Пастердің ойын микроағзалардың табиғаттағы зат
айналымындагы рөлін эрі қарай дамытып зергтеген жалпы
микробиологияның негізгі қалаушысы Ресейдің С. Н. Виноградский
болды. Ашылган хемотрофты микроагзалар энергия арқылы
неорганикалық заттар
мен бактериялардың тотыгуындағы
атмосферадагы көмірқышқыл газын сіңіреді, аэробты жагдайда
целлюлозаны
ірітеді.
Медициналық
микробиологияның
дамуындагы ең негізгі рөлі Р. Кохқа жатады. Ол ең алгаш рет
туберкулез бен холераның қоздыргыштарын аныктады және де
микроагзаларды өсіру үшін тыгыз қоректену ортасын үсынды.
Медициналық микробиология мен иммунологияга елеулі үлес
қосқандар: Э. Беринг (Германия), Э. Ру (Франция), С. Китазато
214
(Япония), ал Ресейде жэне Кеңес одағында И. И. Мечников, JI. А.
Тарасевич, Д. К. Заболотный, Н. Ф. Гамалея.
Медициналык микробиология мен иммунология дамуындагы
байыпты үлес қосқан. Микробиология жэне тэжірибенің
қажеттілігінің дамуын дербес гылыми тэртіптерге микробиология
тарауының қатарының аулактануына әкелді, дербес жагдайда:
1) Жалпы микробиология микроағзалар биологиясыньщ іргелі
зандылықтарын зерттейді;
2) Техникалық жэне оңдірістік микробиология, ең негізгі
міндеті бұл микробиологиялық үрдістерді оқып-тану жэне зерттеу,
сонымен қатар, ашытқыларды алуда, жемдікгі ақуыз, липид,
бактериялық тыңайтқыштар, сонымен бірге, микробиологиялық
синтез жолы арқылы антибиотиктерді, дәрумендерді, ферменттерді,
аминқышқылдарын, нуклеотидгерді, органикалық қышқылды және
т.б. алу;
3)
Ауыл
шаруашылық
микробиология,
топырақ
микрофлорасының құрылысын анықтайды, топырақтагы зат
айналудағы алатын орны жэне де топырақ құнарлылыгына және
құрылысына оның мәні, осімдіктердің өнімділігіне бакгериялық
препараттардың әсері. Оның негізгі міңдегі болып микроагзапарды
зерттеу, өсімдіктерде шақыратын аурулар, жэне олармен күресу
жолдары, жэндіктермен - зиянкестермен микробиологиялық эдіс
арқылы күресудің әдісін жасау, жемшөпті сүрлеу, зыгырдың
бүршіктену, микроагзалармен болатын астықты бүлінуден қоргап
сактау әдісін қарастырады;
4)
Геологиялық
микробиология,
микроорганизмдердің
табигаттагы зат айналуын атқару қызметін, пайдалы қазбалардың
пайда болуы мен тындалуын зерттейді. Қолданбалы зерттеудің
нэтижесінде осы металл рудаларынан (мыс, германий, уран,
қалайы) жэне бактерия арқылы кендерін any әдісін (сілтісіздену)
қолданады;
5) Су микробиологиясы тұзды жэне тұщы суларының
микрофлорасының сапалық жэне сандық кұрамын жэне де
биохимиялық үрдістердегі оның рөлі, агыңды сулардагы ауыз су
сапалыгына бақылау жасау, агынды суларды микробиологиялық
әдіс арқылы тазапауды жүргізеді;
6) Медициналык микробиология микроагзаларды зерттейді, ол
215
адамдар да ауру тудырады жэне олармен күресудің тиімді
жолдарын ұсынады.
Негізінде микробиологияның негізгі объектілеріне сонымен
қатар, вирустарды да енгізді, сонымен вирустардың құрылысы мен
дамуындағы өзара тән ерекшелігі, оларды зерттеудегі арнайы
әдістерді пайдалана отьфып, вирусология жеке өзара гылым болып
шығуына үлесі тиді, ягни микробиологияга кірмейді.
Біздің қазіргі уақытга микробиология қарқынды дамуда.
Мынадай дамудың негізгі үш себебі бар:
-физика,
химия,
техниканың
жетістіктері
арқылы
микробиологияның зерттеуіндегі жаңа эдістердің түрлері пайда
болды;
-XX ғ. 40 ж. бастап микроагзаларды тәжірибеде қоддана
бастады;
биологиялық мэселелерді шешуде микроагзаларды қолдана
бастады, ягни түқым куалаушылықта жэне өзгергіштікте,
органикалық қосылыстардың биосинтезінде, зат алмасудың
реттелуі және т.б.
Қазіргі кезде микробиологияның зерттеулері популяциондық,
жасушалық, мүшелік жэне молекулярлык деңгейде өткізіліп
жүргізіледі.
М икроағзал ардың
морфологиясы
мен
цитологиясының
зерттеулеріне микроскопиялық техникалардың жаңа түрлері
қолданылады.
Микроагзалардың зат алмасу мен химиялық қүрамын
зерттеуіңде биологияның эртүрлі физика-химиялық эдістері
пайдаланылады: хроматография, масспектрометрия, изотоптық
индикаторлардың әдісі, электрофорез. Электроңдық микроскоп
көмегі арқылы цитоплазмалық мембрана жэне рибосома
қүрылысын, құрамын және қызметтерін зертгеу мүмкіндігі пайда
болды. Микроагзаларды мәдени өңдеу үздіксіз кең қолданылуга
алынды. Таза қоректік ортасы эрдайым болу қажет. Жасушалардың
көбеюімен мәдени даму бірге жүреді, ягни жасушалардағы жастық
өзгеріс. Жас жасушалар белсенді түрде көбейген кезде тіршілік
әрекетінің көптеген өнімдерін синтездей алмайды, мысалы, ацетон,
бутанол, антибиотиктер. Микроагзалардың физиологиясының жэне
микронның биохимиясының байқауының қазіргі эдістері магына
216
ашу
мүмкіндіктері,
оның
энергетикалык
айырбасының
өзгешеліктерін алып берді, осы жолдар аминқышқылдарының,
көптеген антибиотик, липидтер, гормон жэне басқа құралымдар
биосинтезі, және де микроагзаларда зат алмасудың реттеу принціпін
орнату.
23.3 Микробиологияныц тәжірибелік мәні
Қазіргі
кезде
қолданбалы
зерггеулердің
ішінде
микробиологияның орны ерекше. Ерте кезде карастыратын болсақ,
микробиологияның ғылым ретінде дамуына дейін адамдар
микроагзаларды қымыз жасауда, қышқыл сүт өнімдерінде, шарап,
сыра, сірке алуда қолданған. Сонымен қатар, микроагзалар
топырақтың құнарлылыгында, су қоймасының өнімділігінде,
пайдалы қазбалардың пайда болуында да ерекше маңызды қызмет
атқарады. Ерекше түрде микроагзалар жануарлар мен өсімдіктер
органикалык калдыкггарын минералдауға қабілеті бар.
Тэжірибеде
микроорганизмдердің
өсіп
пайдалану
микробиологиялық өнеркэсіптің маңызды аумақта өнеркэсіп және
ауыл шаруашылығы эр түрлі салаларында микробиологиялық
зерттеулердің айтарлықтай кеңейтуге экеледі. XIX ғ. ортасынан
бастап XX г. 40 ж. дейін техникалық микробиология негізінен азықтүлік өнеркәсібінде пайдаланылатын эр түрлі ашьггу жэне
микроорганизмдер зерттейді. 40 жылдары жабдықтар мен
аппаратуралар жаңа буын пайда болуымен байланысты техникалық
микробиология, жаңа бағыттар эзірлеу. Алғашқылардың бірі
антибиотиктер өндірісі пайда болды жэне дамыган. Азық-түлікке
жатпайтын материалдар (агаш, шымтезек, ауыл шаруашылык
өсімдік қалдықтарын, мұнай, көмірсутектер жэне табиги газ,
сульфиттік ликер гидролизаты, фенол үшін микробиологиялық
аминқышқылдары алыңған үлкен ауқымда (лизин, глютамин
қышкылы, триптофан және т.б.) ферметгер, витаминдер жэне
жемшөп ашыткы немесе крахмалды агынды суларды жэне т.б.).
Микробиологиялық полисахарид жэне липидгердің дамыған
өнеркәсіптік биосинтез алу арқылы жүзеге асырды. Ауыл
шаруашылыгында микроорганизмдердің пайдалануы күрт өсті.
Түйнек бактериялардың дақылдары дайындалған, атап айтқанда,
217
нитрагин жылы бактериялық тыңайтқыш өндірісі өсті, азот-фиксинг
бұршақ өсімдіктермен симбиозы жэне бұршақ тұқым жұқтыру үшін
пайдаланады.
Ауыл
шаруашылыгы
дақылдарының
және
ормандардың зиянкестері — жэндіктер мен олардың қүрттарына
қарсы күрес микробиологиялық эдістері байланысты ауыл
шаруашьшыгы микробиологияның жаңа бағыты. Бактериялар мен
саңырауқұлақтардың уыттары осы зиянкестерді өз токсиндері
арқылы өлпруде, тиісті өнімдердің коммерциялық өндіруді
дамытуда. Кептірілген сүт қышқылы бактериялар жасушалары
адамдар мен ауыл шаруашылық жануарлардың ішек ауруларын
емдеу ушін пайдаланады. Белгілі пайдалы микроорганизмдер мен
зияңды еркін бөлу екендігі белгілі олардың тиімділігін багалау, оны
корсету,
осы
шарттарга
байланысты.
Осылайша
микроорганизмдермен целлюлоза ыдырау өсімдік қоқыс немесе ас
қорыту жолдарындагы (жануарлар мен адамдар оның алдын ала
микробтық гидролиз ферменттер гидролиз жок целлюлозага
қабілетті болып табылмайтын) азық-түлік қорьггу маңызды және
пайдалы болып табылады. Сонымен қатар, осы организмдердің
балық аулау торлар, арқандар, картон, қагаз, кітаптар, мақта,
матаны т.б. тіпті патогенді толыгымен жояды, өйткені зиянды
жатқызылуы мүмкін емес ауруга қарсы жануарлар немесе
адамдарды қоргауга дайындалган вакциналар бар. Мұндай
топырақта пестицидтер ретінде белгілі бір химиялық заттарды,
жіктеу жеделдету қажет болган кезде агзалар пайдаланады.
Микроорганизмдер маңызды рөлі салқынды суларды тазарту
(салқынды суды қамтылган заттардың минералдануы).
23.4 Медициналык микробиология
Медициналык микробиологияның негізін Л. Пастермен қатар
неміс микробиологы Р. Кох салды, ол инфекциялық ауруларды
қоздырушылармен айналысқан еді. Өзінің зерттеулерін Р. Кох
ауылдық дәрігер болган кезден, сібірлік қабынуды зертгеп 1877 ж.
осы жұмысты жарыққа шыгарып, оған — Bacillus anthracis деп
атаган. Өрі карай Р. Кох оз назарын сол кездегі қауіпті аурулардың
бірі —туберкулезді зерттеген. 1882 ж. Р. Кох туберкулез ауруын
қоздырушысы туралы жариялады, ол оны «Кох таяқшасы» деп
218
атады (1905 ж. туберкулезді зерттегені үшін Р. Кохқа Нобель
сыйлығы берілді). Тағы оган холера ауруын қоздыратын
қоздырғыштар туралы зергтеу жүмысы ие. Алғашқы орыс
микробиологы немесе микробиологияның атасы JI. С. Ценковский
1822-1887 ж.ж. Осы ғалымның зертгеу объектісі болып
микроскопиялық қарапайым бапдырлар болған,
олардың
морфологиясы мен даму диклін карастырған. Бұндай зертгеулер
өсімдіктер әлемі жэне жануарлар әлемінің шекарасы туралы
қорытындылар шығаруға көмектесті. JI. С. Ценковский
микробиология проблемаларыны көп көңіл белген. Осының
арқасында ең алгашқы Ресейде Пастер станциясы және сібірлік
қабынуга қарсы вакцинаны ұсынды. Ол «Ценковскийдің тірі
вакдинасы» деп атанды. Микробиология атасы ретінде И. И.
Мечников™ да атайды. И. И. Мечников ол әртүрлі зерттеулер
жасаган, бірақ негізгі зерггеулерін ол иесі жэне микроагза - паразит
арасындагы қарым-қатынасы мэселесіне көңіл бөлді. 1883 ж. И. И.
Мечников имунитетің фагоцитарлық теориясын жасады. Егер де
адам бір рет инфекциялық аурумен ауырса, екінші рет
жүқгырмайгыны белгілі. Бірақ табигат бойынша бұндай қасиетті
түсіндіруге оңай болган емес жэне ол инфекциялық ауруларга
карсы вакциналарды жасаганнан кейін де белгісіз болып қала берді.
И. И. Мечников организмнің ауру тудыратын микроагзаларга қарсы
тұру немесе қорганьшпық қызмет, ол өте күрделі биологиялық
процесс екенін және оның негізі фагоциттерден тұратынын, ол
организмге түскен эр түрлі агзаларды ұстап қалып, бұзатынын
көрсетті. И. И. Мечниковтың гылымга қосқан үлесін сол кездегі
галымдар багалады. 1909 ж. фагоцитозды зерттегені үшін Нобель
сыйлыгына ие болды. Жалпы микробиология гылымының дамуына
орыс микробиологы С. Н. Виноградский жэне голланд
микробиологы М. Бейерник үлестерін қосқан. Екеуі де
микробиологияның эртүрлі саласында көп еңбек сіңірген. JI.
Пастердің өмір сүру формаларының әртүрлілігі туралы идеясын
ұғына, С. Н. Виноградский микроорганизмдерді зертгеудегі
микроэкологиялық
принципті
жасады.
Бактериялардың
лабораториялық жагдайда дамуы үшін элективті жагдайды ұсынды.
С. Н. Виноградский микроорганизмдердің ішіңде, молекулалық
азотты сіңіре алатын түрлері бар екенін жэне олардан баска өсімдік
219
пен жануарлар ішінде бұл азот инертті газ болып табылады деп
жариялады. Осы микроорганизмдерді ерекшелеу үшін оларга
қолайлы ортаға көміртек пен фосфор жэне т.б. минераддық түздар
қосылып, бірақ кұрамында азот бар ешқандай қосылыс қосылмаган.
Нәтижесінде азопгты органикалық немесе бейорганикалық түрде
қажет ететін микроорганизмдер дами апмаган, бірақ атмосферадан
азотты ала алатын микроорганизмдер дами алған. Дәл осылай 1893
ж. С.Н. Виноградский топырақ құрамынан анаэробты азотфиксатор
ерекшеленді. Оны Виноградский JI. Пастер құрметіне Clostridium
pasterianum деп атады. С. Н. Виноградский басқа да түрлі эдістерді
қолдана отырып, негізін микроэкологиялық принциптен ала
отырып, хемолитоавтотрофты деген жаңа агза турін жарыққа
шыгарды. Хемолитоавтотрофтар көміргегінің жалғыз кайнар көзі
ретінде және жасушаның барлық заттарын құраушысы ретінде
көмірқышқыл деп түсінген, ал энергияны азот, темір, мыс,
сурьманың немесе сутегінің молекулярлық бейорганикалық
қосылыстарының тотыгуынан алады. Микроэкологиялық принцип
М.
Бейерниктің
көмегімен
ары
қарай
дамыды
және
микроорганизмдердің эртүрлі жаңа топтарын ерекшелеу үшін
қолданылды.
Кейін
С.
Н.
Виноградскийдің
анаэробты
азотофиксаторды ашқаннан 8 жыл өткен соң, М. Бейерник
топыракта
аэробты
жагдайда
дами
алатын
және
азотофиксацияланатын тагы бір бактерия түрін тапқан —Azotobacter
chroococcum М. Бейерниктің гылыми зерттеулер аясы өте кең
болган.' Оган бактериялар физиологиясы, денитрификация жэне
сульфатредукция процестерін қалай жүмыс жасауынын зерттеулері,
микроорганизмдердегі эртүрлі ферменттердің түрлері туралы
зерттеулер тиесілі. С. Н. Виноградский жэне М. Бейерник
микробиология гылымының экологиялық багыттарының негізін
қалаушылары ретінде, микроорганизмдердің табиги жагдайларына
жэне зат айналымдарымен байланысын қарастырган галымдар.
Микроорганизмдердің зат айналымдарына қатысуы туралы алгаш
деректер 19 г .70-80 ж.ж. көп жазыла бастады. 1877 ж. француз
химигі Т. Шлезинг жэне А. Мюнц нитрификация процесіндегі
микробиологиялық табиғатын дәлелді. 1882 ж. П. Дегере н
денитрификация процесінің анапогиялық табигатын байқаган, 2
жыл өткен сон ол өсімдіктердің микробиологиялык табигатының
220
анаэробтык ыдырауын кұрастырган. М. С. Воронин 1867 ж. түйиек
бактерияларын сипаттаган, ал 20 жыл откен сон Г. Гелъригель жэне
Г Вильфарт олардын азотофиксаторлық қасиеттерін көрсеткен П.
А Косты чей топы рақ құраудағы микробиолor иял ык табиги
процестер теориясын жасаган. 19 г. аягында микробиология
саласында га» ы бір манызды жаналыктын аіиылуымен ерскшеленді.
1892 ж. Д. И. Ивановский микроорганизмдердің жана тобыиың окілі
- темекі теңбілі вирусын бай каган. 1898 ж. Д. И. Ивановскийден
жеке, дара темекі теңбіліне сипаттама берген М. Бейерник болган.
221
24 МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ӨНІМДІЛІГІН ЖАҚСАРТУ ҮШШ
ЖАҢА БАҒЫТТАРЫ ЖӘНЕ ЖАҢА БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ
ӨШМДЕРДІҚҮРАСТЫРУ
24Л Қазіргі кездегі биотехнология және биоиндустрия
Биотехнология (тірі жүйелердің технологиясы) соңгы
онжылдықтың сэнді саласы деп атауға болады. Оның айналымы
өсуде, жыл сайын қүрылатын “Fartune” журналында жуз ірі
динамикалық әлем компанияларымен қоса, биотехнологияларды
кэсіби тұргыдан қарастыратын компаниялар да көп. Биотехнология
- биотехникалық жүйедегі және өндірістік саладагы тірі агзаларды
қолдану әдістерінің жиынтыгы мен тәсілдері деп түсіндіреледі.
Басқаша айтқанда, биотехнология өсімдіктердің, жануарлардың,
микроагзалардың, генетикалық материалын өзгерту үшін заманауи
білімдер
мен
технологияларды
қолдана
отырып,
жаңа
көрсеткіштерге жетуді көздейді. Соңгы кезде эдебиеттерде
биотехнология жетістігін биореволюция, ғылыми-техникалық өрлеу
деп атайды. Бұл әсірелеп айту емес. Биотехнологияны шартты түрде
болмаса да «жаңа» және «ескі» деп бөлген галымдармен келісуге
болады. Ескі биотехнология дәстүрлі микробиологиялық өндірістер
негізінде қалыптасқан. Микроагзаларды, нан өнімдерін, жүзім
шарабын, сыра дайындау, ірімшік жасауда, шәрбәт, қышқыл сүт
өнімдерін ашьпу процессі көмегімен алу ежелден бері белгілі. XX
гасырда биотехнология одан эрі дамып, химиялық өнімдер шыгару
саласында, формацевтикалық салада (антибиотиктер шыгару және
т.б.) сияқты салаларда дами түсті. «Жаңа» биотехнология — XX
гасырлардагы жетістіктерімен қоса, ҒТР-дың туындауы. Ол
химиялық
техника
мен
технологиялар,
электроника,
микробиология, биохимия, генетикадагы инновацияларга сүйенеді.
Жана биотехнология саласына алдын ала бекітілген кандай да бір
агзалар мен генетикалық жуйелердің өзгеруімен тиімділігі жогары
агзаларды жасау мақсатын қоятын генетикалық инженерия кіреді.
Биотехнологияны қолдану салалары нақты белгіленген Рио —де —
Жанейродагы «Повестка дня на 21 век» атты биотехнология
тақырыбына арналган конференциясыида осындай он мақсат
аталган. Биотехнология мәселелеріне қызығушылық танытқан
222
экономист-географ Н. В. Алисов биотехнологияны колданудагы
алты басты саланы көрсетеді:
Біріншіден, бүл ауыл шаруашылық өндірісінің өнімділігін
гендік инженерияның көмегімен мал шаруашылыгы мен өсімдік
шаруашылыгында енгізу жэне мэдени өсімдіктерді, үй
жануарларын аурулар мен зиянкестерден қорғау. Бүл жағдайда
гендік инженерияның әдістерінің бірі - клондау әдісін айтып кеткен
жөн (грек тілінен кіоп - ұрпақ, бүтак), т.б. организмдерді жыныссыз
жолмен көбейту арқылы сол организмдерге ұқсас ұрпактар алу.
1990 жылдарыңда клондау әдісіне деген қызығушылық туа бастады
жэне оның қорытындысы айқын практикапық нәтижелерге экелді.
1997 ж. Шотландияда клондау әдісі арқылы ең алғаш сүгқоректі —
Долли қойы туғаны жайлы мәлімет бүкіл элемге таралып кетті. 1998
ж. АҚШ-та, осы клондау әдісі арқылы, анасының көшірмесі болып
табылган бұзау туды. Сол жылы Японияда клондау әдісі арқылы
жасалынган егіз —бұзаулар пайда болды жэне япондық галымдар
осы он жыл аралығында сатылымда клондалган ет сатылатынын
жариялады. Ірі қара малдың эмбриондарының трансплантациясы
бойынша жүмыстар басқа да елдерде жүргізіліп келеді. Осымен бір
уақытта, модификациялық ауылшаруашылық мәдениет үшін
рекомбинациялық ДНҚ бойынша зерттеулер жалгасуда. Сонымен
коса, биотехнологияның басқа бағыты — мэдени өсімдіктерді
аурулар мен зиянкестерден қорғаудың алар орны зор. Бүгінгі күні
ауыл шаруашыл ық мәдениетке таңдамалы эсер ететін және
адамдарға,
қоршаган
қоғамга
қауіп-қатер
экелмейтін
биопестицидтер, биофунгицидтер мен биоинсектицидтердің жаңа
түрлері жасалынды. Ауадан азотгы ұстайтын, бактерия көмегімен
жасалган биотыңайту да жатады. Олардың қолданылу көмегі
аркылы, ауылшаруашылық мэдениеттегі аурулар мен зиянкестерге
деген карсылық ұлгаяды, бұл олардың қолданысында химиялық
пестицидтердің қолдануый азаюына септігін тигізеді. Сонымен
қатар, нәрлі заттарда өсімдіктердін деңгейінің жогарлауы үшін және
жер құнарлыгын көтеру мақсатында жұмыстар жүргізіледі.
Екіншіден, азық —түлік өнімдерінің ұлгаюына сеіпігін тигізеді.
Бүл жагдайда, өсімдік сүрыптамасының үлкеюі, сатылымдагы
заттардың сапасының жақсаруы, сонымен қоса, тамақ өндірісінде
қолданылатын
шикізаттардың
арзандауы
жатады.
223
Биотехнологиялық эдістер арқылы, азық — түлікте нәруыз, май,
көмрсулардың қолданысы өсе бастады. Осы эдістің ең үздік үлгісітөменгі сападағы крахмалы бар шикізаттан жемісті — глюкозалы
шэрбаттың жасалуы.
Үшіншіден, бүл энергетика.! ық ресурстардың үлғаюы.
микроағзаларды қолдану арқылы, газ (биогаз) бен сұйық (этил
спирті) түрде белгілі биомассадан энергия алу мақсатында. Бүл
багыттың дамуы — үлкейтілген эрі жаңартылып отыратын
ресурстар
қолдануга,
мен қатар, қоршаган
органы қоргау мақсатында косымша
әрекеттерді жасауга
мүмкіндік береді. Осындай техниканы (биогенераторлар) қолдану
ретінде саналады
Төртінш:
бүл биотехнологиялық әдіс арқылы пайдалы
қазбалардың
әзірленуі
Мүнда
жерасты
сілтісіздені
магынасында, ягни, кола мен сирек кездесетін метапдардың
шогырлануы. Микроагзалардың көмегі арқылы, қысымды арттыру
нэтижесінде, мүңайлық қабаттың берілуін үлгайту.
Бесіншіден, бүл медицина мен ветеринария үшіи қажетті дэрідәрмектердің жаңа түрлерін жасау. Заманауи биотехнологняда,
өндіріске жаңа түрлі дэрі-дэрмектер, вакцинапар, антибиотиктер,
гормондар, т.б. жасауда үлкен тэжірибе бар.
бүл қоршаган органы биотехнологиялық
Алтыншыдан
істермен қоргач Бүл жагдайда, су арықтарының бактериялар
тазартылуы, өндірістік әрі коммуналдық қалдықтар,
эімеи қоса, органикалық химия мен мүңай өі
дэстүрлі
:, арзан түрде жойылуының түрлерін енгізу.
FTP дәуірінде биотехнология негізінде даму жолында
биоиндустрия ерекше орын алды, оны бүгінгі жаңа инновациялық
өндірістің үлгісі ретінде қарастырады, бірақ, элі де бір тиянақты
лепте
Биоиндустр
капитал
байланысты опнаткан жэне тек
бизнестерді
айналды. Биоиндустрияның д;
- АҚШ-та. Япония да, Батые
Еуропа елдеріңде орын алд
Оның эпицентрі
АҚШ
орналасқан, онда биоиндустр
биотехнологиямен қатар жеке
бизнес ретінде дамып отыр.
224
Бүгінгі таңда АҚШ-та тікелей биотехнологиялар саласымен
айналысып жүрген 1500 астам биотехнологиялық компания бар,
олардың құрамында 200 мыңға тарта, ал осы салада жанама қызмет
атқарып жүрген адамдарды қоса есептегенде, олардың саны 500
мың адамға жетеді. Сатылым сомасы бойынша фармацевтикалық
компаниялар осы саланың көшін бастап отыр. Бұл ретте
глюкозалық-жемістік шәрбатгарды эзірлеу алдыңгы қатарға
қойылған, соның салдарынан елдегі қанг диабеті дертімен күресу,
сондай-ақ адам басына шаққанда қантты тұгыну деңгейін төмендету
жұмысы да онтайлы нәтижені көрсетіп отыр. Биоиндустрия саласын
дамьпуда Жапон елі де қалыс қалған жоқ, бұл салага тікелей
мемлекет тарапынан жан-жакты қолдау көрсетіліп жатыр. Мұнда
биоиндустрия
өнімдері
ауыл
шаруашылыгында,
орман
шаруашлығында, балық шаруашылыгында, азық-түлік өндірісінде
(күріш, сыра, арақ, шарап, сірке қышқылы, соя соусы жэне т.б.),
сондай-ақ энергетика саласы мен қоршаган органы қорғау
саласында қолданылады. Дәл осыны Батыс Еуропа елдері жайында
да айтуға болады, мәселен, Германия (денсаулық сақгау, қоршаған
органы қорғау), Франция (фармацевтика, парфюмерия жэне
косметика, тагам өнімдері) жэне ¥лы Британия (дәрі-дәрмек
препараттары жэне косметика, азық-түлік өнімдері). Дамушы елдер
ішінде осы тізімге Бразилия (этил спирті) жэне Аргентина
(глюкозалы-жемісті шэрбаттар). Аумагында миллиондаган биогаз
өндіретін генераторлар шогьфланган Қытай мен Үндістанда да бұл
сала кенже калган жоқ. Биотехнологиялар мен биоиндустрия
саласыньщ дамуы экономикалық қана емес, элеуметтік жэне
моральдық-этикалық сипаттағы бірқатар күрделі мәселелердің
туындауына экеп сокгы. Бірінші кезекте ол гендік инженерия.
Долли койын клондаганнан кейін, осы сынды тэжірибелерді өткізу
мэселесі Б¥Ү Ассамблеясьшың отырысында көтерілгенін гана еске
түсіргеніміз жеткілікті. 2000 ж. Монреальда 130 тарта
мемлекеттердің өкілдері генетикапық өзгеріске ұшыраган
өнімдердің шығуына байланысты биологиялық қауіпсіздік туралы
арнайы хаттамага қолдарын қойды. Бұл хаттама мемлекетгерге
мұндай өнімдерді кіргізуге тыйым салу құқыгын береді жэне
оларды тұтыну адамдар мен қоршаган ортага зиянын тигізген
жагдайда, сот алдында жауап беру жауапкершілігін аргады, ал
225
адам дар ды клондау мәселесі ерекше қаралды, қайшы пікірлер көп
аитылып жатты. Жуықта Рим паласы арнайы энциклопедияда адам
ұрығын клондауды кінә деп белгіледі. АҚШ президент! Дж. Буш та
адам үрығын клондауға толықтай тыйым салу мәселесін көтерді.
Еуропада биоэтика туралы арнайы конвенция қабылданды. Алайда,
кейбір елдерде (Италия) адамды клондау тәжірибелері қойылып та
қойды. Ресей экономикасын 2010 ж. дейін ұзақ мерзімді дамытудың
негізгі бағыттары биотехнологиялық өнімдер нарығында ресейлік
өнімнің үлесін 60-70 % арттыруды көздеп отыр. 60-80 жылдары
бұрынғы Кеңес Одағында ауыл шаруашылық микробиологиясы
өзінің шарықтау шегіне жетті, микробиологиялық препараттар
көптеп шығарылып жатты. Микробиологиялық препараттар нарыгы
біртіндеп өсіп келеді, оған экономиканың жэне ауыл шаруашылық
өндірісінің тұрақтануы, халықтың, өндрушілердің, биліктің
экологиялық сана-сезімінің оянуы ықпал етті. Экологиялық таза
өнімдерді қабылдаушылар саны артып келеді. Алдағы 5-10 жылға
биотехнологияның дамуына сарапшылар жүргізген талдау қазіргі
уақытта биотехнологиядағы инвестициялық саясатты жүзеге асыру
бойынша мынадай қорытынды шығаруға мүмкіндік береді. Қазіргі
кезеівде төлем қабілеті тұрақты сұраныс қалыптасқан жоғары
рентабелді өнімдерді ғана өндіруді ұйымдастыру маңызды мәселеге
айналды:
— спирттік жэне сыра қайнату өнеркәсібі үшін ферментгі
амилолитикалық препараттарды әзірлеу, «.Віо» синтетикалық
жуғыш
құралдарын
өндіру
мақсатында
пайдаланылып
қолданылатын протеолитикалық ферменттерді өндіру;
— медицина, тағам өндірісі және т.б. үшін ақуызды және
нуклеотидті препараттарды алу үшін микроағзалар биомассасын
кешенді қайта өңдеу;
—азық-түлік өндірісінің, ет, сүт, спирт және т.б. өндірістердің
қалдықтарын қаита өңдеуге арналған ферментті препараттар;
—медициналық және ветеринарлық препараттар, соның ішінде
бірқатар ауыр және инфекциялық ауруларды емдеу үшін;
—бифидумбактерин жэне лактобактерин типтес пробиотик препараттары;
. ~ мал шаруашьшығына арналған жем қоспаларын, өсімдіктерді
қорғау құралдары;
226
- бактериалды тыңайтқыштар, вермикультуралар.
— ластанған топырақтар, су биоремедиациясьш тазаріу
препараттары, мұнай өндірісі және мүнай өңдеу секторлары;
Азық-түлік өңдірісіндегі биотехнология тагамдардың жаңа
түрлерін және тағам қоспаларын жасауға, сондай ақ дәстүрлі тагам
түрлерін
жақсартуға
бейімделуі
тиіс.
Биотехнологияның
мүмкіншіліктері экологиялық таза тагам түрлеріне деген сүраныс
сияқты көкеитесті мәселені шешуге көмектеседі. Химиялық
препараттармен салыстырганда, биологиялық гтрепараттар қауіпсіз
деп есептеледі. Адам, жануарлар және құстар мен балықтар үшін
зиянсыз деп саналады. Олар күн сәулесінің әсерінен топырақта
жэне суда тез ыдырап, жәндіктердің оларга бейімделуіне жол
бермейді. Кейбір галымдардың есептеуінше алдагы уақытта,
халықтың саны артқан сайын азық-түліктің жетіспеуі күнделікті
мәселеге
айналады.
Ягни,
мал
басын
көбейту және
ауылшаруашылық апқаптарының көлемін арттьфганның өзінде
адамзат азық-түлік ресурстарының тапшылыгына жолығуы мүмкін.
Сөйтіп, азық-түлік ресурстарының тапшылыгын мөлшерлеу
әдісімен шешу де тиімсіз болады. Биотехнология гендік
инженерияның соңгы жаңалықтарына сүйене отырып, осы мәселені
шеше алатын болады. Мұндай міндеттердің біріне шикізаттан
бастап, дайын өнімге дейін барлық сатылардың сапасын бақылау
басты мәселе болып табылады. Бақылау қызметінің міндеттеріне
микробиологиялық (патогенді микрофлора) және химиялық (ұлы
жэне зиянды заттар) қоспаларды аныкпгау жұмысы жатады. Осы
міндеттерді шешуге багытталган тест-жүйелелерге қойылатын
басты талаптардың бірі — ол олардың дәлдігі, қарапайымдылыгы
және анықтаудың жогары жылдамдығы. Осы кезеңдегі
биотехнологияга деген сұраныс нарықтың өнім сапасының
жиынтығын жақсартуды және өзгертуді, өмір сапасы мен қоршаган
ортаны жақсартуды талап етуімен белгіленеді.
227
ӘДЕБИЕТТЕР
1 Агаджанян Н. А., Смирнов В. М. Нормальная физиология :
учебник для мед. вузов. - М. : Медицинское информ. агентство.
zUU7. —519 с.
2 Айала Ф., Кайгер Дж. Современная генетика : в 3-х т - М •
Мир, 1987 г .- Т . 1 .-2 9 5 с.
3 Агаджанян Н. А., Чеснокова С. А., Михайловская Т. А. Фак­
тор времени и физиологические реакции. - М. : Изд- во универси­
тета дружбы народов, 1989. - 55 с.
4 Алехина Н. Д. и др. Физиология растений. - М. : Издатель­
ский центр «Академия», 2005. - 640 с
Происхождение человека и общесл
изд
М .: «Мысль», 1988. —415 с.
6 Арушанян Э. Б. Фармакология и токсикология - 1989 —ЛЬ 5
- С . 1 0 -1 6 .
7 Ашофф Ю. Биологические ритмы. - М .: Мир, 1984. - 414 с.
8 Баринова А. Стиль жизни гармония (макробиотика) // Помоги
себе сам.- 2007. - № 2.
9 Батурин В. А. Хронобиологические аспекты фармакодинами­
ки антидепрессантов : автореф. диссертации . д-ра мед наук —М
1992.-48 с.
10 Белик А. А. Культура и личность : Психологическая антро­
пология. Этнопсихология. Психология религии : учеб. пособие - М
,2 0 0 1 .-3 7 8 с.
11 Белозерскии А. Н., Молекулярная биология - новая ступень
познания природы. - М ., 1970. - 244 с
12 Бочаров В. В. Антропология возраста. - СПб. : Гос. универ­
ситет, 2001. - 196 с.
13 Бердяев Н. А. Философия неравенства : Письма к недругам
по социальной философии // Русское зарубежье. JL, 1990. —С 113ЖJ
b
»
'ЗЧ’
"
•
—"'1
t *
~z *
\
~
^
:
14 Бехтерева И. Я. Нейрофизиологические аспекты психиче­
ской деятельности. - J I .: Медицина, 1974. - 151с.
15 Гинецинский В. И. Основы теоретической педагогики СПб. 2004. № 2. - С. 117-133
228
f
16 Гилберт С. Биологическое развитие. —М. : Мир, 1994. —Т. 2
—235 с.
17 Гинзбург Э. X., Свищева Г. Р., и др. Генетика. 1993 - Т 29 С. 1921.
18 Гладков Н. А. и др. «Охрана природы», М. , Просвещение
1975.-239 с.
19 Горелов А. А. Концепции современного естествознания М *
Центр, 1997.-208 с
20 Горбунова В. Н. Молекулярные основы медицинской гене­
тики. СПб. 1999. - 212 с.
21 Грин Н., Стаут У., Тейлор Д. Биология: в 3 томах. М .: Мир,
1990.-325 с
22 Губин Г. Д., Герловин Е. Ш. Суточные ритмы биологических
процессов и их адаптивное значение в онто- и филогенезе позво­
ночных. - Новосибирск: Наука, 1980. - 278 с
23 Гуферланд К. Макробиотика. Будь здоров. 1993. №4 С 7780.
24 Давиденко И., Кеслер Я. Ресурсы цивилизации. —М. : ЭКПО, 2005. - 525 с
25 Ершов П. М. Потребности человека. М. 1990.- 364 с
26 Ефимов М. JL, Васильева Г. С., Коваленко В. Р., Имангалиева Н. Т. Суточная хронобиология и хронотерапия опухолей. - Апма- Ата, 1985. —125 с.
27 Жданова Н. С. Генетика. 2002. Т. 38. № 5. - С. 581.
28 Захаров И. А. Генетические карты высших организмов. —J1.
Наука. 1979.-158 с.
29 Заренков Н. А. Теоретическая биология. М. : МГУ, 1988. —
223 с.
30 Зенгбуш JI. Молекулярная и клеточная биология. М. : Мир,
1982.-367 с.
31 Комаров Ф. И. —Хронобиология и хрономедицина. М. : Ме­
дицина, 1989. —179 с.
32 Корочкин JI. И. Взаимодействие генов в развитии. М.
Наука, 1977.-200 с.
33 Кондратьева М. Ю. Психологический лексикон. Энциклопе­
дический словарь в шести томах. - М .: ПЕР СЭ, 2006. - 176 с.
229
34 Кузнецов В. И., Идлис Г. М., Гутина В. Н. Естествознание
М .: 1996.-384 с.
35 Кэмп П., Арме К. Введение в биологию. М. : Мир, 1988. 672 с.
36 Маклаков А. Г. Общая психология. - СПб. : Питер • 2001 592 с.
37 Маниатис Т., Фрич Э. и Сэмбрук Дж. Методы генетической
инженерии. Молекулярное клонирование. М .: Мир, 1984. - 478 с.
38 Медников Б. М. Аксиомы биологии. М. : Знание 1982 136 с.
39 Москатова А. К. Макробиотика - фундамент здоровья и пси­
хофизического совершенства человека. Теория и практика физиче­
ской культуры. 1997. № 8 . - С. 2-7
40 Народы мира. Историко-этнографический справочник. М. ,
1988.— 568 с.
41 Ниши К. Энергетическое питание. Макробиотика. М Изда­
тель: Крылов, 2010. - 128 с.
42 Ноздрачева А. Д. Начала физиологии : Учеб.пособ.для вузов
. - С П б.: Л ань, 2002 . - 1088 с.
ж. Макробиотика Дзен. М., 2004'. - 208 с.
44 Оранскии И. Е., Царфис П. Г. Биоритмология и хронотера­
пия (хронобиология и хронобапьнеофизиотерапия) - М. * Высш
шк, 1 9 8 9 .-159 с.
^ . оысш.
Одум
168 с.
46 Павловский О. М. Биологический возраст человека - М
изд-во МГУ, 1987 . - 454 с.
47 Подолинский С. А. Труд человека и его отношение к распре
делению энергии. М ., 2005 . - 194 с.
48 Потеев М. И. Концепции современного естествознания С Петербург: Питер, 1999 . - 352 с
49 Преснов Е.В. и др. Аналитические аспекты дифференциро
вания. - М .: Наука, 1991.-352 с
хаоса
432 с
Рузавин Г. И. Концепции современного естествознания
Культура и спорт, 1997 . - 300 с.
230
52 Рэфф Р., Кофман Т. Эмбрионы, гены и эволюция. М. : Мир,
1 9 8 6 .-4 0 4 с
53 Сеин О. Б., Жеребилов Н. И. Регуляция физиологических
функций у животных: Учеб. пособие для вузов. - 2-е изд., испр. СП б.: Лань, 2009 . —288 с.
54 Сингер М., Берг П. Гены и геномы. М.:Мир, 1998. (в 2-х то­
мах). —391 с
55 Солопов Е. Ф. Концепции современного естествознания. —
М .: Владос, 1998. - 232 с.
56 Тишевской И. А. Антропология: Учеб. для студ. высш.
учебн. заведений. - М. : Гуманит, изд. центр ВЛАДОС, 2003. - 272
с.
57 Төленбек И. Адам мен жануарлар физиология. I - бөлім
Алматы.: Білім. 2002 . —328 с
58 Төлеуханов С. Т. «Қалыпты физиология (Биологиялық
жүйелердің мезгілдік құрылымдар бөлімі). Алматы. : Қазақ
у нивереитеті. 2006. —140 б.
59 Торманов Н., Төлеуханов С. Т. Адам физиологиясы. Медико
—биологиялық іс мамандыгы студенттеріне арн алган оқу құралы.
Алматы.: Қазақ университеті. 2007. —328 б.
60 Уотсон Дж., Молекулярная биология гена, пер. с англ., М. ,
1978.-303 с.
61 Уинфри А. Т. Время по биологическим часам. М. : Мир,
1990.-208 с.
62 Шумный В. К., Дымшиц Г. М., Рувинский А. О. Общая био­
логия 2-е изд. —М .: Просвещение, 1995. —544 с.
63 Фролов И. Т. Введение в философию. Учеб. дня вузов. В 2
частях. Ч.2-я. —Москва : Политиздат, 1989. —514 с.
64 Хрисанфова Е. Н., Перевозчиков И. В. Антропология. М.,
1999.-278 с.
65 Энгельгардт В. А., Молекулярная биология, М., 1967. —
462 с
66 Яблоков А. В., Юсуфов А. Г. Эволюционное учение. —М. :
Высшая школа, 1998. —310 с.
67 Ярыгин В. Н. Биология для поступающих в вузы. М. : Выс­
шая школа, 1995.- 478 с
231
А ҚОСЫМШАСЫ
(ақпараттық)
О қулы қта кездесетін қысқарту белгілері
АКГТ —адренокортикотропты гормон
АТФ - аденозинтрифосфорлы қышқыл
АМФ —аденозинмонофосфорлы қышқыл
ГМ Ө - Гипогеомагниттік өріс (элсіздендірілген ГМӨ)
ҒТР - гылыми техникалық революция
ЕДШ - емдік дене шынықтыру
Ж ИТС —жұқтырылган иммун тапшылыгының синдромы
ЖИА - жүректің ишемиялық ауруы
ЖГВ —жай герпес вирусы
АИТВ —адамның иммун тапшылық вирусы
ЖША - жүректің шаншымалы ауруы
REM-ұйқы —көз алмасының ұйқы кезінде тез қозгалуы
SV40 - вирусына негізделген вектор
pSClOl —плазмиді бірінші векторлық плазмид
СоІЕІ - плазмидінің құрамы жэне оның негізіндегі векторлары
pBR —векторының сериясы
1
pUC —векгорының сериясы
HBS —вирусты гепатит антигені
Іц#
РДТ - рекомбинантты ДНҚ технологиясы
мРНҚ-ны —матрицалық РНҚ синтезінің жэне трансляцияс ы
кДНҚ - ДНҚ-ң комплементарлы тізбегі
т - д н қ - ауру тудыратын ДНҚ геномы
ОЖ Ж —орталық жүйке жүйесі
СТГ —соматогроптьщ гормон
T IT —тиреотроптық гормон
Л Г —лютеинизилеуші гормон
ЭЭГ —электроэнцефалограмма
ГМ Ө —геомагниттік өріс
ПЦР —пол имераздық тізбектік реакция
СЕРН —тұқым куалайтын белгілерінің генетикалық талдау үшін
шыққан тегінің жиыны
RH-картнрлеу - рестрикциоңдық картирлеу
|Н
232
ҮАС клондау - физикалық картирлеу әдісі
ВАС —физикалық картирлеу әдісі
Н.Ж. —дальтондағы геномның өлшем бірлігі нуклеотид жұбы ( hjk.)
немесе пикограмма (пг) болып көрсетіледі (ол өлшемдер миллион,
триллион жэне миллиард санында көрсеті
Антропология: учеб. пособие.- 6-е из
Автор(ы) Хомутов А.Е.
Издатель Феникс
Год
2008
ISBN 978-5-222-14018-5
EAN
Обложка цел.
Формат 84X108/32
Вес (г)
Страниц 378
Стандарт 14
Цена
Б ҚОСЫМШАСЫ
(ақпараттық)
Атаулардыц түсіндірме сөздігі
Агроценоз (грек, agros дала, егіспк жер, bios —тіршілік, geo —
жер, koinos —жалпы)—ауыспалы егіс, тыңайту және өсімдіктерді
қорғау жүйесі бірыңгай шаруашылық тәртіпте қолданылатын
агроэкожүиенің (бір егістіктің) біртекті үлескісі шегіндегі мәдени
өсімдіктер мен арамшөптер жиынтығы.
А ттрактанттар — жануарлардың белгілі бір түрлерін, соның
ішінде буынаяқтылар мен кемірушілерін өзіне тартатын табиғи
және синтетикалық заттар.
Бнологиялық ырғақ (биологияда) — б иол о гиялық процестер
мен қүбылыстардың қарқыны мен сипатындағы мезгіл-мезгіл
қаиталанып отыратын өзгерістер реттілігі.
Бноремедиация —бұл биологиялық объектілердің (өсімдіктер,
саңырауқүлақтар, жэндіктер, құрттар және т.б. организмдер)
метаболитикалық потенциалын пайдалана отырып, атмосфераны,
ақаба суларды, топырақты тазартудың комплексті саласы.
Биоценоз (био... жэне гр. koinos — жалпы) — тіршілік
жағдайлары азды-көпті біркелкі орта өңірін мекендейтін
жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің жиьпғгығы.
Биосфера —тірі азғалар емір сүретін жер қабаты.
Вектор (генетикада) —молекулалық және клеткалық инженерия
белгілі бір мақсатпен жасанды айқын қасиеттері бар генетикалық
материалдарды алдын ала қүрастырып, оларды басқа клеткаға
енгізіп, көбейпп, зат алмасу процесін өзгеше жүргізу.
Витализм —биологияда өмір күбылысын ағзадағы материалдық
емес, «жан», энтелехия, «өмір күшінің» әсері арқылы түсіндіруге
талпынған идеалистік ағым.
Гипогеомагниттік өріс (әлсіздендірілген ГМӨ) - әдетгегі неме
экрандалган бөлме ішіндегі магниттік өріс, ол әлсіздендірілген
ГМӨ-мен құралатын, бөлменің жобасы ферромагниттік бөлігінің
өрісі арқылы, тұрақты ток өрісімен, ішінде өтетін өріс арқылы
магниттік өрістің суперпозициясы анықталады.
234
Гетеротрофты органнзмдер {грек, heteros - басқа, жат, trophe
— қорек) — негізінен дайын органикалық заттармен қоректенетін
ағзапар.
Денитрификация - нитрификацияға кері процесс. Тікелей
жэне қосалқы денитрификация болады. Тікелей дегеніміз топыракта, қи-көнде, су айдындарында өте кең тараған
денитрификациялаушы бактериялардың тіршілік әрекеті. Қосалқы
денитрификация азотты қышқылдардың амин қосылыстарымен
өзара эрекетгесуі кезінде химиялық жолмен ғана іске асады.
Инбредті линиялар немесе таза линиялар — (жоғары
сатыдагы ағзаларда) таза культуралар, штаммдар жэне клондар
(микроагзаларда) - арғы тектен шыққан генетикалық біркелкі
ағзалардың шектеулі жиынтығы.
Катализ {грекиіе katalysis - бузылу) - реакция өнімдерінің
кұрамына кірмейтін, бірақ реакцияга қатысатын катализаторлардың
әсерінен реакция жылдамдығының өзгеруі.
Люминесценция (лат. lumen - жарық, escent - әлсіз) табиғатта кездесетін кейбір заттардың сыртқы факторлар себебінен
сәуле шығару құбылысы.
Модельді агза (объектілер) — тірі табиғаттың қасиеттерін,
үрдістерін немесе құбылыстарын зерттеу үшін үлгі ретінде алынган
агза
Нитрификация - ерекше микроорганизмдер топтарының
қатысуымен жүретін процесс. Нитрификация барысында нитраттар,
ягни азот қышқылыныц түздары пайда болады.
Онтогонез - (грек, on - табыс септігінің жалгауы, ontos - нагыз,
нақты жэне генез) - организмнің жеке дара дамуы. Онтогенез ұрық
болып түзілуінен бастап, тіршілігінің соңына дейінгі барлық
өзгерістердің жиынтыгы.
Плазмидалар - екі тізбекті ДНҚ молекулалары, мөлшері Ю З106 н.ж. олар бактерияларга аса қажетті қызметтерді кодгамайды,
бактериялар қолайсыз жагдайларга ұшараганда маңызды роль
атқарады.
Популяция (лат. populus —халық, түргын халық) —белгілі бір
кеңістікте генетикалық жүйе түзетін, бір түрге жататын жэне көбею
аркылы өзін-өзі жаңаргып отыратын азгалар тобы.
235
Промотор - бұл РНҚ-полимераза ферментімен тығыз
оаиланысатын ДНҢ-ның қысқа фрагменті.
^ Р еп л и к а ц и я (лат. replication - қайталану) дегеніміз аналық
ДНҚ-да сақталатын генетикалық ақпаратгы жас клеткаға тура беру
үрдісі. Бүл жагдайда ДНҚ-ның аналық тізбегі жас тізбекті
синтездеуге матрица болады (ДНҚ-ның матрицалық синтезі).
Репелленттер - жэндіктерді және басқа да буынаяктыларды
үркпу құралдары.
Хронобиология (грек, chronos - биология гылымының уақыт
жэне биология) - бепгілі бір уақыт аралыгыңда биологиялық
жүиелерде болатьш ыргақты өзгерістерді зерггейтін саласы.
Хронофармокология - аурудың дамуынан өзгеретін, оның
уақытша құрылуы қалпының және ағзалардың биологиялық ыргақ
фазаларының қызметінің әсерінен дәрілерді қолдану әдісін
көрсетеді.
Хемолитоавтотрофтар - тіршілік егу үшін энергияны
органикалық емес қосылыстарды (Н2, N 02, NH4, Fe, H2S, S, S 03,
S2O3. CO) және тагы басқаларды тотықтыру барысында қамтиды.
Бұл процесті хемосинтез деп атайды. Бұларга темір және
нитрификциялаушы бактериялар жатады.
236
МАЗМҮНЫ
КЗРІСПЕ.................................................................................................................................. ............3
1 ҚАЗІРП КЕЗДЕП БИОЛОГИЯ БІШМНЩ ӨЗЕКШИГІ.
БИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАР ЖҮЙЕС1НДЕП ЖАЛПЫ БИОЛОГИЯНЫҢ ОРНЫ................. 5
1.1 Биология пәні және міндеттері, мәні...................................................................................... 5
1.2 Биологияның әдістемесі............................................................................................................ 7
1.3 Қазіргі биология ның негізгі концепциялары.........................................................................9
2 ПРШЫПСТЩ ЖҮЙЕЛІКӨПДЕҢГЕЙЛІҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ
ТҮЖЫРЫМДАМАСЫ.................................................................................................................. 11
2.1 Жүйелі ұйымдастыру.............................................................................................................. 11
2.2 Тірі материяны ұиымдастырудьщ деңгейлері...................................................................... 12
3 ТІРШІЛЕКТІҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘНШЩ КОНЦЕПЦИЯСЫ......................................... 19
3.1 Биология тарихындағы механизмі және витализмі.............................................................19
3.2 Тірі материя және оның қозғалысының негізгі формасы. Тірі жуйедегі зат жэне
энергия алмасу......................................................................................... - .....................................22
3.3 Энергия трансформациялау жәие қоддану.................................... .......................................25
3.4 Ақуыздар - тіршіліктщ к^рылымдық- функционалдьгқ негізі.......................................... 29
3.5 Тірек және козғалыс................................................................ ................................................31
3.6 Заггарды тасымаддау............................................................................................................... 32
3.7 Ферментативті катализ (Биокатализ).................................................................................... 35
3.8 Корганыш реакциялары. Иммунитет.....................................................................................37
3.9 Сигнал беру. Гормондык жэне жүйелік ретгеу...................................................................40
4 ЗАМАНАУИ ХРОНОБИОЛОПІЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ.......................................................47
4.1 Заманауи хронобиологияньщ мәселелері............................................................................. 47
4.2 Хронобиологияньщ пайда болу тарихы............................................................................... 48
5 БИОЛОГИЯЛЫҚ ҰЙЫМНЫҢ ЖЭНЕ ӨМІР МӘНШЩ ҰСТАНЫМЫН
ТҮСШУ ҮШІН БИОЛОГИЯЛЫҚ САҒАТ РӨЛШЩ МАҢЫЗЫ.......................................... 52
5.1 Биологиялык сагапъщ альтернативті ұстанымдарын ашу................................................ 52
5.2 Биологиялық, астрономиялық, эволюциялык, тарихи уақыт жайлы түсінік...................58
6 УАҚЫТ ВЕКТОРЫ ЖАЙЛЫ...................................................-................................................ 61
6.1 Космидты жэне фазмидгы векторлар................................................................................... 61
6.2 Генетикадагы векторлар (вирустар негізіндегі векторлар)............................................... 62
6.3 Метаболикалык уакыт............................................................................................................. 64
7 ЭВОЛЮЦИЯДАҒЫ ТЕРБЕШС ҮДЕРІСТЕРІНЩ РӨЛІ......................................................66
7.1 Органикалық дүниеге дейінгі эволюция.............................................................................. 66
7.2 Жеке адам. Жеке адамньщ күй жағдайы.............................................................................. 66
7.3 Дискреттік модель.........................................................................................*......................... 67
7.4 Жады.......................................................................................................................................... 68
7.5 Параметрлерді тарату.............................................................................................................. 69
8 БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ..............................................................70
8.1 Терапиянын биоритмологиялык аспектілері....................................................................... 70
237
8.2 Хрономедицина мен хронотерапняның ароблемалы сұрактары....................................... 74
8.3 Биоьфгақтылық................................................ ............................................................... ............ 77
8.4 Адам бейімделуінің биоритмологиялық аспектісі................................................................78
9 ДЕСИНХРОНИЗАЦИЯ ФЕНОМЕШ......................................................................................... 85
9.1 Жасанды жэне табквіі электромагнитгік өрістердің рөлі.................................................... 85
9.2 Биологиялық ырғақгар................................................................................................................86
9.3 Циркадиандық ырғақтар............................................................................................................ 87
9.4 Корреляция жэне «икемдеу».....................................................................................................88
9.5 Ағылушы, ай жэне төменжиілікті ыргақгар...........................................................................89
9.6 Биологиялық сағаттардьщ маңызы.
Биологиялық ырғақгардың іс жүзіңде қолданылуы.................................................................... 90
9.7 Десинхронизацияның себептері................................................................................................9 1
10 АДАМНЬЩ ШЫҒУ ТЕП ЖЭНЕ АДАМ НӘСІЛДЕРІНЩ ПАЙДА БОЛУЫ................ 93
10.1 Дарвиннің адамның пайда болуы туралы теориясы........................................................... 93
10.2 Нэсідаердің шығуы туралы гипотезалар...............................................................................94
Ю.З Шағын нәсіддер жэне олардыц географиялық қоныстануы............................................111
10.4 Адам нәсілдерінің пайда болуы.............................................................................................113
10.5 Нәсідцер мен этностар............................................................................................................ 115
11 АНТРОПОСОЦИОГЕНЕЗДЩ АЛГЫ ШАРТТАРЫ...........................................................116
11.1 Адамның жэне қогамның пайда болуы...............................................................................116
11.2 Адамнын пайда болуы туралы 17 гасырдың жэне 19 гасырдың
бірінші жартысындагы жаратылыстану...................................................................................... 125
12 БИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚОҒАМ....................................................................................................127
12.1 Еңбектің шыгуы............................................................................. ........................................ 127
12.2 Саналы адам............................................................................................................................. 130
12.3 Адамның ежелп техникасынын дамуы...............................................................................132
12.4 Әлеумеггік карым-қатынастың калыптасуы...................................................... ............... 153
13 АДАМ: АҒЗА ЖӘНЕ ТҰЛҒА..................................................................................................156
13.1 Тұлга жайлы жалпы түсінік. Тұлга кұрылымы..................................................................156
13.2 Тұлғаның калыптасуы мен дамуы........................................................................................ 158
13.3 Тұлганың калыптасуындағы негізгі факторлар.................................................................159
13.4 Тұлга дамуындагы тұқымкуалаушылықтың,
ортаның,іс-әрекет пен тэрбиенің рөлі.......................................................................................... 160
14 МІНЕЗ -ҚҮЛЫҚТЬЩ БИОӘЛЕУМЕТТІК НЕПЗДЕРІ.................................................... 163
14.1 Әлеуметік карым-қатынастардың биологиялық алгышарттары.................................... 163
14.2 Еңбек бөлісудің пайда болуы.......................................................................... .....................165
15 БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАС............................................................................................................. 169
15.1 Биологиялық ж ас.............................................................................................. ......................169
15.2 Жетілудің көрсеткіші............................................................................................................. 171
16 АУРУҒА ҚАРСЫ КҮРЕС, ӨМІР ҮЗАҚТЫГЫ.................................................... 177
16.1 Өмірді ұзарту............................................................................................................................ 177
16.2 Өмірді ұзарту стратегиялары, ауруга карсы күрес............................................................180
238
і 7 ҚАЖЕТТШКТЩ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ТАБИҒИ ҚҮҚЫҚТАРЫНЬЩ
БИОЛОГИЯЛЫҚ НЕПЗДЕМЕЛЕРІ.........................................................................................182
17.1 Адамның биологиялық кұкыктары................................................................................... 182
17.2 Кэжетшгікгеи әрекетке дейін.............................................................................................184
17.3 Қажеттшктің жіктелуі........................................................................................................ 186
17.4 Адамның құкыктарыиын піығуы мен маңызы.................................................................187
18 БИОЭТИКАНЬІҢ НЕПЗІ...................................................................................................... 190
18 1 Биоэтика түсінігі, анықгамасы. Биоэтика ғылым ретінде қалыптасуы........................190
18.2 Биотгиканың негізгі мәселелері.........................................................................................191
18.3 Мемлекетаралық ^йымдар және биоэтикалык мэселелерді шешуші кұқықтық
нормалар........................................................................................................................................ 192
19 КАЗІРП КЕЗДЕП ГЕНЕТИКАНЬЩ МОДЕЛЬДПС ОБЪЕКТІЛЕРІ............................... 193
19.1 Модельді объекгілерді таңдау............................... ............................................................ 193
19.2 Маңшды модельді ағзалар жэне олардың қодцанылу аялары..................................... 194
20 ДАМУ ГЕНШЩ РЕТТЕЛУІ................................................................. і .............................. 199
20.1 Реттеулік гендер жэне ағзаньщ дамуы...............................................................................199
21 ГЕНЕТИКАЛЫҚ КАРТИРЛЕУ ЖЭНЕ.............................................................................. 204
САЛЫСТЫРМАЛЫ ГЕНОМИКА.............................................................................................204
21.1 Генетикалық картирлеу әдістері.........................................................................................204
22 БИООРГАНИКАЛЫҚ ХИМИЯНЫҢ, ЖАСУШАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ
БИОФИЗИКАНЫҢ, БИОХИМИЯНЫҢ, ЖАСУШАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛЯРЛЫҚ
ЖЕТІСПКТЕРІ............................................................................................................................. 209
22.1 Молекулярлық биологияның дамуы..................................................................................209
22.2 Биохимиянын даму тарихы................................................................................................. 211
23 ҚАЗІРП МИКРОБИОЛОГИЯНЬЩ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ, ЭКОЛОГИЯЛЫҚ,
МЕДИЦИНАЛЫҚ ЖЭНЕ А УЫЛ111АРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕРШ..............213
ШЕШУДЕП МАҢЫЗЫ.............................................................................................................. 213
23.1 XX ғасырдағы микробиология........................................................................................... 213
23.2 Қдзіргі микробиологиянын магынасы...............................................................................214
23.3 Микробиологияның тәжірибелік мәні...............................................................................217
23.4 Медициналық микробиология............................................................................................218
24 МИКРОАҒЗАЛАРДЫҢ ӨНІМДІЛІГІН ЖАҚСАРТУ ҮІШН ЖАҢА БАҒЫТТАРЫ
ЖӘНЕ ЖАҢА БИОТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ
ӨНІМДЕРДІҚҮРАСТЫРУ........................................................................................................ 222
24.1 Қазіргі кездегі биотехнология жэне биоиндустрия.........................................................222
ӘДЕБИЕТТЕР.............................................................................................;.................................228
А КОСЫМШАСЫ...................................................................... ................................................232
Б КОСЫМШАСЫ........................................................................................ ................................ 234
239
Ш. М. Жумадина, А. М. Рахметова
ЗАМАНАУИ БИОЛОГИЯНЫҢ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Оку қүралы
Пішімі 60x100 1/16
Тығыздығы 80 гр./м2. Қагаздын актығы 95%.
Қағазы офсеттік. РИЗО басылымы.
Көлемі 240 бет. Шартты баспа табагы 15.
ЭВЕРО
«Эверо» баспасында басылымға
дайындалды және басып шыгарылды
ҚР, Алматы, Байтұрсынұлы к., 22.
тел.: 8 (727) 233 83 89,233 83 43,
233 80 45,233 8042
e-mail: [email protected]
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
155
Размер файла
14 763 Кб
Теги
biologiyanin, rahmetova, jumadina, zamanaui, 3886, maseleleri
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа