close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3887 jumataeva e. beisova a. e korporativtik okhitudi akmeologiya ilimine negizdeudin joldari

код для вставкиСкачать
б 74.26
Е. Жұматаева, А. Е. Беисова
3. С. Искакова
КОРПОРАТИВТІК ОҚЫТУДЫ
АКМЕОЛОГИЯ ІЛІМІНЕ
НЕГІЗДЕУДІҢ ЖОЛДАРЫ
Павлодар
ЪУЧМ
Ш
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
С. Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Е. Жұматаева, А. Е. Беисова, 3. С. Искакова
КОРПОРАТИВТІК ОҚЫТУДЫ
АКМЕОЛОГИЯІЛІМІНЕ
НЕГІЗДЕУДІҢ ЖОДДАРЫ
монография
*
Павлодар
Кереку
2015
ӘОЖ 37.02
КБЖ 7 4 .2 0 |Г І С О . Д
Ж87 '
а
й
м■
С. Торайғыров атындагы Павлодар мемлекеттік университетінін
Гылыми кецесімен баспаға ұсынылды
ЮггД
5-: .
~
Л°*~
['
~Г'■„->{-
.. ^ . > рч< ‘
ЩЛ
Пікірсарапшылар:
А. Қ. Нұрғалиева - педагогика гылымдарынын доеторы,
профессор, Павлодар мемлекеттік педагогикалык институтъшың
педагогика және спорт факультетінің деканы;
с. Н. Сүтжанов - Павлодар мемлекеттіқ педагогикалық
институтының профессоры, филология гылымдарының докгоры;
С. К. Ксембаева - С. Торайгыров атындагы Павлодар мемлекетгік
университетінің гуманитарлық-педагогикалық факультетінің декан
орынбасары, педагогика гылымдарының кандидаты, доцент.
Ж уматаева Е.
Ж87 Корпоративтік оқытуды акмеология іліміне негіздеудін жолдарьг
монография /Е . Жұматаева, А. Е. Беисова, 3. С. Искакова. Павлодар, 2015.1 154 б.
КВИ 978-601-238-560-1
Бүгінгі модернизация кеңістігінде кэсіби педагогика мен
— ---------пшсірациясының нэтижесшде эрбір жогары
оқу орнының түлегі өндіріс қызметаері қузыретіне ие болганда,
оның алган тагылымдық білімінің гылыми пайымдагы үдерісі
өндірістщ элемдегі өркениетті елдердің катарынан көрінуіне
мүмкіндік жасауына ықпал етуі бұл моногоафияда қамтылган
ӘОЖ 37.02
74.202
„
І8ВЫ 978-601-238-560-1
гында
.1 ^ л ^ я т а е в іЕ і Иөне басқалары, 2015
© егЗЪраіІшрав апындагы ПМУ, 2015
Материалдың дұрыс болуына, грамматикалық жэне орфографиялық кателерге
авторлар мен құрястырушылар жауагпы
Адамзаттың өмір суру дәстүрі үш мыңыншы гасырда тұбірімен
өзгеріске түскені анық. Бүкіпэлемдік кеңістікте гылыми техникалық
жэне ақпаратгық революция әлеуметтік-экономикалық өркендеудің
жаңа үлгілерін ұсынуга мәжбүрлеп отыр. Осының салдарынан білім
берудің стратегиясы реинжиниринггік гылыми тұргыда іске асыру
көзделіп отьф. Бүл мәселесінің өткірлігі айтпаса да айқын екені
белгілі. «Реинжиниринг» ұгымы - акпаратгық жүйеде туган нысан.
Оқырмандардан педагогика іліміне реинжиниригтің қандай қатысы
баР? “ Деген завды сұрақ туады? Жауап: «Тікелей қатысы бар» демекпіз.
Педагогтардың корпоративтік жүйеге көшуініц теориялық негізі
жайлы тірек, ол - аталган реинжинирингтің «таза қағаз бетінен
бастауын» қажет етуі.
Барлық саланы гылыммен қамту, соның ішіңде, педагогтардың
кәсіби құзыретінің негізі регіңде біздер эр білім игерушінің болашақга
өзінің
экономикалық
дүниетанымын
заманауи
талабына
унификациялау, сэйкестендіру дегенге саяды.
«Корпоратив» ұғымы интернет коммерциялық
аббревиатуралық (В2В Визіпезз - ю - Визіпезз) мекемелердің
электрондық бейнеге түсірген белгісі. Құрылган белгілі бір мәмлемен
өндірілген өнімнің тұгас жүйесі дегенді аңгартады. Олай болса,
педагогтардың корпоративтГк оқытуы бүкіл ұжымның бір мәмлеге
келгендегі ғылыми-ұғымдык негіздегі өнімінен қаражат табуды
қарастыруы көзделеді.
Реинжинирингтің кұрылымын шешетін жүйе - үдерістілік
тұргыдағы бағдар. Экономикадағы кіріс пен шығысты реттеуші
қызмет оны іске асыруға қатысты басқару үдерісін стратегиялық
калыпқа келтіру және оның ұйымдасу үдерісін алдын-ала болжау
болып табылады. Болжау іс-әрекеті накгылы экономикаға қатысты
нысанның өркендеу карқынын жобалау (проектілеу) және оның
өтілімін алдын-ала есептеу дегенді аңғартады. Бұл іс-эрекетті үтымды
етіп жүзеге асыру үшін төмендегілерді ескеру көзделеді:
1) интенсификация - үдерісті бірден-бірге дамыту және оның
жетістігінің ұтымды тұстарын анықтау, үдерістің сапалы деңгевді
қамтамасыз етудегі қарқынын жеделдету;
2) аукымын кеңеиту —нарыкқа өнімді жаңа сипатта үсыну және
оның қолданылу аясының ұең көлемді қамтитынын күні бұрын
зерттеу,
3) конверсия —басқа экономикапық тұлғаларға ұтымды қызмет
көрсету, оның үдерісіңдегі тиімділікті қолдану;
4) инновация — жаңа өнім мен қызмет көрсетудің бұрынгыга
ұқсамайтын мүлдем басқаша ұтымды түрі; '
5) диверсификация —жаңа өнім мен жаңа қызметті көрсету үшін
ең тиімді үдерісті қолдану.
Реинжиниринг - басқаруга бағдар жасайтын үдеріс, «дәл
уақытында» амалын іске асыратын іс-әрекет, жалпы басқарудың
сапасын көтеретін қызмет. Реинжиниринг - түжырымдардың
траснформацияланган қалпын үсыну. Әдіснамалық негізі мынадай
құрамдардан тұрады:
1) үдерістерді талдау әдісі;
2) өндірісішілік мекеменің қызметін рейтингі жүйесімен
мониторингіге түсіріп бағалау;
3) қабылдану деңгейін талдау.
Реинжиниринг дегеніміз өте ауқымды тұргыда нысананың
өзгеруі, ішкі сапаның күрт жогарыга көтерілуі. Бұрынғы таптаурын
болған жүйеден реинжинирингтің ерекшелігі - үзіпіссіз сапаны
арттыру тұжырымы еместігі, болашақ өнім жасаушының мүмкіндігін
ескеру, оның нүсқасын есёппен жобалау. Тұлганың шаруашылық
күрылымына ешбір нүсқан келмейді, тек оның мақсаты мекемелер
мен өңцірістер арасындагы байланыстар қайтадан қарастырылады.
Үдерістік қатынастар сырттан міндеттелмей, олардың ішкі
күрылымдарының мүмкіндігінен туындайды. Міне, бүл қызметгің
өзін экономиканы ізгілендіру, әлеуметтендіру, руханияландыру
түргысында
құрудың
әдіснамалық
негізі
деуге
болады.
Реинжинирингтік түрғыда қызмет көрсетудің басқадан ерекшелігі
оның әмбебаптығында. Бүл - шаруашылықгың дағдарыска ұшыраган
түсында көмекке келер теориял ық-әдіснам алық негізі. Барлық
жаңалықгарды салыстыру, оны шектеу секілді іс-эрекетке қарамай,
реинжиниринг - отандық жагдайларда қолдануга лайыкты қызмет.
Бірақ, талдау, бақылау, бағалау, сараптау, саралау, сыннан өту секілді
реинжиниринггің қүрамдық бөлік іс-эрекеттерін үтымды қолдану
үшін экономикалык негізді тек тэжірибеде қолданбай білгеннен
шаруашылықты дағдарыстан алып қалу мүмкін еместігін түсінгеніміз
жөн. Өкінішке орай, бір шыгарып берген теориялық негіз
реинжинирингтің әдснамасы бола алмайды. Оның басты себебі
теориялық жэне эмпирикалық зерттелімі жүйелі құрылым нұсқасын
іс-әрекет сапасына шығара алмайды. Сол шаруашылықтың ішкі
сипатын білмей, оган теориялық негіздің эдіснамасын күрып беру
мүмкін емес. Әр мекемеде эртүрлі теориялық негіздің эдіснамасы бар
дегенді білдіреді. Бір сөзбен айтсақ, реинжиниринг «айрықша
философиялық тұргыда іс-эрекетті ұйы мдастыруды» меңзейді.
Нәтижесінде басқару өнеріне апелляция жасайды, оның дұрыс
үйымдастырылмаганын дәлелдейтін теориялық иегізді айқыңдап
береді. Ол реинжинирингтің дүрыс құрылмауын жобаның іске
асырылып болганнан кейін ғана байқауға болады. Оның себебі теориялық негіздің дұрыс кұрылмауы.
Реинжиниринг - информациялық жүйеде туған нысан.
Инновациялық жүйе 2 түрлі тұрғыдагы іс-эрекеттен туады. 1) жүйелі
түргыда реинжиниринг; 2) реинжинирингтік үдеріс. Жүйелі тұрғыда
реинжиниринг бүгінгі күнге дейін инструмент ретінде қолданылып
келді. Бұның өзі ақпараттық жүйеге барлық жүйелердің сапасын
арттыру мақсатында қолданылады. Жүйелі реинжинирингтің қорлану
үдерісі ақпараттық мінездеме беруімен оқшауланады. «Орталықгану»
деген ұғымнан керісінше «жекешелену» сипатқа багдар жасайтын
нысан —жүиелі реинжиниринг. Жүйелі реинжинирингтің теориялық
негізін кабылдамау кез-келген түлганың басқару іс-әрекетін
дағдарыска ұрындырады. Мекемелерді басқару ісіне жүйелі
реинжиниринг пен үдерістік реинжиниринггі үтымды қолдану тиімді.
Жеке өнім бүкіл компанияның нәтижесі болып есептеледі.
1 Тұлганын біліми-ғылыми дүниетанымының шарықтау
шегіне жеткізудің тагы лы м ды қ негізі
Кеңестік дәуірдегі жоспарлардың ақиқатқа сәйкес. келмеуінің
бір себебі аталган екі жуйені қолдана алмаулары екенін еңці тусіндік.
«Ақ қағаз бетінен бастау» дегеніміз түбірімен жаңа жүйе, неше түрлі
басқару тұргысындағы эртүрлі кіріккен жүйелерді трансформациялау
күрделі ұйымдастыру мен математикалық нұсқалы есептеуді
модельдеу ішкі құрылымды анықтауға және оның басқа ортамен
қарым-қатынастағы жағдайларын толықтай ескеруді іске асырады
дегеңді аңгартады. Көбінесе модельдеуде удерістік тұргыдагы
инструмент —логикалық пайымдау, тұжырым жасау.
Экономикалық дәреженің жоғары деңгейге көтерілмеу себебінің
бірі | адамдардың рухани-ізгілікті ұстанымдарының дәрменсіздігі.
Еңбекке деген немқұрайлықтың өзі адамның рухын көтерудің орнына
керісінше ішкі күйзеліске, торығушылыққа өз-өзін кемсітушілігіне
ұрындырып, 6 түрлі күй кешуіне мэжбүр етеді:
1) дагдарыс пен күйзеліске ұрынған адамның еңбегінде берекесі
болмай, юі алға жьшжымаңцы, оның себеп-салдарын іздемейді. Бірақ
әлі жүике жүйесі шыдамдық көрсетер деңгейде болып келеді;
2) кез-келген нэрсеге, іс-әрекетке қызғанып, жалған намысқа
ұрынатын адам;
3) іштей уміт ету деңгейіндегі күйзеліске ұрынған адам өзінің
еңбегщцегі келеңсіз істі бастықтан көруге багдар жасайды. Еңбегінің
өнші бар екенін дэлеадеуге ынталанады. Бірақ келтірген дәйектемесі
ешбір қагида негізівде дэлелденбейді;
4) өзіне-өзі күйінішпен қарайтын адам әлі де болсын үмітін
үзбеген. Өзшщ көлеңкелі мінез-қулқымен бастықіың көңілін
аударады,
жұмыстан
іс-эрекеті тек жұмысына
сақтап қалу;
тұрады
щ ^рьиы нды кезеңі { бұл сәгге адам ол жұмыстан өз еркімен
кетш, басқа ж рш сқа ауысады. Мұвдай адам экономикалық
сауатсыздығына қарамай, барлық ркымды бастыққа қарсы қоюга,
темесе жалпы жұмыстаң алга жылжуына іріткі туғызуы мүмкін.
^ ЛЫ болмағанын біреуден көретін адамдар осындай деңгейге
түседі. Жоғарыдағы рухы жоқ адамның қолынан не келеді? - десек,
алдымен экономиканы құрудағы теориялық білімі болмагандықтан
рухы Ж0ҒаРы Деңгейге көтерілмейді, осының салдарынан ол
« опл,к ұстанымынан таады. Себебі өзінің күйрекгік қалпын
сезінгендіктен, алга ұмтылуға оптимистік күші жанбай жатып сөніп
қалады.
Реинжинирингілік жүйеге аталған адамдар тұлға ретінде келе
алмайды, олардан педагоггың корпоративтік оқыту өнімі шықпайды.
Бүгінгі модернизм кеңістігіңде экономикалық теорияны
меңгеруге түрткі болар ішкі көлеңкелі мінез-құлық қавдай? - деген
сауал туады. Бұган шетел философтары «күн астынан сәулелі орын
табу» бағытын зерттеген. Сол зергтеушілердің бірі американдық
I1] 16 жетістікке жетудің Заңдылығын ұсынады. 1) заңның
төбесінде тұратыны - нұсқалы тұрғыда басты мақсат кура білу.
Реинжинирингтің кез-келген жағдавда нұсқалы мақсатьгаың ең
басымдығын таба білу дегенді аңғартады; 2) экономикалық саладағы
түлғаның өз-өзіне мол сеніммен қарау іс-әрекеті.
Адам баласының құтын, өз-өзіне сеніммен сейілтіп қашыратын
6 түрлі негізгі үрей-қорқынышы бар. Олар: 1) кедейліктен қорқу, 2)
аурудан қорқу; 3) кәріліктен қорқу; 4) жұрттың сынынан қорқу; 5)
біреулердің өзіне деген қызмет-сүйіспеншілігінен айрылып қалам
деушіліктен қорқу; 6) өлімнен қорқу. Егер адам экономикалық салада
ақиқатты тұрғыда құзыреті мол болса, оның оз-өзіне сенімі де нық.
Міне, мұңцай маманда кежегені кейін тартар 6 қорқыныш өз-өзінен
болмайды. Бұл екінші заңға жатады.
Экономикалық саладағы тұлға өзінің жэне мекеменің кірісін
жүиелі тұрғыда ұстауына маңыз беріп, оны үнемдеуді дағдыға
айналдырады. Үнемдеу үшін айналымда күнделікті адам тұрмыстық
қазынасына, жұмсалатын, киім-кешегін жаңартуға кететін қаржыдан
басқа да кірістердің қорлануын қамтамасыз ету. Бұл үшінші Заңға
жатады.
Ыждаһаттылық, лңдерлік көрсету, бұл қасиет —экономикалық
саладағы тұлғаның қызметінен нышан берер қылықтар. Аталған
қызметке жету үшін экономиканың теориясын жүйелі реинжинирлік
жэне жүиелі үдерістік тұрғыдағы іскерлік пен құзыреттілікті
өркендету болып табылады. Бұл төртінші Заңга жатады.
Экономикалық саладагы тұлга қызметінің ілгері жылжуына
ойша нұсқалы қиял құра білу іскерлігін ұштай алуы көзделеді. Тұлға
өзінің қызметінің мекемеге түсім әкелетініне кәміл сеніп, оны ойша
жаңа мұраттармен толықтырып, іштей жоспар нұскасын құрып, өзінің
нұсқалы мақсатының не екенін алдын-ала бөліп қарастырып, сол
жоспарының толық жүзеге асвірылуын қамтамасыз етеді. Бұл бесінші
Заңға жатады.
Энтузиазм | мінез-құлықтың ең сүйкімдісінің фундаменті.
Бргдай т р ғ а жеке даралық кемелдік бағдарға ие болып, басқалармен
ынталана қауымдық жұмыс істейді. Бұл алтыншы Заңга жагады.
Өзін-өзі бақылау - экономика саласында қызмет ететін тұлғаға
ең кажетгі іс-эрекет. Өзінің энтузйазмын күтілетін нәтижеге
мақсатты-нұсқалы түрғыда қдеып жетеді. Бұл жетінші Заңға жатады.Төменнен жогары жұмыс жүргізуге дагдылану. Экономика
саласындағы. түлға өзінің алатын жалақысынан жогары іс-әрекет
жүргізіп, өнімнін айналымдық дэрежесін арттыруды мақсат тұтады
Бұл сегізінші Заңға жатады.
Түлғаның сүйкімділігі «тірек нүктесі»' қызметін атқаруымен
көрінеді. Сүйкімді тұлғалар экономика саласында келесі күні лидерлік
куатқа, мәртебеге лайықты іс-әрекет көрсетеді. Бүл тогызыншы Заңга
жатады.
Ой-тркырымның
нақтылығы,
ақиқаттығы
экономика
сапасындағы түлғаның алга жылжу траекториясын шапшаңцыққа
бағдарлайды. Бұл оныншы Заңга жатады.
Үшқырлылық бір нысанның мәселесін жан-жақты
қарастыруга, оның қайшылыгын дұрыс табуға, оны шешетін
инновациялық жолды анықтауына бірден-бір қажеггі қасиет.
құрғанда
құрай
,------- «V.
ш иіршші заңға жатады.
Өзара ықпалдастық-экономикалық саладағы тулганың кезжұмысты,
кез-келген
ұжымды
___
Г,
__
х
^ --- -«%*-.
^огдаи исрспн
қасиет. Бұл қасиет «Ой Я бағамның нұсқасы» болу Заңын қолдануға
іглітаипи
_____ т
• .
¥
^ 1
құзыретімен
л м
* .
*
' --------- *
^ т і ц яциҮіоіі/Ып
жұмысын
сәйкестендіретін, үйлестіретін шеберлікке ие болады. Бұл аталған
қасието
меңгерген
түлға
қызғаныш,
кикілжің,
ұрсыс
көреалмаушьілық, надандық жэне т.б. соқыр сезімдерге жол бермейді’
жатады
в
I
■*
ұшырауы —иның
бүрынғы қызметтегі таптаурын болған іс-әрекетінен белгі берүі
«Сәтсіздік» пен «уақытша кейін шегіну» дегеннің не екенін аракідік
сезіну болып табьшады. Қатесін тапқан тұлға оны жөндеудің амалын
да зерделейді. Алдыңғы күндері ондай қателіктерді жібермеуге
проектіге түсіріп
қажеттілігін
^ —_— — V.! ушшші ааціа жата,
^кономикалық салада педагогикалық қызмет ететін тұлға
ешуақытта
- V»
—
и і і у и шюша
іү и у
СИЯКТЫ
ЭДетген бойын аулақ ұстауга шыдамдылық танытады. Ой-
' багамын
үцайы
тәртіптеп
отыруына
бағдар
жасайды.
Шыдамсыздықгьщ өзі досының қас адам сияқты көрінуіне жол береді.
Сенімділік орнына күмәншіл, сенбеушілік, біреуді кінәлау сияқты
көлеңкелі іс-әрекетке бой алдырады. Бұл он төртінші Заңга жатады.
Экономика саласындагы педагогикалық құзыреттегі тұлгалар
Аятын Ережені ұстанса, кез-келген жағдайга өзін бейімдеп, басқа
адамдармен үдерістікте, үйлесімдікте жұмыс жүргізе алады. Аталган
ереже көптеген ацамдардың кедейлікпен қоштасуына жол сілтейді.
Бүл он бесінші Заңга жатады.
Экономика саласындагы педагогикалық құзыреттегі тұлгалар
жоғарыда беріпген 15 Заңцы игерсе, сол тұлгага күш-қуат пайда
болады. Оны «рух» деп атаймыз. «Рухы биік» тұлғаның болмысы осы
күш-қуат көздерінен туындайды, атап айтсақ, оның білімі
экономиканың таза тагылым-теориясы ғана емес, одан да басқа 16
Заңды білу керектігін ескереді. Бұл 16-Заңга жатады. Аталган рухты
көтерер 16 Заңды меңгеруге білім жиюдың тәсілдері бар. Олар:
1) зерттеу-қорьпу; 2) жіктеу; 3) деректемені меңгеру жэне оны
жүйелеу.
Экономика саласында қызмет атқаратын педагогикалық
құзыреттегі тулғаларда бүгінгі күні ізгілікті ұстаным жетімсіз.
Шәкәрім Құцайбёрдіұлының [2] үш анығы - бұл көлеңкелі
мінез-құлыққа ем сияқты қозғаушы күш. Ол мінез-құлықтың бірі аруждан, ұят, осы екеуі болған адамда сенім болады деген теоремаға
әкеледі. Ьгілік моделіне апарар жол даналардың ілімі деуге толық
негіз бар.
Экономика
саласында
қызмет
ететін
педагогтарды
инновациялық технологиямен оқыту көзделеді. оқыту үш
парадигманы
негізге
алып
(стохастикалық,
алгоритмдік,
эмпирикалық), кредитгік технологияны пайдалану арқылы кәсіби
құзыретке ие болуға қам жасалады. Міне, осьгадай құзыретке ие
болудың жаңа ұстанымымен толықтай ұсынамыз.
Бүгінгі тавда
жалпыэлемдік
кеңістікте экономикалық
дағдарысын жоюдың бір тәсілі - педагогтардың жаңа технологияны
өзінің з&ңдылығымен дур ыс ұйымдастыру болып отыр. Экономика
саласына болашақ мамандар жэне екінші мамандық алушыларды
даярлауда интерактивтік-модульдік технология арқылы оқытудың
үлгісін құру көзделеді.
Бүгінгі күнге дейін экономика нысаны басынан үш түрлі
парадигманы өткізді. Оныц біріншісі - эмпирикалық парадигма. Бұл
парадигмада көбінесе шетел және Одақ көлеміндегі озық деген
тэжірибелері біздің галымдарымызга сүрлеу болды. Нақтылап айтсақ
л
басқа бір ғалымдардьщ өздеріне ғана тән тағылымы мен тәжірибесін
Зерттеу
ұстаздар құрамының.
— —.7 --------д и ц і СИДСН І в р і
тэжірибелік іскерлікті басымдықга ¥стап, өзінің қызметін автомаггы
ю-эрекетке айналдырып жібергені де жоқ емес. Эмпирикалық
парадигма - оқытушы-профессорлар құрамының өзінің тәжірибесіне
сынмен қарауына қатысқан немесе баспасөз арқылы меңгерген басқа
ғалымдардың іс-тэжірибесівдегі гылыми негЬ. Мұвда тәжірибе
жүйесі қалаи күрылганына айрықша мэн беруі көзделеді. Сөйтіп
өзішң іс-тәжірибесіне нені үлгі ретінде ұстанады, нені теориялық негіз
ретшде алады деген мәселені алға қоюы ұгымды. Мұңцай қорытынды
жасауға түрткі болған сол адамның ішкі интеллектуалды әлеуетінің
қаншалықгы деңгейде екендігі, ал оның қолы жеткен ол деңгей екінші
бір адамға жұмбақ. Құр сыртқы құрылым-жүйесін қайталағаннан
өзше тән ¥"“ 4 » ой-тұжырым туа қоймайды. Эмпирикалық
парадигма бүгінгі модернизация кеңістігінде әрбір оқытушыпрофессорлардың өзіне қатысты жинақтаған теориясы мен
тәжірибесіне сүйену үдерісінде жүзеге асыруы қарастырылады.
«Модернизация» ұғымы француз тілінен енген сөз (тосіетігаііоп тосіете) қазіргі, жетілген деген мағынаны білдіреді
Ал
«эмпирикалық парадигма» қүбылыс пен үдеріске жаңа философиялық
көзқарас деген мағынаны білдіреді. Бұл парадигманыц паңцасы эрбір
ұстаздың
-----------|
р ғ
Алгор
мүмкіндіктер
ғылыми зертханасының белгші бір тәртіпке қүрылыуымен туатын
үдерісі. Іс-әрекеттщ рет ТӘртібі бір жүйеге түсіп, оган философиялық
ән беРшсе> оны алгоритмдік парадигма дейміз. Бұның көлеңкелі
° ҚуШЬШрдьің 'с-эрекетін ұстаздардың қалыптасқан алгоритміне
ұцайы багьшдыруды нысанага алуы. Мүндай іс-әрекет нәтажесі
экімшіл-эміршіл басқаруды басымдықта ұстайды. Тұлғаның ішкі
интеллектуалды әлеуетін ескермей, үстаз езініц мүмківдігін б а с Г а
мшдеттеу' соңғы нэтажеге жетуіне бағдарламайды. Сондыктан
эконом и к^ н^ РЭДИГМа бшш мазмұнына инструмент болғанымен,
жеткізбей иъісанында, оқыту үдерісінде сүбелі нәгижеге ко^
жеткізбеи, керюшше, оқыіушы-профессорлар мен білім игерушілер
арасыңда түсінбеушшікті тудырады. Үшіншіге стохастикалык
парадигма *атацы. Стохастика «мумкіидік тоорМ” ы » ^ е т о
асыруға қолайлы жагдай жасавды. Егер окыіушы-професс^ыи
лексикасында «мүмкіндік туғызу» деген сөз тіркесі көбірек
колданымда болса, онда ұстаздардың өзінің қызметін стохастакалық
парадигмаға салып жүргізгенінің көрсеткіші. Стохастикалық
парадигма көбінесе әрбір гылыми нысанның теориялық-гылыми тірек
көздерін білім игерушілердің өздігінен жұмыс жүргізе алу
мүмкіндігіне сай жобапап беруімеи оқшаулаиады. Осы стохастикалық
парадигма басымдықта болып, әрбір оқытушы-профессор өзіиің істэжірибесін элемдік модельмен салыстырып, аналитикалық,
сарагітамалық багаммен қарап, нэтижеге бағдарлайтын ғылыми
проект құра алган жагдайда гана Болои үлгісі бірыңгай Еуроодактық
білім кеиістігіие кіруге мүмкіндік туады. Қазақстан Республикасы
педагогтарының жогары күзыреттілікті жүзеге асырудыи екісатьшы
жүйесіне (бакалавр-магистр) көшкеиі белгілі. Болон үлгісі оқу үдерісін
модульді жүйеге бейімдеуге багыт жасайды. Мүның өзі әжеіггәуір
күрделі
жүмыстарды
атқаруға
міндеттейді.
Модульдік
мақсатшылықпен кең ауқымды багдарламасын енгізуді аңғартады.
Олай болса, бакалавр - болашақ ұстаз үцайы өзінің интеллектісін
корпоративтік ұжымның табысты болуына өнім боларлықтай
құзыретке ырықтаиуыи қажет етеді.
Корпоративтік білімді жүзеге асыруда акмеология ілімінің
атқарар рөлі зор.
«Акте» коне грек тілінен аударганда «биік, шың, табыс, 1о§оз ілім» ретінде анықталады. Гректер «акме» үгымымен адам өміріндегі
есейген жастық кезеңді белгілейді, жастык шақтың осы кезеңінде
адам өз қабілетгерінің жогары шыңына жетеді, осы кезең адам
күштерінің нығайып, қанат жайып, гүлденген кезі болып саналады.
Тұлганы дамытудың акмеологиялық идеяларын коптеген ежелгі
философтар еңбекгерінен коруге болады. Антикалық философтардың
жұмыстарында акменің пайда болуының философиялық алғы
шартгары адам ойының шыңына жетуімен сипатталатын ерекше
тиянакталғандық және жүйелілік сипатқа ие болады. «Акме»
ұғымынын
дамуы
тәмеқцегі
кезеңдерден
өтгі.
Айталық,
С. Д. Пожарский [3] антикалық философиядағы акмеологияның
дамуының тәмендегі 3 кезеңін кэрсетіп береді:
I ’*табигатты ой елегінен эткізу багдарлары мәселелері
карастырылған біздің эрамызга дейінгі 600-450 жылдардагы
классикалык философияның дамуы кезеңіндегі акмеология үгымының
дамуы Анаксимандр (б.э.д. 610-546 ж.ж.) Гераклит (б.э.д. 520-460
ж.ж.), Пифагор (б.э.д. 580-500 ж.ж.), Эмпедокл (б.э.д. 490-430 ж.ж.),
Демокрит (460-370 ж.ж.));-адам үгымының мэні қарастырылган біздің
эрамызга дейінгі 450-322 жылдардагы акмеологияның дамуы (Сократ
философиясының акмежетістіктері (б.э.д. 469-399 ж.ж.), Платон
академиясы, Афинадағы Аристотель Лицейі, Александрия мектебі);
б.э.д. 322-260 жылдар кезеңіндегі акмеология ұғымының
дамуы
жэне
ол
адам
мэнінің, ' этикалық
мәселелердін
қарастырылуымен сипатталады (Антисфен, Пиррон Эпикур Луций
Аней Сенека, Эпиктет).
’
Осылайша, ежелгі философтар адам мен табиғаттың өзара
әрекеттестігі, ацамның мэні, тұлғаның дербестілігі туралы мэселелер
қойып, шешуге эрекет жасаған. Одан кейін Жаңа заман кезеңіндегі
философияда адамды парасатгылыққа жетелеу мен акмеге жету
мэселелері табиғатты жеңу ретіңце акмені зерделеу мэн мэтінінде
қарастырылды. Ағарту кезеңі философиясында «акме» қоғамдагы
адамның өнімді ойлауының факторы ретіңце қарастырылады.
Агартушылар алдыңгы екі кезең ойшылдарына қарагавда «акмені»
жетілу және наным, адамның жетілуін наным мен сенімге қатынасы
түргысында ақыл-ой рөлінің артуынан көрді, шіркеулерге,
абсолютизмге қарсы шықты, гылым мен философияның даму
еркіндігін қолдады. Вольтер бойынша акмеге мына ұстанымдардың
орындалуы барысында жетуге болады: а) адамның эз эмірін жетілдіру
боиынша белсенді іс-әрекеті; тұлғаны жетілдіруді монархтардың
көмегімен, «ақыл ой патшалығы» ретінде, бейбіт жолмен, жогарьщан
жүзеге
Ж.
*
---------- и а и Л и Ш С К С Д С И ,
устемдік етушілер жэне бағынушылар деп бөлетін жеке меншік негізі
болып табылатын зұлымдық көздерін-теңсіздікті жоюда деп білді Ал
Дидроның пікірінше, акмеге жетудің басты шарты адамның барлық
жағынан үилесімді жетшуі. Немістің классикалық философиясында
«акме» адамның моральдық жетілуі жэне оның өзін-өзі дамытуы
4х ™-----------түрғысынан
алып қарағаңца жетшдіру үдерісі ақылмен, ойлаумен, таза болмыспен
логикамен, абсолютті ақылмен гана шектелмейді. Жетілу ойлауга
сыимаитын, белгілі бір күштің, болмыстың қүпия бастапқы негізі
репндегі ерік-жігер категориясы арқылы болуы мүмкін. Жетілү
өзгеріс идеяда кәрініс беретін ері карқылы жүзеге асады. Жетілу мен
П І М І іг а и г А п т ; п іи ******
^ ____ #
мүмкін
/г агав, с- ~
ч
.
..........
лшикамен
(I егель боиынша); ерік-жігер арқылы (Шопенгауэр бойынша). Акме
жүзеге
ү ү т
*
I -------------XXI гасырдагы акмеологиялық білімнің қалыптасуының тарихифилософиялық түжырымдамасын қарастырайық. Бүл кезеңде «акме»
Іш ш ш п Т ЫВДЬІЛЫҚ>^ ЖӘНе <<Нақть,лық» түсініктері тұргысынан
ретіндегі шың-жинақталған
нэтижесі болып табылады.
«Акме» түсінігін алғаш рет (1928 жылы) адам баласының жас
ерекшелік психологиясындағы ересектік немесе кемеңгерлік сәтін
көрсете отырып ғылыми негіздеген Н. А. Рыбников [5] болды.
Акме - (грек тілінен аударғанда - шың, кемелдену кезеңі) - бұл
жоғарғы нүкте, тұлғаның кемелденуі, оның жоғары табыстарға қол
жеткізудегі кезеңі, оның барысында әр түрлі салалар бойынша
тұлғалық болмыстың ілгерілеуінің көрініс беруі, оның қабілетгері
мен даралығының барынша дамуы байқалады. Акмеология —
жаратылыстану, қоғамтану және гуманитарлық пәндер негізінде пайда
болган гылым, ол адамның кемелдену кезеңіне дейінгі оның даму
заңдылықтары мен феноменін зерттейді. Акмеологиялық эдіс акмеологиялық мәселелер мен міндеттерді тиімді шешуге мүмкіндік
беретін тәсілдер мен әрекет ету амалдарының жиынтығы.
Акмеологиялық эсер ету —бұл гуманистік мазмұндағы кіріктірілген
және мақсатқа бағытталған тұлғаға немесе топқа эсер ету.
Акмеологиялық білім —бұл ғылыми-әдіснамалық бағытгағы және үш
компонентті құрылымнан тұратын арнайы кешенді білім.
Акмеологиялық заңдылықтар — тұлғаның жэне іс-эрекеттің
кэсібилігіне қарай ұмтылудағы қатынастар мен басымдылықтардың
тұрақты байланыстарының сипаттары. Акмеологиялық зерттеу —
акмеологияның жетекші қағидаларына негізделген, акмеологиялық
мэселелер мен міндеттердің шешілуімен байланысты гылыми зерттеу.
Акмеологиялық құзыреттілік — А. К. Маркова ұсынған категория,
кэсібиліктің жүиесін жэне оның кэсіби жүргізілуінің саласын
қүраитын таным компоненті. Акмеологияның пэні —кемелді түлғаның
ілгері дамуына ыкпал ететін жэне оның жоғары кәсіби жетістіктеріне
себеп болатын заңдылықтарды, психологиялық жэне акмеологиялық
тетіктер, шарттар мен факторларды сипаттайды. Акмеологиялық
амал-акмеологиялық мэселелер мен міндеттерді шешуге мүмкіндік
беретін, психологиялық-акмеологиялық қагидалар мен тәсілдер
жиынтыгын сипаттаитын базистік жалпылама акмеологиялық
категория. Акмеологиялық технология — гуманистік мазмұндагы
тұлгалық-кэсіби өрлеуге багытталган «психологиялық технология»
ұгымына жақын категория. Акмеологиялық технологиялардагы басты
амал - акмеологиялық эсер ету. Акмеологиялық факторлар қозгаушы күштер сипатындағы негізгі себептер, кэсібиліктің басты
анықтаушылары В. Г. Зазыкин [6] екенін ескереміз. Акмеологиялық
шартгар - тұлгалық жэне Іс-әрекеттің жогары кэсібилігіне қол
жеткізудің маңызды шарттары құрылган. Кемелді тұлганың кәсібилігі
— бұл кэсіби маңызды жэне тұлгалық-іс-эрекеттік қасиеттерді
ілгерілетудің траекториясының жогары деңгейін бейнелейтін еңбек
субъектісінің
сапалық
сипаты,
өркен
жаюға бағытталган
креативтіліктің шарықтау шегінің деңгейі,түрткілер жүйесінің және
кұндылықтық бағдарлардын адекватты деңгейі. Кемелді тұлгалық кэсіби өрлеу - бұя жогары кәсіби табыстылыққа және өзін-өзі
өркендету, кәсіби іс-әрекетінде жэне өзара эрекеттесулерде жүзеге
асатын тріғалық болмыстаң кэсібилігіне қарай багдарланган
иерархиялық үдерісі. А. А. Деркач [7], В. М. Дьячков [8] - шеберлік иілгіш дағдылар мен шығармашылық кэзқарас негізінде қол
жеткізілген, белгілі бір саладагы кэсіби біліктердің жогарғы деңгейі
ретіндегі, тэжірибе арқылы жинақталған тұлганың сапасын
сипаттайтын, акмеология мен еңбек психологиясьгаа жататын
категориядеп есептейді. Іс-эрекет кэсібилігі - жогары кэсіби
біліктілікті жэне құзыреттілікті, сонымен бірге шыгармашылық
шешімдерге, қазіргі алгоритмдер мен кәсіби міндеттердің шешілу
тәсілдеріне негізделген тиімді кәсіби дагдылар мен біліктерді іске
асыратынын ұдайы қадағалауға бағдарлайтын түлға ғкана
акмеологияны іске асырады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев [9]
«Қазақстан - 2050» стратегиясында «Бэсекеге қабілетті дамыған
мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз
керек», - деп, білім саласынның алдына зор міндет жүктелген
болатын. Ал «Қазақстан әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ
Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» атгы бағдарламалық қадамында
Елбасы Білім және ғылым министрлігіне орта, техникалық жэне
кәсіптік, жогары оқу жэне жогары оку орнынан кейінгі білім беру
орындарында «Акмеология, жеке және әлеуметтік табыс негіздері»
атты оқу курсын енгізу жәнінде тапсырма берген-ді. Осыган орай,
кэсіби эрекетте жэне өмірдің басқа да салаларында табыс биігіне
жетуді мақсат ететін тұлганы кемелдевдіру, бэсекеге қабілетгі сапалы
адам капиталын құруды қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының
жогарыдан кейінгі білім беру жүйесі алдындагы аса жауапты
мщдеттер болыһ табылады. Қойылган міндеггерді шешудің қүқыктық
негіздерщ Қазакстан Республикасы «Білім туралы» Заңы, Қазақстан
Республикасында бшімді дамыіудың 2011-2020 жылдарга арналгай
Мемлекетгік бағдарламасы, Қазақстан Республикасы жоғаргы
педагогикалық
білім
беру
тұжырымдамасы,
Қазақстаи
Республикасының мемлекеттік жалпыга міидетгі білім беру
стандарттар жәие басқа мемлекеттік нормативтік құжаттар меи
Һ П п ар ітт ііт м
/п
г
V
»
...
тг
___
__
жыл
страте гиялық багдарламалары құрайды. Болашақ мамандарды
даиындау бшім алушыларды кэсіби білімді меңгеру, еңбек
жағдаиында қарым-қатынас жасау, ғылыми эдебиеттермен жұмыс
істеу, кәсіптік міндеттерді тиімді шешу біліктерімен қаруландыру
мәселелерін шешу болып табылады. Осыған орай, магистратура
жағдайында болашақ маманды жогары шеберлік деңгейде қызмет
етуге дайындау ерекше қогамдық мәнге ие, өйткені олардың білімі
кәсіби құзырлылықпен тікелей байланысты. Қазіргі педагогикалық
білім беруде болашақ мамандардың кәсіпке деген мотивациясын
күшеиту, олардың шыгармашылық әлеуетін кемелдендіру, тұлғаның
шыгармашылық әрекетке дайын болуын өркендету арқылы кәсіби ісәрекетте табыстылыққа жету үшін олардың жеке мүмкіндіктерін
анықтаумен оны айдалануды қамтамасыз ету алдыңғы орынға
шығарылады.
Магистратурада білім алушыларды өзінің таңдап алған болашақ
мамандығына
деген
сүйіспеншілігін
арттырып,
тек
қана
педагогикалық іс-әрекет негіздерін игеріп қана қоймай, кэсіптік
шеберліктің шыңына жетуге бағдарлануы жас
маманның
акмеологиялық дайыңдығының қалыптасуына мүмкіндік береді. Бұл
ретте интегративті-кешенді ғылым ретіндегі акмеологияның алар
орыны ерекше.
«Акме» ұғымы кәсібиліктің шыңына шығу сол арқылы өмірде
табыстарға жету, шығармашылық әлеуеттің ілгерілеуі мен адамның
креативтік эрекет жағдайында ұзақ болуымен түсіндіріледі.
Маманның кәсіби тұргыдагы өркендеуі және оның шыңына жетуі
оның кенеттен эрі бірден дарымайтыны белгілі, мұның басты себебі
эрбір кемелді тұлгага ұмтылган білім игеруші полифункционалды
жұмыс атқаруына тәуелді. Оның бәрін қатар атқаруына багынышты.
Оган индивидтің алдыңгы сатыда алган білімдері мен жинаган
тәжірибелері «жұмыс жасайды». Тек солар гана маманның қандай
тұлгалық бағдарлары мен кәсіби қабілеттері, қаншалықты білім қоры
мен білік, дагдылары оны жасампаз субъект деңгейіне жетелейтінін
көрсетеді. Педагогика жэне психология ғылымдарында болашақ
мамандар дайындау мәселесіне дәстүрлі түрде көңіл бөлініп келеді.
Өткен гасырдың орта тұсынан басталган осы багыттагы үрдіс
нәтижесін де қазіргі кезде бүл мәселені көтеріп, оның түрлі
астарларын терең зерттеуге қажетті гылыми қор бар деп есептеуге
болады. Елбасы Н. Назарбаев халықка арнаган Жолдауында білім
беру саласының алдагы басты муратын анықгап берді. Ол сапалы
кызмет аясын кеңейту болып тсбылады. Эрине, осы заманга сай білім
алуды озық технологияларсыз елестету қиын.Жер бетіндегі ең үлкен
байлык - Адам. Ең қымбаты - оның өмірі. Ең үлкен құндылық - оның
денсаулыгы. Олай болса түлганың өмір сүру әрекетінің басты шарты:
оның әлем жетістіктерімен үндесе өмір сүруі, қоғамда өзіндік баға
жетпес орнын табуы, сезінуі. Ол үшін әрбір адам өз санасымен
парасаттылыққа, іскерлікке тұлғалыққа, адамилықтың жоғары
сатысына жетуі керек. Мұны зерттейтін ариайы ғылым да бар.
Акмеология гылымының зерттейтін мәселесі - өзіндік
тәрбиелеу, өзіндік іздену, өзіндік жетілдіру үрдісіндегі адамның
жасампаздық кезеңі. .
,
4
:
Акмеологияның адам туралы басқа ғылымдардан артықшылығы
- ол адам өмірінің келелі кезеңдері мен кәсіби даму жолын зерггейді.
Акмеология адам кәсіби шыңға өзі әрекеттенгенде ғана жететінін
басшылыққа ала отырып, оның шарықтау жэне кэсіби әрекеттегі
түзету мэселелерімен айналысады. Адамның тагдыры мен жеке
бақытында оның кәсіби бағдарының алар орны зор. К. К. Платонов
[10] кәсіби әрекетті квантификацияга (майда бөліктерге бөлу)
келетіндей мынадай семиотикамен сипаттайдьк
- өнімділік (тиімділік);
- қарқындылық, шапшаңдық;
- нақтылық және беріктік;
- ұйымдастырушылық;
- біліктілік;
и* л^
і
I шешімталдық (жағдаяттан өзіндік шешіммен шыға білуі);
- құзыреттілік.
Сонымен, кез-келген диалектикалық даму үдерісі секілді білім
беру жүиесі мамандардан кәсіби икемділік пен ұгқырлықты, шабытга
шығармашылық қызмет пен өзін-өзі басқару, өзін-өзі ұйымдастыру
жагдайындағы біліктілікті талап етеді. Кәсіби әрекет өнімді аз
өнімді, өнімсіз болуы мүмкін. Маман қрырлығы негұрлым ж о^ры
болса, өз қызметінде ерік күш, материал, уақыт сияқты ресурстарды аз
жүмсай отырып, нэтижеге жете алатындығы дәлелденген қағида.
Акмеологиялық қатынас контекстінде еңбек субъектісінің сапасын
сипаттауда шебер (шеберлік) және кәсіби (кәсібилік) түсініктері жиі
паидаланылады. К. К. Платоновтың [10] пікірінше шебер дегеніміз |
оелгші бір салада әбден төселген, шығармашылығы мол, жоғары
дәрежеде кэсіби эрекет жасайтын маман. Кэсіби эрекетге шеберлікке
жету үшін адам мынадай маңызды мүмкіндіктерді игеруі тиіс: қабілет
арнаиы бшш, бшіктілік (квалификация) жэне қажетгідік. Қазіргі
әлеуметтік-мәдени жағдайда кәсібилікке жету үшін интелектуалды
Қ^ыреттшікті меңгеру көзделеді. Педагогикалық нысанадағы түсінік
ту*
•
^
бИ жүзеге асыру қабілеті
ескершеді. Кәсібилік жэне әлеуметтік-психологиялық құзыретгіл іктер
туралы көптеген пікірлер бар. Кәсюи құзыреттіліктің мынадай түрлері
х бар:
- арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби өсу жолын жоспарлай білу;
- қоғамдық құзыреттілік - біріккен (топтық, кооперативтік)
кәсіби әрекет;
- тұлғалық құзыреттілік - өзін таныту жэне көрсету тәсілдерін
меңгеру;
- индивидуалдық құзыреттілік - кәсіби өсуге дайындық, өз
кәсібі шеңберінде өзін танытуы. Индивидуалдық қрыретті адамдар
үнемі кәсіби жаңаруда болады.
Жоғарыда көрсетілген құзыреттіліктер маманның өз жұмысында
тапқырлығын, тәжірибелілігін, коммуникативтілігін жэне қажеггілігін
көрсетеді. Бірақ бұл құзыретгіліктер түгелімен бір адамның бойынан
табыла бермеуі де мүмкін. А. К. Маркованың [11] ғылыми
дәлелдемелеріне сүйенсек, кейбір адамдар жақсы маман болғанымен,
қасындагылармен тіл табыса алмайды. Яғни, ол жоғары білікті маман
болса да, төмен дәрежедегі элеуметтік және түлғалық құзыретті адам.
Осы
көрсетілген
әрбір
қүзыреттілік
келесі
салааралық
к^ыреттіліктерді қажет етеді:
Арнайы құзыреттіл ік — өндірістік үдерісті жоспарлау
қабілетгілігі, компьютер және оргтехникамен жүмыс жасай білуі;
Тұлғалық қүзыреттілік - өзінің еңбек эрекетін жоспарлай білуі,
оны бақылай және реттей алуы, өзінше шешім қабылдау қабілеттілігі;
стандартны емес мәселе көтеру қабілеті, тағылымды тәжірибемен
дәлелдеуі, көкейкесті мәселелерді таба алуы, жаңа білім мен дагдыны
меңгеру қабілеті;
Индивидуалдық құзыреттілік — жеңіске ұмтылыс, табыс
ресурсы, өз жұмысын сапалы жасауға талпынуы, өзіне деген
сенімділігі мен оптимистік ұстанымы.
«Кәсіби экстремалдық қүзыреттілік» — қиындықга кенеттен
пайда болған жагдайда асып-саспай жұмыс жасай білуі.
Шыңдылықтың тарихи-философиялық негіздемесі акменің
іргелі ұгымы болып табылатын абсолютті даналыққа қарай ілгерілей
қозғалу үдерісі ретінде қарастырылады. Біріншісі — өсу және есею
кезеңінде тұлғаның жетілуі. Екінші аспект -адамның ішкі әлемінде
болатын, психикасында көрініс беретін жэне адам туралы басқа да
ғылымдармен кешенді зерделенетін жетілдіру үдерісі ретіндегі
өзгерістерді зерттеу. Үшінші аспект акмені нәтиже ретінде қарастыру
- әлеуметгік жэне кэсіптік іс-әрекеттің шыңына жету. Акмеологияны
гылым ретіңце іггалдау жасау/ган бұрын акме ұғымының кезеңмен
академик С.Вейсе
атьждағы ғыі*7
К ІТ А П Х А Н /
дамуы мәселесіне тоқталайық. С. Д. Пожарский [3] былайша
қарастырады:
1. Бірінші кезең, мұнда шың грекше акцгі(акме), тау символы,
жетістіктің шегі, белгіленген жағдай ретінде анықталады.
дамудың
------^
т и і а р ы нүкіС С І,
кульминация (латынша сиітіпіз) немесе гүлдену символы (Яогиіі).
3.
Үшінші кезең, көпөлшемді ұғым сияқты анықтамаға ие болды
(агылшынша) Іор (шың). Ғалым бұл ғылымның төмендегідей
жіктемесін ұсынады: класс икал ық акмеология. (адамды оның
кемелдену кезеңіндегі дамуы тұрғысынан қарастыру); іргелі (базалық)
ЯКМРПППГиа
С\1ПТ\ГГПЛ МЛ Г1»/\
^
_ __ £ .
Ч
_
жүие
* а
і
і
д
а
л
и
о
і
і
ы
(салалық) акмеология (әлеуметтік білімнің белгілі бір мэселелері
арқылы адамды қарастыру). Акмеологияның генезисін және өзіндік
тэжірибесін талдау негізінде С. Д. Пожарский [3] келесі әдіснамалық
ұстанымдарды қарастырады: шыңына жету ұстанымы (акмеология
жеке іс-эрекеттің кез-келген түрлеріиің шыңына жету заңдылықтарын
зерттейді); 34-біртұтастық ұстаным ы (акмеология гылымның әртүрлі
салаларына салынған білімді синтездейді); тарихилық ұстанымы
(акмеология
әртүрлі
тарихи
кезеқцердегі
акмеологиялықты
аиқындайды); жан-жақтылық ұстанымы (акмеология іс-әрекетгің
барлық салаларындагы оның акмесін қүрайтын шыңдарына жетуін
зерделейді); дамытушылық ұстанымы (акмеология адамның өзін-өзі
дамыту үдерісін оның шыгармашылық элеуетін жүзеге асыруы
ретшде зерделейді); интегративтілік ұстанымы (акмеологияны
интегративті гылым ретінде тану). «Акмеология» гылыми термині
өткен гасырдың 20-шы жылдары ақыл-ой жэне әлеуметтік ізденіс
зшриология
(П
Энгельмейер)
[12],
эргонология
(В. Н. Мясищев) [13], рефлексология (В. М. Бехтерев) [14] гылыми
бағытгарьгаың павда болуы барысында айқывдалды. 1928 ж
Н. А. Рыбников [5] акмеология ұгымын ересек адамдардың дамуы
туралы гылым ретінде енгізсе, ал XX гасырдың ортасында белгілі
ресеилік психолог Б. Г. Ананьев [15] гылым жүйесіндегі
акмеологияның орнын аныктады, ересек адамның акме - дамуын
адшстьголь, Қ5 5 МДЫК'саяси’ кэсіптік-еңбек сапалары негізінде
қарастырды. XX гасырдың 70 жылдары. Б. Г. Ананьев [151
Степанова [16], Н. Н. Обозовтар [17] акмеологияны жасампаз ісәрекетті жетшдіру аясында қарастыруды ұсынды. Акмеология кэсіби
дамуды оңтаилаңцыру жолдарын зерделейді, өзін-өзі барынша толық
жүзеге асырудың, кэсібиліктің шыңына жетудің тэсілдерін белсендіре
отырып адамды өзін-өзі кәсіптік дамытудың субъектісі ретінде
ынталандырудың тәсілдеоін жасайлы А ш й П П Л Г Т і а г г і т т г . . . ____ ! ____
психология мен педагогикада жоқ ұғымдар жүйесін құрайды. Ол
ұгымдарга келесілер жатады: есеюшілік, кәсіптік іс-эрекет,
шеберліктің шыцы, кәсібилік. А А. Деркачтың [7] пікірінше,
«Акмеология - бұл адамның шығармашылық әлеуегінің шыңына қол
жеткізудің заңдылықтарын, жолдарын, тәсілдерін, шарттарын және
есею кезеңінде іс-әрекет барысында оның өзін-өзі жетілдіруінің
амалдарын зертгейтін кіріктірілген гылым». «Акмеология - бұл яцяи
туралы ғылымдар жүйесіндегі гылыми білімнің және адамның
кәсібиліктің шыңына жетудің жаңа саласы». А. А. Деркач [7] пен
Н. В. Кузнецов [18] кэсіптік дамудағы «акме» дегеніміз - осы адам
кэсіптік дамуьгаың деңгейін
білдіретін психикалық қалып. Кәсіптік «акме» - бұя кульминация,
шыгармашылықтын шьщы мен оптимумы, ең жогары өнімділік сәті'
адам жасаган құңдылықтардың ең жогары магыналы кезеңі деп
сипаттаған. Қазіргі уақытта адамның гана емес, табигатгың да
дамуының заңдылықтарын зерделеудің акмеологиялық заңдары
таралуда демек аталган гылыми багыттагы дамуының жаңа іргелі
кезеңі басталды деген сөз. Акмеология тіршілік іс-эрекетін, адям мен
табигаттың жаратылыстану және технологиялық өзара әрекетгестігін
тарихи-философ иялық тұргыда тусіндіруге мүмкіндік береді.
«Акме» ұгымын көптеген зертгеушілер өздерінше түсіқціруге
талпыныс жасады. Олардың қатарына Н. В. Кузьмина [19],
А А Деркач [7], А. А. Бодалев [20],. В. Г. Зазыкин [6]'
В. Н. Максимова [21] т.б. жатқызуга болады. А. А Деркач [7] пен
В. Г. Зазыкиннің [6] пікірінше, жалпы (классикалық) акмеологияда «...
ең ^ легенде уш гылыми әдіснамалық багдар болды: жаратылыстану;
қогамдық-гуМанитарлық; технологиялық...». А. А. Деркач ғылымның
«акмеологиялық ұстанымдар мен заңдылықтар», «акмеологиялық
кеңістік», «акмеограмма» жэне т.б. ұгымдарды қамтитын ұгымдық
аппаратын жасады. Оның жіктемесі бойынша акмеология дамуының
төрт кезеңін бөліп көрсетуге болады: латенттік (жасырын) - бұл
кезеңде ғылыми танымда акмеологиялық мәселелерді бөліп
қарастыруга қажетті ғылыми және мәдениеттік алғышарттар
калыптасты; номинациялық (атаулы) - акмеологиялық білімнің
қажеттілігі сезіліп, жаңа гылымды сипаттайтын «акмеология» термині
пайда болған кезең; инкубациялық (өсіп-өну) —ғылымның пәні, оның
нысандық өрісі қалыптасып, акмеологиялық теориялық және
қолданбалы зерттеулер жүргізіле бастаган кезен; институттық
(қогамдық мәртебеге ие болуы) - акмеологияның өз алдына жеке
гылыми мәртебеге ие болган кезең, әлеуметтік құрылымдарды кұру:
акмеологиялық кафедралар мен факультеттер (Ресей Федерациясы
Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясындагы
кэсіптік іс-эрекеттің акмеологиясы мен психологиясы кафедрасы),
жоғары оқу орындарындагы лабораториялар мен Халықаралық
акмеологиялық гылымдар академиясы. Ёкі жылдан кейін СанктПетербургте «Акмеологиялық ғылымдар академиясы» гылыми
қоғамдық ұиым құрылды
А. М. Зимичев [22]). 19!
акмеологиял ык
академиясы құрылды, ол
аталады
мақалалар және «Акмеология» гылыми-практикалық журналы
басылып шыгады. Осылайша, эдіснамалық тұргыда акмеология іргеліколданбалы сипаттагы
кешевді ғылым басқа гылымдарда
зерделенбейтін
болмыстың
зақцылықгарын
танып
білумен
айнапысады. Акмеологияның нысанына есею кезеңінде даму үстіндегі
тұлға жатады. Кең мағынадағы пәні - бұл есейген тұлганың
прогрессивті дамуына ықпал ететін немесе кедергі болатын
объективті жэне субъективті факторлар, өзінің кэсіптік ісэрекетіңцегі, шығармашылығындағы, қатынастарындагы, дамуындағы
нэтиженің ең жоғарғы деңгейіне қол жеткізе алатын жағдайлар
шарттар. Акмеологиялық амал эдіснамалық қағвдалармен қоса
зерттелген нысанга қатысты көзқарастарға, сондай-ақ зерттеудің
акмеологиялық әдістерін қолдану мен тэжірибелік міндеггерді
шешуге негізделеді. Сондықтан оған сүйену арқылы сапасы жағынан
жаңа ғылыми иэтижелерге қол жеткізуге болады. Бұл нәтижелеп
психологиялық зертгеулердің нэтижелерінен өзгешелеу болады Осы
аиырмашылықтарға ерекше назар аударған жөн, өйткені олар
акмеологиялық білімнщ өзгешелігі мен акмеологиялық зертгеудің
мүмкіндік береді. Ең алдымен
зерттеу
назар аударамыз. Мұны жеке тұлғаның дамуы мэселесін
қарастырудың акмеологиялық және психологиялық амалдарына
салыстырмалы талдау жасау арқылы іске асады. Психология
гылымында ұзақ уақыт бойы жеке түлғаның дамуы бұл - жеке
адамньщ әлеуметтенуі мен тэрбиесі нэтижесівде онын
Мүңдай
™
Ц
Н
Ш
*аі*ан қажеггілікгер
ояарды
канағатгаңцырудың шынайы мумкіядіктері Н Н Ш
карГ а
қаишылық делінген.
^
қ рама
^ еке ^ ғаның « Р
осы түсінік аясывда жалпы түрде
адамның жаңа элеуметгік ортага кіруі жэне онымен бірігу үдерісі
Р нде қарастырылады. Бұл үдерістің үш негізгі сатысы бар:
бейімделу сатысы (қолданыстагы қүндылықтар мен ережелерді игеру,
іс-әрекетгің сэйкес құралдары мен тәсілдерін меңгеру дегенді
білдіреді); даралану сатысы («барлығы сиякты» болу қажеттілігі мен
баскалардан өзгеше болуға ұмтылу арасындагы қарам-қайшылықтың
пайда болуы); бірігу сатысы (өз ерекшеліктері мен айырмашылықтары
арқылы көріну жэне қоғамның жеке адамды қабылдау қажеттілігі
арасындағы байланыс ретінде). Психологияда жеке тұлга мәселесі
боиынша көптеген зерттеулер бар. Ол барлық басқа мэселелермен
баиланысты орталық бағыт болып табылацы. Б. Ф. Ломов айтқандай:
«...психикалык кубылыстар іс-әрекеттер мен қарым-қатынаста
қалыптасады, дамиды, көрініс табады, бірақ олар іс-әрекет пен қарымқатынасқа тиесілі емес, олардың субъектілері - қоғамдық жеке адамға,
жеке тұлгага тиесілі. Іс-эрекет те, қарым-қатынас та өздігінен
психикалық касиетгерге ие болмайды, олар өздігінен пайда болмайды
да. Бірақ бұл қасиетгерге жеке түлга ие болады. Осылайша, қарымқатынас мәселесі де, іс-әрекет мэселесі де жеке түлга мәселесінде
«тұиықталады». Жеке тұлға мәселесін бұпайша түсіну жеке тұлғалық
қагиданың тұжырымдалуына негіз болды, ол жеке түлгамен
байланысты психикалық қызметгі, үдерістерді, жай-күй мен ісәрекетті зертгеуді талап етеді. Жеке тұлганы зерттеу психологияда
дәстүрлі түрде бірнеше бағытга жүргізілген және әлі де жүргізілуде,
олар - жеке түлганың тұрпаттамасы мен жіктемесін жасау, жеке тұлға
трсырымдамасын жасау, жеке тұлганың мінез-қүлқын, қабілетін,
бағыттылығын, оның карым-қатынасын бақылау. Сондай-ақ, орталық
багыттардың бірі мазмұндық-үдерістік сипатқа ие, оның мэні жеке
түлганың бойында әр тұрлі жагдайлар мен факторлардың ықпалы мен
болатын өзгерістерді анықгау. Бұл бағыттың өзегі жеке түлганың
дамуын зерттеу болып табылады. Дэл осы жерде акмеология
психологиямен өте тығыз байланысады. Бірақ көзкарастар мен
түгырлардың айырмашылыгы квзге ерекше түседі. Акмеология жеке
тұлғаны дамытудың гуманистік багытына бағдарлайды. Бүл ретте
акмеологиялық амал С. Л. Рубинштейн [23] ойларына жақын болып
келеді, ол «...сз^бъектінің даму деңгейін оның басқалар үшін
қаншалықгы жылулық пен шатгық сыйлағанынан анықтайды. Жогары
деңгей басқа адамдардың бойында нені жэне қапай өзгертіп,
жетілдіргені арқылы багаланады», - дейді.
Бүл ойды болашақ маман түлгасын қалыптастыруда
басшылыққа алу оның ізгіліктілік қасиеттерін ұстануга негіз болады.
Ал адамсүйгіштік шыгармашыл ұстаздың басты сапасы болуы тиіс.
Жеке тұлганың өзіндік маңыздылыгы мен өзін-өзі көрсетуі гуманистік
багыттагы даралану бойынша оның бейімделуімен, даралануы жэне
психологиясында диалектикалық
баиланыстар туралы сөз болған еді, ягни жеке түлга даму барысында
қогамдық тәжірибені игерумен коса дербестік пен тәуелсіздікке ие
болады, бұл даралану мен әлеуметгену' біріүгас тұлгалық даму
үдерісінің өзара байланысты бөлігі деген сөз. Акмеологняның мәнмағынасынан түлганың үдемелі дамуымен байланысты тар акты
баиланыстарды бейнелейтінін түсінеміз. Қазіргі тавда теориялык
акмеологиялык зерттеулерде трғалық-кэсіби дамуды, талгалық
әлеуетті күшейтуді, кәсіби іс-эрекетге түл ганың өзін-өзі көрсетуі
сияқты акмеологиялык заңдылықтарды негіздеуге эрекеттер жасалуда
Г- Аиаиьев [15] кез-келген дамудың негізінде ең алдымен
тұлғалық даму
адамның бшімі толып, дүниетанымы кеңейіп, зияткерлік білігі
жетшген кезде, яғни элеуетгің жаңартылмалы бөлігі жүзеге асқан
кезде орын алады, оған оқыту барысында, ең бастысы өздігінен оқу
кезінде қол жеткізуге болады. Көбінесе зияткерлік дамудың
нәтижесіңце жеке тұлганың қарым-қатынасының адамгершілікке
толып, сапасы жагынан эзгеше үлгі мен мінсіздікке багдарлану
өркендеиді. Бұл - акмеологиялык жэне психологиялық ұстанымдао
үшін ортақ нэрсе. Дегёнмен акмеология ілгерілеген сайын
акмеологиялык жэне психологиялық көзқарастардың түйістене
Т ”М 6аЙга"г^ “ '
Ч-судін кезеңцерін
А. К. Маркова [11] кұрамдас бөлшекті амал түргысынан біртұтас
жуиел і-күрыл ымдық
амалга
қарай;
жүйел і-құрылымдықтан
генетикалық, тарихи және серпіңціге қарай; технологиялыктан
антропологиялық | орталыққа
қарай;-шектеулі
іс-эрекетгіктен
убъектілікке қараи; қатаң ережелерден дараланган, ықгамаадыққа
караи; антропоорталықган ізгілікке қарай; ізгіліктен акмеологиялыққа
а
е ^ й И нЖЬШЖУ ҚаГИДаСЬШеН Ч,аект°Рия Қ¥рылады. Нэтижесінде,
Ш И
жеке Я Й Щ
«ну™
зерттеуде психология мен
огияда ортақ және
өзгеше
көз қарастар бар
Бүл
айырмашылыктар акмеологиялык білімнің жэне гылым ретінде
ашеологияныН ерекшелігі мен өз алдына дербестігін сипаттайды
■
Ш
Ш
Н
карай эртүрлі салаларга б ^ д і .
аитсақ,
эскери,
медициналық,
экстримальді
жагдай
акмеологиясы жэне педагогикалық.
»
*
Акмеологияның
пэн
ретінде
қүрылуы
педагогикалық
Щ
Ш
ЙЙ®
В
Н
Й
Ш
І
«Пмагогакалык акмешопн»
үгінгі күні қолданбалы акмеологияның барынша көп карастырылган
И
Ш
Ш
й
ш
щ
карқынды дамуы жалпы акмеологияның жэне оның қолданбалы
багыттарының қалыптасуына ықпал етгі. Ал қысқаша айтқанда,
педагогикалық акмеология - педагог еңбегінде кэсібилікке жету
жолдары туралы ғьілым. Педагогикалық акмеологияға адамды талға,
іс-әрекет субъектісі, индивид ретінде зертгеп, жалпы алғанда ақыл-ой
элеуеті қалыптасқан көпқырлы біртұтас адам ретінде оның жеке
ерекшеліктерін анықтайды, адамның қол жеткізген нэтижелерін
зертгеу негізінде оның әлеуетінің заңдылықтарын қарастырады
Сондықтан да педагогикалық акмеология білім сапасын артгыруда өте
үлкен маңызга ие, болашақ педагоггардың кәсіптік даярлыгының
жаңа моделін құруға жол ашады жэне адам капиталды дамыту
мәселесін тиімді шешуге багытталады.
Жоғары оқу орнынан кейін білім беру жагдайында
^ осы гылым саласы
түлга кәсібилігінің түрлі жақтары мен оның іс-әрекет кәсібилігінің
деңгейлерін, соңцай-ақ педагог тұлгасының кэсіптік жетілуінің
шыңына жетудегі шарттары мен завдылықтарын зерттейді. Осыған
орай оның пәндік саласына мыналар кіреді:
а) болашақ педагог-акмеологтың кезең кезеңімен қалыптасу
үдерісін зерттеу;
э)
педагогикалық іс әрекетте кэсіби жетістіктерге жетудің
мотивтерін анықтау, осыган байланысты білім алушылардың
мотивтері, құндылықты бағдарлары, мақсаттарын зерттеу;
б) жеке оқу пәндері мен құралдарының білім алушылардың
түлғалық дамуына ізгілікті бағдарлануы;
в) магистранттың болашақ мамандығы бойынша кәсібилікке
жетудің траекторияларын, акмеограммасын жасау;
г)
болашақ
мамандарды
даярлаудагы
акмеологиялық
технологиялар эзірлеу және т. б.
Педагогикалық акмеология педагог тұлгасы жетілуінің деңгейлері
мен кезеңдерін,сонымен бірге «шеберлік» деңгейін анықтайды.
Шеберлікке қарай ұмтылысты акметектоника сипаттайды.
Акметектоника - «бұл іс-әрекет субъектісінің кэсіби «акмесін» моделдеу
және дамыту, түзету, багалаудың кешенді жүйесі, сонымен қатар
субъектінің этапонга ішкі тұлгалық саналы қозгалысы болып табылады,
осы қозгалыс өзін-өзі тану, өзін-өзі дамыту, жүзеге асыру негізінде өз
дамуының қозғаушы күшін анықтауға мүмкіндік береді». Сонымен
қатар педагогикалық акмеология іс-әрекет кәсібилігінің деңгейлері мен
кезеңдерін айқындайды. Олардың ішінде мыналар негізгі болып
табылады:
- мамандықты игеруі;
*
- педагогикалық шеберлік;
ф
•
+
ф
- мамандықта педагогтың өзін-өзі кәсібилікке ширатуы;
- педагогикалық шыгармашылық.
Мамандықты игеру деңгейі жогары білім беру орындарыңда білім
алу іс-әрекеті мен жогары оқу орнынан кейін білім беру жағдайында
кэсіптік біпімді арттыру арқылы жүзеге асырылады. Ал кэсіптікпедагогикалық іс-әрекет арқылы болашақ маманның педагог ретіндегі
мамаадықта өзін-өзі құзыреттілікке бағдарлауы мен педагогикалық
шығармашылықтың
шындалуы
жүреді.
Педагоггің
кэсііггік
шыгармашылыгы - оның білімдер, дағдылар, біліктер мен кәсіби
маңызды қасиеттері дамуының жоғары деңгейінде көрініс беретін және
оның кәсіби іс-әрекетте жетістігін қамтамасыз ететін психикалық жаңа
кұрылым. Қорыта айтқанда, акмеология адамның даму барысында оны
индивид, тұлга, жеке адам ретінде қарауды принципті түрде бірінші
кезекке қояды. Өйтаені, жер бетіңцегі ең үлкен байлық - адам оның
өмірі, денсаулыгы. Кэсіби құзыреттілікке жету жолынла аянйяй
тұлғаны
акме
сипаттама ретщце элеуметтік-экономикалық қатынастагы нарықтық
жүиедегі еліміздщ бага жетпес қүңцылыгына айналмақ. Қазіргі уақытга
„ гаеыр педагогының
қазақстандық
қогамдагы
орнын
багалап,
білім
г * ____ • __ИИНийһкс.г.Л___
*
— - ■ I
• 'т — —--------- *
анықтау үшш оның
кэсібилігін жүиелі түйщцеу кажет. Кэсібиліктің өркевдетуі үшін тек
жеке қабшеттер емес, оны қоршаган инновациялық ортаның
ерекшеліктері де эсер етеді.
«Инновациялық білім беру ортасы» ұгымы адамның қалыптасуын,
кәсіби
қрыреггшігін
айқындайоъш' ‘ ө з 1 р а ™ ^ ы Т т о ^
жағдаиларды біріктіреді. Педагогтардың кәсібилігінің ілерілеуіне
педагогтардың шыгармашылық қызметіне жагдай жасайтын, өзін-өзі
алга жылжуына кепш болатын, психологиялық-педагогикалық жэне
Ш
я Щ
ШабЫТ 6Ч* Т” мекгеіггегі инновациялық білім ортасы эсер
и™“
і
“
м
л
ы
.
к
.білім
№
З
Я
І
«
и
*
®
»
Л
қағидаттардың йегізінде: ашықтық (өмірге, жаңашыл теорияларға
түжырымдамалар мен вдеяларга), жүйелілікке; білім І Л I МСкемес.
әрштестікке; білім берудің үздіксіздігіне, жаңашыл-педаготар
қогамдастыгыньщ жинақтылыгына негізделеді. Инновациялық білім
- өміоР™ НпЫ1 аИРЫҚШа беЛГІСІ РеТІВДе 1¥лғаның дамУ факторларының
Р ҮРУ ортасы, педагогтың шыгармашылық әлеуетін іске асьгоүга
багытталған езш-езі о в п у § К | л * . болады. Я Ш
И И
беру ортаеы ■ №
шеберліктщ, казіргі „едатопъщ Г іби ігЫ Ы
қалыптасу факторы болып табылады. Педагог™к кзсібилігі, түсіиігі -
практикада өскелен ұрпақтың жоғары дайындығын кзмтамасыз ететін,
оның психологиялық-педагогикалық, мәдени-танымдық келбетімен
гылыми-пәндік білімі жэне біліктілігінің үйлесіп келуінің жогары
деңгейі болып табылады. Шебер-мұғалім - бұл кәсіби қызметгің жоғары
деңгейіне жеткен, еңбек барысында өзін саналы түрде өзгерте отырып,
кәсібіне жеке шығармашылық үлес қоса алатын маман. Педагогтардың
дайындыгы мен біліктілігін көтеру қүзыретгілік пен кәсіби шеберліктің
жогары деңгейіне жетуге қажеттілігінен түынлайлы Бллт
болашағы мол педагогикалық акмеология гылымын қолдану арқылы
мүмкін болады.
Акмеология («акмео» - шың, «логос» - ғылым) - адамның саналы
өміріндеп білімін жетілдіретін, ересек адамньщ түрлі өмір сүру
сатысындагы, оның ішінде білім алуындағы, кәсіби қызметіндегі өзін-өзі
оқыту завдьшықтарын зерттейтін элеуметтік ғылымдардың багыты.
Педагогикалық акмеология - педагог еңбегіндегі кэсібилікке жету
жолдарын зерттейтін гылым. Қазіргі педагогтық білім жүйесіне
акмеологиялық көзқараспен қарау педагогтың кәсіби ынталануын
камтамасыз ететін, шыгармашьшық әлеуетіне дем беретін, кәсіби
қызметінде жетістікке жету үшін жеке ресурстарын тиімді пайдалану
жолдарын қамтудан тұрады. Мектептің кәсіби ортасындагы негізгі
акмеологиялық сипаттамалары:
- тұлганың кәсібилігіне және қызметіне эсер ету;
векторлық —акмеологиялық тапсырмаларды шешу барысындагы
оқыту әсерінің анықтыгы;
- эсер ету механизмдерін субъектінің психикалық ерекшеліктеріне
негізделген білім беру ортасымен бірге әлеуетті кәсіби ортага көшіру;
білім беру ортасының кәсібиліктің ең көп элементтерімен
қаныгуы, барынша мол педагогтық функцияларга оқыту. Ортаның
акмеологиялық сипаттамаларының ішінде кәсіби-педагогтық қалыптасу
механизмдерінің нұсқасына бейімделген басқару сипаттамалары ерекше
көрінеді. Педагогтардьщ кэсіби шеберлігін акмеологиялық орта деп
сипатгалатын әр түрлі жағдайлардың үйлесуімен пайда болган кэсіби
ұйымның акмеологиялық феномені деп қарауға болады.
Кэсіби педагогтық шеберліюгің жетекші механизмдеріне:
- бейімделу;
- кәсіби образбен (идеалмен) сәйкестену;
- педагогтың мектеп жагдайымен қарым-қатынасындагы ішкі
белсенділ ігін ояту.
Акмеологиялық механизмдердің педагогикалық шеберлікті
қап ыптастырудагы тиімділігінің көрсеткіші:
- педагогикалық қызметтің жоғары нәтижелілігі;
--------------------------V ----------^
V
«
1
•
^
•
■ «
г ж
Ш
■
Ж
Ш
- у
■
■
V
л
- оіліктіліктің және кэсіби құзыреттіліктің жогары деңгейі;
- сыртқы факторларга тәуелсіздік;
. ” Қазіргі өзгерістерге бейімділік және кәсіби міндеттерді заманауи
тәсщдермен шеше білу;
- қызметтегі жоғары көрсеткіштердің тұрақтылығы;
- еңбек субъектісін түлга ретінде дамьпуға мүмкіндік;
- оң әлеуметтік-маңызды мақсаттарға жетуге ұмтылу болып
табылады.
Кәсіби ортаның сипатына:
,
білім беру қызметінің субъектілері арасындағы өзара қарымқатынастың сапасы;
- қазіргі білім беру орталарының жетілуі жэне жаңаяықгарды
бірігіп қолдану;
- мәдени кұндылықтар мен нормалардың алуандығын сақтауға
бағытталған мультимэдени үдерістер эсер етеді.
Жаңа гылым - педагогикалық акмеологияның қазіргі білім
базасында педагогтарды кәсіби дамыту мақсатында білім беру
мекемесінщ келесі міндеттерін шешуге болады:
- Педагогикалық акмеология мен педагогиканың қазіргі
жетістіктері аясында кәсіби құзыреттілікті көтеру;
педагогтардың жеке ресурстарын анықтау жэне кәсіби
қызметтік, имидждік өсудің тиімді стратегияларын қүру;
- оқушыларды ынталандыруды дамыту, бэсекеге қабілетті тшіғаны
— эдістерін
ТЫРУмеңгеру.
ҮШШ Гуманитарлық эсеР Н
мен
қазіРгі технологиялары
пРПятМеКТеПТеГІ- ҒЬШЬШИ*ӘДІСТеМелІК
нэтижелерін болжау
педагогикалық міндетгерді шешу жолдарын таңцауға септігін тигізеді
Бұл жолдардың ең бастысы мектептегі шлыми-әдістемелік жұмыстың
і Я И Н Щ
И і Щ Л % * » ® » ™ ж е л іс ім с н Т р іс ^ р
семинарлар, эдістемелік лездемелер, дөңгелек үстел, шебер класс
аркш ь, ,ске * § §
„ е|сгептег]
мысалдарын келтірейік.
жүмыстың
з е р т г е у ^ ^ ! ? ^ 01? ™ ® Кэсібилік педагогикалық акмеологияны
рттеудщ нысаны». Адам туралы ғылымдар жүйесіндегі акмеология
Ашеологиянын түлганы, оньщ психикасы мен санасын, кызметі мен
Г н Г Т с Г о ’л ДаМУЫ МеН ™ Р м“
және психологиялық ғылымдармен
гы„ зерттейтін | Ш
байланысы. Педагогикалык
м Г ° Лд°еГнгеНйі'Ң Т э с Г СУ І Р І І В
1
КЭС,бИЛ,К ШЫҢЬШа ■ Я
В
В И
кезевдері
механизмдері мен
Семинар «Кәсіби шеберліктің факторлары мен жағдайлары».
Кәсібилік шыңына жетудін объективтік факторлары (ортаның жағдайы,
әлеуметтік тапсырыс, басқару сапасы, ұжымдық мэдениет). Шыңға
жетудің субъективтік факторлары (Мен-тұжырымы, ынгалану,
бағыттану, қабілеттілік). Тұлға күші жэне педагогтың функционалдық
мүмкіндіктерінің қоры. Кәсіби деформациялануды жеңу механимздері.
Педагогикалық қызметпң психотерапиялық аспектілері.
Әдістемелік лездеме «Қазіргі педагогтың жеке имиджі». Имидж
ішкі және қалып пен мазмұнның біртүгас образы. Имңцждін құрылымы
мен Қызметі. Имидж - қазіргі педагоггың стандарты. Дербес имилдждің
тргалы қ қорлар базасында қалыптасу технологиясы. Дербес имиджцің
шгерілеу кезеңцері. Дербестіктің тэуелсіздігі өз қабілетің мен
қызығушылықгарыңның даму нэтижесі.
Дөңгелек үстел «Кәсіби білім беру жүйесіндегі психологиялықпедагогикалық даму». (Қысқаша мазмұндама) Акмеологиялық
бағыттагы дәстүрлі және жаңашыл білім беру жүйесінің салыстырмалы
сараптамасы. Қазіргі білім беру моделінің тұлғаны дамыту қорлары
(проблемалық, бағдарламалық, жобалық, контекстік, қашықтықтық).
Педагогикалық техниканың педагогикалық технологиялары мен
тэсілдері: жазбаша сипаттамасы және жіктемесі (ынталандыру,
белсендіру, дербестевдіру, сауалнама, бағалау, бақылау).
Мектептің даму деңгейіне қарай мұгалімнің кәсіби өсу
динамикасына шығармашылық бақылауға көбірек көңіл бөлінеді.
Мұвдай бақылау:
мектептің даму жылдарына қарай мұғалімнің технологиялық
мәдениетінің өсуін бақылау;
- эдістемелік бірлестіктің жылдық жұмысын бағалау;
- мұгалімнің аттестацияга дайындыгын ашық, нақты көру;
- мұғалімнің оқу қызметін оқу-зерттеу жұмысына қайта бейімдеу;
- негұрлым күрделі оқыту технологияларының енуін жеңілдету;
| білім беруді гуманизациялауға багытталған оқытудың ұйымдық
формаларын таңдау шегін кеңейту;
пәндер бойынша курделі жэне зерттеушілік қабілетін дамьггу
үшін білім сызбаларын жасауға (қажет болганда оқушылар мен
мұғалімдер ушін жасақталған сауалнамаларға сүйене огырып);
окУ сапасын жақсартатын ойлау барысындағы саналы іс-әрекетті
дамыту технологиясымен танысуға мүмкіндік береді.
Мұгалімнің кэсіби өсуіғ.ің багдарламасы өзінің мақсаты,
міндеттері, қызмет макмұны, іске асьфу әдістері, орындалу мерзімі
көрсетілген қорытықцы нәтижесі бар модулді бейнелейді. Оның
кұрылуын төрт кагидат негізіңде көрсету дұрыс болады:
I
1)
мұғалімдердің біліктілігін көтеруге олардың біліктілік
разрядтарын ескере отырып деңгейлік жұмыс жасау;
_
2) . бш ктш к көтерудің үш функциясының тиімді үйлесуі*
оеиімдшік - бшім беру мазмұнының мақсаты мен міндеттерінің өзгеруін
ескере отырып, жедел қайта даярлау; дамытушылық - мектептің
инновациялық үдерісіңдегі педагогика ғылымының жетістіктері мен
алдыңгы қатарлы тэжірибені белсенді енгізуге септігін тагізетін
мұғалімді дамудың инновациялық жағдайына тарту негізінде
шыгармашылық дамуын қамтамасыз ету; орнын толтыру - мұгалімнің
практикалық қызметтегі қиыншылықтарын жою арқылы әдіснамалық
даярлыгын жетшдіру;
1
3) шығармашылық әлеуеттің дамуы мен біліктілік көтеруді
үилестіру;
4)
мұгалімнің
бірнеше
жылдар
қатарынан
жүргізген
экспериментах жұмыстарының ңдеялары негізіңде дамитын өз
қиындықтары мен жеке тэжірибесінің өзегінен инновациялық
тэжірибелерінің дамуына дейінгі жоспарлы, мақсапы, кәсіби өсуін
қамтамасыз ететш теориялық-практакалық, әдіснамалық және
технологиялық даярлығының интеграциясы.
Мүгалімнің кәсіби өсуінің багдарламалары мектептің даму
мақсаты мен м.ндеттерін ескере отырып, өзара тығыз байланысты
шығармашылық міндеттерді біріктірумен түсіндіріледі.
кәсіби ӨСУ' келесі ҮРДІсті іс-әрекетгердің негізінде
іу ^ р ы л оД Ы .
.
•*,
' М¥ГалІмге оны« элеуеті мен педагогикалық шеберлігін ескеріп
тақырып тавдауына көмектесу;
- зерттеу тақырыбына байланысты гылыми жэне ғылымиәдіснамалық әдебиеттерді іріктеу;
макса-п-аоынПТІҢ
бөлгенде со«ғы және аралық, қорытынды
қ о о ы тьін яы ж ^
Ж6Ке 3ерТТеуЛер тақырыбы сипатының
қорытынды жэне аралық шыгармашьшық тапсырмаларын жасақгау
п™ ’ осы тапсьІрмалаРДЫ әрбір жылга кәсіби өсу жоспарын ескере
отырып жүиелендіру, жіктеу;
тәжірйбел!к ™
ТІНІҢ НЭТИЖеЛерІН
Экспёриментгіктэжірибелік жұмыстардың нэтижелерін байыту негізінде өз
педагогикалық жүиесін қалыптастыру (эксперименте» жүргізілген
ж е т іс т ^ н е н г і™
ПедаГ0Гикалық ^жірибелер
•" 0КУ"3ерТТеу үрдісінің жаңалықтарына сүйене отырып
мугалімнің жаңалыктары „ е „ жанаша і с - ^ а л е р і н
2
жаңғырту;
мұғалімнің іс-тәжірибесі нэтижелерін багдарлы енгізудің
бағдарламасын жасакгау;
I мұғалімнің шығармашылық жэне зерттеу зертханасын құруына
көмек көрсету.
Мұғалімнің таңдаған тақырыбына байланысты жұмысының
қорытынды нәтижесі материалды біліктілік көтеру курсындағы
курстық жұмыс түріңде байыту болып табылуы мүмкін. Мұгалімнің
мектептегі зерттеу жұмысы мен біліктілік көтеру курсындағы курстық
*
ф
тыс оқуын біршама
жеңшдетеді деп сенеміз. Мұгалім жеке тақырып бойынша мектептегі
алты жылғы қызметінде үш рет іс-тәжірибесін кеңейтеді. Бірінші рет
ол өз кызметінің тәжірибесін алдыңғы қатарлы педагогика
гылымымен салыстыруга тырысып, оны қабылдайды. Екінші ретге ол
педагогика гылымының жетістіктерін енгізу барысында нақты
жаңылықтарды толықтыруга тьфысады. Үшінші ретте негізінде
инновациялық тәжірибені өзіндік жолмен құрып, жетілдіреді,
инновациялық тәжірибесі
мұгалімдердің әдістемелік бірлестіктері жэне бөлек шыгармашылық
топтар арасында таратылады.
Әрбір мұғалімнің шығармашылық (зерттеу) зертханасы 5-6
жылдағы қызметтің нәтижесі бола алады. Нәтижесінде алты жылдан
кейін ұжымның 70 пайызы, сегіз жылдан 90 пайызы, мектептің
инновациялық даму жағдайындағы кәсіби өсуі бағдарламасымен
жұмыс жасайды және инновациялық оқу технологияларының авторы
бола алады. '
Ел Президенті Н. Ә. Назарбаев [24] Қазақстан халқына арнаған
«Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару
жолында» атты жолдауында «XXI ғасырда білімін дамыта алмаған
елдің тығыраққа тірелері анық», - дей отырып, білім беруді әлемдік
стандарт деңгейіне жеткізу ушін жаңа сипаттағы мамандар қорын
жасау қажеттігін баса айтқаны баршаға мәлім. Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2006-2008 жылдарына арналған «Білім беру
жүиесінің жоғары сапасын қалыптастыру, әлемдік білім беру
кеңістігінде бәсекелестікке кдбілетттілікті қалыптастыру және
экономиканың дамуындағы индустриалды-инновациялық дамуды
қазіргі кездегі қажеттіліктерге жауап бере алатындай қалыптастыру»
бағдарламасын жүзеге асыру үшін білім беру салаларында кәсіби
мщдеттерін дербес, эрі шығармашылық түрғыдан шеше алатын,
кэсіби қызметінің түлғалық және қогамдық маңызын тусіне білетін,
оқыту мен тәрбиелеудің жаңа технологияларын меңгерген, кәсіби
және бэсекеге қабілетті мамандар жұмыс істеуі тиіс. Осыдан келіп
Қазақстанды білім беру жүйесіңцегі негізгі мәселе мемлекетті қажетті
мамандармен қамтамасыз ету мәселесі туындайды. Бұл мақсатты
жүзеге асыру үшін қазіргі кезде білім беру саласындағы
мамандандырылған дайындықтар негізінде болашақ мамандарды
қазіргі замангы инновациялық технологияларды колдану арқылы
дайындап, оларды мамандандырылган мэселелер мен қызметгердің
шешімін табуға багдарлайды. Ал бүл қызметтерді орындау үшін адам
белгілі бір білім мен біліктілігі, инновациялық технология саласын
меңгерген болуы көзделеді. Студенттердің кэсіби багытгьшыгы
қазіргі заман талаптарына сай жогарғы оку орындарындағы көкейкесті
мэселелердің бірі болып табылады. Кэсіби багыттылықтың
калыптасуы болашақ маманға сапалы білім беру мақсаттарын жүзеге
асырудың бірден бір жолы. Білім беру технологияларында
психологиялық тренигтерді пайдаланудың тиімділігі оқытушының
кэсіби іс-эрекетін дүрыс ұйымдастыра алуымен байланысты екендігі
белгілі. Бугінгі таңца педагогикалық іс-эрекеттің қыр-сырын әртүрлі
салада қарастырған ауқымды зерттеу енбектері баршылық. Қазіргі
таңда ақпарат көздері ауқымды екендігін ескерсек, негізінде сыныпта
ұйымдастырылган сабақ беру формасы, әсіресе ересек япямцярл »
оқытуда жеткіліксіз болып келеді. Оқыту үдерісіне жаңалықтар
енгізіліп, олардың тиімділігі мен жоғары сапасын және т.б.
қамтамасыз ететін мультимедиа құралдары, кэсіптік оқытудың
ерекшелендірілуі мен жекешелендірілуі қарастырады.
Окушыларды кәсіби бағдарлауда ұстаздардың қырагылық
танытуы басымдықта болуы маңызды. Өйткені эр оқушының табиги
болмысының қандай деңгейде екендігіне тікелей бағынысты.
Оқушының бейіні зерделенбей, оның сабақ үдерісінде өзіне тэн
қасиеті өркендемей, болашақтағы кәсіби білім алуы неғайбыл Ал
оқытушы-ұстаздардың қырағылығы кәсібиліктің интеллекту алды
элеует.мен іске асьфылады. Кэсіби бағдар беруде корпоративтік
оқытудың берері мол.
Корпоративтік оқытудың нәтижесінде мамандардың біліктілігін
артгыруда, кайта даярлауда жэне элеуетін жоғарылатуда оқытудың
қысқа мерзімдері, оқыту бағдарламаларынын жиі жаңартулары
жұмыс орыңдарының талаптарына сай келмейтін оқыту мазмуны
оқытудың томен нәтижелілігімен байланысты мәселелерді белгілі біЬ
шамада шешуде мүмкіндік беретін ең тиімді бағыт - психологиялық
дамыту тренингтерш ұйымдастыру болып табылады.
Қазіргі таңда мамандарды корпоративтік кэсіптік мен қамту
келесі жагдаилармен анықталады.
Қазіргі
заманғы
еңбек
нарығына
сай
дагдыларды
' қалыптастыруға бағытгалған, оқытудың жаңа технологиясы бойынша
дайындықтан өтуді қажет ететін, өзін-өзі кэсіби тұрғыда артгыруғае
бағытталган, бэсекелестікке қабілетті, мобильді, жоғары кәсіби
маманды талап етеді.
Қазіргі заманғы экономикалық жагдайларда маманды оқьпудың
мерзімдерін қысқартудың қажетгілігі, компанияның алдьша, нақгы
жұмыс орнына немесе жекелеген тұлғаға маңызды болатын,
кэсіпкерлік қызметгің нақты тұйіндік мәселелері бойынша оқытуды
ұйымдастырудың мәселесін қойып отыр.
Білім беру жүиесін дамытудың қазіргі заманғы жетістіктерінің
ішіндегі біреуінің мэні ақпаратгық хабарлаушы оқытуда оқытуды
кәсштік дамытудың ең жақын аймағына бағыттайтын жэне маманның
кәсіпкерлік қызметін дұрыс айқындауға мүмкіндік беретін
проекгілеуге көшумен анықгалады. Бұл кәсіпкерлік қызметгің жүйелі
талдауы негізінде оқыту мазмұнын жобалауды және қызмет түрі мен
кәсіпкерлік функцияларына сай оны модульдерге құрылымдандыруды
талап етеді. Осындай беталыстардың біріншісіне әмбебаптарға, яғни
бірнеше мамандықгы игерген адамдарға немесе қызметгің кең
саласындағы жан-жақгы дайындыққа не адамдар корпоративтік
жұмысқа икемді болып келеді. Білім беру жүйесівдегі маман
парадигмасын
бірте-бірте
сыртқы
жағдайлардың
өзгеруіне
байланысты жауап беретін, лауазымдық нұсқауларды жүзеге асыру
емес, әдіснамалық және оқу кұралдардарының кең жинағын қолдану
жолымен нақты мақсаттарға жетуге бағытталған кәсіби маманның
философиялық дүниетанымын щ ру көзделеді. Мұндай маманның
қайтарымы жогары. Батыс елдерінде ірі бизнес ең қымбат тауар
болып табылатын еңбекке деген шығындарды қысқартуға мүмкіндік
жасайды. Шағын жэне орта бизнестегі кэсіпкер шарасыздықтн
кэсіптің кең спектрін меңгере отырып, бір адам бойында бірнеше
қызмет түрін біріктіреді. Екінші беталысқа барлық еңбектік өмірі
бойында перманентлк білім алу, маманның ұдайы өзін-өзі ілгерілетуі,
оның кәсіби жинақылыгы жатады. Қазіргі заманга сай технологиялық
салалардағы колданбалы, кейде көбінесе негізгі кәсіби білімдердің
жаңаруыньщ орташа нормасы 3-5 жылды құрайды, ал осы уақыт
аралыгыцда маманның арнайы білімдерінің үш бөлігіне дейін
қүнсызданады. Сөйтіп белсенді қызметі негізіңде адамға өзінің кәсіби
білімін үш-төрт рет жаңартып отыруы қажет болып табылады, ал бұл
өз негізінде кейінгі және жалгасымды білім беруге деген сүраныстың
туындауына экеледі. ШынынДа да, қайта қалпына келетін секілді,
жаңа күрылушы өндірісте бөлек топтардың (жетекшілердің,'
и н ж е н е р л ік -т е х н и к а л ы қ м а м а н д а р д ы ң н ем ес е ө н д ір іс т ің у ч а с к е л е р і
м е н н е г ізг і к э с іп т е р ін ің ж ұ м ы с к е р л е р ін ің ) г а н а е м е с , б а р л ы қ
м а м а н д а р к о н т и н г е н т ін ің а д а м р е с у р с т а р ы н ы ң о з ы қ д а м у ы н т а л а п
етед і. О с ы ғ а н б а й л а н ы с т ы б е л г іл і б ір ү м іт т е р ұ д а й ы іш к і н ем ес е
ф и р м а а р а л ы қ б іл ім б е р у ү д е р іс ін ің ж а ң г ы р у ы н а ж ү к т е л е д і. А л о л ө з
к е зе гін д е ж а с м а м а н н ы ң д а й ы н д ы қ т ы қ а ж е т е т у м э с е л е с ін о н ы е ң б е к
с а л а с ы н а т е з ір е к к ір іс т ір у г е м ү м к ін д ік б е р е о т ы р ы п ш е ш у ге с е п т ігін
т и гізе д і. Қ азір гі к е зд е б ү к іл э л е м д е ж ү р г ізіл іп ж а т қ а н ізгіл е н д ір у
ү д е р іс т е р і қ о г а м н ы ң б іл ім б ер у м е к е м е л е р ін е к о й ы л аты н ж а ң а
т а л а п т а р д ы а н ы к т а у д а . Т е х н о л о г и я л ы қ п р о гр е с с п е н г ы л ы м и а қ п а р а т
к ө л е м ін ің ұ л г а я т ү с у і, м е к т е п т е г і б іл ім б е р у м а зм ұ н ы н қ а й т а құру
ж ә н е о қ у -т ә р б и е о р ы н д а р ы н ы ң іс -ә р е к е т к а ги д а л а р ы н қ а й т а к ар ау м ұ н ы н б ә р і м ү ғ а л ім н ің б іл ік т іл іг і м е н т ү л г а с ы н а , б ү к іл п е д а г о ги к а л ы қ
ү д е р іс т ің т ұ л г а л ы қ б а ғ д а р л а н у ы н а қ о й ы л а т ы н т а л а п т а р д ы ң с ө з с һ а р т а
т ү с у ш е а л ы п к е л е д і. К ө п ж ы л д а р б о й ы б іл ім б е р у ж ү й е л е р ін ің д а м у ы
эк зо ге ң д і (ж ү й е ге с ы р т т а й қ а т ы с т ы ) ф а к т о р л а р м е н а н ы қ т а л ы п келеді
М ұ н ы ң I ө з і о с ы д а м у д ы ң қ а ж е т т і ж а ғ д а й ы н қ а м т а м а с ы з ету ге
м ү м к ін д ік б е р е д і. С о н д а й -а қ , Қ а за қ с т а н Р е с п у б л и к а с ы н ы ң ғы л ы м и
э л е у е т і к ө п т е ге н б а ғы т т а р ы б о й ы н ш а ә л е м д ік д е ң г е й г е с ә й к е с к е л е д і
С о н д ы қ та н о л б ш ім б е р у д е гі и н н о в а ц и я л ы қ сал ан ы д а м ы т у г а н егіз
б о л а а л а д ы д е п а й т а ал ам ы з. Қ а зір гі т а ң д а о қ ы т у д ы ң са п а сы н а р тт ы р у
м а қ с а т ы м е н оку ү д е р іс ін ө р к е в д е т у ү ш ін о қ ы т у ш ы н ы ң и н н о в а ц и я л ы қ
беРУ т е х н о л о г и я л а р ы н п а ң д а л а н у ы е р е к ш е м э н г е и е б олд ы .
Қ а за қ с т а н
Республикасы ны ң
б іл ім
беру
Заңы нда
Г251
к ө р с етіл ге н д е й , а д а м з а т қ ү н д ы л ы қ т а р ы н ы ң гы л ы м м е н тэж ір и б е
н е г ізів д е , ж ек е т ү л га н ы қ а л ы п т а с т ы р у га қ а ж етті ж а ғд а й л а р д ы ж асау б ілім б е р у ж у и е с ін ің н егізгі м ін д е т і б о л ы п о ты р . К ә с іб и к ад р л ар д ы
д а я р л а у п р о б л е м а с ы н ш е ш у д ің ж а ң а ж о л д а р ы қ ар асты р ы л у д а. Б ілім
б ер у с а л а с ы н д а м а м а н д а р д ы д а я р л а у д ы ң қ а зір гі ү й ы м д а с т ы р ы л у ы н ы ң
н е п з ін д е ж ү и е л і б іл ім б е р у м е н қ атар , о қ у м а те р и а л ы н ұ г ы н у д а
қ и ы н д ы қ т а р т у д ы р а т ы н б ө л е к -б ө л е к тү р гы л ар ы
б ар . М ұ ң д ай
ж а ғд а й д ы ң н е п з г і с е б е б і, б ізд ің о й ы м ы зш а , б ілім б ер у п р о ц есі н е г в г і
о қ у п ән д ер ін о қ ы т у э д іс т е м е с і са л асы н д агы ғы л ы м и ұ сы н ы с та р га
Т ™ *^М
гНД'Г1НЛе’ аЛ. ° НЫҢ ө зі б іл ім беруДІЧ б а р л ы қ д е ң ге й л ер ін д е
о қ ы ту , б іл ім б ер у п р о ц е с ін щ ө р іс т е у ін е кер і э с е р етед і. К ео*келген пән
б о и ы н ш а о қ у б а ғд а р л а м а л а р ы н ж а с а у ш ы л а р га о л а р га н егұ р л ы м
ж а н д а н д ы р у д ы ң л о ги к а л ы қ -п с и х о л о г и я л ы қ н егізд ер ін ж а ң а ш а етіп
«здестіру п р о б л ем асы қ о й ы л ад ы . Б ізд ің гасы р ь.м ы зд ы ң 3 0 -ж ы л д ар ы
Л . С . В ы го т с к и й [26] қ а зір гі к езд егі о қ ы ту п р о ц есін ің м аң ы зд ы
ад ги д ал ар ы н ы ң б .р .н а т а п к ө р сетті. « О қ ы ту д а м у д ы ң со ң ы н д а
ж ү р м ей д і, к е р іс ін ш е о н ы ж етел ей ц і» . Л . С . В ы го тски й [26]
' Д Б. Эльконин [27], В. В. Давыдов [28] зерттеулері дамыта оқыту
қағидасының психологиялық негіздерін қалады. Л. В. Занковтың [29]
дамыта оқьпу эксперименталды жүйесі бірнеше принциіггерге,
киындыктың жогары деңгейінде оқыту принципі, теориялық
білімдердің жетекшілік принципі, оқушының өз оқуын ұгынуы,
оқушылардың дамуын қалыптастыру принциптеріне негізделген. Л. в!
Занковтың жүиесінің негізгі ерекшелігі оқытудың жоғарғы қиындық
деңгейінде өткізілуі. Л. С. Выготский [26], Д В. Элькониннің [27]
еңбектерінщ теориялық тұрғысында В. В. Давьщов [28], дэсгүрлі
оқытуга қарама-қарсы жүйені қарастырып, жалпыдан жекеге,
дерексізден нактылығына, жүйеліден даралыққа бағытталған жаңа
оқыту жүиесін ұсынады. Осындай оқьггу барысында қалыптасқан
баланың ойлауы - теориялық, ал оқьггудың өзі - дамыта оқыту деп
аталынады. С. Л. Рубинштейн [23] көрсеткендей «бала жеке дамып,
жеке тәрбиеленіп жэне жеке оқымайды, ол білім арқылы
тәрбиеленеді, дамиды» - деген. Тәрбиелеу мен оқыту интеллектуалды
ілгерілеу тұрғысында іске асырылады. Баланың жеке даралық ісэрекетінде алға жылжиды. Сонымен бірге, гылымда орын тепкен
дамыта оқыту қагидасы студенттің гылыми теориялық ойлау жүйесін
өркендетуге пайдасын тигізіп, соның негізіңце студент нақгы —
бағдарланушыдан жүйелі-модульдеуші деңгейіне көтеріледі. Осы
жағдайда студенттің оқыту обьектісінен оқыту субьектісі
позициясына біртівдеп өтуі„ іске асырьшады. Даму жолыңца оқу
әрекеті енді нағыз іс-әрекет мағынасына ие болады. Ғылыми ұгымдар
жүиесін құру оқу пәндерінің құрылымындагы ерекше қисынды талап
етеді. Осы талапқа сәйкес педагогикалық жогары оқу орындарында
жалпы базистік білім беретін оқу жүйесіне коса, кәсіби мамандықты
меңгеру біліктілігі жүзеге асырылады.
Жогары оқу орындарындагы кәсіби мамандарды оқыту
процесінде студенттерді кәсіби іс-эрекетке психологиялық тұрғыдан
дайындайтын кэсіптік пәндерінің мазмұнында психологиялық тренинг
жұмыстары субьект-субьектілік эрекеттестікті қалыптастыратын
карым-катынас мэселелерімен толықтырылса, гылыми тірек ретіндегі
біртұгас жеке трігалық принциптерге сәйкес кұрылымдық жүйесі
жасалынса, болашақ мамандардың кәсіби маңызды қасиеттері
анықталынса. онда студентгердің кәсіби білімдер жүйесіндегі
пэндерді оқып меңгерулері нәтижелі болады, сонымен бірге,
келешектегі іс-әрекеттерівде де айтарлықтай табысқа жетулері
мүмкін. Мұндай мақсатқа жету үшін болашақ маман арнаулы
білімдерді меңгерумен бірге, заман талабына сай оку құралдарын кең
түрде қолдана білулері қажет. Жогары мектеп кэсіптік іс-эрекетке
психологиялық даярлығын қалыптастырады. Ең алдымен, адамда
қоғамның алға тартқан міндеттерін табысты түрде шешуде мүмкіндік
берепн I психологиялық
іс-эрекеттердің
нақты
формаларын
нақтылаиды. Жоғары оқу орындарында маманды даярлау процесін
зерттей отырып, кэсіптік окудың бұл формасының негізгі міндеті маманның іс-эрекетінің небір түрі мен типгерін психологиялық
мақсатты
түрде қалыптасуына мүмкіңдік
л
--- -------- —
В.
В. Давыдов [28], А. Н. Леонтьев [30], К Ф. Талызина [31],
м м ^эльперин г[32], Д. Б. Эльконин [27], Қазақстандық ғалымдар
М. М. Мұқанов [33], С. М. Жақыпов [34], X. Т. Шерьязданова [35]
жэне т.б зерттеулері көрсеткендей, жоғары мектептегі оқу пропесі мақсат-қажетсіну уәжденн, ақпаратгы қабылдаудан басталып, күрделі
шығармашылық процестерді іске асырумен аяқталатыны мәлім
сихологиялық жоғары оқу орыңдарында студенттерге заман
талабына саи психологиялық білім берудің мазмұны мен формасы
жалпы психологиялық дайыңцықгың үздіксіздігі мен сабакгасгағын
бщдіретін өмір талабы, болашақ мамандарға кәсіби білім беріп
олардын мамаңдығын шывдауды қамтамасыз ету кэсіптік пэвдерді
оқыту мен меңгеру практикасы педагогикалық жоғары оқу
орыңдарында психологиялық тренингтер арқылы даярлықпен бірге
э ^ п е „ к зерттеулермен
™ гьв
^
ш ш ы К Г Д н ы ^ к Г аР”аУДЫ таЛЫККаНЦЫ Ш * ^ И Ч —
Коучинг ілімі қазір әлемнің көптеген елдерінде табысты
л З Г
ж ә н Г Т ™ Г0ЛВ" ’ ДЖ0" У"™ 0Р’ Мерли"
—
*
—
адамдарға
Томас
«Ч У тары
вз
« а к с а ™ Г Гі аГЬШШ- %"
м ш ін жеке
мақсаттарын аиқындау мен оған қол жетеізуге кәсіби кемек
аныктаманы жасаган коучинггің негізін қапаушы Джон Уитмор '
кзсіби
нәтижелерге
Г „ “ Т “ “ К.? еДераЦ,ИСЫШ1< ^ к т а у ы н а оайкос
жэне
пплцрлі*
------- 1—
процесі арқылы клиенттер өз білімдерін
ықпалдылығын жэне өмір
д сапасын
---- ------------- Д артгырады.
д м р ц ц ОДв
А ПҮ
—
•
•
теревдетедГ
өз
•
ш скаш а
Оксфордтық сөздігі
«жаттьіқтыру
қосу, бағыттау, деректермен қамтамасыз ету».
«соасһ»
Коучинг - бұл серіктестердің өмірде, мансапта, бизнесте ең
жогары нәтижелерге жетуіне ықпал ететін кэсіби катынастар процесі.
Коуч кеңес беретін консультант есебінде емес, мэселелердің шешімін
іздеудегі кэсіби дем беруші рөлінде болады. Коуч әрбір клиентгің
творчестволық мүмкіңцігін ашады, клиент өмірінде жеткілікті
өзгергстердің болуын қамтамасыз ететін оңцы нәтижелерге қол жетуді
демейді жэне ықпал жасайды.
Коучингтің басты мақсаттары мыналар болып табылады:
- мынадай құралдар: ықпалды сауалдар, мұқият тывдау,
түйсіктер (интуициялар), өмірлік тепе-тевдікке (балансқа) оқьпу және
оны бірлесіп табу көмегімен клиенттің проблемалық жағдайларьш
шешу;
- кл иенттің ақырғы шешімді қабылдауы*
I өздігінен оқуды ынталандыру;
- клиент мүмкіндігін ( потенциалын) толық ашу;
- клиент қажеттілігін (мотивациясын) арттыру.
Қазіргі кезде бүл тәсілді қолдануға болатын бірнеше
басымдылыққа ие аумақгарды жеке бөліп қарастыруға болады:
- корпоративтік коучинг;
- маркетингтегі коучинг;
- кіші бизнестегі коучинг;
I өзара қарым-қатьшас коучингі;
- жетістікке жету коучингі;
- эдемілік және денсаулық коучингі;
- оқытудағы коучинг.
Кәсіпорын құрылымы - аналитикалық, гылыми тіл табу,
кызметкерлерге көмек көрсету, биік өндірімділік және
озық
технологиялар корпоративтікті жүзеге асырады. Ең маңызды тәртіп
бүл —іс әрекет кодексі. Бұл, өз жұмысына деген үлкен жауапкершілік,
серіктестік, багынушыларга, басқарушыларга деген үлкен құрмет пен
өзінің денсаулыгына деген инабатты жауапкершілік. Корпоративтік
мәдениет, акырында, автордың пікірі бойынша, эрбір жүмыскерге, өзі
жұмыс *жасап отырган ортасында өзін еркін ұстауына қүқық
береді.Көптеген зерттеушілер мен басшылар бэсекеге қабілетті жэне
гарыштап даму мәселесінде, отандық және шетелдік ұйымдардагы
жүмыскердің тұлгалық бейнесін, өндірісте үдеуші, ілгерілеуші рөл
атқарады. Бұл ретте маманның алған білімі емес, сапаларымақсатына
қол жеткізу жолындагы ұмтылустары жатады.
Маманның ең маңызды, салмақты сапасы оның даярлыгы мен
ұйымньщ корпоративтік мэдениетінің жұмыскер тарапынан
қабылдауында жатыр. Корпоративтік мәдениет галымдардың назарын
я
өзшщ
әлеуметтік жэне мамандандырылған сапасына бөліп отыр
өкшдерше түрлі гуманитарлық бағыттағы гылывда?
мадениеттану, психологи,, баскару, вдигогика Щ
б аск а'5
гылымдар аиналысацы. Корпоратявтік маденист кңіылымынын
сұрадтарымен аиналысқан отандық галымдар: М. Н. Евстигнеев Г361
С.
А.
Иванов
[371,
И
Н.
Иванов
г
V
а
V
г
■
"
г и V
тлю . 7
сванов [згу, к . А. Кравченко Г391
' Н- к УЗИчева [40], М. В. Крымчанинова [411, Ю М Резник Г4?1
Е. О Рябова [43], О. А. Савченко, А. Г. О ш а Ц і Г п . д.' т Г х Г и ™
А. А Фелоппв Г441 тп д Шилкин0в Т
_ 'Һ ихомирова,
құралымының
I
сди сіеісрім ен аиналыгк-ян
£ Г к п п ^.
К 5,г А ®- В“ а “ о м № Н М. Горяйнова
",
Липовка [48], О. Г. Проничкина [49], В. А. Сиивак КЛ1
К С. Сухорукова [51], М. В. Шедий [52], Д
нКп Г оГ и'ГК1О1П1П ЭНе
6аска “ кгорлЧ
«ы н корпораш иік мэдениеггін
элементтері.
п Г Т сР І.
П П Я Т ііп т і іг
а п а . . . . ____
корпоративтік мәдениеттің рөлі
е за р а
корінеді. Копшшік авТОрлар корпаратшш
ал еу м етк шдениетгін бірі деп санаЯды. Негізгі о р ™
ер і’ ІШК1 0ЙлаРЬІ’ өз*ндік дамулары болады. Сонымен
кятя Ш1 <Р
катар зор қағидалы және іс-әрекеттік тәжірибе кұралы
тұрады
Менеджменттің негізгі қағидасын
ГГГІ
Корпоративтік мТдениет к азіо г^ Ьберт -
° ' ? ед.оури [541 6ол^ ы-
маа£ Г
ықпал
етуі
—
өте
жақсы
Ві
_
материалам
„гілікке
;жүйесіңде
г
Я
Ш
Щ Н І ІІІ1111| 1| 1|
щеуіете«
И В
Ш
ваамагшқ « Л
д
° Р™
Д Ш№Ці
£
Ж
Щ
Й
сенімділік, тұрақтылық, материалдық ынталылық, қоғам мүдделерінен
түрады. Мэселелердің кең тізбесінің арасында корпарацияның
ұстанымдары адамның еңбек бірлестігіндегі жаңаша пішінмен
тоқулы.
Демек, корпаративті мәдениет болашақ маманның өте тиімді
нұсқауымен тәрбиелеп, маңызды көрсеткіш көрсетуіне мүмкіндік
береді. Сонымен бірге
білімнің негізі маман корпоративтік
мәдениеттің дамуымен ұйымда қолдануда үлкен жұмыс атқарады.
Жоғарғы білім жүйесінде педагогикалық зерттеулердің корпоративтік
мәдениеттің қүрылуына ықпалы зор.
Кәсіби білім беру үдерісінде корпоративтік білім мен бірге
акмеологиялық тұрғыда интеллектуалды әлеуетті меңгеру қажеттілік
болып табылады.
Қазақстан Республикасы нарық жағдайындағы адам капиталын
қажет ететін қоғамның жаңа сапасына енді. Қоғамдық қатынастар
жүиесіндегі өзгерістер білім беру саласына эсерін тигізбей қоймайды.
Бұл мамандар дайындаудың жаңа технологияларын іздестіру мен
жүзеге^ асыруды талап етеді, оның мазмұны үнемі өзгеріске
ұшырайтын әлеуметтік-экономикалық жағдайда тиімді әрекет етуге
дайын болатын, шығармашыл, кэсіби ұшқыр, өзін-өзі дамытуга және
өркендетуге қабілетті тұлғаны қалыптастыруга багьпталуы тиіс.
Осындай талаптарды кәсіби тұрғыда мамандарга акмеология
қояды. Акмеологиялық мәселелерін зерттеуге көптеген ғалымдар өз
жүмыстарын арнады: кәсібилікке қол жеткізу (А. А. Бодалев [20];
А К. Маркова [11]; А А. Деркач [7]); мемлекеттік қызметкерлердің
гуманитарлық-технологиялық дамуы (Т. С. Гусева [55], А. А. Деркач
ІЩЬ оқьпушының іс-әрекеті (Н. В. Кузмина [19]), әскери еңбектің
тиімділіп (Л. Г. Лаптев [56]), тренинг (А. П. Ситников [57]); бейімдеу
мектебінің мүгалімдері (Л. В. Антропова [58]); акмеология: білім
берудің жаңа сапасы (В. Н. Максимова [21]); мүғалімнің
кұзырл ылыгын дамыту (О. А. Козырева [59]) жэне т.б. Бірақ қазіргі
таңда магистратура жагдайында гылыми* педагогикалық мамандарды
дайындаудың акмеологиялық астарлары қарастырылмаган. Жоғары
оқу орньгаан кейінгі білім берудің қазіргі жүиесіндегі акмеологиялық
амалдарды қарастыру шыгармашылық элеуетті жүзеге асыруга ықпал
етеді, болашақ педагогтің кәсіби іс-әрекетінде жетістікке қол жеткізу
үшін тұлгалық ресурстарын пайдалануга және анықтауга мүмкіндік
береді. Тұлганы дамыту тура»іьг акмеологиялык ойларды көптеген
философтардың еңбектерінен байқауга болады. Мысалы, тұлганың
шыгармашылық әлеуетін өздігінен жүзеге асыру базистік
акмеологиялық ұгымы Платонның ендірген «өзін-өзі жылжыту»
ұгымымен мағыналық қатынасқа байланысты. Ал «акмеология»
ұғымын (грек тшінен аударганда акме § шың) жас ерекшелік
психологиясы бөлімщ белгілеу ушін бірінші рет 1928 жылы
Н. А Рыбников [5] енгізген. Осы термин 20-шы жьшдары ақыл-ой
жэне әлеуметтік ізденіс, эвриология (П. Энгельмейер Г121)
эргонология (В. Н. Мясищев Н | рефлексология (В. М. Бехтерев
[ ]) гылыми бағыттарының паида болуы барысында айқындалды XX
гасырдын ортасында Б. Г. Ананьев [15] акмеологияньщ адам ^ р а ш
гыльшдар жүиесіндегі орнын анықтады, ал 90-шы ж ь ^ а р ы
Ппми'
•
ЖӘНе
А' Бодалев РО]) Ресей Федерадиясы
Президенті жанындагы Ресей мемлекетгік қызмет академиясында
психологиясы жэне алгашкы акмеология кафедрасы
гылымляп А
КеИШ Санкт' Петербургте «Акмеологиялық
™
, 9 о Г еМИЯСЫг Д6П гГТаЛаТЫН қоғамдьІҚ гылыми мекеме
гТ м ч
Санкт-Петербургте акмеологиялық академия
(А. М. Зимичев [22]) ашылды, ал бугінгі күні ол - С а н к т - П е ^ Г
Ш
іЯ В
е с е ™ е ^ ^ Нле^ Ше0Л° ГИЯ^ ^ « ^ я н ы ң ны са^ш
"
УР Я
И
жатады. Кең магынадагы пэні б |л есеиген трғаны ң дамуына ықпал ететін немесе кедергі болатын
обьекгивт, жэне субьективті факторлар, взініҢ кэсіби Г э р е к е т ^ н
ыгармашылыгындагы, қатынастарындағы, дамуыңцагы нэтиженің
ең жогарғы деңгешне қол жеткізе алатын жагдайлар шартгар Гоектеп
5 1 я г*
есеюшілік,
кәсіби
В
Ё
Ё
"
м~
іс-әрекет
......-^!^МЛар1а келесілеР
Акмеология - \б * л адам Я
|
" Г " ? " кэсі6иліетіңИ 1 Ж
ко,
және есею Я
І 2Г
ШЫГаР"ашы™ '' И
^
И
Я
жетады:
В
І Я
В
І
И
В
«арИарын
амалдарын зертойтіи кіріктірілгеи і « » ь Г 1 8 Т п о ^ З ' т
акмеологиянын генезисін жэне озіңцік тажірибесһ.
Р]
талдау
келес, әдіснамалык калщшарды к ар астар щ ^
келген
заңдылықтары
■
Й
Я
1
біртұгастық қағидасы (акмеология ғылымның эртүрлі
салаларынан алынған білімді жинақтайды);
- тарихилық қагидасы (акмеология әртүрлі тарихи кезеңдердегі
, акмеологиялықгы айқыңдайды); жан-ақтылық кағидасы (акмеология
іс-әрекеттің барлық салаларындағы оиың акмесін құрайтыи
шыңдарына жетуін зерделейді);
- дамьггушылық қагидасы (акмеология адамның өзін-өзі дамыту
үдерісін оның шыгармашылық элеуетін жүзеге асыруы ретінде
зерделейді). Мамандардың жоғары кэсібилігі және шыгармашылық
шеберлігі - галамдық дагдарыс мәселелерінің тиімді шешімінің
факторы болып анықталатын адами ресурстардың ең маңыздысы. Осы
әлеуметтік-мәдени мэнмәтінде акмеология гылымы ерекше маңызга
ие болды. Осы гылым кәсіби іс-эрекет түрлерінің тиімді жұзеге
асуының акме-формалары ретінде кәсібилік пен шыгармашылық даму
заңцылыктарыи және технологияларын зертгейді. Әдіснамалық
түрғыда акмеология іргелі-қолданбалы сипатга кешенді гылым
ретінде аиыкталады. Оның іргелілігі басқа гылымдар саласымен
зерттеліибейтін акиқаттың заңцылықтарын танумен аиықталады.
Акмеологияньщ қолданбалы сипаты тәжірибеге багдарлаиган
акмеологиялық технологиялардың иегізінде көрініс табады. Дамудың
қазіргі кезеңіндегі акмеологияның негізін салушы категорияларга
келесілер жатады: кәсібилік, шеберлік, кұзырлылық, шыгармашылық,
креативтілік, шыгармашылық элеует, кәсіби даму.
Педагогика гылымы акмеологияның дамуыңда маңызды орын
алатынын аюуіеология тарихы көрсетеді, өйткені акмеологияның пән
ретінде құрылуы педагогикалық акмеологияның пайда болуымен
түсіндіріледі. Басқаша айтқднда, В. Н. Максимованың [21] пікірінше
(2004), акмеология — адами құндылық жэне өмір сапасы туралы
гылым. Ал педагогикалық акмеология - бұл педагог еңбегінде
кәсібилік пен құзырлылыққа қол жеткізудің жолдары туралы гылым.
Бірақ осы анықтама көптеген зерттеушілердің көңілінен шықпады.
Өйткені^ педагогикалық акмеология субъективті және объективті
тұргыда педагог еңбегіндегі кәсібилік пен құзырлылыққа қол
жеткізудің жолдары туралы гылым ретіндегі гылымга қараганда кең
магынада карастырылады. Осы анықтамаларды талдай отырып,
«педагогикалық
акмеологияга»
келесі
аиықтама
береміз:
педагоги калык акмеология адамды тұлга, іс-әрекет субъектісі,
индивид ретінде зерттеп, желпы алганда парасат-багат әлеуеті
қалыптасқан көпқырлы біртүгас адам ретінде оның жеке
ерекшеліктерін анықтайды, адамның қол жеткізген нэтижелерін
зерттеу негізінде оның әлеует заңдылықтарын және жолдарын
карастырады. Осы педагогикалық акмеология білім сапасын
арттыруда ете үлкен маңызға ие, болаіпақ педагоггардың кзсіптік
жэне адам капиталын
дамыту мэселерін шешуге бағытталады. Кэсібилік -акмеологиянын
мазмұиы жағынан кең тараған категориясы. Б. А. Тұргынбаеваның
[60] пікірінше, кэсібилік - еңбектің субьектісі ретіндегі адам
дамуының жоғары деңгейі. Егер «кемелдену» өмірдегі әрекетгін
келесіі кезеңіне даиындық болса, ал кэсібилік сол дайын болуды тиімді
»
1
*
асыра алу м п
керстеді. Ц
ораі^ '
®
аньің [60] «кемелді» ұгымын акмеологияга дейінгі
К™ ™ ?-* КИСЫҚ Т Р' ° НЫҢ баС™ °ебебІ <<кемелДІ» ұғымыңца Абай
Құнанбаиүлының 38 қара сөзіқце 300-ден астам компонент беріліп
онын ез. адам парасатыньщ шарыкгау шегі дегенді білдіреді Егіп
«кемел» ұғымы шарықгау шегі болса, онда А. Құнанбайұпынын б™
¥ГЫМЫН білдіРіп Т¥Р- Эрине, А Құнанбайұлының [6П
бүл тұжырымын осындай бағамда қарастырылмацы. Өйткені кенестік
дәуірде аталған ұгымдар қарастырылмай келді. Оны шешімдео
кабылдаумен байланысты белгілі бір іс-эрекеггі жүзеге асыпуга
жеткшікті тэжірибенщ, білім,білік және дағдылардың деңгейінен
беинелеитш мамаңцардың іскерлік жэне грғалы қ қасиеГео нін
интегралды сипаты ретінде түсінеміз.
Қасиетгерінщ
Кәсіби кұзырлы педагог - кәсіби білім мен біліктерді игепгенТ ш б 2
' " И ™ - ЖОбаЛЭУҒа ҚабІЛеТГІ г а н а сонымен^бірге
педашгикал ық ү д е р і с Т б а с ^ р а і һ е ^ м З Х в . К ^ Г н а н ы ң П 9]’
=
г кг г ’
деңгейінен екінші децгевше т а
алуы.
*
та.Рбиелш ™ '« б *
ӘНе ¥ТЬІМДЫ тәсілдермен ауыстыра
шешімдерге неНзделген)ІҢ
әркильшыш, б еТ ы
і
Тс і , ДаҒДЫЛаРЫ Мен
өнімділікпен жүзеге асыруга мүмківдік б е р е т Т ^ е Т м ә с е Г л ^ !
шешудің заманауи алгоритмдері мен тәсілдері; дамытуға тән
сипаггамалар. Кэсіби күзырлылық - маманның Акме - жагдайға жету
алдындағы кезеңі, жоғары деңгейінің көрсеткіші. Кәсіби құзырлылық
акмеологиялық тұргыдан - бір нэрсе жайлы беделді ой, кесімді пікір
білдіруге мүмкіндік беретін білімдердің сипаттамасы ретінде
карастырылады. «Кәсіби құзырлылықты» жеке тұлга нэтижелі кәсіби
іс-әрекетті жүзеге асыруға қабілетгілігі мен өзін-өзі ілгерілетуге
ұмтылысын қамтамасыз ететін маңызды тұлғалық қасиетгерді бойына
сіңіру негізінде өнімді технологиялар кешенін игеру ретінде
қарастыру ыңгайлы. Кэсіби күзырлылық жалпылаушы психологиялық
және акмеологиялық категория болып табылады. Креативтілік ойлауда, сезінуде, қарым-катынас жасауда, сондай-ақ, іс-әрекетгің
жеке түрлеріңде, жеке түлганы немесе онын жеке жақтарын, іс-әрекет
өнімдерін, оларды жасау үдерісін сипатгауда байқалуы мүмкін.
Адамның шығармашьшық мүмкіндіктері (қабілеттері). Креативтілік
жайлы П. Торренс [62] мәселелерді, альшған білімдегі ақауларды
немесе үйлесімсіздікті сезінудің байқалу үдерісі, осыларды анықтау,
олардың шешімін іздестіру, болжам қою, оны тексеру, болжамды
өзгерту және қайта тексеру, ең соңында мәселені шешу нәтижелерін
түзу және хабарлау деп түсіндіреді. Сонымен бірге, креативтілікті
дамыту жеке түлганың өзін-өзі ілгерілету және оның түлгалық, кәсіби
шыңға жету (акте) үдерісінде маманның шығармашылық мүмкіндігін
айқындауы деп зертгейді. Креативті түлганы өзін-өзі ілгерілетудің
жогары деңгейінде маманның шығармашылық мүмкіндіктері
барынша ширатылса, шыгармашылық іс-әрекеттің қайнар көзіне
айналады.
Шыгармашылык элеует - іс-эрекеттің ақыл-ой алғы шарты
ретінде қарастырган Д. Б. Богоявленская [63], әр адамда болатын
интегралдық динамикалық тұлғалық құрылым ретіндегі дарын деп
зерттеген А. И. Савенков [64], адамның тектілік қасиеті, жаңалықты
өнімділендіру қабілеттілігі ретівде зерггеген А. И. Санникова [65].
А М. Матюшкиннің [66] пікірі бойынша, шыгармашылық элеует адамның шыгармашылыққа деген көзқарасын бейнелейтін түлгалық
қасиет. В. И. Андреев [67], Е. В. Бондаревская [68], Я. А Пономарев
[69], А. В. Хуторской [70] шыгармашылық әлеуеттің дамуына
түлгалық белсеңділіктщ ақыл-ой. субъектілік және т.б. түрлері ықпал
ететініне көңіл бөлген. Педагогикалық шыгармашылык ете күрделі
феномен
болып
табылады,
Педагог
шыгармашылыгының
жанашылдық мәні неде? В. А. Кан-Калик [71] жэне Н. Д. Никандров
[72] педагогикалық шыгармашылыісгы «адамның адамды күрделі
түрленд іруі» ретінде қарастырады Бұл ұгымнын біржакты
аны уам аш жоқ. С. Л. Рубинштейн [23] аталған ұгымды қогамдық
жаңа материалдық жэне рухани құвдылықтарды дүниеге
алып келетін адам и іс-әоекет пртшпр лнпо-т^ к ,— п п .
_
сипаттайды. В. И. Андреев
кетшщ оір түрі
сипаттайтын біі
ұсынады:
1) мәселелік жағдаятга немесе ш
міндеттерде
қайшылықтың болуы;
2) қоғам мен түлғаның дамуына өз
жэне жеке маңыздылық пен қарқындылық;
3) шыгарм ашылық үшін объекти
алгышарттар
материалдық) мен жағдайлардың болуы;
Л . 1 Т¥ТТ Г
________ .
♦
_
с
қабілеттер) болуы;
у
б
7
і ™
т
і
(
° Ң М0™ » >
ч
л
г
а
л
ы
к
шығармашылық
5)іүдерістің немесе нэтиженің жаңалығы мен сонылыгы
эсіои даму мамандықты меңгеру жэне км-іеіи
орыңдау барысында еңбек адамының пихикасында жэне в д г ^ ы к
сапаларында қарқынды өзгерістердің пайда болу ү д е р іТ ^ ы н
тулғалык капыптяруииои
У үдерісі оның
Акмеология
астарлаоын чептт™ ШШШ
каж ^М н ^
баРЫСЫНДа —
даиындау акмеологиясының
« Ч » - эдіс*тэсідцерге сунен"
Краевскнй [7з]' г ’
акмеологиялық жүйенің жүйетүзуші
маманның гр ғасы , яғни өзінің ж ^ е
Аактопы
болашақ
с. л/рубшш^рзі ««не% .Г™ Я' К В- К^ » » а №
құзырлылығын
жэне магистратураны ң білім б еп Т
қалыптастырУДы көздейтін
V ураның бшш беру ортасывда мамандар даярлау
сапасын
анықтау
тұрғысында
базалық
болып
саналатын
құзырлылықты эдіс-тәсщцерді зерделегендер: И. А. Зимняя [76],
Дж. Равен Г771, А. В. Х үтопской Г701 жанр
V
" іс-әрекетті тұлғаны қалыптастыру мен дамьпудың негізі,
құралы жэне басты шарты ретінде қарастырған; жеке тұлғаны
қоршаған
элемді
барынша
тиімді
түрлендіруші
ретіндегі
шыгармашылықты еңбекке ұйымдастыруга бағыттайтын; іс-әрекет
үдерісінде тұлғаны дамытудың оңтайлы шарттарын анықтауға
мүмкіндік беретін іс-эрекетгік тәсілдер (С. Л. Рубинштейн [23]
А. Н. Леонтьев [30], А. В. Брушлинский [78] жэне т.б.);
мэдениеттщ дамуын құндылықтар
адомпьщ И5Ш дам ы туы , оны ң ш ы ғарм аш ы лы қты тулга ж эне
мәдениет субъектісі ретінде қалы птасуы ретінде қарасты раты н
мәдениеттануш ы лы қ
әдіс-тэсілдерді
аны қгаган
ғалы мдар:
В. Л. Сластенин [79], Е. В. Бондаревская [68], Н. Д. Никандров [721
жэне т.б.
Осы
әдіснамалық
әдіс-тәсілдерге
қатысты
алғанда
акмеологиялық эдіс-тэсілдер, бұл болашақ маманның барынша
жоғары деңгейде кэсіби жетістікке жету, жоғары оқу орнынан кейін
білім алу кезеңінде өзін -өзі толық жүзеге асыру багытгарының
қалыптасуын бағдарлайды деп есептейді бір топ ғалымдар:
Н* А* Рыбников [5], Б. Г. Ананьев [15], А. А. Бодалев [20]
Н. В. Кузьмина [19], А. А. Деркач [7].
Қорыта айтқанда,
магистратура
жагдайында
болашақ
мамандарды дайындаудың акмеологиялық астарлары осы үдерісті
акмеологиялық әдіс-тэсілдер тұргысынан қарастыруды көздейді.
Сонда оның негізгі категорияларының бірі ретіндегі болашақ
мамандардың
кэсіби
қүзырлылығы
мен
акмеологиялық
құзырлыгының арасындағы негізгі айырмашылықтарды бөліп
көрсетуге мүмкіндік туады.
Жогары білімнің маңызы қай уақытта да артпаса кеміген емес.
Оны қогамның дамуына ықпал етіп қана қоймай, оның сұраныстарын
да қамтамасыз ететін әлеуметтік институт екені белгілі. Бүгінгі
галамдық кеңістікке шыгып кеткен кең ауқымды және жан-жакты
мазмұнга ие экономикалық қарым-қатынастар ең алдымен жогары оқу
орындарында кәсіби дайындалган әмбебап мамандарга деген
сұранысты тугызып отыр. Мүның өзі жогары білім беру жүйесін жер
жүзіндегі озық гылым мен техниканың жеткен биігі болып
есептелетін «әлемдік мүдцеге» сэйкес келуге итермелейді.
Халықаралық білім беру кеңістігін құру, әр түрлі елдің ұлттық білім
беру жүйесінің заман талабына сай озық үлгілерін теориялық-
әдістемелік тұрғыдан жақындастыру арқылы Қазақстанда ұлтгық
оілім беру жуйесш кұру қажетгігі туындады. Осы түрғыдан алғанда,
жоғары білім жүйесін халықаралық деңгейде интеграциялау
бағытындағы қүнды шешім болып табылған 1997 жылғы Лиссобон
конвенциясы. Қазақстан бұл құжатты басшылыққа алып, оқу жүйесіне
ұтымды түрде пайдалануға шешім қабылдаған болатын. Ал 1998
жылы Батыс Еуропаның 4 елі (Германия, Италия, Франция,
Үлыбритания) білім берудің жүйелері мен құрылымдарын
сәикестендіру жөнінде Сорбон декларациясын қабылдаган болса, 1999
жылы Еуропаның 30-ға жуық елінің білім беру өкілдері Болон
декларациясына қол қойды. Бұл декларацияға сәйкес 2010 жылга
дейін Еуропалық білім берудің біріңғай жүйесіне көшу көзделген
болатын. Еліміздің Болон процесіне қосылуы отандық білімнің жаңа
талаптары мен республиканың саяси-экономикалық тавдауына толық
жауап береді. Бұл - білім сапасы мен бэсекелестік мүмкіндігін көтеру
мақсатында істеліп жатқан қадам. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев [91
өркениетті дамыған елдердің қатарына ену
үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің
қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін - білім» - дегені бүгінгі күн
талабы. Қоғамның сұранысы мен талаптарына сай жаңа
технологияларды павдалану арқылы бэсекеге қабілетгі мамандар
даярлау мәселелеріне ерекше көңіл бөлінуде. Жоғары оқу орны
негізінен жақсы бшім алған,сондай-ақ, болашақгағы кэсібін білетін
оған бейім оқуын жалғастыруға бағытталған жастардың түсуіне
мүдделі. Г. И. Рузавиннің [80] айтуынша, егер студент өзінін
болашақтағы кәсіби ортасын жақсы елестете алса, онда білім алудагы
іс-эрекеті мақсатгьі болады. Жоғары оку орнына түскен кез келген
студентке тиімді білім беру ақпараттық технологиялар негізінде іске
аспаіс Кез-келген елдің экономикалық қуат, халқының өмір сүру
деңгенінщ жогарылығы, дүнииежүзілік қауымдастықтағы орны мен
салмағы сол елдің инновацияның даму деңгейімен анықгалмақ
Инновация - бұл оқытудың тиімділігін артгьфу мақсаты мен білім
беру үдерісм зерттеу негізінде оқу үдерісін жүзеге асыру жэне
ағалау, багдарлаудың жүйелі тәсілі. «Инновация» термині гылымға
XIX ғасырда еңді,
агылшын тілінен тікелей аудармасы
«жанашылдық», «жаңалық енгізу» деген ұғымды біЛдіреді. XX
ғасырдың екінші жартысында инновация әлеуметтік өзгерістердің
жалпы үдерісінщ сатысы ретінде қаралып, оның негізгі элементтері
аталып көрсетідці. Инновациялық процестің толық түсінігін XX
гасырда экономист И. Шумпетер [81] экономикалық жүйенің
дамуындағы өзгеруд.ң «жаңа комбинациями» талдады. 30 жылдары
И. Шумпетер, Г. Менш [82] «инновация» терминін ғылымға енгізді.
Себебі жаңа технологияның жэне заттың ғылыми тұтас жаңалығын
ашты. Осы кезден бастап «инновация», «инновациялық процесс»,
«инновациялық потенциал» терминдері жалпы ғылымдардың
терминологиялық жүйесін байытгы. Инновацияның жалпы ғылыми
түсінігі жүйе қызметінің тұгастай өзгеруін анықтайды. Ол - жүйе
элементтерінің жэне әртүрлі салалардьщ сапалық және сандық
езгеруі. Инновация сөзі латын сөзінен аударғанда жаңалықты енгізу
деген ұгымды білдіреді. Ал инновациялық тэрбиелеу дегеніміз жаңалықты ашу, оны игеру және өмірге енгізу. Қазіргі таңдағы кейбір
жаңалықтар жүиесі —ескінің айналып келуінен немесе өзгеріске түсіп,
қайталауынан туған болмыстың сипаты. В. Г. Белинский [83]: «Ең ескі
дүниені жаңамен байланыстьфып өзгеше сипат беріп, жаңалық ашуға
болады» деген болатын. Мысалы, В. Т. Шаталовтың [84] тірек
конспектілері педагогикада бұрыннан қолданылып келе жатқанымен,
мектептердің қазіргі даму жагдайына байланысты оны «жаңа» бір
әдіс-тәсіл ретінде, яғни белгілі бір өзгерістерді өмірге енгізу арқылы
мұгалімдердің жұмысында кеңінен пайдалануға болады.
Қазіргі заманғы студенттің басты мақсаты - көптеген
пәндерден, олардагы ұшан-теңіз ақпараттардың ішінен ең негізгісін,
мэндісін тани білу. Бұл мәндік көзқарас жаратылыстану,
гуманитарлық және техникалық ғылымдардың синтездік жиынтығын
қарастырады. Инновациялық білім беруді ұйымдастыруда мәндік
көзкараспен
тығыз
байланыста
акмеологиялық
көзқарас
қарастырылады. Акмеология («акме» - грек сөзі, «шың», «төбе», «бір
нәрсенің ең биік басқышы» —дегенді білдіреді) —зерттеу обьектісі
өмірдің әртүрлі өзін-өзі көрсету салаларында өзін-өзі дамытушылық,
өзін-өзі ілгерілетушілік динамикасында қарастырылатын адам болып
табылатын гылыми пәндер кешені, гылыми білімдердің жаңа аймагы.
Акмеологияның пэні адамның шыгармашылық әлеуеті, субьектінің
өзін-өзі ілгерілетуінің айқындалуының түрлі деңгейлеріне, шыңына
жетуінің заңдылықтары мен шарттары. Акмеологияның міндеггері
субьектіні түрлі қызмет салаларында, сонымен бірге таңдап алынган
кэсібі саласында оның табысты өркен жаюы, дамуының қажетті
білімдермен және технологиялармен қамтамасыз етуі екенін
көрсетеді. «Акме» кәсіпкерліктің шыңы жұмыстың жогары
нәтижелерінің тұрақтылыгы —сенімділігі. Алайда, бүл акмеологиялық
факторларды іске асыру үшін күшті қозғаушы себептер қажет. Бұл
себептер жетістікке жетудің түрткілері (мотивациясы) болуы мүмкін.
Оқытушының міндеті - студенттерге олардың мотивтері мен
қажеттіліктерін қалыптастыруга көмектесу. Осылайша, инновациялық
білім беру өз қүрамы на - жеке тұлғалы қ көзқарасты, білім алудың
мықты негіздерін, мәндік жэне акмеологиялы к көзқарастарды, кәсіби
ш еберлікті, екі м әдениеттің (техникалы қ ж әне гуманитарпық)
синтезін, ж аңа ақпаратты қ технологияларды қолдануды біріктіреді.
Бүкіл дүниеж үзілік білім беру кеңістігіне кіру мақсаты нда қазіргі
кезде Қ азақстанда білім нің ж аңа ж үйесі қүрылуда. Бұл үдеріс
педагогика теориясы мен оқу-тәрбие үдерісіне нақты өзгерістер
енгізумен елім ізде болып ж атқан түрлі Осы орайда инновациялық
үдерістің кең тараған түрі технология термині. Технология ежелгі
гректің «Іесһпо» - өнер, ш ебер, білгір ж эне «1о£о$» - ілім, гылым
ш ыққан С оны мен технология — ш еберлік, өнерлілік,
білгірлік туралы гылыми ұгым. Көптеген уақы ттар желісінде
«технология» түсш ігі педагогикалы қ ұғы мдар қорынан ты с қалып
келдь Ш ынайы м эні («ш еберлік ж өніндегі ілім») педагогикалық
міндеттерге: педагогикалы қ процесті сипаттау, түсіндіру, болжау,
жобалау - сай келсе д е, ол технократиялы қ тіл элем енті ретінде
қарастырылды. П едагогикалы қ әдебиеттерде қандай д а технологиялар
сипатын айқы ндауш ы көптеген терминдер ұш ы расады , мысалы: оқуүйрену, тәрбиелеу, оқыту технологиялары , білімдендіру және дәстүрлі
технологиялар,
бағд арл ам ал астырыл ган
ж эне
проблемді
оқу
технологиялары , авторлы қ технология және т.б. А лгаш қы да
педагогтар «педагогикалы қ технология», «оқу-оқы ту технологиясы »
және «тәрбиелеу технологиясы » ұгы мдары ны ң өзіндік мәнмагы налары на назар аударм ай келді. Ал бүгінде педагогикалы қ
технология
оқу
ж әне
тәрбие
аймағы ндагы
педагогикалы қ
міндеттердің ш еш ілуіне байланы сты оры ндалаты н педагог ісәрекеттерінің
бірізді
ж үйесі
ретінде
танылуда.
О сыдан
«педагогикалы қ технология» мәні «оку технологиясы », «тәрбие
технологиясы » үғы м дары м эндерім ен салы сты рғанда тереңдеу де
ауқымдылау. А қпаратты қ тех но л о гиял ар көп түрлі болуы на
қарамастан, оларды ң іске асуы ны ң екі ғана ж олы бар. Бірінш ісі —
теориялы қ негізде оры ндалуы (В. Б. Беспалько [85], В. В.
[86], В. К. Д ьяченко [87] ж эне т.б.), екінш ісі — тәж ірибем ен ж үзеге
келуі (Е. Н. И льин [88], С. Н. Л ы сенкова [89], В. Ф. Ш аталов [84] ж эне
т.б.). А қпаратты қ технологиялар үнем і қарқы ндап «өсуде. XIX
гасы рды ң екінш і ж арты сы на дейін негізгі ақпаратты қ технология
қүрамы на қағаз, қауы рсы н, сия, статистикалы қ есеп кітаптары кірді.
К оммуникация қүж аттарды м екен-ж айға багы ттау, ж іберу арқылы
жасалды. Ғалым М. С. М әлібекованы ң [90] ғылыми сараптаган
ам
ақпаратты м еңгеріп өңдеи
чгсихолог мамандарды жаңа өрлеу заманында ақпараттандыру
негіздерімен қаруландыру бүгінгі күннің кезек күттірмейтін
мәселелерінің бірі. Себебі біздің қазіргі өмір сүріп отырған дәуір| ұлан-ғайыр әлеуметтік өзгерістердің дэуірі. Қазіргі кезде оқу
• процесінде ақпараттық технологияларды қолданудың мэні көптеген
факгорлармен айқындалады:
- жоғары оқу орындарында арнайы пәндерді интеграциялау;
" °ҚУ материалының көлемін арттыруға мүмкідік жасау;
- оқу процесіне ақпараттық технологияларды, қазіргі
телекоммуникациялық
құралдарды
енгізу.
Оқу
үдерісінде
инновациялық технологияларды пайдалануда студенттердің білімін
көтерумен қатар оның тәрбиелік те маңызы айқындалады. Дәстүрлі
оқыту эдісіне қараганда кредиттік оқыту жүйесі, электрондық оқулық
немесе жаңа инновациялық оқыту технологиясы студенттердің жалпы
қызыгушылығын туғызады, ол өз кезегінде оларды сапалы жэне
тұрақгы білім алуына жағдай жасайды. Қазіргі кезеңде ақпаратгық
технологиялардың дамуының негізгі бағыты «мультимедиа» жүйесі
болып табылады. «Мультимедиа» терминін ағылшын тілінен сөзбесөз аударғанда «көп орталық», яғни электрондық ақпаратты тасушы,
қүрамына бірнеше түрде мәтін, сурет, бейне жэне т.б. топтаушы деген
мағынаны береді. Н. В. Клемешова [91] мультимедиа терминін оқу
материал ының мазмүнына дыбыстық және визуальдық түрде
интерактивтік форма беретін, сезімдік кабылдау процестердің тиімді
өтуіне қолайлы жағдай тугызатын, студенттердің жеке қабілеттерінің
дамуына
мүмкіндік
тугызатын
компьютерлік
қүрал
дсп
түсіндіреді.Мультимедиа багдарламасында ақпарат үш құрал арқылы
-сызба, аудио, видно арқылы беріледі. Оқытудың кез келген түрінің
тиімділігі студент пен оқытушының ара-қатынасына, педагогикалық
технологиялардың пайдалануына, оқу-мазмұнына, эдістемелік
материалдардың қүрастырылу деңгейіне тәуелді.
Қалай оқыту керек? дейтін дәстүрлі дидактикалық сұрақ заңды
түрде оқыту әдісінің категориясын шыгарады. Әдіс —жоспарланган
мақсат пен соңгы нәтиженің арасын байланыстыратын оқу процесінің
өзегі болып табылады. Оның жүйедегі айқындаушы рөлін «мақсат мазмұн - оқыту үдерісінің түрі - оқыту әдісінің қүралдары» көрсетеді.
Әдіс (гректің т е Ы о з ) деген сөзінен апынган, табигат құбылысын
жэне әлеуметтік өмірдің жағдайын зерттеу немесе таным жолы,
құбылыстарды оқып білу жолдарын, әдіснамапық теория танымы мен
шындықты зерттейтін тәсіл. -Философия әдісті белгілі түрде ісәрекето ретке келтіретін, мақсатқа жету тәсілі ретінде қарастырады.
Тұтастаи алғанда, әдіс-практикалық және теориялық әрекеттерді
шындыгында меңгеруге
.
операциялардың, бірдей
әдісі туралы тусінікті эр
оны «танымды басқаға
-
А
багытталган
------------ и» «иіуюі міндеттерді шешулегі
тәсілдерінің жиынтығы. Педагоггар окыту
түрлі етіп дәлелдеді. Д. И. Тихомиров [921
беру әдісі» десе, К. В. Ельницкий [931
М Ү Т Я П ім т н
______ • • ____
ц
п
п с і ЛЯР. РР1І
.*.
. "г
V.,. л . Ананьев
[ 5] оқыту эдісін «бшім беру тәсілдерінің үйлестіру жиынтыгы»
ретінде көрсетеді. Оқу-танымдық іс-әрекетіне сэйкес оқыту эдісі
о £ Ш ^ - Ң МӘНШ ТаНЫП. білудег1 адіс-тәсілі ретінде қарастарады
Осы түсініктегі эр түрлі дефиницияларды негізге ала отырып
мынадаи токгамға келеміз: оқыту эдісі - бұл студент пен оқыт£шы’
арасывдағы жүиелі, өзара байланысқан білім мазмұнын меңге^уге
аоналған
Ш
----•----------.
^
уге
жүиесі
«төңкерісті» бөліп керсетеді (1972). Біріншісі - үлгі боль п ^ в д
мұғалім і ата-аналар кәсіби мүгалімдерге орьш берді е ^ с Г
ауызша сездерд, жазбашага ауыстырды, ^ і н ш і с Г ^ ^ п а
сөздерін к,рпзді, ТӨрТіншісі осы кізде болып ж а ^
Щ
Н
В
Ш
И
К0МПЬЮтерлендіру И
Н
-П
Н
процесіне Ш
I
Дидактнкалық
м Г елеТ ш еш е^нТ п.
И
й
Ж0Қ Ш Ш біР ДИДактикалық
мэселеш шешетін болсақ, мұның өзі - оқыту әдістемесі. Егер іс^оекет
әдісі қосымша бппяткш ^лплп
_/г?
.
”
шмен жұмыс
рекет
құрама
В Ш 111В В Ш * »
қадам
■ 1 і й і мүмкш
й Ш
Ш
н а ш
үшін —тэсіл б
П: ПЯТ ° аиланысын Э Д Й ІЙ жүмыс кезінде байқауға
дидактиканың ең бір көкейтесті проблемасы оқыту эдісін
классификациялау болып отыр. Әдіс классификациясы - накты Я
белгілер боиынша ретке келтірілген жуйе ігіт* ™
нақты бір
эдістемесінің
негізіне
™ і
^
авторлар оқыту
классификацияның алуан ■ ■ Я
Й Я ® • Щ
І І І І '
төңірегінде нақты тоггакГ ж п , п Д Қ ф П КеЗСВДе
классификацняны 1920 ж Н
Н
| І
көрсеткен Оны Б й п .
^
~
Ң ек' категориясын бөліп
1
бірінші категория дайьш б а д Т е р у Т к і І ^ Т ™ ' ’™ ' 0 ”
екеңдіпн ашып көрсетті. Зертгеу эдісінін аікапап Я н И Я И
категорияға Караганда ауырлау болды. Оқытудың зерттеу әдісі біпімді
шыгармашылық тұрғыдан қабылдауды және оны қолдануға
педагогикалык классификацияның жоғары деңгейін талап етеді.
' Бүгшде
оқыту
процесі
көптеген
классификациялармен
толыктырылды, оқыту эдісі - уақыт өткен сайын өзгеріп отыратын
жэне негізгі үш белгісімен (оқыту мақсатын білдіреді, меңгеру тэсілі,
оқыту субъектісінің өзара байланысы) сипатгалатын тарихи категория
екендігін дәлелдеді. Қазіргі кезде іс-әрекетке қатысты төмендегі
ғалымдардың классификациялары кеңінен қолданылуда: Бабанский
Ю. К. [95], Верзилин Н. М. [96], Перовский Е. И. [97], Голант Е. Я.
[98], Махмутов М. И. [99], Лернер И. Я. [100], Скаткин М. Н. [101] т.б.
Оқыту әдісінің классификациясында айтылған эр тұрлі көзқарастар
«эдістер теориясының дағдарысын» білдірмейді, керісінше олардың
эдісті обьективті, айқын көптүрлілігін, ол туралы білімінің
интеграциясы мен дифференциясын табиги үдерісін білдіреді.
Классификация тек аталган ғалым зертгеу шеңберінде қалса, онда
заман өзгерісіне орай оқытудың парадигмасы өте төменде болары
сөзсіз. Сонымен қатар оқыту әдісі классификацияларының
басымдылығымен қатар кемшілігі де бар. Оқыту әдісінің өздігінен аса
беитарап екендігін түсіну қажет. Ол барлыгы мүгалімнің мсктсптегі
оқу-танымдық іс-эрекетке қаншалықты дайын екендігіне байланысты
болады. Көбінесе әдістер саласында педагогтардың жеке басының
шеберлігі үлкен рөль атқарады. Мектептің оқу-танымдық ісәрекетінде оқыту эдісі түрлі когнитивті функция ролін атқарады, олар:
оқу материалын меңгеру, оны бекіту, білім-білік дағдыларын табу,
өркендету, олардың тұлғалық қасиетін дамыту, әлеуметтік-кәсіби ісэрекетке бейімдеу. Бүгінгі модернизация кеістігінде әдістер
білімденудің инновациялық технологияларының бір құрамдық бөлігі
сапасында қалып отыр. Бұны түсіну мұгалімдерге қиындық келтіруде.
Оның басты себебі «технология», «ойлау өнері» дегенге қызмет етпей,
сол «әдіс-тәсіл, амал» сияқты ұғымдардың баламасы ретінде
қабылдануы - үлкен кемшілік. Осыган орай, әдістің өзін «вербальдәі»
және «вербальді емес» ұгымдарымен жіктейміз. Вербальді емес
эдістерге жататындары ойлау өнерін ең жогары деңгейге
бағдарлайтындары (жалқылау, жалпылау, талдау, жинақтау,
феноменін табу, силлогизм, суггестив және т.б.).
Қазақстан Республикасының ұстаздарының негізгі мақсаты —
қогам өзгерісінің қазіргі кезеңпіе сай жастардың парасатты ойлауын
қамтамасыз ету, шыгармашыл, өз мамаңдыгын дүрыс таңдаган, ойөрісі жогары жеке тұлга сомдау. Қогамның дамып-өркендеуі, оның
әлеуметтік-мәдени этностық ерекшеліктерін толық меңгеріп,
өзгерістер, жаңалықтар, ұғымдар туралы болып жатқан барлық
мэселелерге мэн бере отырып, салауатты өмір салтын құруга, білім
беру
саласыңдагы
инновацияны
меңгеруге,
қогамымыэды
ізгшендіруге олардьщ кәсіптік сапапарына, білімділігі, гылымизерттеу
жұмыстарын
жүргізуге
қабілеттілігі,
мэдениеті
парасатгылығы, т.б. қасиеттеріне байланысты екендігін, түйсінетін
мамандықтың жан-жақты білімді, шынайы сезімтал болуды
шәкірттеріне шексіз сүйіспеншілікті беруді талап ететінін, еңбегінің
нәтижесі әр күн сайын балаларға қуаныш әкелетін сапаға багдарлау.
Бугінп таңда гасырлар қойнауында жатқан ұлттық тәрбиенің озық эрі
өнегелі дэстүрлерін, асыл қасиеттерін студентгердія бойына дарыту
этнопедагогика материалдарын ұгымды павдалану - аса маңызды’
мшдеттердщ бірі. XXI ғасыр - қатаң бэсеке гасыры. Еліміздің білім
беру жүиесі әлемдік білім беру кеңістігіне багыт алуда. Бүгінгі күні
қазақ халқының ұлттық мэдениетінің қайта өркеңцеу жағдайында
жеткіншек ұрпақты үлтгық дэстурлерде тэрбиелеудің завды
объективті қажеттігі туды. Қай заманда болсын жас ұрпақтың өнеге
тұгар өзіндік ұлттық тэлім-тәрбиесі болатындығы белгілі. Егеменді
Қазақстан Республикасының болашақ ұрпақтарының сана-сезімін
ұлтгық психологиясын, оның ерте замандағы ата-бабалар салтдэстурімен сабақтастыра тәрбиелеу казіргі куннің ең көкейкест»
мэселесі екендігін өмірдщ өзі көрсетіп отыр. XXI ғасырды бэсеке
ғасыры дегенде оның монополиялық қарымын ескерген жөн. «Бәсеке»
¥ғымы бір ұстаздың екінші бір ұстазбен жарысқа түсуі емес, оның
өзшщ-өзімен сараптама жасауы дегенді білдіреді. Меңгерген кәсіби
ф ц р е т ш щ интеллектуалды әлеует қорьшын күннен-күнге ™
түсуш тек сол тұлга гана есептей алацы. ӨйткеніУр
Ш
тән қүндылықтары бар. Десек те, педагоггық ш е б е р л і^ ж а л п ы г а тән
ивдикаторы баршылық. Сол ивдикаторлардың п ^қы н п а р а с а ^
түлга. гана акмеологиялық Ц Я | ------И Я М
р -К\/ТІ
лпойпо
і ч а и ш с г і і і ООЛМаҚ.
Бұл ораида, парасаттың шарықтау шегі - қазақ халкынын
этнопедагогикасындағы
би-шешенпептті»
„
халқының
философиялық ой-тужырымдары
данышпаіиардын
бепч
'
•
Г— I ---- В туралы» задында «Ылім
еРУ жүиесінщ басты міндеті — -^лііъііу
улттык ж
жанр
әнс ж алпы йдям^ эттык'
" Р ^ и ^ а л ы к негізінде ж е к ш л и * . сомла™,
қажетті
Ш— И Ш И и и ш ш л ш и л ш л
І Я
жагдайыңдагы біліа б е р у д і ™ ™
моделіне кешу „кьпу „е» „р б и е 6аРудің со„™ Ш Н І ^ Н
инновациялық технологияны игерген, психологиялық, педагогикалық
кұмыста қалыптасқан, ескі сүрлеуден тез арада арылуға қабілетті
және нақты іс-әрекет үстінде өзіндік даңғыл жолын салуға икемді,
шығармашылық педагогикалық зерттеуші болуды талап етеді. Қазіргі
заман ағымына байланысты студенттердің білімге қызығуын арттыру
үшін оқытушы-профессорлар құрамына жаңа талаптар қойылуда. Сол
себепті оқытудың әр түрлі технологиялары жасалып, ЖОО
тәжірибесіне енгізілуде. Жан-жакты ізденістің нэтижесінде білім беру
саласында білімденудің инновациялық технологиялардың саны да,
сапасы да өсіп келеді. Технология —белгілі бір істегі адамның әдісі,
шеберлігі. Осы шеберлік арқылы оқытушы дәрісін студентке жогары
сатыда
жеткізуіне
мүмкіндік
береді.
Мүғалім
үнемі
шыгармашылықпен, ізденіспен жүмыс жасап отырса жаңашылдыққа
жақын болғаны. Өзгелердің үлгісін өз ісінде пайдалана білсе, оган
өзіндік қолтаңбасын қосып отырса - студент тәрбиелеу мен білім
берудегі жетістігі сол болмақ. Қазақстан өз тәуелсіздігін алып,
жаңаша құрылымы бар демократиялық қогам құруга кіріскеніне
біршама уақыт өтті. Еліміздің болашағын жасайтын жастар білімімен
қатар шыгармашылық қдсиеті жогары, өзіндік көзқарасы бар, елге
түлға болатын азаматтар болуы көзделіп отыр. Ал ол азаматтарды
оқытып, тәрбиелеп шыгаратын негізгі орта - жогары оқу орны.
Сондықтан ЖОО ішінара қайта құруларга жол беріп, көп істерде оң
өзгерістерге қол жеткізуде. Пән оқытушы-профессорлар қүрамының
міндеті - мәденнетті түрде білімді, іскер, жеке түлганы сомдау,
ұлтымыздың рухын көтеру, осы мақсатқа жететіндей тиімді жол іздеу.
Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың [9] «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси багыты багдарламасын іске
асыруга белсене қатысатындар, кең байтақ Қазақстанның байлыгына
ие болатындар, сол байлықты өз иелігіне жұмсайтындар. Сабақты
идеялық жагынан гылыми негізде, өмірмен байланысты ұйымдастыру
студентгің қызыгуын, білім құмарлыгын таныту, эр сабақта
оқушыларды ойлануга, өздігінен ізденіс жасауга баулып, ойын
ауызша, жазбаша жинақтап баяндай білуге, мэдениетті сөйлеуге
Үйрету арқылы үлттық әдет-гұрыпты бойына сіңіруге дагдыландыру —
әрбір оқытушы-профессорлар құрамының абыройлы борышы.
Интерактивті оқыту эдістері түлгааралық қарым-катынасқа
негізделе отырып, «жеке тұлганы дамытуга багытталатын» қазіргі
білім беру парадигмасын қанагаттандырады. Сонымен бірге, сапалы
білім алудың алгышарттары болып табылатын таным белсенділігі мен
ізденіс дербестігін арттырып қана қоймай, ары қарай ілгерілетуге
мүмкіндік тугызады.
әрекет.
Студенттің жеке өздігінен ізденуіне мүмкіңдік беруТоптасып оқып үйренуге жағдай жасау;
Өздерін —өздеріне бағалату;
Іс —әрекет барысында білім алу
ы мына
құрамы
Алғыс
™ 0^ы7Уиіы-профессорлар
Заман талабына сай оқыту мен тәрбиенің соңғы түплеоін желел
««рш , кгсби шеберлікті р ™
оты^ _ |
" шыТ Г Г ^ Р л ®
құрамының басты парызы. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың К
Республикасьінын 2015 жылі* дейінгі білім б еи д і дамыту
тұжырымдамасының жобасынля: і«геіпгі К і т ___:
атап айтялм
^ .
***ншиқ мамандарды даярлау екені
“ У •*™
ықііал етіп, адамзатты Ң°буГ,Н“еН
пга опПЛде
Л« Н
г »„ .лы'
-----—
. бо"У«™ тікелей
ш
артГры
вд^
Ү
д
Г
ы
п
¥ЙЫМДаСТТ
КӨЗДеледІНаРы*™қ
экономика
шартгарында дамып жатқан біздщ қазіргі білімі аллымен
вшр
« « « «
түлғаны
сомдау - өмірдің сұранысы.
Оқьпу технологияларына тән белгілер:
- НРГІ^Піттігч ( і/>ап ____
- негізділігі (кез-келген технологияның өзіндік филосоАиягм
өзіндік тркыдымдамасы болуы шарт);
философиясы,
- жүйелілігі (құрылымдық бөліктердің біртүгастығы)б
«
Г
і
7
ге “
Г
™
( ^
)
;
у
д
е
р
і с
і н
« етк і,; З л Й ) <КЫС,Я тР,Ы Л‘ “ ШЬ,гаНМ' н "о™»61
6айланыстыкурылымына
мыналар
кіреді*
а) тажыпымлык* н^гюі*
^ Рд*
ә) оқыту мазмұндық бөлімі;
- оқытудың нақты және жалпы мақсаты;
- оқу материалдарының мазмұны;
■іс-әрекеті, ойлау өнерінің ілгерілеуі;
б) үдерістік бөлім —технологиялық үрдісі;
- оқу үдерісін ұйымдастыру;
- студенттердің рейтангімен оқу қызметінің сауаггылығы;
оқытушы-профессор қүрамының білім мазмүнын меңгерудегі
басқару іс-әрекеті.
Барлық технологиялардың мақсаты —пэнді оқытуда студентгің
жеке басының дара жэне дербес ерекшеліктерін ескеріп, олардың
өздігінен ізденуін арттьфып, шығармашылықгарын қалыптастыру
больш табылады. Студентгердің шығармашылық біліктілігін дамыту
мақсатында жүргізіледі. Жобалау технологиясы оку барысында оның
маңыздылыгын ашады. Жобалау технологиясына ізденіс, зерттеу,
мэселелік эдістер, шыгармашылық жұмыстар жатады. Нәтижеге жету
үшін студенттерді дербес басымен ойлау, мәселелерді тауып оларды
шешуге бағдарлау, бұл үшін эр түрлі салалары бойынша
студентгтердің білімдерін қолдану қабылеттерін, нәтижесін болжау
себеп-салдарлық
байланысын
орнату,
икемділігін
ұштау
қарастырылады. Жобалау технологиясы үнемі студенттердің дербес
іс-эрекетіне бағытталган — жеке дара, жұптық, топтык. Қазіргі
ақпараттық заман талап етепн жобалау технологиясын колданудың
негізгі талаптары талқыланып, оқытушы-профессорлар құрамы жоба
технологиясын қолдану барысында жобалардың түрлерін анықтады.
Әдістің негізінде студенттердің танымдылық біліктіліктерін, өз
білімдерін дербес қң)астыру икемділігін жэне ақпараттық кеңістігінде
баулу, сын тұргысынан оилау икемділігін дамытуы жататындыгы
айкындалды. Жобалау ұгымы негізінде — мәселесінің нәтижесіне
болжау багыттылыгы жатыр.
Жобалау технологиясын колданудың негізгі талаптары:
Зерттеу шыгармашылық жоспарында мәнді
мәселенің
айқындалуы, бұл мәселені шешу үшін зерттеу іздснісі жөнінде
студентгердің біліісгілігі.
Үсынылган
нәтижелердің
теориялық,
танымдылық-ісәрекеттестік маңыздылыгы.
Студенттердің дербес іс әрекеті басымдыкта болуы көзделеді.
Жобанын мазмұнды бөлігін құрастыру (әр кезең бойынша
нәтижелерін белгіпеу),
Іс эрекеттің белгілі бірізділігін алдын ала карастырылатын
зерттеу әдістерін пайдалану:
«ми шабуылы», «донгелск үстел» арқылы мәселені және оның
зерттеу мівдеттерін аныкгау;
,
' мэселені шешУ жолдарын болжау; зертгеу әдістерін талқылау
(статистика, эксперимент, бақылау және т.б.);
I
ақырғы
нәтижелерін
рэсімдеу
эдістерін
талқылау
(презентации, корғау, шығармашылық есептер, көріністер және с.с.)- алған мэліметтерді талдау жэне жүйелеу, жинау;
- қортындылау, тұжырымдау жэне түйіндеу;
- зерттеудің жаңа мәселелерін шыгару.
Жобаның тақырыптарын тандау турлі жағдайларда әр түплі
болуы мүмкш: оқытқан пәні бойынша, оқытушы мен студентгердің
мамандыққа қызугышылықтары, мүдцелері жэне қабылеттерін ескеру
сабақтан тыс іс эрекетіне байланысты болуы мүмкін. Әрине, жобаның
такырыптары жоғары оқу орны багдарламасы бойынша студентгердің
оілімдерін тереңдету мақсатымен берілу көзделеді.
Қазіргі
нарықтық
экономика
ш арттары нда
жастарда
бәсекелестікке қабілеггілігін дамыту мақсатымен қогамдық пэннен
семинар жүрізу барысыңца пікірсайыс технологиясын қолдану тиімді
Жаңаша оқытудың коммуникативті пікір алмасу түрі етуденттің
жетекшілік ұстанымын ныгайтып, сыныпта ашық өзара қатынастарды
қамтамасыз етш, бірлесіп алуда жауапты іс-әрекет жасауга мүмкіндік
береді. Бүгінде «Пікірсайыс» багдарламасы оқытудың басқа
инновациялық технологиялармен катар қанатын жайды. Интерактивті
технологияларға негізделген пікірсайыс технологиясы қазақстандық
бшім беру жүйесінде ерекше орын алып отыр. Пікірсайыс арқылы
көптеген мақсаттарга жетуге болады студенттердің білім деңгейін
жогарылату, ауызша сөздік қорын дамыту, сауатты сөйлеу, сыни
көзбен қарау, шыншылдыққа төселу т.б.
Пікірсайыс технологиясы — карым-қатынасқа негізделеді:
студент-оқытушы-профессорлар
құрам ы. Қазіргі таңда білім
жүйесінде үлкен салмақ студенттің өзіне түседі. Пікір сайыста студент
оқытушысының нұсқауын меңгеріп гана қоймай, оқытушымен тікелей
пікірталаска көшеді. Пікірталас технологиясын мемлекеттін ктіп гі
таңда
қажетті
эрекетіне игі эсер етеді. Пікірсайыс технологиясын сабақ процесінде
қолдануы кіріспе бөлімнен тұрады, мұнда студенттер қаралатын
мэселені айқьіндап алады, өйткені студенттер талқыланатын мәселе
боиынша білімі болмаса, пікірталасты өз мэніңде өткізе алмайды .
Осыдан кейін мәселені шешу жолдарын шешендікпен дәлелдеп^
барлық тындаушыл^здың алдында қорғауы тиіс.
«Пікірсайыс» технологияның жетістіктері:
х
" шешендік дағдыны ұштайды; өз өміріне, қоршаган ортаға сын
көзбен қарауга бағыттайды; анық, әсерлі, накты сөйлесуге баулиды;
~ Достьіқ, жылылық, сыйластық, пікір сыйлау, құрметпен қарап,
пікір таластыруға үйретеді; пікірсайыс кезінде студент бір мезгілде
жазу жэне ойлау, айту қабілетін қатарынан өркендетуге мүмкіндік
%• алады.
пайдаланудың мэні жогары,
өйткені «пікірсайыс» - философиялық, психологиялық, саяси,
лингвистикалық ғылым; «пікірсайыс»- пікірталас, шешендік өнер.
Сонымен жаңа оқу технологияларды және интерактивті
амалдары оқу үдерісінде қолданудың нәтижесінде студенттер
жинақталған тәжірибиесін сыртқа шығарып, оны өмірінде пайдалана
алады. Жалпы заман талабына сай білім беру қашан да көкейкесті
мәселе. Шыгармашылық қабілеті мол, жан-жақты дамыган адамзат
тәрбиелеуде жаңа инновациялықтехнологияның алар орны ерекше.
Оқытудың ақпараттық технологиясы — бүл ақпаратпен жүмыс
жасау үшін арнайы тәсілдер, педагогикалык технологиялар,
бағдарламалық жэне техникалық қүралдар (кино, аудио жэне
видеоқұралдар, компьютерлер, телекоммуникациялық желілер).
Оқытудың ақпараттық технологиясы — білімді жаңаша беру
мүмкіндіктерін жасау (педагогикалык іс-эрекетті өзгерту), білімді
қабылдау, білім сапасын багалау, оқу-тэрбие үдерісінде студенттің
жеке тұлгасын жан-жақгы қалыптастыру үшін ақпараттық
технологияның косымшасы деп түсіну көзделеді.
Білімді ақпараттандырудың негізгі максаты — студенттерді
ақпараттық қогам жагдайында тұрмыстық, қогамдық және кэсіби
салалардың іс-әрекетіне толық, тиімді араластыру.
Төмендегі касиеттер білім жүйесінің өзіндік ерекшелігі болып
саналады.
Түтынушының қолдану сапасыңда.
Нәтижесіндс әр түрлі салаларда қолданылатын, ақпараттық
технологияларды жасаушы сапасында.
Бірақ компьютер мүмкіндіктерін асыра багалауга болмайды,
өйткені ақпарат беру —бұл білім мен мәдениетті беру емес, сондыкган
ақпараттық технологиялар педагогтарга тек косымша тиімді құрал
ретінде қызмет атқарады.
Көптеген елдерліц гылыми орталыктары мен оқу орындарында
нақ осы білім қажеттілігі үшін мамандандырылган компьютерлік
жүйелер саны дайындалды, олър оқу-тәрбие үрдісінде әр түрлі
жагынан қолдауга багьпталды. Бүл - жүйелердін негізгі түрлері
болып табылады:
Д
|л
•
#
^
ЬШ Й Ш Ш Й йШ э й И«*• Ш
компьютерлік
жүзеге
материалы Р^ Д^ К° МПЬЮТеРДІҢ көмегім«н °*У 1 студентгің жаңа
атериалды әр түрлі құралдардың, оның ішінде компькггеплш
көмегімен езщгшен И
| б Щ » , И йрде
сипаты айты ям яйпм
о*,— 3 _______
Щ
*
У*Ү 1С әРек^ н щ
мүмкш. Мүныц өзі бағдарламалық окьпу
материалды компьютер қоры негізіңде оқу - аллынғы
технологиялар, технологиялық құралдардың алуан түрін (оның ішінде
дәстурлі оқулықтар, аудио жэне видеожазбадар жәнТт.б Қо а д Г мен
Н 11 н в м ы ЕБКя
артгыраши бағдарламалардь, басымырак
жүргізіледі
компьютер
ШШ
■ ■ №
В 5
( « Р а і ы „ ^ ^ Г е « " УГы“
мәнщде, жогарыда айтылгавдармен сәйкес келеді;
компьютердің көмегімен багалау - өздігінен пкы™
технологняеы деп врасщ рш ады , дегеямея I п р а п и а д а Т а ст т га
Э”
" Юріп Щ
М р'дай жуйе окылаіын пәнніи
^„г_„
Дәстүрлі оқытуда қолданылатын немесе о к ы т у
дарламаларыңда жүзеге асырылатын эдістерге тәуелсізк а м т і—
Е =
~ВВ беРУ жэне оны жеткізумен
$
Я
■
К° ММуНИКаЦИЯ
і
/
|
И И І в я аймакшв*У«есы“ Т г 1 Г » ^ К ™
технологиясына
көрсететін
І
а
ш ,а л л »
т
Ш
а
в
0т^
р
а
ы И
т
ш
*
И і
И Н Р
к
бағдарламалық
Р
қолдаумен
Ш
Окытулмн
Й *
і
жуйесінен
бөлінген
жүйешелер
«„
------ Гг,ЬШСЛСр гурінде қосылады.
жуиесі:
б е ™
жаттықтыратын жүйелео
ү
= Г
- модельдеу бағдарламалары, микромирлер;
- танымдық сипаттағы инструменттік құралдар;
- әмбебап сипаттағы инструменттік құралдар;
- коммуникацияны қамтамасыз етуге арналған инструменггік
құралдар.
Модельдеу бағдарламалары мен микромирлер - бұл ерекше аз
мамандандырылган бағдарламапар, оларды компьютерде арнайы
қолдану жэне оның кейбір мәселелерін зерттеуге тура келеді.
Инструментпк құралдар деп - жаңа электрондық ресурстәр
жасауды қамтамасыз ететін бағдарламаларды атайды:
- әр түрлі форматгы файлдар;
- мәліметтер қоры;
- багдарламалық модульдер;
- жекелеген багдарламалар мен бағдарламалар жиыны.
Мұндай құралдар пәвдік-багытта болуы мүмкін, сол секілді
нактьі мівдетгер ерекшелігі мен колдану саласына тәуелді болмауы да
мүмкін. Білім үдерісінде қолдануга негізделетін бағдарламалық
кұралдарда сақталатын негізгі талаптар —бұл жеңілдік пен табиғилық,
оқушының оқу материалымен жеңіл танысуына мүмкіндік жасау.
Багдарламаларга сай келетін талаптар мен сипаттамаларды НСІ
(агылшын тілінде «Нитап - Сотриіег Іпіег&се» - «Интерфейс-адамкомпьютер») аббревиатурасымен белгілеу қабылданған. Бүл сөзбе-сөз
аударуды
«адаммен
сұхбаттасуға
арналган
компьютерлік
багдарламалар» деп түсінуге і>олады.
Білімді
ақпараттандыру
жагдайында
болып
жатқан
кемшіліктерге қарамастан, оны «ақпараттық революция» деп атауга
болады, өйткені қол жетерлік табыстар мыналар:
- ақпаратты ұсынудың жаңа формасы. Қызыкты. жанды немесе
алдын ала жазылған мультимедиалык ақпарат тек мәтіннен емес,
графикалық
бейнелерден,
анимациядан,
дыбыстан
және
видеоүзінділерден құралып, Іпіегпеі желісі арқылы беріледі немесе
басқа телекоммуникациялык құралдар арқылы компакт-дискілерге
жазылады;
- жана кітапханалар. Интеллектуальдық ресурстар колем і және
табыстары өседі. Іпіегпе! злектрондық кітапхана каталогтарымен
бірігіп, жер қашықтыгы мен уакыт айырмашылыгына карамастан, зор
ақпараттар көлемін жинауга қол жеткізеді. Әрине, мұндай
кітапханалар онда сақталатын ақпараттарга толық жол аша бермейді;
оқу сабактарының жаңа формалары. Студенттер мен
окытушылардың виртуальды семинарлар және лабораториялар
режіміңде бірігіп жүмыс жасауы, сонымен бірге жаңа синхрондык
а ^ д с с и е и о ты р ы п а ш у ҚЫЗЫҚП
қүрылымы. Бүгінгі күні білім жүйесіне
құрылым беру үшін
қажет
СПНММРН
/-• •
щШШ ш
іилықіЬфЫЛуЫ
я
ш
маманцармен камтамасш « у кта=лМТ
IИШ ■ ■ И
Р
я
—
б и ж т ш о е ие
^ ^ П
Я
1
сапасы мен мүмкщцігі жоғары білім кеністігін
ж 2 ау Т ЫВДаРЫ
¥СЫ
НаТЫ
НмҮмк‘нд’ктеРДен
• •
жогары білім
құру
уақытта
көлемді ақпарат беруі тиіс;
•
орт£вд
.
лмгч, яя,
ін ж Л у
жүйесін
педагогтармен
1— “
Да> С1удентгің |
б ш ім ^ к ш ж ^ г е ^ ц ы *
Й Ц І
ұиымдастьту
| | § | компьютермен тексеру
Са1СШІГа" ■ * * * » сапалы
-^қымбат ч р атьж техналогиллар „е„ багдарлама еніидерЫ
қолдану;
1 'ШТеЙ Жэне кашықтан оқыту түрлерін біріктіру¥3і
2 к а ж ет т і а қ п а р а т т ы қ ----------
каталогтар жасау.
Ж
«
А
а
х Й ь Й ^ г Г Х е у « ^ к Р э Г ' МеШе,ІеТ ®
1капиталдың
Я ■сапалы|өсуіне
Н ерекше м Н
Г
Республика
Н
-еЛ,М,ЗДе
адами
жаңғырту барысыңда біз үшін келелі іс т а
“* беру В
|
маңызы зор» деп п е л Г о Х Т ^
'^шараларды жүзеге асырудйң
жауапкершілігі үлкен міндеттер
Щ
----- ЫІЪД
І. й И
_
-
қажеттілігі
тілігі В Ш
--
ііИ Ш
Т
в
а"ДЫНа Ш МШІЫЗДЫ және
І і І і Ё Й і І і І сапалы білім алудың
ӨМір сүру үшін
мүмкін
үдерісіне казіргі заман
қүралдарын енгізу. ғылым Ш
Ш
Ш ......_ технологиялар мен оқу
этнопедагогиканың озық үлгілерін қайта жаңғыртып, қолдану, педагог
мамандардың сапасын көтеру, оқушылардың функцияналдық
' сауаттьшығьш арттырумен қатар, тәрбие жұмысын жақсарту - күн
• рртібінен түспейтін мәселелерге айналды. Қогамда үлкен қозғалыс
тугызган Жолдауда өскелең ұрпаққа тек білім беру ісімен шектелмей,
жеткіншектеріміз игерген білімін одан әрі элеуметтік бейімделуге
үластыруга қабілетті болуга, бүл үшін студенттердің функционалдық
сауаттылыгын дамыту мақсатымен Ұлттық жұмыс жоспарын
қабылдау қажеттілігі айтылған. Мерзімі - 5 жыл. Ал функционалдық
сауаттылық дегеніміз — адамның өзін қоршаған ортамен қарымқатынаска түсе алу қабілеті және сол ортаға мүмкіндігінше жылдам
бейімделе білуі мен эрекеттесе алу деңейінің көрсеткіші. «Жақсыда
жаттық жоқ», «Өзі жақсы жігітке екі адамдық орын бар», «Жақсы Ай мен Күңцей, әмбеге бірдей» деп даналық байлам жасаған
бабаларымыз ұлан-ғайыр даланы рухани мұраға бөлеген ұрпағы кез
келген ортаға бейімделе білуіне, қандай да бір жұмысты қиналмай
атқаруына ерекше ден қойған. Адамзаттың данышпаны Абай
Құнанбайұлы: «Зарарынан қашық болуға, пайдасына ортақ болуга
тілін, оқуын, гылымын білмек керек. Оның үшін олар дүниенің тілін
білді, мүндай болды. Сен оның тілін білсең, көкірек көзің ашылады.
Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі соныменен бірдейлік дағуасына
кіреді, аса арсыздана жалынбайды», — деген даналық өсиеті үлгі
болмақ. Сондықган, бүгін жаңалық ретінде ұсынылып отырган
батыстық озық технологиялар мен стратегиялардың көпшілігі
қазақгың үл^тық педагогикасымен, ойшыл агартушыларының
пікірлерімен үндесіп, ұиггасып жатқанын мойындағанымыз жөн.
Бүгінгі педагогика талаптары бойынша, оқытушы мен студент
біліктілік таразысының екі басында тұрса да, тұлга ретінде
«салмақтары» тең біртүтае жүйе қүруга тиісті. Екі жақтың да оқутәрбие үдерісіне бірдей қатысып, бірдей жауапты, бірдей міндетті,
бірдей ынталы болуы - ганибет. Біз қарастырып отырган тақырып оқушылардың өз орнын анықтауы және еркіндікке багдарлауы
дегеніміз осы. Тагы да сол хакім Абайдың: «Білімдіден шыққан сөз —
талаптыга болсын кез» дейтін тұжырымына ой жүгіртсек, оның үстаз
бен шәкірт тұлгасын тең дәрежелі биіктікке көтеріп, біліктілік пен
мәдениеттің тұрақтап, тіпті, дамып, береке мен бақыт көзіне айналуы
екі жақтың ынта-ықыласына бірдей қатысты екенін айтып отырганын
аңғарамыз.
* .
Қазіргі Қазақстанның жогары оқу орындары —кеңестікте білім
беру жүйесінің тікелей мұрагері. Ол дэуірде мұғалім - басқарушы,
оқушы — багынушы сипатын алып, оқу-тэрбие үдерісі баланың
таңдауымен, бейімімен санаспаганы ересек буын өкілдеріне аян.
Тәуелсіздіктің жиырма жылында сол кёңестік басқару әдісінің қасаң
қагидалары түбірімен жойылып кетпегені де белгілі. Бүл тэртіптің
салқыны мен салдарлары элі де ұзақ уақыт сақтапатыны аян. Мэселен,
Қазақстан мектептеріңце физика, математика, химия, геометрия
сияқты күрделі пәндерді оқыту үдерісіне сыныптагы оқушылардың
бәрі қатыеуы мівдетгі дегенді естігенде АҚШ мұгалімдерінің көзі
атыздай болыпты. Өйткені, өркениетті елдерде мектеп баланы оқуга
мәжбүрлеу эрекетінеи элдеқашан тыйылып, оның ынтасын оятып,
адамдық болмысын қалыптастыруға көшкен. Сондықтан, Нью-Йоркте
физика пәні сабагына сыныптағы 20 оқушының 4-5-і гана қатысса,
мұгалім оган ренжімейді. Мұғалімнің сабақ беру технологиясын
қаласаң да, қаламасаң да, өтіп жатқан тақырып миыңа қонса да,
конбаса да сабаққа қатысуға міндеттісің деген принцип бапаның
болмысына үлкен нүқсан келтіретінін психолог галымдар нақты
мысалдармен дәлелдеп отыр.
Жоғарыда аталған, Батыста кеңінен өріс алган тавдамалы оқу
жүйесі, яғни, оқушының пәнді қалауы бойынша іріктеп оқуына
мүмкіндік беру, олардың қарым-қабілетін ашуға ықпал ету - озық үлгі
екені даусыз. Мүңдай «паритеттік педагогика» кең қанат жайған
жерде шэкірттің ұстазга деген қүрметі артады. Оқушы өзін еркін
үстайды,
мұгал ім ге
басқарушы
ретінде
багыныштылықпен
карамайды, білімі озық, тәжірибесі мол, сенімді дос, әріптес ретіиде
карайды. Әрине, бүл окушы дәстүрлі пәндердің арасынан екі-үшеуін
гана таңдап оқып, басқасынаи мақүрым қалсын деген сөз емес. Түлга
бастауыш мектепті тэмамдаганда 42 қаріпті танып, сөзді оқып, сөйлем
құрастырып, арифметиканыц төрт амалын орындай білуі қаңдай
қажеттілік болса, дүниені тануы, өзін қоршаган табигаттың түрлі
сырлары мен қүбылыстарын, өмір сүріп отырган қогамныц
ерекшеліктерін, адамга, басқа да тіршілік иесіне тэн қасиеттерді білуі
сондай қажеттілік. Мәселен, жаңа өзіміз айтып отырган физика
гылымының әліппесін оқып, міндетгі білім жүйесін меңгермесе
гарыш кеңістігі, жауын-шашынның, желдің пайда болу сырын, электр
қуатының, жарықтың табигатын, найзагайдың жарқылын, қозгалыс
пен тартылыс заңдылыгын, атом қуатын, т.б. жагдайларды мүлдем
бшмеиді. Бүл I оның өмір сүру мүмкіндігін шектейді. Совдыкган,
елімізде міидетгі орта білім берудің мемлекеттік стандарты
қабылданып, онда оқушы игеруге тиісті жалпыга ортақ талап жүйесі
белгшенген. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында
көрсетілгеңцей, тогыз жылдық міндетгі негізгі мектептің базистік оқу
багдарламасы өмірге енген-ді. Қазір республикада балалардың
қабілеті мен талабына орай жұмыс істейтін түрлі бағдарлы мектептер,
лицейлер мен гимназиялар көптеп саналады. Жасөспірімдерді
бейіндік ьщгайына қарай оқытатын бұл мектептерде оқу үдерісі
жаксы жолга қойылғаны, білім мен тәрбие сапасы жогарылығы,
Ұлтгық бірыңгай тестілеуде жылма жыл үлкен нэтижеге иеленіп
жүргені баршаға аян. Олардың шэкіртгері облысты былай қойғанда,
республикалық, халықаралық деңгейлерде өтетін пэн олимпиадалары
мен конкурстарда жеңімпаз атанып, мэртебеге бөленеді. Аталган
мектептердің түлекгері жоғары оқу орындарына да қиналмай түседі:
мемлекетгік грантқа ие болатындардың басым көпшілігі солар. Яғни,
алдында өзіміз озық үлгі ретінде атаған шет елдік білім ошақтарынан
қазіргі кейбір мектептеріміздің ешбір кемдігі жоқ. Онда оқыгандар
экономикам ызды жаңа сатыға көтеретін білікті маман болумен қатар
қогамды алға жылжытатын салауатты, жогары талгамды,
адамгершілік парасат-танымымен ерекшеленетін зиялы топ, ой
қызметінің адамдары қатарын құрайтыны қуантады. Таяу жылдарда
мекгептердін 12 жылдық білім беру үдерісіне көшуі балалардың өз
еркімен таңцап оқитын пэндері мен арнайы курстары білім алуга
бөлінетін бүкіл уақытының тең жарымына дейін жеткізетін тағы бір
батыл қадам болатыны анық. Бір өкініштісі, аталган мектептер
негізінен үлкен өнеркәсіпті, әкімшілік орталықтарда шогырланган.
Ауылдардагы, эсіресе, шалгаи өңірлердегі мёктептер жайлы бүлай
айта алмаймыз. Еліміздің Ата заңына жүгінсек, ел азаматтары, тіпті,
қогамның ең жас мүшесіне дейін, тең құқылы. Қала баласына
туғызылган жағдай ауыл балдыргандарына да жасалуы керек.
Әрине, Елбасының «Қазақстан — 2030» стратегиялық
багдарламасында қамтылган бұл
игілікті
шаралар жүзеге
күмәнсіз
гүмыры
таудың алыстығы жоқ» деген қағида бұл арада жүрмейді. Еліміз
ауылдан шыгатын келешек ұрпактың гана емес, бүгінгі
жеткіншектердің де қабілет-қарымын, талантын толығымен
пайдалануға мүмкіндік тугызу көзделеді. Сол үшін мектеп
оқушыларының функциялық сауаттылығын дамыту жөнінен үкімет
тарапынан қабылданатын бесжылдық Үлттық іс-кимылдар жоспары
ауыл мектептерін де қамтуы тиісті. Сонымен бірге, бейінді оқытудың
жаңа технологиясы мен оқу құралдарын білім беру үдерісіне
теревдете енгізу үшін пэн мамандарының біліктілігін апттыпүлы
іамыту
жұмысының
ессбіне қарап смес, оқытқан шәкіртінің білімі мен тәрбиесіне орай
« ^ а л і м - мектептің жүрегі» деген қанаггы сөз
шынаиы мәніне ие болсын десек, педагог беделін көтеру жэне оның
■ й В
Ш Ш Щ
М
б аташ вд а нак™ жүмыстар
атқарылганы жөн. Соқца ғана мектептің «ұстаз - шәкірт» жүйесіңдегі
өзара ықпалдастыгы овды нэтижелер береді. Бұл жогары оқу орнына
деишгі кезең болып табылады.
ғ
Қазақстан Республикасы Президент! Н. Назарбаевтың [91
ЮЛЫ ~ І І
Һ В
і И Н
бір б о л а ш к !
Жодцауы озық жэне бәсекеге қабілетті үлттық білім беру жүйесін
қалыптастырудың
стратегиясын
ұсынды.
Жолдауда
аталған
мақсаттарга қол жеткізу педагог қызметкерлердің кэсіби деңгейін
үнемі арттыру арқьшы жүзеге асырылады. Себебі, білімді маманды
қалыптастыра алады. Олай
олса, қазіргі таңда білім беру жүйесіндегі көзделіп отырған
мақсаттар, ең алдымен, педагог біліктілігіне багытталуы тиіс Уакыт
талабына сай педагог біліктілігін арттырудың да талаптары күшеюде.
Нәтижеге бағытталган білім моделі мен басқарудың жаңа
парадигмасы аясында жекелеген ұгымдар мен нормаларды жэне
тиивді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың
КӘСІПИ МЗЛРНИРТШ паи ГІФІ/ЛЛ
-------------- ..
• қажеттіліктері
отыр
нақты
педагогтердің
нуге жэне жеке өміріндегі тэжірибені арттыру мақсаггарына
оайланысты қалыптасады.
сауаттылықтарын
шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге багыггалган білім беру
ұлпсхңцеп мақсатты түрде түлгалық болмысты сомдайтын
андрогогикалық үдеріс табу көзделеді. Басқаша айтқанда, ересектерге
апняпгян •ягяпгпгл флпо
с і ' __ •__
...
. ^ Р
қажеттілігін
/г* • ,
-------------- м г .іу о іп /д а іі, г ы л ы м ,
мен мэдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мэдениеті
мен әлеуметпк белсенділігін өркендетуге бағытгалган танымдық ісәрекетке ынталандыру қарастырылады.
Қазіргі білім бебУ
парадигмасы «білікті адамга» багытталган білімнен «мэдениет
адамына» багдарланган білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру
жаңаша ұиымдастыру - оның философиялық, психологиялық,
педагогикалық непздерш, теориясы мен тэжірибесін тереңірек қайта
қарауды қажет етеді.
Біліктшікті арттыру жүйесі маманның кэсіби-түлгалық
қрыреттілігін дамытуды көздегенімен, осы жылдарга дейінгі
білнсгшікті арттыру үдерісінің бір жүйеге келмеуі, теория мен
I
I
практиканы байланыстыруда бірізділіктің болмауы бірқатар
олқылықтардың туындауына алып келді.
Қызметгік сауаттылықты арттыруда ескеретін мәселелер:
I
- ПОҚ зерттеушілік мэдениетінің жеткіліксіз деңгейі;
I
- қызметкерлердің дербес даму аймағын құру жүйесінің
I
жетілдірілмегені;
•
. кадРлаРда жаңарту, бағалау, скрининг процедураларының
I
жеткіпікті дэрежеде зеттелмегендігі;
I
^
Оқытушы-профессорлар
құрамы
мен
қызметкерлерінің
I
ұиымдасуы мен корпоративтік мәдениеті деңгейінің жеткіліксіздігі.
Осы мәселелерді шешуде мынадай міндеттер бірінші орынға
шығады:
Мемлекетгік жэне халықаралық деңгейдегі біліктілікті
артгыру, ЖОО-нда оқытушы-профессорлар құрамының бәсекеге
қабілетгілігін камтамасыз ететін біліктілікті арттырудың жүйесін
кұру;
ЖОО-ның оқытушы-пофессорлар құрамының үздіксіз
оіліктілігін арттырудың тиімді жолдарын қарастыру.
3.
ЖОО-ның
жағдайында
оқытушы-профессорлар
кұрамдарының
корпоративтік
оқыту
жүйесіне
бейімделуін
қамтамасыз ету.
Корпоративтік оқытуды ұйымдастыру аталған мәселелерді
шешуде тиімді рөл атқарады. Корпбративтік оқыту дегеніміз - белгілі
бір ұйым қызметкерлерінің біліми-ғьшыми негіздегі біліктілігін
артгыру мен дагдыны ширату. Ол корпоративтік трененингтер,
корпоративтік семиНарлар және тағыда басқа іс-шара түрлері арқылы
жүзеге асырылады. Ол ұжымда көрініс берген мэселелерді шешу
арқылы дамуды көздейді. Яғни, қызметкерлердің бәсекеге кабілетті,
шыгармашыл жэне көшбасшы болуына мүмкіндік береді. Тернингке
катысушылардың командалық жұмыс жасау қабілетін ұштап
біртұгастық іс-эрекетті қамтамасыз етеді. Ол қьиметкерлердің жанжакгы болып, кез-келген мэселені шешуге қабілетгі, өзгерістерге
ейімделе алатын, мәселені оңтайлы шеше білетін, ұжымды дамытуда
тиімді маман бсшуға жагдай жасайды.
Корпоративтік оқытудың тиімділігі әр маманның білімділігі
және оның мәселелерді шешуге бағытталуы, ұжымды жаңа біліммен
тодыктыруы.
Екіншіден, егер ұжымда эркім, өз бетінше емес, ұйымдасқан
мамандар болса, ұтыс та көп болады. Брі ойды халықымыздың
«Төртеу туш і болса - төбедегі келеді, алтау ала болса - ауыздағы
кетеді» деген макалмен де түюге болады.
I
1
Мамандард
ұжымға
болм№ Б р қызмектерлерге енбеггін
қалаи жетүге бағляппяйтил Гай-гт ____
қаруланған маманга айналады.
~
”
жақты
Корпоративтік оқытуға сырттан тренер шақыруға болады
немесе
ЖОО-ның
оқытушы-профессорлар
қүрамының
қызметкерлерінің ішінен тренер таңдалады Сырттан
_
Щ
Г І теЛе" Г “
■
»
алдын-ала ж ю г а ^ 'у ы
кезделеді
'ШК1 1 Ш І 1 1реНИНГ еткізгеяі « га р ы оқу орны ушін
ұгымды.
Ол .кеиде қызметеерлер
бойынша менеджер
менеджер мінлетін
__
■
----і----г
«иішшша
ять’апопи Сіплм ---- ----•
тарІС ЭСер е1уі мүм™ б ° ™
жакгары да жох
емес, атап айтқанда, щш тренердің өз қызметі бойынша
жұмысбастылығы жэне тренингке қатысушылардың тренерді өз
адамы
пртшпо
і/лмлг.
_____
*
*
^
ретінде
қарап,
ұсынылып
отырган
материалдың
маңыздылығына терең үңілмеуі.
тТЩ
^ РЩ
ЛШ
Ң
қарым-қатынас мәдениетіне,
9 ЖОО-ның жоспарын
---X--- - іскерлік даршіу
бөлімшелер
мен
қызметтсерлер
арасындағы
_________
•
1
г
Г
и4
|\С І 1 Ы Н 2 1 С
өзара 1\СШОЦҮ|а
қарым-қатынас
ережелерше, оның жағымды дэстүрлерін дамытуға бағдарлайдьг
корпоративтік
иллвішоа.
____
___
Ғ Д І ’
мэдениет
нормаларының
формализациясы
карастырады. Инновациялык даму мақсашнда педагогикалық
„ода, огикалык
.
Л
»-----у
ж т е г е Т ы о у Г 1 Р Ю‘Әре“етін гылыми-тех“ <>™™™к колдауды
семитарынық
Н
В
М
аудитория»
■
В
» —
к
жасалады.
««Қарым-қатынас
КЯп,1і Ршеңбері»
реТ/ огарЫ 0ҚУ 0РНЫНЫҢ Қызметкерлеріне арналған
семинары ұйымдастырылған. Семинардын
максаш: институт пен қызметкерлердің бірьщғай даму К
рыңғаи құндылықтар мен тэртіп нормалары жүйесін жасақтау.
«Қарым-қатынас шеңбері» семинарының міндетгері:
мумкіндіктер
трғалық
е қаоылдауын қалыптастыру;
Мі"деттерін
ТҮР. ,с
Ва
ас« р д а
11
саналы
н
.4‘. .ІШКІ қатьшас ҮДерісін жақсарту, қызмепсерлердің адал
ниетгіліпн қамтамасыз еіу;
5
5. Үжымның командапық рухын қолдау.
Жоспардың
мазмұны
корпоративтік
команда
ю л зү л ы
көшбасшылық, езіиін юсіби муминдікгерін керсете б і л у ^ с т а
адамның имиджін, карым-катынас жане сейіеу м“д ™ “ ы
кикілжіңдерді болдырмау жэне оны шеше білу, рухани дамуды
көздеиді.
Жоғарыдағы айтылған
ойлар
білім
беру жүйесінде
меритократияны дамытуға мүмкіндік береді. Меритократия (сөзбе-сөз
«лайыіоылар билігі», лат. гпегіШз - лайықты және көне грекше: крато<;
- билік, баскару) - элеуметтік шығу тегіне жэне қаржылық
ауқаттылығына тэуелсіз, басқарушы лауазымдарды ең қабілеггі
адамдардың иеленуін ортаға қоятын басқару қағидасы. Көбінесе, екі
мағынада қолданылады. Терминнің бірінші мағынасы арнайы
қамқорлық астындагы дарындардың арасынан басқарушылардың
тагайындалуын жүзеге асыратын жүйеге сэйкес келеді. Кеңірек
тараған екінші мағынасы дарыдды жэне еңбекқор адамдарға еркін
бэсекелестік жагдайында жоғары қоғамдық мэртебеге иеленуге
мүмкіншілік беретін алғышарггарды ұйғарады. Ол жеке тұлға
қажетсіну уэжін дамытуға мүмкіндік береді. Американдық галым
Абрахам Маслоу (1908-1970) [102] жасаған тұлға теориясы басты
орын алады. Оның теориясы бойынша барлық қажеттіліктер
«пирамидага» үқсас келеді. Адамның жоғары қажеттіліктері оның
біліісгілік шыңына айналады.
і*үмківдіхте
ршяриге
поцр>та лосн
і хажеттілзк1
Сурет 1 - Маслоу пирамидасы
Маслоудың теориясына сәйкес қажетгіліктердің бес тобы бар:
Физиологиялық қажеттіл іктер. Олар адам организм інің
Адам
бой ұрады.
.V ♦ >1
Т Т І/Т ^ О
Ж Г¥ V
__- .
•
•
2 . Өзіне физиологиялық жэне психологиялық факторларды
Я І В .
I -----------1 Адам денсаулығы мен жұмысқа
қабшетгілігін сақтап қалу үшін жарақаттанудан қашық болуын
оилаиды. Адам қаушсіздікте жэне жинагының сакгалуына
ПСИХОЛОГИЯл ык ігя^рттіттіігті
^
қажеттш ікті
3. Әлеуметтік топқа жету қажеттілігі. Адам басқалапдын
к
а
ү
і п
п
п
л
і і
г
г
й
г
і
а
_________
”
6
е
л
г
і
л
і
м
е
у
м
е
т
т
и
т
а
п
, а
қажеттілігі
мүшелерінің *
*
--------ар I гыру
қажеттілігін
■ ■ ■ ■ ■ Н Н Н Н аЯ Н Н Й
Көптеген басқарушылардың іс-эрекетгерінің
ІЖРТТІТІ11ГТ1 қанағаттаңцыруға
__ ___
I иильш ДӘЛ осы қажеттілікті
5. Өзін таныту қажеттілігі
Қажеттіл
қажеттіл іктерд ің
Гт/ПП»
иерархиялық
^_; •
құру
теориясы
эрбір
.
--------қажеттіл іктің эсер
™ , ” "."аМ1,Кас? " бше °™РЫП- « ™ га * * р п у ОШ, белгілі
дэрежеде өзшщ қажеттілжтерш қанагаттандыруга мүмкіндік беруін
көрсетуге ұмтылу болып табылады. Бұл теория қазіргі басадоу
теориясы мен тәжірибесінің дамуына үлкен әсерін тигізді Көптеген
менеджерлердщ ойынша осы
пирамвданың
кь,змет7еГе™і
ынталандыоүла ти млі
Ш ____ .
адметтерлерді
каи деңгейде тұрғанын аныкгау маңызды. Сол ар^лы оныҢ келесі
т« > « і балы". ™ іВДі ж р ш с жасауга ынталандыру
X
‘ИеЯ “ ' “ " '" Ч И Й емірлік қажеггіліктері
Р
түседі, ал оган қол жеткізу оның бойыңцагы казіпгі
мүмкіндіктерінщ қорына, оны дамытуына байланысты.
^
Ьұл иерархияның алғашқы екеуі адамның өз өміріне деген
жауапкершілігіне байланысты болса, кейінгілері элеуметпен
от
т
у,
м м а н й ^ “„ ™ ™ ™ б0',С1Ц к°Р"°Рет"еті'‘
корпоративтік
йен жүиеленеді
ө зж ү м ы с ы н
З П іг я іп я н Б Ш
„ Ц
К і р е д және оны
"
1
“
™
*
Дарынды
құралған
жүйесінің
* ........ ........ *
— и у ^ с к с Г С КаОШ еТТІ м я м я и
даиындау десек, корпоративтік окьпуды біліктілікгі а р т т ы р ^ ж о ^ ы
„
»
*
*
оқу орнында ғаиа емес, кез-келген білім беру ұйымында ұйымдастыру
сапаны арттырады. Мысалы, мекгеп. Мектеп - үйрететін орта, оның
жүрегі - мұгалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы
ерекше тұс - оның сабақгы түрлендіріп, тұлганың жүрегіне жол таба
білуі. Өзгермелі қоғамдагы жаңа формация оқытушы-профессорлар
күрамы - педагогикалық қңзалдардың барлығын меңгерген, тұрақты
өзін-өзіның білімін артгыруға талпынған, рухани дамыған, толысқан
шыгармашыл тұлга. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері
арқылы қалыптасады, өркендейді. Нарық жагдайындагы оқьггушыпрофессорлар құрамына қойылатын талаптар: бәсекеге қабілеттілігі,
біпім беру сапасының жоғары болуы, кэсіби шеберлігі, әдістемелік
жұмыстағы шеберлігі.
Осы айтылғандарды жинактай келіп, рефлексияга қабілетті,
өзінің білімін жүзеге асыруға талпынған эдіснамалық, зертгеушілік,
дидактикалық-әдістемелік, әлеуметтік тұлғалық, коммуникативтілік,
ақпараттық және тагы басқа құзыреттіліктердің жоғары деңгейімен
сипатталатын рухани-адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді,
сауатты, шыгармашыл тұлғаны, яғии, жаңа формация тұлгаларын
даярлаймыз.
ф
2 Өндірісті еркениетке бағдарлаудыц эдіснамалық түғыры
Кэсіптік педагогика негіздері. Кэсіптік педагогика пәніне
кіріспе, оның міндеттері 08 ақпан 2014 ж. Кэсіптік педагогика зерттеу
ауқымы емес, өзінің даму тарихымеи эр кезевдеп ашылган
жаңалықтарымеи, тұлгалар тағдырындагы текетірестер мен адасулар
түпсіз түңгиыкқа тірелген ойлар әлемімен қызықты. Бұл еңді дамып'
сияқты
. .
—
I ----- 1
ШІЫҢ
ір г е л і
ГЫЛЫМ
екендігін, сапалық ерекшеліктерін айғақтайтын дэйектемелері бар.
Қазірп кезде нарық талабына сай бэсекеге қабілетгі тұлгалар
дайындау
мен
олардың
біліктілігін
арттырудың
жаңа
тркырымдамалары эзірленіп, оқьпу технологиялары мен оны
ұиымдастыру формалары өңцелу үстінде. Кәсіптік педагогика
осыңцаи мәселелермен шұғылданып, Егемен елімізде білікті маман
жұмысшы дайындауда, оны өркениет деңгейіне котермекші. Қазіргі
нарық жағдайына бейімделген ақпаратгы тез, негізді түрде, әрі тиімді
игере бшуіміз қажет. Білікті педагог, өз ісінің білгір маманы болу
Үшін, пш ы ңды игеру жеткіліксіз, оны практикалық түргыда өмірге
қолдана бшіп, кәсіптікті элемдік деңгейіне дейін жеткізіп, нақты іске
асыра бшетш жан-жақты кәсіп иелері болуымыз керек. Қазірге дейін
жұмысшылар
______ __
.
р А
я т . * . сипаттама беру турғысынан исііздеу кең сипат алып
келді. Кэсштік мектепті бітірушілерге оқу орындары беретін біліктілік
сипаттамасы - оның оқу барысында білім, білік жэне дагдыларына
қоиылатын
талаптарды
аныкгайды, ол ортапык Ш Ш
органдардың кэсштік білімге бшікгілік тагайындайтын саласы арқылы
белгшенеді. Мұнда ай-щанымыздай, оқу бітірушілердің білімі,
шктілігі жэне дагдылары гана айқындалған. Оку бітірушілерге
Ш
Ш
ЁВ — мен Е Ң
| ИЩ
к ^ Г ^ Г м РН
■
бІТІРушінің
шыгармашылық
Ме" ,скеРл1к эРекеттерінің кэсіпкерлікпен ұштастыру
шыны кэсіби шебер деңгейіне жету, сөйтіп авторлық к ы з м е т ^ ^ ё
енуі керсетілмеген. Мұны қазіргі кэсіптік мектеп бітіруші түлектерді
даиыңдауда олардыц біліктілік сипа™» а н ь п Л й т і . Г н ^ г
кемшшіктер
деп
түсінеміз.
Кәсіптік
дайьшдау
мәс^есТн
Г Г к э с Г пТ ІҚ
•қарау гана ® тыгырықтан шыгара
сипаттама емес п ^ л ДеңГейш’ оның сапалық дэрежесін біліктілік
аттама емес, профессиограмма анықтап бере алады Казіогі
гылымның дамуы оны дифференциялау жэне интеграциялау
рсімен сипатталады. Ғылымның дифференциялануы деп кейбір
ғылым салаларының өзі дербес гылым ретінде танылып, тын мэнге ие
болуы.
Ғылымның
тоғысында
олардың
құбылыстар
мен
болмыстардың мэнін анықтаудың жалпы завдылықтары анықгалып,
зерттеудің
ортақ
гылыми
әдіс-тәсілдері
саралана
түсуін
интеграциялану десек болады. Бұл педагогика гылымына да тән
құбылыс. Атап айтатын болсақ соңгы кезде ғылымның
дифференциялануы арқылы педагогиканың мына салалары даралық
сипат бере бастады: мектеп алды педагогикасы; жасөспірімдер
педагогикасы; жалпы білім беретін мектеп педагогикасы; кәсіптік
педагогика (кәсіптік мектептер педагогикасы); мектептану (білім жэне
оқу-тәрбие мекемелерін басқару); т.б Осыган орай кэсіптік
педагогиканың да өз салалары қалыптаса бастады. Бастауыш кәсіптік
білім беру педагогикасы (кәсіптік мектептер мен лицейлердегі тәрбие
мен оқьггу мәселелерімен шұгылданады); орта кәсіптік білім беру
педагогикасы (колледждердегі тэрбие жэне оқу мәселелерімен
айналысады); жогары білім педагогикасы (институт, университет
жэне академияларда тэрбиелеу мен оқыту ісімен айналысады).
Кәсіптік педагогика жалпы білім беретін мектеп ісімен
шектеліп, жалпы педагогика аясында кала алмайды. Оның
қалыптасуы, техниканың, гылымның, экономика мен өндірістің
өркендеуімен тікелей байлйнысты. Жалпы педагогика аясында
кәсіптік педагогика іргелі гылым ретінде мына салаларды да қамтиды:
жалпы жэне педагогикалық психология; инженерлік психология;
еңбек психологиясы; еңбек физиологиясы; акмеология (кәсіптік
шеберлік шыңына жету туралы гылым). Бүдан басқа кәсіпгік
педагогика тиісті техникалық және экономикалық гылымдарга да арка
сүйейді. Кәсіптік педагогиканың пэндік зерттеу нысандары мыналар:
Кәсіптік мектептердегі тэрбиенің мақсаты мен өзіндік ерекшеліктерін
сабақтаса
зерттеу
техникалық
білімін
жене
кәсіптік
біліктілік
дагдыларын
калыптастырудың өзіндік ерекшеліктерін меңгерту. Кәсіптік білім
берепн оқу орындарында оқу-тәрбие үдерісін басқару. Жогарыдагы
аталган мәселелерді тұжырымдай келе, кэсіптік педагогика саласына
мынадай анықтама беруге болады. Кәсіптік педагогика —жеке тұлгага
кәсіп пен кәсіптік біліктілікті . калыптастырудың заңдылыктарын
зерттейтін, элеуметтік сұранысты канагатгандыратын гылымының
негізгі саласынын бірі. Педагогика көп жылдар бойы философия
ілімінің қарапайым бір тармагы ретінде дамып келді. Тек XXVII
гасырда ғана дербес гылым ретінде танылып, сан гылымдар тогысына
айналды. Педагогиканы философия ілімінен чех халқынын ұлы
Амос Коменский (1592-1670) ажыратуга болмайтынын
дәлелдеді, Я. А. Коменский педагогиканы философиядан
алып,
онын
т
—
ш
і
оі
і
і
9
ишхп
ГкТТІМи ПАТіипа
______
гылым ретінде қалыптасуына үлкен үлес қосты. Оның 1854 жылы
Амстердамда шыққан «Үлы дидактика» кітабы — педагогика
саласына арналган түңгыш гылыми-педагогикалық еңбек болды
Ондагы айтылган пікірлер мен идеялар қазірге дейін өз мэнін
жогалтқан жоқ. Оның сыныптық білім беру жүйесі болса
педагогикалық теорияның негізі болып дамып келеді. Агылшын
философы әрі ағартушысы Джон Локктың [103] (1632-1704 ж)
Я. А. Коменскийден [104] айырмашылығы ол тәрбие теориясына
басты назар аударды. Ол «Тэрбие туралы ойлар» а п ы еңбегінде
оіл імді, іскер, өз ісіне сенімді, адамгершілігі мол «джентельмен»
тэрбиелеуді мақсат етіп қояды.
Кәсіби педагогика білім берудің, тәрбиелеудің, оқушыларды
оқыту жэне дамытудың заңдылықтарын оқытып, оқыту және
ақпараттық
түрлерін және басқару жүйелерін
Ол педагогикалық теория туралы, қазіргі замангы оқыту үдерісін
жоспарлау тәсілдері, кәсіби оқыту жүйесінің болашақтагы даму
цагогика дегеніміз адамды кәсіби қызметке, жас үрпақты кәсіби тэрбиелеу, білікті
мамандарды дайындау туралы гылым. Кэсіби педагогика жалпы
педагогиканың бөлігі ретіңде кәсіби оқыту жүйесімен бірге құралады.
Онда басқа гылымдар сияқты өзінің категориалды аппараты, аталган
ғылым зерттейтін және оның іргетасын қүрайтын өзіндік
құбылыстарымен ретгелетін өзінің сапалы ерекшеліктері бар. Аталган
оқу құралдарының негізіне галым-педагогтар С. Я. Батышев[105]
м п т 3!.ер^ 106Ь В- М- Монахов [107], Е. С. Полат [108], И. В. Роберт
[109], Г. М. Романцев [110], В. А. Скакундардың [111] еңбектері
қолданылаяы. Кәсіби педагогиканының мэртебесін толыққаңцы
I-------Ц£
нақты болмысын
білдіреді. Ғылым нысаны деп - ғь
аталган саласына
бағытталып, оқылатын нақты құбылыстарм
процесстерінің
жиынтығы. Ғылымның пэні
белгілі бір нысанның осы гылыми
білімдердің дэл осы саласындагы нақгы зерттеулеріне сәйкес
багытталган ғылыми еңбектер. Қазіргі замангы гылымда зерттеу
пәнімен қарастыратын осы жалпы философиялық-әдіснамалық
ережелер, кез келген гылымга, оның ішінде гылыми педагогикага да
тэн. Кэсіби педагогиканың нысаны болып тек қана адамды енбекке
гана емес, ол тұтас
жүйесі
•
қалыптасуына білім беру процесі, нақты технологиялар, білім берудің
. күтілетін нэтижелеріне жетуге септігін тигізетін оқьггудың
технологиялары, қуралдары жэне ұйымдық нысавдары ықпал етеді.
Освдан туындайтыны, кэсіби педагогиканың пәні болып кәсіби білім
берудің қандай да болмасын деңгейі мен ерекшелігі ескерілген жеке
тұлганың маңюды кәсіби сапасын өркендету процесі болып
табылады. Алайда педагогтік үдерістік қызметі оқу жоспарына, оқу
багдарламаларына. алдын-апа жасалған жэне қажетті деңгейде
негізделген, кез-келген деңгейдегі білім мақсаты белгіленген
кұжаттамалық материалдарга, оның мазұмынына, мүмкін болар
технологияларына, кұралдарына, ұйымдық нысандарына арка сүйейді
Баска сөзбен айтканда, білім беру үдерісіне (мақсатган нәтижеге
бағытталган орындау деңгейі ретінде) алдагы білім беру қызмет
жүйесін теориялық және сараптамалық талдау жасалынып барып
кірісу көзделеді. Міндетгі түрде жүйелер, өйткені онда практикпедагогтің барлық қызмет компоненттері кіріп, өзара байланыста
болуы тиіс, ояар оқушыларды оқыту мен тәрбиелеудің
сәйкестендірілген білім беру стаңдарттары, мақсатгары, мазұмыны,
технологиялары, оқытудың кұралдары мен ұйымдық нысандары.
Сонымен, педагогикада практикалық қызметпен қатар, педагогнкапык
жуйені жобалау және қалыптастыру, білім беру кызметінің қүрапдары
мен ұйымдық нысандарының негізделген өнімді әдістерін таңдап,
алдын алатын білім берудің мақсаттары мен мазұмынын негіздеу,
бойынша
көптеген
жан-жақты
жоспарлы
(гылыми-зерттеу,
әдістемелік) кызмет жұмыс жасайды. Аталгандарды ескергеиде кәсіби
педагогиканың пэні қос аспектілік сипатқа ие болады: жеке тұлганың
талапқа сай кәсіби
маңызды
жақтарын
калыптастыратын
педагогикалық үдеріс және осыцдай қалыптасудың мазұмынды және
өзіндік процессуалды (технологиялық) мақоаттарын
коятын
педагоги калық жүйе.
Педагоги калы к үдеріс пен педагогикалық жүйе езара
органикалық байланыста болып табылады. Кәсіптік педагогика —
жалпы псдагогиканың бір тармагы ретінде енді өркснлеп, дамып келе
жаткан жас гылым. Жалпы педагогика атауы ескі грек свзінен
«пайдос» - бала және «аго» - жетелеу үгымын береді. Сөзбе-сөз
аударганда «бала жетелеу»* деген магынаны білдіреді. Ежелгі
Грекияда педагог деп өз кожайынының баласын мсктспкс жетектеп
апарьпі, әкелетін күлды айтқан. Ал мектепте дәріс беретін күлды
галым деп атаган. Бертін келе педагогика свзі казіргі мәніне жакын
«баланы өмірге жетелеуші» галым ретінде калыптаса бастады, ягни
оны оқытып, тәрбиелеп жаны мен рухын дамытатын өнер деп
қалыптасіы. Атақты адамдардың қасына оны
ұстаздарының ш
лЯ &*«&»
Д____
_
тәрбиелеген
^роиелеген
^„алардь.
1У Р ™ ™ л „ „ да « ^ Г „
Осылаиша педагогика балаларды оқыту мен тәрбиелеу туралы гылым
ретінде қалыптаса бастады. Педагогика туралы бұл көзқаоас XX
сақталды. Тек соңгы онжывдықта° ган^
кәсіптік педагогикалық біліктілік тек баяалапга ғана Рм« үлкендерге де кажет
______ Р .
емес’ оның
қажет № пігіп
нақты
&
тұлғаны
бШ
Х Г м е Т к г с М “ м £ к аСЫВЫН
Денгейін * “
мүмкіндік
педагогикалық қы зм еткеолегГ л7Г Х ;Г аНауИ Тала|ггар аспектісінде
міңдетгерінорындаугамүмківдікбереді." Қ¥3ырегг,д*гш өР*ендету
к°Рп°Ра™втік окыту бағдарламасы
ең дарынды'
ж
к
г
карастарааы. ҚазЬіТ
г
бір^
™
—
МЭ“~»Ч»І« Д™=Мнде
бояашак тобысш дамуьжын э д е м е т ^ й Г т а н ”^
Тренингпен сүқбат жүргізудің үлгісі:
ұсыиудың,
ж °«ры
т ^ нин ^ е р д ^ Г т а ^ы"ТаТьгоып ^
,
К0Мпанюгаы«
бағдарламалаРын
қажетгіліктерін сезіну талап етілгені бесенеден белгілі болды ма?
Осыған дейін мен жұмыс істеген, штаты үлкен компаниялармен
салыстырғанда мүмкін компания маган бірден шағын болып көрінді.
Мен одан кейін мұның алдамшы екеніне көз жеткіздім: өз құрылымы
бойынша «Неотэк» жеткілікті бірегей ұйым болып табылатын өте
күрделі компания. Әртүрлі бағыттағы көптеген бөлімдер, оның
кұрамына әртүрлі мамандану мен құзыреттіліктегі адамдар кіреді
және олардың кызметі жолға қойылған өзара іс-қимылды
ұйымдастыруда белгілі бір күрделіліктермен де байланысты болып
табылады. Басқаша айтканда, бөлімдер арасындагы негұрлым тыгыз
қарым-қатынастагы қажеттілік олардың қызметкерлерінің тұлга
аралық карым-қатынасының сапалық өзгеруін талап етеді.
Бірақ қазірге дейін менің компаниядан есімде өзгеріссіз қалған
естелік, бұл әрине, онда жұмыс істейтін бірегей шыгармашылық
адамдарының ыңғайлы жұмыс ортасын қалыптастыруы. Сондай-ақ,
олардың жұмысқа деген ынтасы мен сүйіспеншіліктері ссзіліп тирады.
Компания қызметкерлерінің арасында оқьпу мен дамытудағы
қажеттілікті анықтаудың қандай да бір әдісі бар ма?
Кез-келген жаңа біпім беру багдарламасының негізінде
компания қайда багыт алды және ол қандай жетістікке қол жеткізгісі
келеді деген нақты түсінік болуы тиіс. Компания саясатын түсіну
тренингке болашақ қатысушылар үшін олардың қажеттіліктері мен
уәэқдерія анықтау мақсатында қагидатты сәт болып табылады. Біз
қандай деңгейде тұрганымызды түсіну, алдагы максаттарды анықтау
және бұл үшін бізге не қажет екенін ұгыну (қандай білім, дагды, ягни
құзыретплік) персоналды оқытуда қажеттіліктерді дәл анықтаудын
және окытудың негұрлым тиімді багдарламалары мен нысандарын
әзірлеудің кепілі болып табылады. Тренин гтер — жедел «шүгыл»
міңдеттерді шешуден бастап (мысалы, Тапсырыс берушімен өзара ісқимылды жақсарту) жұмыстың болашагы, ягни кадрлык резервті
калыгітастыру сияқты тіптен әртүрлі багытга болуы мүмкін.
Осы жоспар пысыкталганнан кейін оқыту үшін кызметкерлердік
нысаналы топтары аныкгалады.
«Неотэюьте қазір қандай білім беру багыттары әзірленуде?
Ең алдымен, бұл жобадррды баскару және тиімді командалық
взара іс-кимыл жасау жөніндегі тренинг. Біздің таяу уақыгга, Жака
жылдан кейін, каңтар және акпан айларындагы семинарларымыз
уақытты баскаруға, келіссөэдер процесіне жэне тапсырыс
берушілермен байланыс жасауга (онын ішінде, іскерлік хат жазу мсн
ішкі корпоративтік хат-хабар алмасуга) арналатын болады.
Үзак мерзімді келешекте «Неотэк» үшіи кандай білім беру
бағдарламаларын жоспарлап отырсыздар?
I IА Л Л А І I А
IV»
^ л
—
» ____ ^
жүйесін
аяқтаудың
қадамы болуы тиіг ш
л
с
л
е
і
л
логикалык
т и п „и
У
Жоба әрбірі өз бағдарламасын зертгейтін
компания ұжымынан нысаналы топтарды бөлуді талап етеді
ережелеоді " ж ж Г '
ТҮРДВ Қарай™ н болса«’ «андай да бір
Р™
РД және 1ШК1 корпоративтік қарым-қатынастың стилін
бір куш-жігерлео
бяГ*ЛТТ«ат у и
___
қызметкер
үшін сырттан
тапсырыс беруш і ретінде болуы тиіс. Және Г ы
рушіге басқа тапсырыс берушілерге сияқты айрықша көңіл мен
ар аударуды талап етеді. Мұндай тәсіл компания ішіндегі ахүалға
Не сырткы элемдегі үйымнын беделіне де оҢәсерін
^
••
Қазіргі
уақытта
мен
«Неотэкте»
6Г
уэжі (і“ -6* 1
*=
"
дербес қажетпліктеріне
қажеггіліктеоіне
1 ? . ™ '^ " “ “ ' кшметі«Р™РДІ«
семинарлары мамащардын одан
7 * = ' ™ Т К™е
™ рЫс _ » а мүмк|вдік 6ер ™ "
£ * * - £
,
Ш И деген құмарға аүысапм
*еп,ізуге" „ 3 ^ «уаГ С ^ Л Т с еЛ“ М " "
өлшемі - ол та„ „ „ „ ь? “ Г
0кы,у ,с'щаралары табысьгның басіы
«агдайлард™
“Г
З иКШ
аСЫ
,>0У ШьиаРга
^ и е о' ™ '
у
Т
Г
Г
де«гевЫ
Д ң жаңа «оқушыларыңыз» қоятын супяктяп г
қаншалықты күрделі болып табылады?
¥Р
р 0,3 үшш
Бастапқы кезеңде «Неотэк» кызметкерлері жұмысының
ерекшелігін түсініп сіңіп кету өте күрделі болды. Мен үшін компания
қызметінің саласының өзі бейтаныс болды және жобаларды басқару
жөніндегі алгашқы тренинг мен үшін жана киыншылыктар тудырганы
өтірік емес. Бірақ, қазір бұл қиыншылыкгар жоқ. Мен осы тақырып
бойынша жобаларды басқару теориясын жэне тренингтерді өткізу
эдістемесін дербес зертгедім, бірақ, осы қызметгің егжей-тепкейлерін,
практикадан мысалдарды, аударма нарығының өзгешеліктерін игеруге
көмектесті. Барлық алынған ақпаратты пысықтау және жүйелендіру
жаңа оку жоспарын эзірлеуге негіз болды. Дал осы аппарат жаңа
қызметкерлерді бейімдеу процесі шеңберінде барлык жаңа
қызметкерлер үшін тұсаукесерді жасауға негіз болды.
Алғашқы тренинг корытындысы боиынша барлық кейстер
басты мэселеге: қарым-қатынас психологиясьгаа айналып келетіні
түсінікті болды. Сату, келіссөздер жүргізу, жобаларды жэне уақытты
бас кару жөніңдегі тренинггер - бұл такырыптардың барлыгы жеке
түлга және тұлға аралық өзара қарым-қатынас психологиясының
маңында айналып жүреді. Осы байланыстарды орнату қағидалары,
шиеленіс мәселелерін шешу амалдары адам белсенділігі мен бизнес
кызметпң кез келген саласы үшін жалпы болып табылады.
Сіз тренингтердің ағымдагы циклының аякталуы бойынша
«Неотэкжгегі білім беру багдарламасының нәтижесін қалай бағалар
едіңіз?
Әдетте, тренинг нәтижесін багалау үшін ұжым мен барлық
ұйым алдына қоятын максаттармен бұл қорытынды көрсеткіштердің
сәйкес келуін, оның түйінді мәселесі неден тұратынын және оларды
біз қалай түзеткіміз келетінін түсіну көзделеді.
Тренингтің тиімділігін багалау мынадай жолмен жүреді. Ең
алдымен, бұл тренингке қатысушылардың өздерінің эмоциялық
багалауы: қызметкерлер біздің семинарлардың нэтижелерін олар
өздерінің семинар алдында қойган мақсаттарымен салыстырады. Одан
кейін, әрбір тренингтен кейін біздің сабақтарда өзіміз талқылаган
тақырыптар бойынша білімімізді тексеру мәніне өзіндік аттестаттау
болады. Бұл аттестаттау ойын немесе тестілер түрінде жүргізілуі
мүмкін. Дағдылар мен біпімдёрді игеруді тексерудің үшінші деңгейі бұл оган бөлімдердің әрбірінің басшылары қосылатын біздің
багдарламаның ең күрделі
кезеңі,
қызметкерлерді жұмыс
орындарында тестілеу. Психология заңы бойынша адам игерген дагды
оны күн сайынғы қайталау шартымен 21 күннен кейін бекітілетіні
мәлім. Сондықган тренингті аяқтаганнан кейін бір-екі ай
мамандардың алынган дагдыларын өз жүмысына енгізуіне беріледі. 3-
4 айдан кейін біз басшылармен бірге тәртіптің жаңа стратегиялары
практикада қаншалықты бекітілгенін қараймыз жэне білімді нақтылау
I қажеттшік
қандай да (
жақсартуға мүмкіндік беретін тренингтен кейінгг іс-шара (тренингтер
юкерлік ойындары жэне басқалары) өткізіледі.
Адамды
Барлығы адамның ішкі ден қоюына байланысты болады.
--- шоі
әрқашанда
нэтижеге бағыт ұстанатын адам.
Көшбасшы қиыншылықтарды еңсереді, қиыншылыктарға
көнбейді, бірақ, болашақта алынған тәжірибені түсінеді жэне
паидаланады. Көшбасшы қазіргі күні, табысты кэсіби қызмет үшін
басты қрыретгілік болып табылатын эмоциялық кұзыреттілікке ие
болады. Бұл қарым-қатынас жағдайына сэйкес өз эмоциясын түсіне
жэне басқара бшу, сондай-ақ, басқалардың эмоциясын түсіне білу
Көшбасшы келісімпаз жэне жаңа білімдер алуға дайын ол
жеке
Реіінде өсУге кабілетті.
•
/**• « ,
*
г ~
ил жұмысына узін
күші мен білімін, бар жігерін салады жэне бұл туралы аянбайды.
«Адамды
Н
-Й
Т
й
Г
ш
Т
ниеті боиынша
Н
р
к
а
т
а
р
"
СИХ0Л0Ггар
ШЬ,Вав“
емес, олардың күшін, сенімділігін
а
р
Е
ашыктыгын
шынаиылығы мен сенімділігін сезінетін басқа адамдардың тацдауы’
боиынша көшбасшы болады деп санайды.
У
ЖЯ
жа
ж
^ “ і ад^
бІр НЭрсе «
«эсібилер командасы
нэтижГгеНкоДаМУГа ЫНТаланған кезде’
ЗДшбТрлыгь.
н эти ж есін д е к о м п а н
о р ы н д ал у ы н а ал ы п к ел ед і
^ Г
^ . Г
^ н Г е Т * * * * бұЛ
4 бй1Ь,Л ж о сп аР ^ р д ы ц
уйлестіруі
беишдеу және корпоративтік дамьпу үшін жауш беД д і
қолдаймыіГікәне оны " Г Г сга
“Б"ССМСЫ" * "
баРЛЫК
^
№ м ет™
—
Миссия. Біз қызметкерлер камын ойлайтын, оларға лайықты
еңбек жағдайын жасайтын, олардың қызметін әділ бағалайтын,
олардың өзіндік дамуы үшін жағдай жасайтын, оларды оқытып және
қызметкерлерді дамыта отырып, бізді әлемдегі 100 университет
қатарына қосуға қабілетті, тартымды жұмыс беруші болуға
талпынамыз.
Стратегиялық жоспарлау, талдау және корпоративтік даму
бөлімінің міндеггеріне төмендегілер жатады:
даму стратегиясына байланысты қазіргі заманғы басқару
стандартын енгізу;
- қызметкерлерді бағалау және аттестациядан өткізу, сондай-ақ
кері байланыс алу;
- жаңа қызметкерлерді бейімдеу жэне багалы кадрларды ұстау;
- басқару әлеуетін дамыту;
- қызметкерді оқыту жэне ілгерілету (соның ішінде білімді
толықтыру, іскери дағдыларды өркендету, белгілі эмоция мен қарымқатынасты артгыру);
- әр қызметкердің жеке тиімділігін жоғарылату;
- қызметкерлерді ынталандыру;
- корпоративтік стандартгарды әзірлеу және енгізу;
- «мәдени мұрасын» сақтау, қалыптасқан корпоративтік
мэдениетті күшейту жэне өркендету. Стратегиялық жоспарлау, талдау
жэне корпоративлк даму бөлімін құру туралы шешім — өте
перспективп жэне жауапты қадам. Стратегиялық көшбасшы жөнінде
және өз компаниясының корпоративті дамуын ойлайтын басшы,
стратегиялық мақсатқа жеткен теңдестірілген көрсеткіштер жүйесін
көруді
айқындайтын
тура
шешім
қабылдайды
жэне
мамандандырылған консалтингтік компанияларга үлкен көлемдегі
соманы мерзімді салып, өз компаниясын жэне қызметкерлерін үнемі
дамытуга бағыттайды. Екінші нұсқа, тіпті оңай ұйымдастырылады,
бірақ үзақ мерзімді жетістікте тиімді емес. Сондықтан жаңадан
ашылган бөлім қызметін жүзеге асыру біртіндеп жүргізіледі, жэне
алгашқы кезеңде негізгі этаптардың бірі:
1. ЖОО дамыту стратегиясын, миссиясын жэне бөлімшенің
стратегиялық міндеттерін ацықтау; бөлімшелердің стратегиялық
міндеттерін енгізу этапының қүрылымдык кезенділігінің анық
реттілігін жүргізетін, процесстердің стратегиялық басқаруын сипаттау
жэне дайындау. Біздің команда стратегияландырудың негізгі
кезеңдерін өткеннен соң (стратегиялық жоспарлау бойынша
жиынтыісгау қүжатын дайындау — стратегиялық мақсаттар мен
міндеттерді анықтау, ҚазГЗУ дамытудың негізгі ксзсңдсрін анықтау —
көрсеткіштер бойынша
I
асыруға дайындау
“
—.-.«у
иві дарл амаларды
жүзеге
арналған, қабылданганШШШШШЯШШШстрате
гиямен
қатарынан жүретін бөлім
дайындау
га
болады.
I
^ ^--------------------- ------1Осылардың ішіндегілердің ең маңыздысы
бершген стратегиялық бағыттарға сэйкес қызметкерлерді дамытү
көаделген оқьпушы жобалар әзірлен™ кызметкерлерді К Ц
деңгейдеп жаңа жүйені құру болып табылады. ОсындаЙ қиын жоба
К¥Рылу үш.н, қажет: ҚазГЗУ дамуының с т р а т е г ш с ы ж ^ Г е
қьш ^ткерлерді басқару стратегиясымен қатар, анық ұсыныстары’
болуы қажет; компанияның в д ак ты бәсекелес артықшылық
жетістіктері үшін қызметкерлердің қабілеттілігін, дагды және
икемділігш
жетілдіру;
қызмепсерлерді
„ .
I .
кажет оағытта
бағытта дамытуга
непзделген көтермелеу жүйесі болу керек; агымдагы қызметке оқу
қорытындысын енгізу жүйесін әзірлеу.
2' І Й З К 'ШКІ жағдайын ^ Д а у жэне багалау, қызметкерді
талдау. ҚазГЗУ дамытудың негізгі ресурстарының бірі - біздің
қызметкерлер, соңдықтан жұмыс тиімділігін багалаү кезінле «іія«
қана қаржы көрсетк іштер ін
«
тексеруді гана емес, қызметкерді
бағалауды да қосуы қажет. Қызметкерді багалау (ӘБҚ және ПОҚ)
ЖОО стратегиялық міндеттерін жүзеге асыруына байланысты жыл
сайын өткізу жоспарланады. «Жылдың ұздік қызметкері», «Үздік
оқытушы », «Үздік профессор» жэне баска да номинациялар, енді
стратегиялық м індетгерді жузеге асыруда белсендІ катысушы болып
таоылатын қызметкерлердің ішінен іріктеледі жэне олар ҚазГЗУ
басшылыгымен көтермеленеді.
Компания басшысы жэне қызметкерлерді басқару бөлімінің
қызметкерлері мамавдардың тәжирибелік деңгейін қалай бағалау
кажет жөнінде сұрақтарды қойган шыгар? Менеджерлер арасында әлі
күнге дейш қызметкерлерді багалау тек үлкен корпорацияларга гана
керек деген ой қалыптасқан. Бұл жаңылысу. Кэсіпорын санынан .тыс
қызметкерлерді багалау қызметкерлерді бақылау жүйесініц ең қажетті
элементі жэне мотивация жүйесі болып табылады. Компания
ауқымына байланысты багалау әдістері таңдалады. Басшы эр
қызметкерін жақсы білетін кіші бизнесте, кадагалау қызметі енгізілсе
жеткілікті.
Бірақ үлкен компанияларда кешенді тәсілдерді
пайдаланган
дұрыс,
тэжірибе
байланысы
мен
компания
басшылыгының қажеттіліктері, сондай-ақ қогам қажеттілігі персонал
қызметін багалау белгілерінде айқын көрсетіледі. Қызметкерді
кешенді багалау жэне оның ЖОО стратегиялық мақсатымен өзара
әрекеттестігі нақты дайындықты кажет етеді. бші ппопесс йіінр крпргі
, кезеқдерді қосады: лауазымдық нұскаулықтағы қызметтік міндеггерді
талдау; эр лауазымға стратегиялық критерийлерге сэйкес бағыт
әзірлеу; міндетті қүзыреттілікті баяндау, олардың дамытуга қажетті
деңгейін анықтау; міндетті бағалау әдістерін әзірлеу/бейімдеу;
құрылымдық бөлімше басшылары жэне олардың қызметкерлерімен
багалау өткізілетін тәсілдерді оқыту;
өзіндік багалау өткізу;
қызметкерлерді алмастыру бойынша дамыту жэне жоспарлау
карталарын құру; қызметкерлерге дамыту бойынша кері байланыс
жэне ұсыныстар беру.
3. Эр турлі деңгейдегі қызметкерлер үшін тренинг
багдарламалар жүйесін дайындау: көшбасшы багдарламасы,
халықаралық деңгейдегі ПОҚ дайындау багдарламасы, ПОҚ
дайындаудың интенсивті багдарламасы, АҮеІсоте тренингі, қажетті
багдарламаларды дайындау. Компания жүйесіз оқыса да, дегенмен ол
оқу барысында! Алайда біз осындай қателіктерді қайталамаймыз,
жэне оқытудың корпоративтік стандартын әзірлеуге кірісеміз.
Сондықтан біз барлық қызметкерлерден аталган мәселе бойынша
көмек көрсетуді сұраймыз. Стратегиялық жоспарлау, талдау жэне
корпоративтік даму бөлімі «Қызметкерлерді дамытудың жекеленген
жоспарын» әзірледі, бұл қызметкерлерді оқыту багдарламасына осы
немесе басқа да багыттарды қосу қажеттілігін багалауга мүмкіндік
береді. Барлық қызметкерлерді оны толтыруда белсенді қатысуга
шақырамыз. Сонымен қатар бізге корпоративтік оқыту жүйесін
тексеруде көмек көрсетеді. Өрине, жекеленген жоспарды жинақтау
барысында, құрылымдық бөлімшелердің басшыларымен жэне
қызметкерлерімен сұхбат жүргізу кезінде, біз осы немесе басқа да
оқыту курсына, тренингтер, семинарлар түрлеріне сұранмсмн
ескеретін боламыз.
Қазіргі уақытта Стратегиялық жоспарлау, талдау жэне
корпораИгетік даму бөлімі үздіксіз корпоративтік оқыту жүйесінің
үлгісін әзірледі, бұл сайтта жеке блогта «Жеке және кэсіби даму»
көрсетілген. Қызметкерлерді дамуга багыттау - бұл басшының
міңдеті, өйткені жаңа білім жэне дагды оларга корпоративтік мақсатқа
жету үшін қажет. Даму - белсенді қарсы келген процесс, мұнда
оқьггушы да оқушы да (кэсіби. жэне жеке) өседі. Ең қиын міндет Стратегиялық жоспарлау, талдау жэне корпоративтік даму бөліміне
үздік оқытушыларды таңдау. Біз ең үздік тьютор, коуч жэне оқытушы
ретінде қызметкерлердің өзін санаймыз, соның ішінде біздің
Профессорлар! (Мысалга: «Дженерал Электрик» экс-президенті Джек
Уэлч ай сайын ОЕ Ьеасіегзһір Сепіге бірнеше сагатын оқытуга
арнайтын. Уэлч зейнеткерлікке кеткеннен кейін бұл орталықты
атауын «Джека Уэлч атыңцағы оқьггу орталығы» деп өзгертгі)
Сөитш жоғарыда баяндалғанды басшылыққа ала отырып СЖЪкКД
бөлімі бірқатар корпоративтік бағытгар бойынша өзіңің ішкі бизнес
^
,” ЫРУШЫЛаРЫН
<£лады,
қызметкерлердщ
қажеттіліктері
бойынша
бойынша
қүра алатын болады.
жаттықгыру
бП—
РШ Таба
болады’ СЖТжКД бөлім’і бағыт б о й ь ш т
асшылардың қатысуымен стратегияны оқытуды жүргізелі жзне
олардың өздерінің қатысуы қызметкерлер үшін үлгі болатын болады
оқьіту тренингтері аяқталғаннан кейін Стратегияның негізгі ережелеоі
бср™
ТССТ Жүрга,леді-
6™ »рь, бойынша сертификатор
озіРл е Г £ і ІГ еКЫ2 ' „ 7 ЬЩааа,1‘“ НеГІ?ГІ МЭСеЛе - б*" ^Д аРламаны
™
Вд ’ ЖӘНе ° КЫТУДЫ өткізу кезінде қызметкерлепмен
ынтымақтастыкты ұи ымдастыруд ың
______тР Р
тркырымдамасын
үшін қажетті
тиіс Кьпмртігрпгтап V гк '
•
^
ретінде қаоылдауы
сеиинарлардын атаулары СЖМСП бв" КУРСИР™ К' Ч^ииетардіц,
екснін
Р
тусйу
к
е
Г
Т
й
"
^
^
5
кабылданбауы
мухкін
екенін түсіну керек, 00дім шрінші кезекте
үшін оқуға бөлінген
____
қажеттілігі
туындайды.
онын
баСҚаРУ I бүгінгі таңда кез-келген үйымньщ
Лакіопм
РУ ^йымдарының табыстьшығының шешуші
^ . Р Ретінде Қарастырылады. Корпоративтік басқару негізінен
қазіргі кезде үакыт тяляп
____ Т рУг непзінен>
когамлык- Кяпмы, .. ■ •
і— — мемлекеттікқогамдық оасқару моделі болып есептеледі жане я;
^ Т ^ б ь Г б ІР МІВДетІ
мшлекеггік ^ а ғ л а і , РУЛ' дамы™ ык
|У
“ емлекеТГІІІ ритейле ком ау
2
0
1
' ■ * » жылдарге арналган
бағдарламада менеджменттің мақсаты: «білім беоүлі
а :
жүиесін рейтингіге негіздеу, оның ішінде халықаралық талалтарды
ескере отырып, үлттық білім мазмүнын күру — міндеті кезек
күттірмейтін мәселе.
Басқару проблемасымен айналысатын зерттеушілер мектепті
басқарудың төмендегі түрлерін ажыратады:
Авторитарлыц - басшы қарамағындағылардын бағынуыорталықтануы, —мәліметтің минимумы, тек қана ең жақын мақсаттар
қоюы. Басшының даусы - өзінің ойын мәжбүрлеп іске асыруы.
Демократиялық
басқарудың
орталықсыздануы.
Қарамагындагылармен тең, жұмыстың болашағын алдын-ала жобалау,
паритетті кеңес қүру.
Либералдық - қарамағындагылардың қызметіне құметпен қарау.
Дәнекерші ретінде
іске
қосылады
және өз міндеттерін
орынбасарларына жүктейді, көбінесе істі әр адамның ұятына қарай
тапсырады.
Авторитарлық-бюрократтық басқару көптеген жагымсыз
жағдайлар тугызып келеді: студенттер, оқытушылар, ата-анапардың
ұсыныстарын елемеу; қауымдастықпен келіспей, көптеген күмэнді
жаңалықтар енгізу, мектептегі өзін-өзі баск&ру мазмұнын жалган
көрсету және т.б. Алдамшы қүндылық басқару иерархиясына сөзсіз
бағыну болып табылады.
Білім беруді модернизациялау білім ұйымдарына енгізілген
жаңалықтардың табыстылыгының басты шарты ретінде, басқаруды
жаңарту кажеттілігін туындатады.
Корпоративтік басқару — ұжымдық басқару, ұйымның
жұмысына жауапкершілікпен қарау, ұйымның ішкі ортасын, оның
элеуметтік-психологиялык ахуалын, ұйымдастыру мәдениетін кұру
мен өзгертуге әрбір ұжым мүшесінің үлес қосуы.
Корпоративтік баскару жүйесі қазіргі таңца баршамыз
мойындаған синергетикалық тәсілге негізделеді. Синергия барлық
қатысушылардың өзара өнімді іс-әрекеті барысында олардың
әрқайсысының өзін-езі үйымдастьфуы, шыгармашылық тұргыда
өзінің өнімдерін жүзеге асыруда туындайды.
Корпоративтік
басқару
білім
беру
қызметкерлеріне
қауымдастықпен қарым-қатыгіасқа түсе отырып, олардың ойларын,
сұраныстарын жэне не күтетіндіктерін зерделеуге мүмкіндік беретін
кеңейтілген іскерлік коммуникациясын дамытуды ұсына отырып,
мектептің әлеумеггік сұраныстары жөнінде ақпарат апады.
Қауымдастықпен қарым-катынас жасамаган білім беру қызметкерлері
өзінің таптаурын құрсауында қалады.
Ш І Й І Ш іШ
Ш
З
Е
В
В
қабылдауга алғышарттар
Жоғары
оқу
орнының
ЖОО-ның қауымдастығының және жоғяпм о™ л
қоғамның барлык ттттттлп^
жогары оку орнынан тыс
жылдам
және сындарлы шешіледі.
^ а р ы оқу орны ұжымдық басқаруға қагысү - тл/ле*™ О
®ІРгевК"Ы
Г тР
а
с
а
д
ы
*
'
^
^
К°Р„=
к
£ у
уГк™
Жоғары ОКҮ ОПНМН
------• •__ ^
р ғ
катыспаған
адамдарды
— оқытушы
м ап п р аттар д о с т о г а ™
™
Р ^
К¥рамы> « У * ™ *
ек іддф
Т * "
Ю УШ ,дат“
л .и £
г -' лудАш ілед ьасқару
субьектілер
ссеріктестік
е Ы г а З Г негізіңце, ‘*
“ ар)та таида" “ “ нган
субъектшер
жогары
оқу
орнының
^ ^ ^ ° . ^ ч ф
о ф
е« о р а р
с1удаітгер,
Ь
“
™
—
қызығушылықтарын
баскяп™н*
оасқаруыңа
т а
“р
есепке я пV
Р
^
;
•
У непз,нде мектепті
төселуві көзлелелі. чямаио™ж ______
= а = п ,= я =
әкімш“
~ ~
^пимикаііық негізін құрады.
Қазіргі кезевде ғылым мен практикаға
үшікші гылыми
тұжырым
Ал/*и
иі щ - >зіндік нысаны
білім
ж т г іЕ й э т т і З к і * -
■И
— і » -
* |В
й я ш а ш
'
гылымдардың бірі болгандықтан, педагогика аталган объектілердің
тұлгалық дамуы мен қалыптасуына мақсатты багдарланган саналы ісәрекеттер аймагын зерттейді. Осыдан, педагогика өз нысаны ретінде
тек өкілі (индивид) не оның психикасын қарастырмай (бүлар
психология объекті), оның дамуына байланысты педагогикалықтәрбие құбылыстар жүйесін зерттеуге алады. Сондықтан да
педагогика нысаны деп қогамның мақсатты багдарланган іс-әрекеттері
үдерісінде дара адам дамуына себепкер болган болмыс құбылыстарын
айтамыз. Бұл құбылыстар педагогика гылымында білімдену
(образование) педагогика шұғылданатын шынайы дүниенің бір
бөлігін танытады. Білім, білімдену процесі тек педагогиканың гана
меншікті зерттеу аймагы емес, оның зерттеуімен философия,
әлеуметтану, жантану, экономика және де басқа гылымдар
шұгылданады. Мысалы, экономист білім жүйесінде өндірілген «еңбек
ресурстарының» шынайы мүмкіндіктер деңгейін анықтай отырып,
олардың дайындыгына жұмсалатын қаржы мөлшерін белгілеуге
багдарлайды. Социолог өз міндетіне орай білім жүйесінде
дайындықтан өткен адамдардың элеуметтік ортага икемдесу
қабілеттері мен гылыми-тсхникалық үдеріске және әлеуметтік
өзгерістер жолында ықпал ету мүмкіндіктерін білгісі келеді. Философ,
өз кезегінде, ауқымдылау багдарын негізге ала отырып, біпім
саласының жалпы міндеттері мен мақсаттары жөніндегі сүрақтарга
жауап іздестіреді: Білімнің бүгінгі жайы қалай? Ол келешекте қандай
болмақ? Психолог білімді педагогикалық үдеріс ретінде қарастыра
отырып, оның психологиялық қырларына назар аударады. Саясаткер
қогам дамуының нақты кезеңіндегі мемлекеттік білім саясатының
тиімділік деңгейін тануга ұмтылады т.с.с. Әлеуметтік құбылыс болган
білімді зерттеудегі әртүрлі гылымдардың қосқан үлесі, элбетте, қүнды
да қажетті, бірақ олардың бәрі де адамның күнделікті осу жэне даму
процестерімен байланысқан білімнің мәндік астарын жэне сол даму
процесіндегі педагог пен оқушы ықпалдастыгы мен оган сәйкес
жүйелік қүрылымдарды назардан тыс қалдырады. Солай болуы заңды
да, себебі аталган проблемалардың баршасы арнайы гылым педагогиканың зерттеу нысандары. Осыдан, педагогиканың пәньарнайы әлеуметтік мекемелерде (институттарда): отбасы, білім беру
және
мәдени-тәрбие
орындарында
мақсат
багдарлы
ұйымдастырылган шынайы біртүгас педагогикалық процесс ретінде
көрінетін жүйеленген білім саласы. Бүл тұргыдан педагогика әрбір
адамның бүкіл өмір бойы дамуының кепілі жэне құралы болган
педагогикалық процестің мэні мен мазмұнын, зақдары мен
заңдылықтарын және оның бүгінгі багыт-багдары мен болашақ
аңдатады
педагогика лалш-тзрбие процесінін Щымдасу теориясы «ен
технологиясын, педагог іс-арекетін (педагогикалык кызметті) және
оқушылаолын
ШШ жұмыстарын
---------------^
СИ1^ және
амалдарын әрі олар арасындағы оқу Щ »
М Ш
отыратын қарым-қатынас, ықпалдастық стратегиялары мен тэсілдеоін
нақтылап, ашып отырады.
^
тәсілдерін
Кредитгің ¥ғымы оқушының оқу жұмысының көлемін
анықтаитын елшем бірлігі дегевді б іл д ір ^
р і бьГЯ
саласында кредитгік оқу жүйесін 1869 жылы Гарвард у^веоситетін^
президент Ч ап л м 'Эг.иг.т гт 1 <п
___ *•_
р_ рд Университетінщ
білім сапасын жетілдіру м а к с а т ы ң д а 'м Т ^ н Т а ^ п " ^ ^
орыңдаоына лейін
______ ~
жоғары оқу
^ іу г д ы ц к р е д а т г
жүиесі ~
я I - ШШе’ шығаРмашылық негізде білім алуды
алудь, өз
жұйенін л беи,М?еп оқь,татын технология. Сонымен қатар бұл
Х ь ш а о д ы Г ^ л - КЛаССИКалЫҚ жҮЙеденнегізгі айы рм аш ы лы ^
қушылардың оздігшен жұмыс жасау бейімділігін дамьпалы
Кредиггік жуйенін негізгі б агьтар ы „ынЛан: окуш ш ^Гы и
кызыгуын толык есепке алу; олардыи білімге деген сяранысыи
Камтамасыз « у ; оқушылардын арасынан б ^ е л е с т і к тудыру;
жұмыс
Ш
ш
ш
Ш
Ё
жұмыстарына
өздіпнен жоғары деңгейдегі тапсырмалар және двдактакшіық
материалдар кешенін өңцеп, оқытудың интерактивті тэсілін колланүғя
өзделеді. Эрине, жоғары мектептің кредитгік жүйеге көшуі біо күңде
шешілетін мәселе емес. Ол аса зор еңбекгі таіап е т е д Г іл ж ^ г е
ш Г е у Удёге“
ТаЛабЫНаН КаЛЫП Қ° Ю’
аясынан
қ а т ы с ^ ы ^ л З ^ 3^ 3 ИуденітеР екі типті зерттеу жұмысгарына
қатысады. біліми жэне ғылыми. Олардың арасыңда сәйкестіктео ж эне
аиырмашылықтар бар. Силаты бойьшша з е р і Г у д ^ к і
Т
ГЫДЫМИ болыи табылаты нды гы екеуіне
1 Х а іа о
жоғары оқу орнының өмір сүру эрекетінде әртүрлі рөл атқарады
^ымдастыр, шістеріме1) ерекшеленеді. БЫІГ * » е ™
аныкталалы
ориынын оку жоспарымен
өт™
* •» » *
„ _Коры™ к " ылаРды "
терендіпмен
курстарда жүзеге асады, мәндетті сиптақа ие, бес балдық жүйе
бойынша бағаланады. Жоғары оку орнындарында СОЗЖ келесі
формалары қабылданған: курстық жүмыстар; дипломдық жұмыстар;
СОЗЖ (жекелеген жоғары оку орнындарында). Курстық жұмыстар
көбінесе ІІІ-ІҮ курстарда жетекші оқу пэндері бойынша орындалады.
Бұл теориялық немесе тәжірибелік-эксперименттік сипатқа ие
алг&шқы өзіндік ғылыми зерттеу жүмысы. Студенттің өзіндік жұмысы
— бүл студенттің дидактикалық тапсырмаларды өзінше орындауга,
танымдық әрекеттерге қызығушылығының қалыптасуына және нақты
бір ғылым саласында білім жинақтақтауына бағытталған студенттің
оқу әрекетінің ерекше түрі. Шарт бойынша СОӨЖ белгіленген график
бойынша аудиторияда оқытушының қатысуымен жэне СӨЖ
белгіленген тапсырма бойынша оқытушының
қатысуынсыз
аудиториядан тыс болуы мүмкін. Студенттердің оқу жетістіктерін
(білімі, дагдылары, машықтары, құзыреті) төрт балдық жүйедегі
цифрлік эквивалентке сәйкес әріптік жүйемен багаланады.
Сіуденттердің білімін бақылау жүйесін ұйымдастыру, аралық
ататтестациялар қорытынды бақылау өткізу тіркеу бөлімі міндетгі
жүктелген факультет деканатымен жүргізіледі. Агымдық және аралық
бақылаудың барлық түрін сабақ өткізетін оқытушы жүргізеді.(нақты
мамандық бойынша білімді багалау өлшемдері силлабуста берілген )
Агымдық жэне аралық бақылау нәтижелері бойынша бага осы оку
пэні бойынша білімнің қорытындысы баганың кем дегенде 60 пйызын
құрайды. Аралық аттестация қорытынды бақылау нәтижелерінің
багасы осы оку пэні бойынша білімнің қорытынды багасының кем
дегенде 40 пайызды құрайды. Пэн бойынша қорытынды бага агымдық
аралық бақылау жэне қорытынды бақылау багаларын қамтиды. Білім
алушыларының қорытынды бақылау бойынша алынган оқу
жетістіктерінің қанагаттанарлық багасы тиісті пән бойынша берілген
кредит соны есептеу үшін негіз болып табылады. Қорытынды бақылау
бойынша қанагаттанарлықсыз бага алган жагдайда немесе дәлелсіз
себеппен емтиханга келмеген жагдайда тиісті пән бойынша білім
алушыга кредиттер есептелмейді. Білім алушы курстан - курсқа
ауыстыру үшін өту балы есепетеді. Егер білім алушы ОРА багасы
белгіленген өту балынан кем болса, білім алушы қайта оқыту курсы на
қалдырылады. Бұл жагдайда ол бүрын қпабылданган жеке оқу
жоспарын толық орындайды немесе белгіленген тэртіпте жаңа оқу
жоспарын құра алады. Барлықрқу негізін «Аң, «А-ң, «В+ң, «Вң, «В-ң,
багапарымен аяқтаган және қорытындысында ОРА үлгерімінің
орташа балы 3,5 кем емес сондай-ақ «Аң немесе «А-ң багасымен
бітіру жүмысын қоргаган және мемлекеттік емтихан тапсырган
бітірушіге үздік диплом беріледі. Қазақстанның білім беру жүйесі
мектепке дейшгі тәрбие мен оқыту, орта білім беру, орга білімнен
кейінгі кэсіптік білім беру, жогары жэне жогары оку орнынан кейінгі
кэсштік білім беру деңгейлерінен тұрады. Соның ішінде жогары білім
беру. Жогары білімД1 дамытудың негізгі үдерісі мамандар даярлау
сапасын
арттыру,
қарқынды
ғылыми-зертгеу
қызмегімен
ықпалдастырылган инновациялық білімді дамыту, жогары оқумен эконом иканың
қажеттіліктерімен тығыз байланысты, білім беру жэне ақпараггық
технологияларды тиімді пайдалану көкейкесті мәселе. Жогары білім
берудщ мақсаты - қогамның, мемлекетгің жэне тұлганың сапалы
жогары білім алуга деген мүдделерін канагатгандыру, өрбір адамга •
оқытудың мазмұнын, нысанын жэне мерзімдерін тавдауга кеңінен
мүмкіндік беру. Міңдеттері: іргелі білімді кеңінен меңгерген,
басхамашыл, еңбек рыногы мен технологиялардың ауысып түратын
талаптарына бейімделген, командада жүмыс істей білетін жаңа
түрпатты маман даярлау; білім беру процесін демократиялаңдыру
арқылы жогары білім берудің барлық жүйесінің сапалы білім беру
Қызметін үсынуга деген уәждемелерін күшейту; жоғары оқу
орындарын халықаралық аккредиттеуден өтуге дайыңцау. Бетке үстар
жогары оқу орындары дамытуга объективті жагдайлар жасау; жогары
оқу орындарын баскарудың жаңа принциптері мен практикасын
қалыптастыру, стратегиялық жоспарлау жүйесін енгізу; студентгердің
сапалы білім алуга деген қүқықтарын нығайту, жогары оқу орын
басшыларының сапалы білім беру қызметін үсыну жауапкершілігін
анықтайтын тетіктерді әзірлей және енгізу. Қазіргі таңдагы оқытудьщ
багыттары: Оқьггудың барлық қазіргі таңдағы бағыттары кейбір
жалпы түжырымдар түрғысынан қарастырылуы мүмкін. Оқытушы
мен оқушы арасындагы өзара әрекеттің жанамалылылыгы
(тікелейлігі) негізінде контактылы және дистанционды оқыту
формаларына бөлінеді. Контактылы оқытуга барлық дәстұрлі оқыту
багыттар, ал екіншісіне — қазіргі таңда дамып келе жатқан,
техникалық қүралдар арқылы өзара эрекет етуге көмектесетін,
қашықтықтағы оқыту формасы жатады. Саналы қабылдау негізінде
интуитивті білім жинақтау (60ж. болган Г. К. Лозановтың [116]
суггестопедиялық багыты жатады) және саналы оқыту бөлінеді.
Саналылық принципі негізіндегі оқыту теорияларын қарастырганда,
оқыту үдерісінде студентгердің үғыну объектісі не болады деген
сүраққа жауап маңызды болады. Егер тек ережелер, құралдар
ұгынылса, ол Н. Ф. Талызина [31] бойынша, «догмалық» дәстүрлі
окыту болып келеді.ал егер әрекеттердің өздері ұғынылатын болса,
онда ол ақыл-ой эрекетінің қалыптасу теориясы (П. Я. Гальперин [32],
Н. Ф. Талызина [31]). Егер ол программаның әрекеттер алгоритмін
ұғынса, онда ол программаланган оқыту, алгоритмдік теория
' (Н. Ф. Талызина [31], Л. Н. Ланда [117]). Егер ол мэселені, міндетті
үгыну болса, онда ол мэселелік оқыту (В. Оконь [118],
М. М. Матюшкин [119], И. Я. Лернер [100]) болып табылацы. Білім
беру процесте баскарушылықтың бар болуы негізінде оқыту басқаруға
негізделмеген (мысалы, дәстүрлі оқыту) жэне білім алудың негізгі
механизмі ретінде басқаруды талап ететін оқыту.(ақыл-ой әрекетінің
сатьшап қалыптасу теориясы, алгоритмдік оқыту). Білім беру мен
мәдениетпң байланыстылыгы негізінде мэдениет образының білімге
проекцияланған оқыту мен студенттердің проектті іс-әрекетін
қалыптастыру (проектілі оқыту теориясы) және пәндік принципке
негізделген (дәстүрлі оқыту) оқыту формасы. Оқыіудың болашақ ісэрекетпен байланыстылыгына негізделген «белгілік — контексі»,
немесе «контесті» оқыту (А. А. Вербицкий [120]) жэне контекстік
емес типтегі дәстүрлі оқыту. Оқытуды ұйымдастыру негізінде
оқытудың белсенді формалары жэне дэстүрлі (ақпараттық,
коммуникативті) оқыту. Жогарыда көрсетілген негіздемелерге сэйкес
дэстүрлі оқыту контактылы (дистантты болуы мүмкін), ұғыну
принципіне негізделген коммуникативті (пәннің өзін ұгыну), пэндік
принципке негізделген әдейі басқарылмайтын, 'контексті емес (жоғары
оқу жүйесінде оку процесінде болашақ профессионалды іс-эрекеттің
моделін жасамай-ақ). Н. Ф. Талызинаның [31] дәстүрлі оқытуды
ақпараттық-коммуникациялық, догмалық, пассивті деп анықтау
жогарыда айтылған барлық сипатгамаларды бейнелейді. Бұл «жақсыжаман» бағалық анықтама емес, бүл — жай хабарлаушы анықтама.
М. К. Кабардов [121] зерттеулері көрсеткеңдей интеллектуалды
эрекеттік анализдік типімен сипаттапатын адамдар - «ойлаушылар»,
белсенді ойындық формаларға Караганда дәстүрлі формадагы шетел
тіпін меңгеруге қабілеттері болады. Білім беру саласында дэстүрлі
оқьпу формаларына қоса, жогарыда айтылып өткен негіздемелер
бойынша басқа да багыттар қалыптасты: мәселелік оқыту,
программаланган оқыту, ақыл-ой әрекетінің сатылап калыптасу
теориясы негоінде оқыту (П. Я. Гальперин [32], Н. Ф. Талызина [31]),
алгоритмдік оқьпу (Л. Н. Ланда [117]), белгі-контексті тип бойынша
дамыіушы оқыту (А. А. Вербицкий [120]), проектілі оқыту. В. Оконь
[118] айтқандай, қазіргі уақьі гта оқыту түрлі багыттарды қосатын
көпқырлы
үдеріс.
Жогары
мектеп
педагогикасының
методологиясының алар орны ерекше. Методология (грек, теіосіоз таным жолы, 1о§оз - ілім): белгілі бір гылымда қолданылатын
3± ? ' ™ е.РДІК
әдіснамасын құру
. танымның
принцишн,
және тэжфиоелік қызметіи ұйымдастыру мен түзудін
^п ю л ікт. принциптері мен тәсілдеріи жүйелі түрде сұрыптап, жанжшсгы талдап, олардың қоддану аясын, мүмкіндіктерін, өзара
—
ІСЬШ’ ШЬЦадЬ™
03 Қасиеттері мен з а в д ы ^ ы Е а
=
ШГ В Д ^>илосоФиялык:‘логикалық, танымдық-теориялық
үрғ ідан негіздеп, таным мен қоғамдық тәжірибенің әрі қарай
Г ™
* 0; аШаДЫ- ФМОСОфИ’ ТаРИХЫЩВ « ^ Л О Л О г З ;
мәселелер
мэдениет
дамуының
деңгейіне
сай
шешіліп
отьірды.Ертедегі философиялық жүйелерде методологияның негізі
мен зацдылықгары
ГЫЛЫМЫНЫН капкмнтгм
қарқынды пахішіип
_____
. .
----- ----- ------ оилаудың негізіне айналды. Агылшын философы Ф
*
"
геопиялык
Бэкон Г
1
2
2
1
* ЗИе 0НЫН әр
Ф°рмалирын материалистік философия
принциптері негізінде жаи-исақгы зертгей оіырып, байқау мен
эк сп ср и м е™ сүйеиетіиметодологиянық ен исгізгі, тиімді М іс деп
~
ДеКартгың П23] «Әдіс туралы ойлауында» Бэконньщ
э пиризміне қарсы қоиған рационалистік эдісі де белгілі бір
филосфиялық принциптердің салдары болды. Бұл дәуірдегі
м
_
иялык ғылым ретіидегі философия математиканың
- «
д а
—
XVIII
~
РДЫҢ *>тОСО* * Я™ эсеРіні«
жаратыльістанудащ
огия ретщдеп механикалық материализмнің кеңінен
таралуына септ.пн тигізді. И. Кант [124] « Т * а ақыл» жүйеГнін
формалады шартгарын ашуға тиіс трансценденталды методология
идеясын ұсына отырып, философияны методологиям айналдыруга
ТЫЛЛЫ. ДГЯНТ пттяи ігртііи Г
Г1 ЛП _
ы
^
м ^ « р с и і а и ы м ә д і с т і кез келген
(механика немесе математика) үшін даму принципі етіп
алғысы келмеді. XX гасырда ғылым мен техниканың зор жетістіктері
туьтля
іріНДегі «ҮРЯ™ өзгерістер, жаһандық мэселелердің
ндауы методологияның шгері дамуына, білімнің ерекше саласы
ретінде бөлініп шығуына әкелді. Методологияның 3 деңгейі баофилософилық, жалпы-ғылыми жэне жеке-ғылыми философиялық
« эж Гірибенің
б е Г н жжалпылама
і л ЖаЛПЫ ЭМбебЗП
ЭДІС
1
у
р
в
л
ы
“
ІМ’
т
а
н
ы
“
принциптері мен эдіс-тэсілдерінің жүйесі
Жалпы-ғылыми методология ғылыми танымга оргақ ж ү Д іл ік
одельдеу, қүрылымдық-функциоиалдық талдау, ыкгамалдылық
еекілді әдістерді зерттейді. Жеке-ғылыми методология жекелеген
гылымдар саласында қолданылатын әдістерді, принциптерді ғыл.
танымның деңгейлеріне қатынасында қарастырады. Методологияның
деңгейлері
бір-бірімен
тыгыз
байланысып,
философиялықметодологиялық принциптер мен тұжырымдарды нақтылайды,
сондай-ақ терең негізделіп, сұрыпталып, өзінің қолдану аясын,
мүмкіндіктерін анықтаиды. Ғьілыми пәндер ішінде ересектердің
педагогикалық проблемаларымен айналысып, қарқынды даму жолына
түскен - жогары мектеп педагогикасы. Оның міндеттері - барша
денгейдегі ресми, ресми емес тіркелген жогары оку орындарында
жүріп жатқан оку-тэрбие процесінің заңдылықтарын ашып беру,
қазіргі ауыспалы кезеңде жогары білім алудың арнайы
проблемаларын зерттеу, жогары технологиялық және компьютерлік
оқу жүйелерінің принциптерімен таныстыру. Дипломнан соңгы білім
педагогикасы еңбек педагогикасымен тыгыз байланыста мамандық
көтеру, сонымен бірге нарықтық экономикага орай көкейкесті болып
тұрган халық шаруашылыгының әртүрлі салаларында қызмет етіп
жатқан жүмысшылардың қаита мамандану, егделік жасқа келгенде
жаңа білімдерді, жаңа кәсіпті игеру мәселелерімен шұгылданады.
Арнайы жагдайларда өтетін тэрбие процестер ерекшелігін эскери
педагогика зерттейді.
Педагогикалық үдеріс дегеніміз - қойылган мақсатқа жетуге
багытталган тэрбиелеуші жэне тәрбиеленушілердің өзара әрекеттесуі.
Басқа сөзбен айтқанда, педагогикалық үдеріс дегенеміз —әлеуметтік
тәжірибе жеке адамның сапасына айналатын үдеріс. Түтастылық
негізінде оқыту, тэрбиелеу жэне дамыту бірлігін қамтамасыз ету
педагогикалық үдерістің басты мәнін қүрайды. Педагогикалық
үдерісті жүйе ретінде қарастырылады. Педагогикалық үдеріс
дегенеміз - барлық жүйелерді біріктіретін басты жүйе. Онда
шарттары, формалары, эдістері бар дамыту, оқыту, тэрбиелеу
үрдістері қамтылган. Педагогикалық теория педагогикалық үрдісті
динамикалық жүйе ретінде елестетуді үйрене отырып, прогрессивті
қадам жасады. Құрамдас компоненттерді нақты айырудан бөлек,
елестету көптеген байланыстарды жэне олардың компонентгерінің
арасындагы қатынастарды талдауга мүмкіндік береді; ал бұл
педагогикалық процесті басқару тэжірибесінде басты болып
табылады. Педагогикалық процесс орын апатын жүйелер - толыгымен
алынган халық білімінің жүйесі, мектеп, сынып, сабақ жэне т.б. Бүлш
жүйелердің эрқайсысы белгілі#бір сыртқы орталарда қызмет етеді:
табиги-географиялық, қогамдық, өндірістік, мэдени жэне т.б. Алайда
арнайы жүйелер де болады, мысалы, иектеп ішіндегі жагдайларга
материалдық-техникалық,
санитарл ық-гигенал ы к
психологиялық, эстетикалық жэне т б жағляй™
моральдікдегенеміз - жүйе ішіндегі элем ры ™ ■
р жатаДЬь Құрылым
құрылымын қабылданған критерийлап Й р І орншіастырылуы. Ж үйе
(компоненттер), Г „ ы Г „ ^
жатады. Педагогикалық жүйелеп апж>
Р ыңцағы байланыстар
динамикалық ж ү й е л е р д е г і^ п о н е н ^ - ВДағы байланыстар басқа
¥Қсам^Іды. Педагоггың мақсатқа б а г ь Л л ^ ' ™ ™
б м ііп бар органикалық бірлікте жатыр Объект ™ ен6е|с™ е®У>Р
нәтижесі қабьшданған техвологияга, педагог
У
' ҮдеРіс
әрекеггесуіне б ай лан ы сш . П е д а ^ н к ^ П^
ҚУШ“ " ЫН в*Ч>а
жүие ретінде
ретінде процестің
^ а й критерий
шамалары бола алады. Оның жүйені зерггеү м ак*6™ 2" НЭТИЖелердің
алатындағы маңызды. П е д а г о г и к а л ы Г Ү р о в д ^ 1^
^
^
бере
компоненттері - педагоггар, тәоби елен ^.Н п іі ™ 7^ рсгпи «Үйенің
шарттары
■ ■
щ г а а ^ е„ г г ,птас™
~ п о Г ^ °~
алуан
^ Й еа ™
« ^ Г о Г Ые
жеке тұлғаның жан-жақты жэне у й ^ Н ^ КфеД1‘ жалпы мақсаттан сапаларын жэне олардың э л е м е ^ г е ш н Даиуьшан | «екелеген
мақсатгарына дейінгі аралық. М а зш т л к , ^ »
СТЫРУДЬЩ накты
және сол сияқты эрбір накты м я к г ^
•
онент жалпы мақсатқа
қьізметті - педагоггар жэне с т у д е ^ т е о д ^ / т Г 1” ОЙДЫ беЙНелейді’ ™
бірлесіп қызмет етуін ппоцесті
аРа әрекеттесуін, олардың
білдіреді. Сонымен қатар Ц
жэ не басқаруды
немесе ұйымдастыру-басқаруш ы деп а т а л
компонент!
оның
өту
н эт« ж !п1 ?
Т
(элеуметтік) тэрбие - бұл «апам алям
жүргізілетін үдеріс ягни Й И Ы Р
адам>>
мақсатқа
арнаТ ьі
(қайырымдылық қорлары уйымляп^ Н
тарапынан болатьШ 1 | И
Н
Н
| І Щ
педагог
■
Ізр6им енуш інің
арнайы
>ІГТМ
багытгалған п едагоги гал ы к ^ эм р ^ умәдени тәжірибелерінің 1 В І І Я Н
а д У ш о п ^ ™ ^ ^ 1
’- № щ
нәтижелік
нелейді* Қоғамдық
^ ты н астар ы желісінде
^ ы с т а р мен осы
қогамДық
мекемелер
І Щ
Я ! т.б.)
к^
“ ; в^
__ _
и
Я
В
' го^ ™ н
1 ,1
' "аксатка
І .Ш
В я
қабылдау
мен меңгеруі. Тэрбиеленушінің белсенділігі педагогқа жэне өзіне-өзі
, тікелей, жанама түріндегі эсер етуден пайда болады. Білім беру тек
процесс ретінде гана емес, тұлганың эр түрлі білім деңгейінде
байқалатын процесс нәтижесі ретінде де түсіндіріледі. Тұлганың
білімділігі —тұлганың жүйеленген білімі мен оны практикалық және
танымдық іс-әрекетте колдана білуді меңгеру деңгейін көрсететін
сипаттам а. Алайда, барлық белгілер мен кабілеттер білімділігін
таныта бермейді. Егер білім беруді адамга «бейнең беру нэтижесі
ретінде карастырсак, онда ол жалпыадамзаттык мэдениет білімінен
бйстау алган болар еді. Ал, мэдениетті адам білім беру процесінде тек
өзінің адамгершіпік бейнесінің қалыгггасуы тұргысында байқалады.
Бұл - білім берудің тәрбиелік функциясы. Білім негһінде табиғат пен
қогамның дамуы туралы заңы, материалдық өңдеу сферасы жэне
тұлганың рухани мэдениетті белгілі бір көзқарас, өнім, дүниетаным
және адамгершілік сапаларды калыптастырады. Демек, білім беру мен
тәрбиелеу тыгыз байланысты. Жогарғы мектеп окыіушысының негізгі
қасиеттерінің бірі - мұгалімнің ғылыми дайындығы. Ол оқытушының беретін пэнін білу дэрежесінен, осы мамандық
боиынша, сыбайлас пэндерден гылыми даиындығынан, кең көлемді
окымыстылыгынан, пән әдістемесін игеру дэрежесінен, жалпы
дидактикалық тэсілдермен таныстыгынан құралады. Сонымен қатар,
педагогикалық төзімділіктен, педагогикалық дербестіктен жэне
педагогикалық өнерден тұратын жеке ұстаздық дарынның маңызы
зор. Арнайы окытушылыққасиеттермен қатар, қажетті жеке
адамгершілік, жігерлілік қасиеттерді: эділдік, ұқыптылық, еЛгезектік,
табандылык, үстамдылық, баисалдылық жэне тагы басқа қасиеттерді
атап өтуге болады.
Педагогикалық эсер етудің негізгі бағыттары оқушыларды
оқыту, білім беру, дамыту жэне тэрбиелеу болып табылса, ал
мұгалімнің ең басты функциясы оқыту, тэрбиелеу, дамыту,
қалыптастыру процестерін басқару болып табылады. Жогары мектеп
мұғалімі оқыту емес, оку барысын бағыттау, үйрету емес, ізденісті
туындату, тэрбиелеу емес, тэрбие процессін басқару үшін
шақырылган. Қаншалық мүғалім өзінің осы рөлін дұрыс түсіне білсе,
соншалық оқушыларына өз-бетінше жұмыстануга, Ьденуге, дамуга,
белсенділік көрсетуге мүмкіндік туғызады. Педагогикалық қызметінің
субъекті құрылымның төмендегідей компоненттерін ерекшелейді:
тұлганың психофизиологиялық қасиеттері оның субъекті рөлін іске
асырудың алгашқы негіздері ретінде; кабілеттілік; өзіндік қасиеттері,
оның ішінде багыттылық; кэоіпті-педагогикалық, пэндік білімі мен
шеберлігі,
кэсіптік
икемділігі.
Келесі
психофизиологиялық
көрсеткіштер оқытушысының субъективті қызметіне эсер етеді:
сезімталдық, жылдамдылық, белсенділік, жылдымдылық пен
белсенділіктің қатынасы, көңіл-күй қызбалығы, экстраверсия мен
интроверсия, сол сияқты, көңіл-күй ұстамдылығы немесе жүйке
қозбалылығы, қабылдаудың аналитикалық немесе синтетикалық түрі,
когнитивті стилді анықтайтын тэуелсіздік немесе тәуелділік жэне
жалпылай жоғары жүйке жүйесінің қызметінін өзін темперамент
айқындауы: жігерлілік-әлсіздік, сабырлылық-сабырсыздық, қозу
барысын пайымдау мен тежеу жылдамдығы. Оқытушы өз жұмысын
табысты орындау үшін оның жалпы жэне арнайы қабілеттілігі
ескеріледі. Жалпы қабілеттілікке кез келген адамға тән іс-әрекетте
жететін
жоғарғы
табыстар
жатса,
арнайы
қабілеттілікке
педагогикалық
қызметте
табысқа
жеткізетіндер
жатады.
Педагогикалық қабілеттер оқытушы кәсібін табысты меңгерудің
маңызды шарты болғанымен ол шешуші кәсіптік қасиет емес. Олай
болса, оқытушының маңызды кәсіптік қасиеті: еңбекқорлық, тэртіп,
жауапкершілік, алга мақсат қоя білу, оған жету жолдарын таңдай біпу,
ұқыптылық, мұқияттылық, табандылық, жүйелі жэне жоспарлы түрде
өзінің кәсіптік деңгейін жоғарлату, білімін тереңдету, өз еңбегінің
сапасын жоғарылатуға ынталану қасиеттері жэне т.б. болып
табылады. Оқытушыға тән ең міндетті қасиет —гуманизм. Гуманды
қарым-қатынас студенттің жеке басына деген ықыластан, оқушыға
жаны ашудан, оган көмек көрсетуден, оның пікірін, даму ерекшілік
жағдайларын сыйлаудан, оқушының білімді меңгеру іс-эрекетіне
деген жогары талаптан, оның жеке басының дамуына қамқорлық
жасаудан қүралады. Студенттер алдымен оқытушының бұл
қасиеттерін көріп оган еріксіз електей бастайды, бірте-бірте өз
бойларынан да осы қасиеттерді тәрбиелей бастайды, гуманизм
түргысынан тәжірибе жинақтайды.
Оқытушының өзін өзі ұстауының бірнеше түрге бөліп
қарастыруга болады: 1. Монблан моделі — ол білім патшалыгында
отырып, студент қауымынан алшақ ягни студент қауымы тек
тыңдаушылар қатарында. Себеп-салдары: психологиялық қарым —
катынастың жоқтығы, студенттердің оқуга деген немқүрайлығына
алып келеді. 2. Қытай қорганы —бірінші жагдайга ұқсас, бірақ студент
пен оқытушының арасындагы әлсіз байланыс. Мүнда бір жақгық
қарым —қатынас. Оқытушының еріксіз өзінің статусын қабілеттілігін
көрсету. Салдары: студенттермен жеткіліксіз қарым — қатынас
жасауга, ал студент қауымы тарапынан оқытушыга деген
немқүрайлық. 3. Локатор —Оқытушы белгілі сағатта гана тек қабілетті
немесе әлсіз студентгерге назар аударады. Қарым —қатынас ортаның
н
9
көңіл - күйіне негізделеді. Салдары: оқытушылық жүйе бойынша
^ студентпен қарым —қатынас жасау керек болса, мүнда жағдай қарым
— қатынасқа негізделеді. 4. Гипорефлекция моделі (Тетерев) —
оқытушы қарым •—қатынас жасауда өзімен ғана тұйықталуы. Оның
сөйлеген сөзі бір қалыпта өтеді. Ол тек өзін ғана естиді, ал
тывдаушыларды естімейді. Салдары: оқыіушы мен студенттің
арасындагы қарым - қатынастың мүлде болмауы. 5. Гамлет оқытушы өзінің айтқан дэлелдеріне, дұрыс эрекетіне күмән келтіреді.
Студенттің кемшіліктерін өзінің есебіне қабылдайды. Салдары:
оқытушының әлеуметтік психологиялық сезімінің сезімталдылыгы,
студент ел басқару күші тиеді, ал оқытушы қарым - қатынас
деңгейінде гана. 6. Робот - мұнда оқытушы мен студент қарым қатынасы бағдарлама бойынша яғни онда көрсетілген сабақтың
мақсаты жэне тапсырмаларына негізделеді. Бірақ оқытушы
жағдайдың өзгеруін мойындамайды. 7. Беделді модель —(Мен —өзім)
Тэрбиелеу - оқыту процесі тек оқытушыға жүктелген. Оқытушы
жауаптардың, сұрақтардың, айқындаудың, дәлелдеулердің қайнар
көздері. Жалпы аудиториямен қарым —қатынас мүлде жоқтың қасы.
Студент қауымы тек орындаушы рөлінде яғни тапсырмаларды күтеді.
Студенггің танымдық және қоғамдық белсендіпігі төмендейді.
Салдары: оқытудың шыгармашылық қасиеті жогалады. Белсенді
эрекеттестік «Одақ —оқытушы эр кез студенттермен қарым-қатынаста
болады. Оларды сергек ұстайды, ортадағы психоллогиялық
жағдайларға өзгерістерге тез бейімделеді. Оқытушы студенттермен
достьгқ қарым —қатынаста болса да, белгілі бір қашықтық үстайды.
Салдары: оқыту, ұйымдастырушылық мәсіпелерді бірлесіп күш
жүмсау арқасында шешіледі.
Педагогикалық үдеріс дегенеміз - әлеуметтік тэжірибе жеке
адамның сапасына айналатын іс-әрекет. Тұтастылық негізінде оқыту,
тэрбиелеу жэне дамыту бірлігін қамтамасыз ету педагогикалық
үдерістің басты мэнін қүраиды. Ғылыми пэндер ішінде ересектердің
педагогикалық проблемаларымен айналысып, қарқынды даму жолына
түскен - жогары мектеп педагогикасы. Оның міндеттері - барша
деңгейдегі ресми, ресми емес тіркелген жогары оқу орындарында
жүріп жатқан оқу-тэрбие үдерісінің заңдылықтарын ашып беру,
қазіргі ауыспалы кезевде жогары білім
алудың арнайы
проблемаларын зерттеу, жогары технологиялық жэне компьютерлік
ОКУ жүйелерінің принциптерімен таныстыру. Дипломнан соңгы білім
педагогикасы еңбек педагогикасымен тыгыз байланыста мамандық
көтеру, сонымен бірге нарықр>іқ экономикага орай көкейкесті болып
түрган халық шаруашылыгының эртүрлі салаларында қызмет етіп
жатқан жүмысшылардың қаита мамандану, егделік жасқа келгенде
жаңа білімдерді, жаңа кәсіпті игеру мэселелерімен шұгылданады.
Арнайы жағдайларда өтетін тәрбие процестер ерекшелігін әскери
педагогика зерттейді. Жогары мектеп педагогикасына қараганда
теория ның
мектептегі
педагогикадан
айқын айырмашылыгы
байқалады. Онда білім берудің логикасы, құрылымы жэне жүйесі,
негізгі категориялары бар, онда теорияның заңдылықтары мен
принциптерін айқындауға болады. Аталмыш теорияга: жоғары оқу
орындарывдагы гылыми қызметгің даму тарихы, әлемнің түрлі
елдеріндегі жогары мектептегі гылымның дамуын жэне қазіргі
замангы жай-куйін салыстырмалы сипатгауды, гылыми қызметгің
мақсаты мен міндеттері, мазмұны, әдістері мен принциптері,
дәстүрлері мен гылыми мектептері сияқты негізгі категорияларды’
жогары оқу орындарындагы гылыми қызметгің жагдайы мен гылымиинновациялық ортаны қосуга болады.
Дидактика — педагогиканың маңызды саласы. Дидактика
(ёісіакііказ - оқытушы, сіісіазко - оқушы) ұгымы грек тілінен алынган,
оқьіту немесе үйрету деген сөз. Бұл ұгымды гылыми айналымга алгаш
енгізген неміс педагогы Вольфганг Ратке [126] (1571-1635). Сол
магынада бүл ұгымды чех педагогы Я. А. Коменский [104]
пайдаланып, 1657 жылы өзінің «Үлы дидактика» еңбегін жарыққа
шыгарды. Оның ойы бойынша , дидактика «нені оқыту» жэне «қалай
оқыту керек» деген сұраққа жауап береді. Заманауи галымдардың
зерттейтін сұрақтары: кімді, қашан, қайда, неге оқыту. Қазіргі түсінік
бойынша, дидактика - білім беру мен оқыту мәселелерін зерттейтін
гылым саласы. Ол оқыіу теориясы деп аталады. Дидактиканың
зерттеу пәні - оқыту мен оқудың себептері, барысы, нәтижелері.
Зерттеу пәні аясына байланысты жалпы жэне жеке дидактикалар
айқындалады. Жалпы дидактика оқытудың жалпы заңдылықтарын,
принциптерін қарастырады. Жеке дидактика жеке оқу пәнінің
мазмұнын, барысын, түрі мен әдістерін зерттеуіне қарап оқу
эдістемесі деп аталады. Дидактика эрі теориялық, әрі қолданбалы
гылым болгандықтан гьшыми-теориялық және қолданбалы қызметтер
орындайды. Дидактиканың гылыми теориялық қызметі: білім беру
мен оқыту процестерінің мәні мен змңдылықтарын, мазмұнын,
принциптерін, ұйымдастыру формалары мен әдістерін зерттеу.
Дидактиканың қолданбалы қызметі: білім мазмұнын оқыту мақсатына
сәйкестендіру, оқыту принциптерін белгілеу, оқытудың тиімді
әдістері
мен
үйымдастыру
формаларын
анықтау,
жаңа
технологияларды жасап енгізу.
дидактика педагогиканың жалпы категорияларын (тэрбие,
педагогтік іс-әрекет, білім беру) пайдаланады. Сонымен қатар
‘дилакгиканың өз категориялары да бар: білім беру, оқыту, оқу, оқыту
принциптері, оқыту процесі, мақсаты, міндеттері, мазмұны, түрлері,
әдістері, құралдары, оқытудың нэтижесі. Кейбір категорияларға
анықтама берейік. Оқыту —оқушыны білімдендіру, тәрбиелеу, дамыту
, мақсатына бағытталған алдын-ала жоспарланған іс-әрекет. Оқыту
мазмұны - өкімет арнайы таңдап анықталған белгілі салада жұмыс
істеу үшін кажетті адамзат тәжірибесінің бөлшегі. Ол - оқытудың
нәтижесі болатын білім, білік, түлгалық қасиеттер жиынтығы.
Дидактика (грек тілінен ауд. ОісШігаз - зерттеу бойынша, сШазко зерттеуші) — балаларды және үлкендерді оқытудың міндеттері мен
мазмұнын ашатын, білімді, іскерлікті және дагдыны меңгеру процесін
сипаттайтын, оқытуды ұйымдастыру принциптері, әдістерін жэне
формаларын сипаттайтын, оқыту мен білім беру мәселелерін
жасаитын педагогаканың қүрамдас бөлігін қүрайды. Оқыту үдерісі
қоғам дамуының әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлармен,
адамдардың эрекеттері және тіршілік қажеттіліктерімен, қазіргі
таңдагы ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерімен және күн
сайын дамып отырган оқушы түлғасына қойылатын талаптармен
детерминделеді. Дидактика ғылым ретінде пэн өрісінде эрекет ететін
заңдылықтарды зерттейді, оқыту үрдісінін процесінің барысын және
нәтижесіне
жағдай
жасайтын
теуелділіктерді
сараптайды,
жоспарланған мақсат міндеттердің жүзеге асырылуын қамтамасыз
ететін әдістерді, ұйымдастыру формалары мен құралдарын
анықтаиды. Олардың негізінде ол екі басты қызмет атқарады: 1.
Теориялық (диагностикалық жэне болжамдық прогностикалық); 2.
Практикальіқ, (нормативтік, қүрал ретінде). Дидактиканың алдында
шешімі ең алдымен, онымен тыгыз байланысты басқа гылымдардың
(философия, әлеуметтану, саясаттану, мәдениеттану, этнология,
педагогикалық психология, адам физиологиясы, нақты эдістеме және
т.б.) жетістіктерін біршама тиімді пайдалануды қажет ететін жаңа
мәселелер туындап отырады. Кез-келген гылыми білім саласының
дамуы, бір жагынан, кұбылыстың мэніне жақын белгілі бір тобын
білдіреді, екінші жагынан, сол гылымның пәнін жасайтын ұғымның
дамуымен байланысты. Дидактика философиялық жалпы гылыми
жэне жеке гылыми ұгымдарды пайдаланады: философиялық
категория: «мэн мен құбылыс», «байланыс», «жалпы жэне жалқы»,
«болмыс», «сана», «тэжірибе» жэне т.б.; педагогиканың жалпы
ұғымдары: «педагогика», «тэрбие», «педагогикалық іс-эрекет»,
«педагогикалық ақиқат» жэне* т.б.; дидактиканың жеке ұгымдары:
«оқыту мен оқу», «оқу пэні», «оқу материалы», «оқу жагдайы»,
«оқыту құралы», «оқыту тәсілі», «мұғалім», «оқушы», «еабақ» жэне
т.б.; пэн аралық ғылымдардың ұғымдары: психологиялық
((«қабылдау», «меңгеру», «ақыл-ойдын дамуы», «есте сақтау»,
«іскерлік», «дағды»); кибернетика («кёрі байланыс», «динамикалық
жүйе» жэне т.б.); жалпы гылыми ұгымдар: «жүйе», «құрылым»,
«қызметі», «элемент», «тиімділік», «жағдай», «ұйым», «формалау»
жәнет.б..
I/
г!
і
,
Педагогика терминімен қатар, ұзақ уақыт бойы сол магынадагы
«дидактика» терминінің қолданылуы тарихи қалыптасқан жагдай. Бұл
ұгым ең бірінші рет неміс педагогы Вольфгант Раткенің [126] (Ратхия)
(1571-1635) шыгармасында оқыту өнері магынасында қолданылган.
Соган ұқсас, «бәрін, барлыгын да оқытудың әмбебап өнері»
магынасында,чех педагогы Я. А. Коменскийдің [104] 1657 жылы
Амстердамда шыгарылган негізгі еңбегі «Үлы дидакикасында»
дидактиканы
түсіндіреді.
Әлемдік
дидактиканың
дамуына
И. Ф. Гербарт [127], И. Г. Песталоцци [128], А. Дистервег [129],
К. Д. Ушинский [130], Д. Дьюи [131], Г. Кершенштейнер [132], В. Лай
[133] және т.б. зор үлес қосты. Педагогика гылымында оқытудың
тәрбиелік жэне адам дамуының негізін ашатын жэне сипаттайтын
теориялар жеткілікті. Бірақ солардың ішінде педагогикалық әсердің
және
олардың
нәтижесінің
қабылдануы
мен
үгынуыньщ
психологиялық завдылықтарын бейнелейтіндердің гана әдіснамалық
және теориялық маңызы бар. Маңызды дидактикалық теориялар мен
түжырымдамалар қатарына жататындары: танымдық әрекетті дамыту
түжырымдамасы (Г. И. Щукина [134], т.б.), дамыта оқыту
түжырымдамасы (Л. В. Занков [29], т.б.), проблемалық оқыту
түжырымадамасы (М. И. Махмутов [99], И. Я. Лернер [100],
М. М. Матюшкин [119] т.б.), ақыл-ой әрекетін кезеңді қалыптастыру
теориясы (П. Я. Гальперин [32], т.б.), білім беру мазмүны теориясы
(Л. Я. Лернер [100], В. В. Краевский [73], В. С. Леднев [135] т.б.),
мазмұнды жинақтау теориясы (В. В. Давыдов [28], т.б.), оку процесін
оңтайландыру теориясы (Ю. К. Бабанский [95]), оқушылардың
танымдық іс-әрекетін белсендіру теориясы (Т. И. Шамова [136], т.б.),
оқыту әдістерінің теориясы (М. И. Махмутов [99], В. А. Онищук [137],
т.б.), өзіндік жүмыстарды үйымдастыру теориясы (Л. Я. Зорина [ 138],
Н. К. Журавлев [139], т.б.), біртұтас педагогикалық үдеріс теориясы
(Н. Д. Хмель [140], т.б.) т.б.. XVIII гасыр аягы XIX гасырдың басында
білім беру мазмұнының гылыми теориялары қалыптаса бастаган.
Алгашында материалдық сипатта, дидактикалық материализм немесе
энциклопедизм теориясы деген атпен белгілі болды. Бүл багытты
ұстангандар білім берудің негізгі мақсаты, окушыларға ғылымның
^ әртүр-лі саласынан көлемді білім беру деп ұсынушылар болды. Осы
мәселе төңерегівде Я. А. Коменский [104] өз еңбектерінде,
дидактикалық материализм теориясы тұрғысынан қарастырган. Сол
сияқты XIX ғасырдағы көптеген педагог галымдар да білім беру
мазмұнын кұрастыруда материалдық теорияны жақтаган. Қазіргі
кездің өзінде оқу жоспары мен оқулықтарга талдау жасауда осы
теорияны басшылыққа ұстанып келеміз. Ягни, бұл теория өзінің
құндылыгьін жойган жоқ деген қортынды жасай апамыз. Екінші
теория, білім мазмұнының формальды теориясы. Бұл теорияны
ұстанушыларға: Героклит, Цицерон, Кант, Песталоцци. Дистервег
жэне тағы басқа ерте кездегі педагог-ойшылдарды жатқызуга болады.
Мысалы, Героклиттің тұжырымы бойынша: «Адамды оның көп білімі
ақылды етпейді», — деген. Мұны, Цицерон да қолдаган. Аталган
теорияның негізгі қагидаларын - И.Кант, Песталоцци философиялары
құрайды. Олардың тұжырымы бойынша оқытудың негізгі мақсаты
оқушылардың дұрыс ойлау қабілеттерін жақсарту. Бұл туралы
А. Дистервег [129] өзінің «Неміс оқытушыларына басшылық» - атты
еңбегінде өзіндік көзқарасын білдірген. Ол, білім беру мазмұнын
қарастыру барысында окушылардың танымдық-қызыгушылық ісэрекеттеріне көңіл бөлу,ақыл-есі, ойлау қабілеттерін ескеру
қажеттігіне мэн беру керек деген. Формальды окытуды жақтаушылар
да, алгашқылар сияқты оқытудың субъективтік жагының мэнін жете
багалаган. К. Д. Ушинский [130] алгашқыл^дың бірі болып, екі
теорияны да сынга алды. Ол,‘ «Ойды ат үсті дамыту нагыз тиянақты
білім бермейді»- дей отырып, алдымен адамды білім жагынан
сусындатып, алган білімдерін игерту қажеттігіне мән берілуі тиіс
екендігіне тоқталган. К. Д. Ушинский білім беру мазмұнын таңдау
барысында материалдық және формальдық әдістерді бірлікте
қарастыру идеясын ұсынган.
Педагогикада білім беру мазмұны —жеке тұлганы қалыптастыру
мен дамыту барысындагы гылыми негіз ретінде қарастырылады.
Өйткені, жеке тұлга дамуы тэрбиемен оқытуга тыгыз байланысты,
сондықтан да, алдымен білім беру мазмұнын анықтап алу қажет
екендіггдау тудырмаса керек. Сонымен, білім беру мазмұны дегеніміз
— жеке тұлга қалыптастыру барысындагы адам баласының іс-әрекет
тәсілдерді меңгере отырып, жуйелі түрде білім алуы, іскерлік пен
дагдысын, таным арқылы көзқарасын қалыптастастыру және ақылойы мен сезімін дамыту. Ягни, білімді адам дегеніміз ақыл-ойы
ілгерілеу үстінде, әдіс-тәсілдерді меңгерген, қабілетті, өз пікірін
дәлелдей алатын, болашақты болжай отырып, шешім қабылдай
тын жеке тріганы айтуга болады. Білім мазмұны - ОҚу
орыңдарының негізгі мәселелерінің бірі. Ал, оның мәні әрбір гылыми
пәндерден гылыми білімді игеру, тәжірибеде қолдана білу.
Педагогика гылымының мазмұны, оньің тарихында қалыптасқан
рухани мұралар меи құндылықтар әлемі. Білім берудің мазмұны мен
оның мәиін ашуда және білім беруді ізгілеидіру вдеясын жүзеге асыру
арысында, жеке тұлганы дамыту мәселесі соңгы он - он бес жыл
шамасында, күн тәртібінің алдыңғы қатарына ендірілді. Аталган
мәселе, И. Я. Лернер [100], М. Н. Скаткин [101], В. С. Леднев [135],
М' Бим' Бада [141 | және т.б. галымдардың еңбектерінде
едраегырылып, талданган. И. Я. Лернер [100] мен М. Н. Скаткин
[101] білім беру мазмұнын теориялық тұрпдца білім іскерлік, дагдыны
қалыптастыру жүйесі деп түсіндірген, сонымен катар шыгармашылық
іс-әрекет, ерік сезімін меңгеруді ұсынады. Бірқетар шегел цедагоггары
(АҚШ, Англия, Франция т.б.) жеке тұлгага жалпы адамзатгық тэрбие
беруді, оқу мазмұнына табиги құбылыстар мен қогамдық өмірдегі
шынаиы құбылыстарды түсіндіруде оку пәндерін өзара кіріюгіруді
непзге алуды ұсынган. Білім мазмұнын анықтауда, жалпыға міңдегті
білім беруде, ал оның гылым мен техника және мәдениеггің даму
деңгейіне
сай
болуын
қамтамасыз
ету
мақсатында
оқу
бағдарламалары мен окулықтарды заман өзгерістеріне қарай қайта
қарастыру көзделеді деген пікір түйеді Білім беру мазмұнын іске
асыру барысында аға урпактың жинақгаган тэжірибесін болашақ
ұрпаққа меңгерту, сонымен қатар әлеуметтік-мәдени тұргыдан
мазмұнын дамыту мақсатында: гылым туралы толық мэлімет беру
(білім мамұнының негізгі теориялары, заңдары, ұгымдарыд.б.); білім
мазмұнының гылыми және практикалық мәнін ашу; біпім
алушылардың жас жэне дара ерекшеліктерін ескеру; эргүрлі пэндерді
оқытуда берілген мерзіміне, көлеміне карай беру; білім беру
мазмұнын элемдік тэжірибмен ұштастыру; оку орныньщ оқуэдістемелік жэне материалдық базасына сай к ұ р у қажет. Білім беру
мазмұнының мақсаты қашанда қогамның қажеттілігін, жеке тұлганың
сұранысы мен қызыгушылыгын қанагаттандырып отыруы тиіс. Білім
беру мазмүнының сипатын, жеке тұлга бойында саналы өзгеріс болган
жагдайда көруге болады.
Жеке тұлганың өзгеру динамикасы дегеніміз, субъектінің
санасы мен касиетіндегі елулі өзгерістер. Оқытуды ұйымдастырудьщ
турлері жайлы түсінік. Оқытуды жүзеге асыруда білім мен оқытуды
ұйымдастыруда оны модернизациялау көзделеді. «Түрлері» дёген
¥іым латын тілінен аударганда «Гогпіа» сыртқы көрініс дегенді
білдіреді, сыртқы сызық-белгілі орныккан тәртіп. Философия пәнінде
«түрлері» ішкі мазмұнды ұйымдастыру деген ұғыммен анықталады.
ч Яғни «түрлері» ішкі байланысты білдіреді және ұйымдастыру
тәсілдері, өзара құбылыс, сыртқы жагдайлармен де сабақтастықта.
Былайша айтқанда, оқытудың түрі-оқу материалын меңгерудегі
оқушылардың өзара әрекеті. Оқыту түрі: эдіспен, амалдарга,
қүралдарга оқушылардың іс-әрекетіне тэуелді болады. Педагогтік ісәрекет бір-бірімен, өзара байланысты ықпалдастық, эсер етушілік,
белгілі бір тапсырманы орындау кезіндегі оқушылармен мұғалімнің
карым-қатынасын ұйымдастырады (И. М. Чередов [142]). Оқытудың
түрі оқыту үдерісінің қүрылымы-оқытушы қызметі: белгілі бір оқу
материалын игеру барысындағы оқушының оқу іс-әрекетін басқару
жэне оқу тәсілдерін меңгерумен сабақтас. Сабақтың сыртқы көрінісі
оку материалының ішкі бөліктерінің басын біріктіріп жэне
дидактикалық категория ретінде оқу үдерісін үйымдастырудың
сыртқы пішінін белгілейді, мүның өзі окушылардың білім сапасының
көрсеткіші мен өтетін уақыты жэне орны, оның жүзеге асырылу
тәртібі секілді жагдайлармен байланысты.
Педагогика тарихында үлы педагогтардың тұжырымдары жэне
оқуды ұйымдастырудың әртүрлі тэсілдері белгілі. Оның дамып,
өркендеуі қогамның қажеттілігі мен сүранысының талап-мүддесіне
. қатысты. Оқытуды ұйымдастырудың түрлері негізінен былай
жіктеледі. Оқушының саны мен қүрамы,жұмыс орны, оқу
жұмысынын үзақтыгы. Осыган қарап оқытудың түрі былайша
бөлінеді: жеке (бір гана оқушымен жұмыс- істейді); жеке-жұптық
(студент - студент, оқытушының студентпен қарым- катынасы, қазіргі
жагдайда окушымен қарым-қатынасы жеке окушының әзірлік
үдерісіндегі қызметімен айқындалады); жеке-топтық топ мектепте
жұмыс істейді, бірақ бір мектепте оқытылатын оқушылардың жасы эр
шаманы құрайтын топ болады (оқытудың бұл түрі орта гасыр
мектептерінде қолданылган)* өзара бірлесіп оқыту, (аталган оқыту
жүйесі Англияда пайда болган, атауы-беланкастер жүйесі); саралап
оқыту, оқытудың бұл түрі оқушылардың қабілетіне карай өтіледі
(Мангейм жүйесі); бригадалық оқыту,тапсырманы бригада алады: бір
сыныпта 5-6 окушы ұйымдасады, есеп беруші-бригадир оқытудың бұл
түрі XX гасырдың 20-жылдарына тэн); американдык «Винеткажоспар», «Трампа-жоспар» жэне т.б.; Оқытудың микротоптық жүйесі
(фронтальді, ұжымдық жүмыс және т.б.). Оқытуды ұйымдастырудың
түрінде окушылардың тэрбиесі үлкен рөл атқарады, мүндай ісәрекетте тұлганың өзін-өзі басқару жагы басымдылыққа ие болады.
Сыныптық -сабақ жүйесін оқьпуды ұйымдастырудың ең қайнар көзі
болып табылады. Оқытудың бүл түрі жас мөлшері біркелкі топтан
қңэылған және оқытудың бірдей бағдарламасы құрылған және
теракты қүрамы^ бар, сабақ үнемі оқу кесгесімен өтілетін жэне
ош тудаң бірдеи бағдарламасы құрылған жагдайда іс-тәжірибеде
Соңцьіқтан ол оку-тәрбие үдерісінің барлық
компоненттерін
қамтиды:
мақсат,
мазмүн
күрал, Ы Н
ұиымдастъіру мен басқару қызметі, оның дидактикалық элементгер^
Сабактың маңызы мен берілу мәні сабақ үдерісінде б і р З т ы к
динамикалық жүйеге саяды, сөйтіп,
мүгалімнщ оқушыга, нәтижесінде, оқушыньщ білГм еңгеруі оньш
МІ*»Ч іс-әрекетінде тажірибеде
едыпталып, б.р жағынан карым-катыиас мэдениегі дамыса; екінші
жагынан, окушылардың қабілеттілігі шыңдалады
р
* ӘРІС ~ Ежелгі г РектеРДе пайда болып, орта гасырларда Ежелгі
Риңце одан Ж дами бастады. Алгаш латын т і л д е р і н Г ^ г і Г *
Дәріс (латын тілінен «Іесйоп | оқу ) жогары
оры вдД Г а
дасіүрлі жэне басқаратын оқьпудың түрі. Дэріс - монолог гетінде
жүзеге асатын жауапты публикалық қойылым болып табылады Дәріс
2 2 Г
(ИЗЯ™ Р)
^ е т у с із «таза» сойлеуі
Жазу столында жібеРген қателікті оңай сызып тастай алсақ,
дэрісті оқу барысында қате жіберу мүмкін емес. Бұның бәрі дәЫ^
Л Г К Г * ЛаЙЫНДаЛу кезінде тіл және ГЬІЛЫМИ стилімен көп
жүмыс істеуді талап етеді. Дэрістің қарапайымдылығы мен
Ғ^шыГтіл" МаЗМ¥НЛаманыч
болуымен тыгыз байланысты.
Ғылым Тілі қысқа. Академиялық дэрісте көп нәрсе айтуга болады
бірақ көп сөилеуге болмавды. Дэріске қойылатын талаптар- 1)
НеШШ ЩРУ (Ж0СПар) ЖЭНе с¥ракгарды қисынды етіп
Г іе п Т
НШСГЫ ЖаУаП 6СРУ- һ ^оретикалық кокейкесті
б ай л ан ы сты п у Т н Г " ^
2' Те°Ретикалық білімді өмірмен
ко ™
4% ,
ДІЛеЛДбр М6Н ДэйектерДІ жеткілікті мөлшерде
қолдану. 4. Логикалық факгшерді келтіре отырып студентгердін
қызыгушылығын арттыру, өздік жұмыстарға бағыт беру. 5 Қазіргі
кездегі ғылым мен техниканың даму сатыларын жэне солардың жақын
Г2Е*^ арысыи6огаіа" 6ілу- 6- Мі—
‘ аР“”
І , и с ін к г і г і л м Т ° НС1?ШІИ,,ЛЫК 0КЫТУДЫ
*• Карапайым
п
кездескен В
І Ж
мағынасын
ашып беру. Дәр.стщ непзшде - ой, ойлылыкты, қызықГы қисынлы
ұракгармен жеткізу , анық, дэл, есте қаларлықтай эрекет жасау
Студештердщ күш | жігерін, қызығушылығын баурайтындай ету
Г елш Ж
о Г ^
КӨКеЙКССТІ Н
ДаМуь^ а «°* ж е т * 5
Такьшып
Р ОҚУ °Рнындағы дарістін құрылымы 1. Кіріспе
Тақырып, жоспар, эдебиетгер 2. Негізгі бөлім (шыгарма).
кТақырыптың гылыми мазмұны. 3. Аяқтау - дәріс беруші тақырыпты
еске салады. Тақырып бойынша әдістерді айту. Тақырып бойынша
сұрақтарға жауап, қысқаша кортындылау.Сұрақтар негізінде
тақырыпты толықтыру. Білім берудегі дәстүрлі оқытудың түрі:
семинар Семинар - латын тілінен енген (зешіпагшш) - білім
қалыптастырушы, ойды негіздеуші. Студенттердің таным процесінде
жанданады. Ежелгі Грецияда алгаш студенттердің арасында
пікірсайыс, оқытушы мәліметімен, қорытындысы түрінде пайда
болды, Ортагасырларда университеттерде апта сайын педагог пен
магистрлік дәрежеге ие болгандар дисппут түрін жүргізді. XVII
гасырларда Батыс Европада қолдана бастады. Семинарды өткізудің
мақсаты — тәртіп бойынша білімді тереңцету. Білім алушыларга
өзіндік ізденіс дагдысын қалыптастыру, ақпаратқа анализ жасауга
жэне де гылыми ойлаудың дамуын қалыптастыру. Семинар шыгармашылық пікір сайыстарга қатысуга, дұрыс шешімдер
қабылдай білуге, өзіндік көзқарас танытуга мүмкіндік береді
Семинарды өткізудің негізгі міндеті: дәрісте алган білімді бекіту,
өзіндік жұмыстардың тиімділігі мен нәтиже беруін тексеру, алдагы
мэселені шешуде
өздіндік мүмкіндіктерді
көрсете
білуге
машықтандыру; Семинар белсенді жүргізу үшін ол басқарушылық,
пікірсайыстық сипатқа ие болуы қарастырылады.
Пікірсайыстық тақырыбын, көкейкестілігін педагог алдын-ала
ойластырады. Дәстүрлі семинарлар: пікірталас. семинары, рефераттар
мен баяндама қоргау т.б. семинарлар болып бөлінеді. Рефератгыбаяндамалық семинарларда студент баяндама қоргайды. Сұрақ жауап
семинарында- педагог таңдауымен студенттің сабақ айтуы содан кейін
кері байланЬіс орнатылады. Аралас семинар түрінде — кейбір
студенттер реферат қоргаса, кейбір студенттер сұраққа жауа береді
т.б. Соңында баяндамашы қорытынды жасайды. Семинар уақыты:
оқытушы сөзі - 5 минуттан артық емес. негізгі баяндамашы - 10-15
минутқа дейін эрбір студенттердің сөйлеуі - 5 минутқа дейін.
Дәстүрлі оқыту эдістері Ауызша оқыту эдісі — әңгіме, түсіндіру,
пікірсайыс, дәріс оқу т.б. Бүлар оқытушы іс — әрекетінің негізгі
жүргізушісі, ал шешендік шеберлікке ие болган оқытушы шектеулі
уақытта көптеген керекті магұлматтарды шебер жеткізуге мүмкіндік
береді. Жазбаша оқыту эдістеріне жоғары мектепте электроқды
эдіспен оқыту студенттің өздік әрекетіне ықпап етеді. Иллюстрация
әдісі: кесте, схема, суреттер, тақтамен жұмыс т.б. Демонстрация
әдісіне: видео жазылым, фильмдер, моделдеу т.б. Практикалық оқыту
әдісіне: жаттығулар, лабораториялық жұмыстар, шеберханада жұмыс,
т.б.
Қорыта айтқанда оқытудың дәстүрлі әдістері мен түрлері
көбінесе оқытушы белсеңцілігі негізінде жүзеге асады. Тэрбиелеу педагоггың
студенггермен
өзара
әрекеттесудің
арнайы
ұиымдастырылган, мақсатқа багытгалган педагогикалық үдеріс
сонымен қатар студенттерде саяси, өнегедік, эстетакалық, физикалық
қасиеттерін қалыптастыру мақсатымен алуан түрлі әЪекеггі
ұиымдастырудың педагогикалық үдерісі. Тэрбиелеу - бұл үдеоіс
субъектшершщ белсенділігімен, эрекетімен байланысқан күрделі
педагоги калық үдеріс. Ол жеке тұлғаның интеллектуалды,
эмоционалды, физикалық салаларындағы өзгерістерді, оның
баиытылуын және өркендеуіне багдарлайды. Қандай технологиялык
идеяларда тэрбиелеу жұмысының бағдарламасын мақсатты түрде
күруга болады? Тэрбиелеу үдерісінің өнімділігін артгыратын жалпы
концептуалдық қағидалар, бағдар бар. Жогары мектеп оқьпушылары
үш категорияларга^ бөлінеді. Біреулері студентгермен тэрбиелеу
жүмысын арнайы ұйымдастыру қажеттігін мойындамайды. Басқалары
ол тэрбиелеу қызметімен сэйкес оқыту үрдісі кезіқце жүзеге асу керек
Деп айтса> үшіншілері жогары мектеп жагдайында мұндай жұмыстың
қажеттігі мол, өйткені оқыту үрдісі тэрбиелеудің көптеген міндеттерін
орындауға мүмкіндік бермейді. Студентгермен аудиториадан тыс
тэрбиелеу жұмысы оқыту үрдісімен байланысқан озіндік категория
ретінде қабылдану деген пікір білдіреді. Тэрбиелеу жэне оқытудың
мақсаты ортақ - болашақ мұғалім-профессионалдың жеке түлгасын
қалыптастыру. Алайда тэрбиелеу оқыту үрдісін жалғастырмайды, оны
қосымша сабақтарға тіреуге болмайды.
Тэрбиелеу адамның қалыптасуына эсер етеді. Сонымен қатар ол
бір уақытга қоымша міндетті орыңдайды - болашақ мүғапімдерді
біртіндеп мектепте тэрбиелеу жұмысын ұйымдастыруға дайындайды.
Өзіндік катгория ретінде қабылданатын жоғары мектептегі тэрбиелеу
жұмысы өзіндік мақсатпен басқарылады - болашақ мүғалімнің жеке
түлғасының индивидуалддығына жүгіне отырып, жан-жақты дамуы
назарда болады. Бүл мақсат тек бөлшектеп қана оқыту үрдісінде
жүзеге асадьі, бірақ ол бөлшектер блоктораға жіктеліп, блоктар белгілі
бір модульдық жүйелерге тэуелділік түрғыда топтасады, өйткені
оқытудың өзіндік мақсаты бар, ол оқу жоспарлары және
багдарламары шігенде ғана болады. Ап аудитор иядан тыс
студентгерді тэрбиелеу жүмысы бүл мақсатты орындау үшін барлық
мүмкіндікгерге ие. Олардың жүзеге асуы студенттердің жеке
түлгасының жан-жақты қапыптасуына әрекет етеді. Студенттерді
тэрбиелеу т р а с ұйымдастырылған үдеріс ретіңце белгіпі бір
заңдылықтар мен қагидаларга негізделеді.
Тәрбие заңдылыктары - тэрбиелеу үдерісіндегі мәнді, орнықты
байланыстар, олардың жүзеге асырылуы оның жүрісін, бағытын жэне
өнімділігін арттырады. Тәрбиелеудің бағытталуы, оның мақсаттары
жэне мазмұны, өнегелік-эстетикалық құндылықтары қоғамммен,
қоғамдағы талаптарға бағынышты. Тэрбиелеу студенттерді оқытумен
органикалық түрде байланысқан. Ол ортақ мақсатқа - белгілі бір
типтің жеке түлгасын қалыптастыруға жүгінеді. Тэрбиелеу негізінен
бір тұлғалармен - сол үдерістің субъектілерімен жүзезе асады. Бэрақ
ол оқу тапсырмаларын қайталамайды. Тэрбиелеу жогары мектепте
профессионалды түрде бағытталган. Тэрбиелеудің профессионалдық
багыты студентгерде педагогиклық багыттың қалыптасуында жэне
педагогикалық эрекетке құндылық ретінде қарауда көрініс береді.
Тэрбиелеу оптимистикалық багытталган, студенттерде оң бастауларга
багытталуын қамтамасыз етеді. Әрбір студентті жақсылап зерттеп,
оның элсіз жэне күшті жақтарын, қасиеттерін білу көзделеді!
Тэрбиелеу нэтижелілігі бір уақытта студент жеке түлгасына эсер
етудің вербальды жэне вербальды емес формаларына бірдей жүгінген
кезде артады. Қазақ тілінде әдептілік, сыпайылық, ізеттілік деген
сөздердің түп мағынасы бір. Ол - адамгершілік, кісілік. Ягни атаананы қүрметтеу, үлкенді сыйлау, шыншыл жэне эділетгі болу,
сондай-ақ, адамның көпшілік алдында өзін-езі ұстай білуі.
Адамгершілік адамзат қогамының даму тарихы арқылы
қалыптасып, эрбір дэуірдің өзіндік қайшьшыщарымен біте қайнасып,
элі де дамып келеді. Жомарттық, батылдық, шыншылдық,
сыпайыгершілік, эділдік пен достық, ар мен намыс жэне тагы басқа да
адамгершілік категориялары сонау көне дэуірден басталып, күні
бүгінге дейін өз маңызын еш жоғалтпай келеді. Сондай-ақ,
адамзаттың ішкі рухани адамгершілік дүниесінің негізгі формалары уміт, сенім жәие махаббат үнемі даму үстінде. Тәрбиенің мақсаты —
тәрбиенің белгілі технологиясы арқылы шешіледі, оның кұрылымын
құрастырушылар: педагогтар мен тэрбиешілер болып табылады.
Тэрбие амалдарының жіктемелік шарты жэне тэрбиелеу үлгісінің
турлері жэне багыты, тэрбиелеу ортасына, тәрбиелеушінің жасы жэне
тәрбиелеушінің жеке қасиеті немесе түлғасына байланысты болады.
Осы берілгендермен байланысты тэрбие үдерісін контекс ретінде
қарастьіруга болады, ол жетістікке жету үшін технологиялардың
тиімділік жүйесін зерделеу болып табылады.
Жогары оқу орындарында білім беру үдерісінде барлық тэрбие
түрлері іс-эрекетге іске асырылады, эсіресе, кэсіби білім беретін
университеттерден нақты іс-шарапарын көруге болады. Оку
жоспарында пэн модульдері негізгінде тэрбие түрлері мамандық
бойынша берілген: Адамгершілік, эстетикалық
ҚҰҚЫҚТЫҚ, п а т о и о т т ы к . ИМанпғлттіль- ------------тәрбиелер (гуманитарлық модуль) Ақыл-ой, экологиялық
И Н іД І
(табиғи гылыми модуль) Еңбек тэрбиесі, тэжірибе кезінде
удиторияда, сонымен қатар өзіндік жұмыс орындалуга тиіс’
Тәрбиелену жпсгеген кезде үш үлкен § § § И
!
студентгердщ дүниеге көзқарасы жэне қүндылық бағдарын
кажетсшу Щ Ш Щ
амаддарац жеке
икемділігінің
артгыру технологиялары. Тәрбиелеушілі* эдісхер педаТогш^ык
вдрым-қатынас жасау білім берудегі белсенділік эдістері (семинар ди куссия, контекстік білім, оқыту мэселелері жэне т б )
қібьтдҮ убіпм КЬІЗЫГУШЬІЛЫҒЬШ арггыру және қүнды шешімдер
қабылдау барысында іске асырылады. Тәрбиелеуде педагоггар үлкен
роль атқарады. Тәрбиеші білім беру б а р ы с ы в д Г ^ б Г е ^ н
төмендепдеи артықшылықтарын аныктай алады: жеке адамның
К « с у ы н РТ е Г
адаМДарҒа ^ и с т і к
қүндылык бағдарьшын
ерекшеліпн
Ал.
қасиеттер
Тәрбие түрінің кайсында болмасын, тәрбиелеуші бүл
қасиеттердщ қалыптасуьша ерекше мэн береді. Қазақстан^
инновациялық экономиканың қүрылуы жогары о ^ ' орьшддрыада
маманлап
Ш
Ш ____ __
^
ирындарывда
ТИ И | Ш Щ Ш Щ
талаптар қоя бастады. Бад өзгеоістеп
студентгердщ ғылыми-инновациялық білімділігін қалыптастыпу
талаптарына қаншалықгы қатысты болса, жогары оқу орындарьвда
т у ы . ^ Ых ;™ " " М"'"Н“0ВаЦ,МЛЫ'!
.°І™ “
кажеггігі
инстшуционалдык .адьншмында бідім б ер у .^ зер т у , Г р Г е Г е у
СИЯКТЫ м я н ы ^ г т м ілтт
------------- ^
К
^
үш
зерттеу жәйе тәрбиелеу үштағаны
қалайды.
\
л
Педагогикалык гьшымда дидактика ж эие тэрбиелеу теоскясы
'В
■
Ш м мектелтегі ™ ь ш и к З е т е һ
теориясы немесе конценднасыи карастырагын «ж„п,ры
Ш
Ш
Ш
педагогикасы» бөлімін
бөліп
қарастыру
Біріншіден, казіргі замангы « сы р
Г аГ „1Т Г * Г ± ™
I
“^
күшеите
бідім берудін, гыдыми-техникалык
қажетгігі
бідім ж а Г ™
1
-и »
туЫ
„Г*
1
мектеп
Г
£
беру™
Д1Ш П 1ВМ »
отыруыш байланысты жаңа кәсіби проблемаларды шешуде
дайыидықтарын қалыптастыру талаптары мен стдуенттердің шын
мәніңце, гылыми технологияларды меңгеруге дайындыгының
болмауы арасында қарама-қайшылық бар. Мұндагы басты түсінік
ғылыми қызмет технологиясының саналы түрде, бірнеше рет жүзеге
асырылып, пайдаланылган технология екендігіне басымдық білдіреді.
Үшіншіден, жогары мектепте үйлесімді ныгайтушы гылыми қызмет
теориясы болашақ мамандардың гылыми-инновациялық мәдениет
негіздері
мен білгірлігінің
қалыптасуына
педагогтар
мен
студентгердің күш салуын үйлестіруге мүмкіндіктер жасайды.
Төртіншіден, аталмыш теория педагогикалық гылымның дамуын жаңа
деңгейге көтерілуіне мүмкіндік береді.
Жогары
мектеп педагогикасына қараганда теорияның
мектепте гі педагогикадан аиқын айырмашылыгы байқалады.
Аталмыш теорияга: жогары оқу орындарындагы гылыми қызметтің
даму тарихы, әлемнің түрлі елдеріндегі жогары мектептегі гылымның
дамуын және қазіргі замангы жай-күиін салыстырмалы сипаттауды,
гылыми қызметтің мақсаты мен міндеттері, мазмұны, әдістері мен
принциптері, дәстүрлері мен гылыми мектептері сияқты негізгі
категорияларды, жогары оқу орындарындагы гылыми қызметтің
жагдайы мен гылыми-инновациялық ортаны қосуга болады. Ғылыми
мекемелердің бастауы Платон Академиясы,. Аристотель Ликейі,
Александрия мұражайы сияқты жогары оқу орындарының
мекемелерінен басталады. Аристотель лицейінде ұжымдық зерттеуді
ұйымдастырудың арқасында қызметкерлердің қабілеттеріне қарай
міндеттемелерін
бөлу
мен
ынталандыруда
жаратылыстану
материалдарын жинау және жүйелеу бойынша үлкен жетістіктерге
жетп. Дегенмен бұл ережеден тысқары жәйт, өйткені гылыми қызмет
дербес сипатта болады, сондықтан сол уақыттагы гылымның
синкретттік сипатына сәйкес келді.
Ғалымдарды шенеунік ретінде қызметке қабылдаган мемлекет,
оларды Аристотель айтқандай гылыммен гана айналаысуга мүмкіндік
беретіндёй бос уақытпен қамтамасыз етіп отырды. Университет
идеясы Ііпіуегеііаз атауын, ягни латыншадан аударганда жиынтық
магынасын аша түседі. Алгаш университеттер пайда бола бастаган
кезде орта гасырларда «жиынтық» сөзінің түрлі магынасы болды. Ең
алдымен, ұйымдастырушылық аспектісіне баса назар аударылды; шын
мәнінде, түрлі типтегі жосгры оқу орыңцарының бірлестігін
университет деп атады. XIX гасыр соңында Н. Суворовтың
ортагасырлық университетер жайлы әйгілі кітабындагы нұсқасында
«университет барлық гылымның, адамзат білімінің барлық саласының
түгастығын немесе жиынтыгын атайды (йшуегёйав Іііегашга) »
Жогары оқу орындарындағы білім беру «гылымп» қосылу» дегевдІ
білдірді. Ғылымн дэреже беру дэстүрі Ортагасырлардан баетау алады
Алпип рет доктор дэрежесі 1130 жылдан Болоньи университетінде
кейін 1231 жылдан Париж университетіңде беріле бастады. 1,808 ж
Немю университетінің моделі саналган Берлин университет! қурылды’
¥л модельді Гумбольд университеті деп атайды. Гумбольд
университетшщ фундаментальді үстанымы | бұл зертгеу мен білім
берудш академиялык еркіндігі мен бірлігі. «Зерттеу мен білім беру
1
бірліп» университеттік оқытушы-зертгеушшің тұлгасының, соңцай-ак
студентгердщ
ДӘр1Сті
тавдау
ерківдігінің
(гимназиядан
аиырмашылығы);
семинарлар
институтының
(ғылымға
«тәрбиелеушшер»); жалғастырушы Академия не университетгік '
институт түрінде наңда бола бастаган зертгеу институтгарының
университетпен тыгыз байланыстың кепілі болды. Университетгің
I умбольдтік моделі мемлекет пен қоғамның қажетгігі алдындағы жанжақгы біркелкі жауапкершіліктің академиялык еркіндігі; білім беру
міңцетін кандай да бір айқын мақсаткэ байланыссыз гыл ымга
қамқорлықпен үйлесгіру сияқгы жан-жақты ымырага келуге ұмтылды.
С<мі XIX
гасырда,
біздің
ойымызша,
ғылыми
қызметгі
субъективтіл іктен
(дербестеңдіруден)
объективтілікке
қарай;
пішінге қарай түсінуде бетбүрыс байқапды!
Дегенмен бұл біздің ойымызша, сол гылымды ұйымдастырудың жяңя
деңгейге көтерілуі қате түсініктен емес уақыт талабынан болса керек
кездері университет қызметінің өзіндік багыты ретінде гылыми
қызметтің қалыптасуы мен одан әрі дамуьш жүзеге асыруда зерттеу
мен зертгеу жұргізуді дербестендіру дәстүрі мен маңызын ескеру
қажет болды.
Университеттердің гьшыми мектептерді қолдауы мен дамьггу
дәстүрі осы тезисті дэлелдеп, жүзеге асыруда жалгасын тауьга келеді.
Әзірге гьілыми танымның даму карқыны жекелеген галымның даму
мүмкіндігі қаркынынан томен, қызмет турлерін тану дербес сипатта
болды. Бірақ бастапқы гылым негұрлым жекелеген галымның
мүмкіндіктерін басып озса, согұрлым гылыми қызметтің ұжымдық
түрі кеңіне дами бастайды.
,
“
|
Келесі танымал тұжырымдама — Дж. Ньюманның [143]
«Зияткерлік университеті» XIX ғ. пайда болды. Университет «әмбебап білім алуды үйрететін орьш» жэне «осы білімнің нысаны
моральдық емес зияткерлік сипатта болады». Әрине университетгін
жогары мақсаты - «барлық білім салаларьшың, адамның ақыл-ойымен
жасалган барлық ойлау әдістерінің дамуымен қамтамасыз ету». Джон
Генри Ньюман (Д. Н. № \утап, 1801-1890) XIX ғасырдағы қазіргі
заманғы мәдениетгің аса маңызды феномені ретінде университеттің
тарихы мен мәнін зерттеуде елеулі үлес қосқан ең ықпалды ағылшын
тілді теологтардың бірі. Оның қаламынан «Университет идеясы»
(«Тһе Ісіеа оГ Йіе №іуег8Йу»), «Университеттің шыіу тегі мен
прогресс» («Кізе апсі Рго^гезз оШпіүегзШез») сияқты әйгілі кітаптары
шыққан. Қазақстанда жогары білім беретін мекемелер XX гасырдың
басында пайда болды. 1920 ж. біркатар жоғары оқу орындары
ашылады: Орда қаласында халықтық білім беретін Бөкей қазақ
институы, ехалықтық білім беру институы. 1921 ж. Орынборда Қазақ
университететін ашу көзделді. Салалар бойынша: 1929 ж. - мал
шаруашыылгы, 1930 ж. — ауыл шаруашылыгы, 1931 ж. — медицина
жогары оку орындары ашыла бастайды. 1932 ж. Оралда педагогика
институы, 1934 ж. - Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Одан
әрі жогары оку орны жүйесі қарқынды дамиды, XX г. 40 жылдарына
қарай Қазақстанда 12 жогары оқу орны жұмыс істеді. Жогары оқу
орындарындагы гылымның қалыптасуын шартты үш кезеңге бөліп
қарастыруга болады. Оларды мазмүндық жэне процессуалдық
дамуына карай жіктеледі. Алгашқы кезең университеттердің пайда
болуынан - ХУІІ-ХУІП гг. дейін сэйкес келеді. Ол кезеңде жогары оқу
орындарындагы гылым мазмұндық жагынан - кітап оқу (пәндердің
орнына), процессуалдық жагынан —пікірталас жүргізу (диспутатор —
тек қана пікір айтып қоймастан, сондай-ақ зерттеп және таным
әдістерін игеру арқылы дамып, айқындауга болатын кезең. Екінші
кезең XIX гасырдың II екінші жартысы мен XX гасырдың I жартысы
аралығын қа^тиды.
Пәндерді оку арқылы студенттер гылымның даму деңгейіне
сәйкес келетін гылыми көзқарастары негізінің білім игеруіне экелді,
студенттер меңгерген гылыми зерттеулердің әдістері өнімді түрде
таңдалып, жасалып, ұсыныла бастады. Жогары оқу орындарындагы
гылыми бөлімшелері - зертханалар қызметі кеңінен тарай бастады.
XX г. П жартысы XXI г. болашақ маманның кәсіби мәдениеттің
құрамдао бөлігі ретінде гылыми мәдениетінің қалыптасуын, сондай-ақ
гылыми қызмет технологиясын меңгеруді талап етуде. Жоғары оқу
орындарында гылымды өзіндік өнімді қызмет жасайтын гылымиинновациялық құрылымдар жүйесі құрылуда. «Зерттеу мен білім
берудің бірлігі» қагидасының идеясын дамыта, магынасын кеңейте
отырып, гылыми-техникалық үдеріс кезеңінде (үшінші кезең) жогары
оқу орындарындагы өнімді күшке айналган гылым өзінің
инфрақүрылымын (материалдық, ұйымдастырушылық және т.б.) құра
бастаганын айтуга болады. Сонымен, жогары оку орындарында
вОКУ иорныңдағы
I
БНш
И!
«ш
в
т
і
ш
шщ
ш
т
И
И
Щ
чфыяьшы 11ШІІ
О к ^ ш ш а р мен спудентгердЦ ^
в дЙ Щ Й „ а к с а Г і^
зерттеу ЖӘне ғылыми-зерггеу жұмыстарын орындау негізіаде жана
бш,м алу, жана технологиллар азірлеу, таны„„ы„
мен игеру болып саналады. Ғылыми қызмеггің міндеггерін звШ еу Ш
непзп категорияларының мэнін аныкшу; проб^маның Щ
1 1
пздерін әзірлеу; үдерісті, жүйені және қүбылысты модельдеу- жаңа
технологиялар евдеу, зерггеу нэтижелерін талкылау ^ н е
арқылы аиқындауға болады. Гылыми қызмеггің мазмұнына накгылы
гылыми-зерттеу жүмыстарыньщ мазмүны, я г н и Т ы м I X "
концепциясы мен теориясы, жаңа технологиялар, таным т ^ е р і ’
аИ аҚ 0қу' зерттеу және ^ьілыми-зертгеу қызметі тәжірибесінің
қаяыптасуы жатады. Осындай тәжірибенің жинақталуы болашақ
. ? ет,ВДе студертгің шыгармашылық жэне т ә ж Ы б ^
қызметінщ қалыптасуына негіз болады.
тэжірибелік
В НИИ
Инновациялық
Г
технологиялардың
“ ™
—
пайда
? “ —
болуы
мэдени
2 е ^
Г
н
аетаратир агынына бейімдел, ^ ілд ер Г н ' м ^ у
тіліктер мен білімді кажегсінеяі. Б у і ушін акпаратгы кабьілда»
м
а
«
л»
Г
"
«
*
*
“
«
*
«
оны
і
ы
г
а
р
і
ш
^
е
н
мәселелеолі көпіп. лпяппи таш а аі — __
л
*5
Сондықтан
міндеттер
мәдениеттік жағдайға әлеуметтенуі
мәселеш шешу, оньщ өзіңдік кекейкестілігі арқылы сэйкесгік с^ аты н
иеиенш, шығармашылық мүмківдіпі дамытуына жол аш Ттьш Тзгі^
3
ж ^ Пь ш д Г ЫПТаСТЬфУ‘ Инн0вация ~ латынның жаңа көзқарас,
жаңашылдық, жаңалық енд.ру деген ұгымынан туындаган
д а м у д ы іГ о Г - Қ Ь Г Г У Д Ы Ң Өрлеу ^ҮЙесіне бағытгалган,'
дамудың оңтаипыльіғьі; болашаққа ашық есік; адамның үиемі
белсенділік көрсетуі, қозғалмальшығы; түлгаға жэне онын ламуыня
бағытталгандық; шығармашылық элементгерінің түзілімі- өзара
—
ынтымақтастық, езара кемек, жэрдем. Б е ^ е н Г э д іс ™
Г 1 В—
технологияныН бір бөліні болып табылады. Мәселелк
оқыту дегеніміз оқушы оқыту процесінде мәселелерді шешуге
үмтылатьін оқьпуды айтамыз. О л ^ і р акыл-ой
Щ
белсенділ,гінщ, шығармашылық ойдың өздігінше дамуы ’сияқгы
күрделі тапсырмаларды шешудің бір тэсілі рсгінде қарастырылацы.
Мэселелік жағдай (немесе мэселелік жағдаят) - қандайда бір қажетті
іс-әрекетті жасау немесе бір нәрсені ұғыну үшін білімнің немесе
■ белгілі әдіс-тәсілдердің жетіспеушілігі пайда болғанда туындайды,
яғнн білім мен білімсіздік арасында қарама-қайшылық орын алады.
«Оқыту технологиясы» адамның белсенді өмірінің тиімді күйіне
жетуінің шарты болып табылатын көпжақты және үздіксіз біліміне
өтуді қамтамасыз етеді. Жоғаргы білімдендіру технологиялары
оқушымен жұмыс кезінде гуманистік, тұлғалық бағыттағы
педагогикалық эдіс-тәсілдерді, олардың индивидуалды табиғи
ерекшеліктерін гылыми негізде ескеруді қамтамасыз ету үшін
жасалган.
Кәсіптік жогары білім беретін білім беру ұйымдарының басты
міндеті - ұлттық жэне жалпы адамзаттық қүндылықтар, гылым мен
практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруга,
дамытуга және кәсіби шыңдауга багытталган білім беру үшін қажетті
жагдайлар жасау арқылы кәсіптік жогары білім беру және кәсіптік
жогары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру багдарламаларын
жүзеге асыру. Білім беру жүйесінің басым міндеттері: жеке адамның
шыгармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту,
адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін
қалыптастыру; азаматтық пен елжандылыққа, ез Отаны —Қазақстан
Республикасына
сүйіспеншілікке,
мемлекеттік
рэміздерді
құрметтеуге, халық дәстүрлерін қастерлеуге, Конституцияга қайшы
және қогамга қарсы кез келген көріністерге төзбеуге тэрбиелеу; еңбек
рыногында бәсекелесуге қабілетті білікті жұмысшылар мен мамандар
даярлау, оларды қайта даярлау және біліктілігін арттыру; жұмыстан
босатылган қызметкерлерді жэне жұмыспен қамтылмаган халықты
қайта оқыту жэне қайта даярлау; элемдік жэне отандық мәдениеттің
жетістіктеріне баулу, казақ халқы мен республикасының басқа
халықтарыиың тарихын, әдет-гұрпы мен дәстүрлерін зерделеу,
мемлекетгік тшді, орыс, шетел тілдерін меңгеру; оқытудың жаңа
технологаяларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық
әлемдік коммуникациялық желілерге шығу. Кэсіптік жоғары білім
беретін білім ұйымдары: мемлекеттік (білім беру мекемелері жэне
білім беру кәсіпорындары); мемлекеттік емес (жеке меншік, Қазақстан
Республикасының аумагында тіркелген қоғамдық және діни
бірлестіктердің жоғары оқу • орындары); халықаралык болулары
мүмкін.
Қазақстан Республикасында жогары оку орындарының мынадай
түрлері белгіленеді: университет, академия, институт жэне оларга
теңестірілгендер (консерватория, жогары мектеп, жогары училище).
Жогары оқу орнының мэртебесін (түрін, үлгісін) және онын атауын
бшетшнс талаптарын ескере отырып, оның құрылтайшылары
г
^
көрсетцлелі
Мемлекетпк жоғары оқу орнын білім беру саласындағы орталық
атқарушы органның ұсынысы бойынша, Қазақстан Республикасының
Үкіметі құрады, қаита ұйымдастырады және жояды. Мемлекетгік емес
жогары оқу орны қүрылтайшылардың шешімі бойынша құрылады
каита ұиымдастырылады жэне жойылады. Білім б ер у ұ й ы м ы
ЖОИЫПГЯЫ мгогпойпл
____________
^
-зріымы
құрылтаишылар
■
а^ЬІ
орындарында аяқгап шығулары үшін
шаралар қоддануға міңдетгі. Қазақстан Республикасында орналасқан
о Г :Г „ 1 КГ Г теЛД,К ЖОГарЫ ОҚУ °Рь,ВДаРын, шетелдік жогары
°РьшдаРЫ филиалдарын қүру халықаралық шартгар мен
мемлекетаралық келісшдер, совдай-ақ білім беру саласыңцағы
орталық аткарушы органдар арасындағы шарттардың (келісімдердін)
ү Т Ге “ ? ШадЫ*^ары н ад З ш ь!
ж оД пмМ
(уәк,леггі °РганДары) бекітеді. Медициналық
жагдайда гана
К¥Рьшуы және жұмыс істеуі мүмкін. Жогары оку орны қазіргі
заңдарга сэнкес өз Жарғысын эзірлейді.
Р
•
У ОГарЫ оқу орныньщ жарғысын оның құрылтайшылары
Біпьшғя "ЖЭНС 3аҢ б° ИЫНШа белгіленген тәртіппен тіркеуден өткһеді
Бірыңгаи оқу-ғылыми-өнд,рістік кешен ретінде жұмыс істейгін
жогары оқу орнының құрамына жогары оқу орныньщ құрылымдық
бірліктері немесе завды түдгалық мәртебесі бар о к £ гы Г м Т
бЫ м ,Сб е о Г Н6 ябаСҚа Да бөлімшелеР кіРе
Жогары оқу орны
ру бағдарламаларын жузеге асыратын оқу-тәрбнелік
б ф л е с п ^ ге, ассоциацияларга
бөлімдерді
өздігінен құруға құқы
орталық атқарушы с
^ ----------*»
ли ц ен зи ясы
һяп
болганда орта жалпы, бастауыш кәсіптік жэне орта кәсіптік білім беру
5 ы м л яп МаЛа-ЬШ ЖҮЗСГе аСЬфа аЛаДЫ- КЭСІПТІК жогаРы
беретін
^ ь Х р ы Г Г ^ ? ! ! ^ б_С!
кызмет атқаруга
інан оасқа құрылымдық бөлімшелерін кұру
кэдрылтайшының
і
|
і
сЬыаыопгто^
'
іске асырылады.
илиаадар, оқу және ғылымн институттар жэне ғылымн орталыктар
Х г і з Г д Г " ' 3" 334 ТЭРТІб' бойьшша ^ ь іл тай ш ы келісімімен
Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман
дайындау. Ізденімпаз оқытушының шығармашылығындағы ерекше
тұс - оның сабақты түрлендіріп, түпганың жүрегіне жол таба білуі.
Үстаз атана білу, оны қадір түту, қастерлеу, арындай таза ұстау —эр
мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін, барлық шәкіртін,
мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация
мұғалімі —педагогикалық құралдардың барлыгын меңгерген, түрақты
өзін-өзі жетілдіруге талпынган, рухани дамыган, толысқан
шығармашыл тұлга құзыреті. Жаңа формация мүғалімі табысы,
біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы
мұгалімге қойылатын талаптар: бәсекеге қабшеттілігі, білім беру
сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы
шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация
мұгалімі - рефлекцияға қабілеггі, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынган
әдіснамалық, зерттеушілік, дидактикалық-әдістемелік, элеуметтік
трғалы,коммуникативтілік,
ақпараттык
жэне
тағы
басқа
құдыреттіл іктерд ің жоғары деңгейімен сипатталатын рухакиадамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл
түлга. Нэтижеге багытталған білім моделі мен басқарудың жаңа
парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және
тиімді педагогикалық технолөгияларды меңгеру үшін педагогтардың
кэсіби мәдениетін дамытуға багытталган оқу қажеттіліктері
туындылап отыр.
Біліктіяік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері
нақты біпімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке
енуге жэне жеке өміріндегі тәжірибені теорияға жүгіңдіруге
қоюларына
байланысты
қалыптасады.
Функционалдық
сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нэтижеге
багытталган білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін,
қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық үдеріс негізінде
қарастырылады. Басқаша айтқанда, ересектерге арналган, жалпы жэне
кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, гылым, білім мен мэдениет
жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мэдениеті мен әлеуметтік
белсенділікті
дамытуга
багытталган
танымдық
іс-эрекетке
ынталаңдыру үшін білім меңгерілуге тиіс. Қазіргі білім беру
парадигмасы «интеллектісі жогары адамга» багытталган білімнен
«мэдениет адамына» багытталган білімге көшуді көздейді. Бүл білім
беру жаңаша ұйымдастыру — оның философиялық. психологиялық,
педагогикалық негіздерін, теориясы мен тэжірибесін тереңірек кайта
қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде
оқыту үдерісін тың қдеяларга негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз
болу
ем,р
ФРан«У3 кайраткері «Адамга оқып - үйрену емірде
сүру ушін қажет)) дегендей о к ь ^ р З н
Г
! ”
ЫРУ’ ° СЫгаН СЭЙК6С 0КУ бағдармапарын жасау
галымдар мен жаңашыл педагогшрдың еңбектерімен танысу
жұмыстары мұғалшдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жана
денудщ инновациялық технологиялардың негізгі мэні пассивті
оқыту түрінен активті оқытуға —
__ _
пассивті
бастамашылдығына жагдай' тугызу Х
З Г
өзгерісіне сәйкесш ш ру болып и б ш м ы
копш
Бш м сапасын артгыру және нәтижеге багытгалган үлгіге
беталуы барысында мұғалімдер мемлекеггік стандарт берілген
м ғ Ш РШ ій
нәтижелерге жетлгпг Ш&тт ШШ__ -____
мен Дагдьшары нәтижесіңде проблеманьщ шешімін ™ба
аіаіараттық-коммуникативті
мәдениеті
жогары
д а ь к
Г
Г
З
Г
Ф
У
Н
К
Ц
И
Я
Н
Ы
аТҚаРаДЫҚЗЗІРГІ
«
*
Г
о
ш
құзыреттілікті
меңгере
отырып
тек
«кәсіби
икемділігін
оңтаиландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін
ЖЭ“ ЮІВІ"
Д ^”
ы"
дамытудын 2011^П?ПДІК Жасаиды- Казақстандагы білім беруді
дамытудың 2011 -2020 жылдарга арналган мемлекетгік багдарламасы
обасывда Қазақставда оқитыңцарды сапалы біліммен қамтамасыз
ш
халықаралық
рейтингілердегі
білім
көрсеткішінін
унификациялануы мен қазақстандық білім беру жүйесінің
таііібы насГйГ' “РІТЫру’ "едагог *аарлардын мәртебесін заманауи
ө
с
у
Г
ю
іб
и
б
^
?
'
?У'
°
Л?
)ЛЬЩ
бУКІЛ
«
Р
Ч
»
™
*
өсуі ю иби біліктілігін ұдаиы ламытуды камтамасыз « у , сощай- ак
педагоггардьщ еи6егін „ емлекеттік қолдау Ц
В Е іГ Й Г
ТуЫНДага". мэс€лелеРДі шешудің жоядарын анықгау
толгануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен
а НеШ 2 ЛаИ б0ЛСа’ В
—
Н
II
В
Ш
Ц
жүммг
сапалы да саналы түрде берілуі
9
В Й жй Ш І И Й ! мамандар далрлаушы
. ,б“ 'М.. бере™
Я
°Рывдарының басты махсаты -
е“„ТТ™ПГр
т
у
г
а
н
а
«б
0
Л
с
а
’й
■
—*
«18231*
Ш НЙШ ЙЙЙ&Ш Н і И адамның
құзырлылық
беру жуйесін угмну
™
^
ВДІИЛС,С оағдарланган білім
үйесш ¥СЫНу I қазіРГІ тачаа непзгі көкейкесті мэселелердің
бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы галым
Қ. Құдайбергенова [144] «Қүзырлылық ұгымы — соңғы жылдары
педагогика саласында тұлганың субъектілік тэжірибесіне ерекше
көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұгым.
Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі
сала бойынша жан — жақты хабардар білгір деген магынаны қамти
отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім
шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.
Тұрганбаева ... өзінің практикалық эрекеті арқылы алган білімдерін өз
өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын —қүзырлылықтар деген
пайым жасайды. Ресей галымы Н. Кузьминаның [19] көзқарасы
бойынша, кұзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның
дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлыгы. Латын
тіліндегі «компетенс» сөзін галым Қ. Қүдайбергенова [144]
«Қүзырлылықты білімін, біліктілігін, дагдысын, түлга мінез-құлқын,
ең бастысы тұлга мүмкіндігін багалаудың критерийі мақсатында
қарастыру күзырлылық маңызын толық аша алады деген ой түйеді.
Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланган жаңа білім беру
жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік
көзқарастарды есепке алу қажет екеніне мән береді. Б. Тұрганбаева
қүзырлылыққа багытталган оқыту үдерісінде тэжірибелік жолмен
мәселені шёшу мүмкіндігі молаяды дей отырып, бұл жагдай
біліктілікті арттырудагы екінші үлгіге көшірудің негізі бола апады,
өйткені, құзырлылыққа багытталган үлгіде білім алушылардың
өздерін ұйымдастыру басты
мақсаты деп түйіндейді.
Қ. Құдайбергенова
қүзырлықты
әртүрлі
кенеттен
болган
ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті гылыми негіздегі
білімді көрсете білу қабілеті, білім мен омірлік ситуация арасындагы
байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның
өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты түлгалық,
теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жогары деңгейде
кіріктірілген кұрылым ретінде қарастырады. Көріп отырғанымыздай,
«құзырет» .үгымына жогарыдағы зерттеушілер әртүрлі пікір айтқан.
Негізінде, кәсібіне карай бідімнің гылыми тұрпатынсыз қүзырет
жүзеге аспайды.
Қазіргі
дэстүрлі
педагогика
әлеуметтік-педагогикалық
сипаттагы төмендегідей мәселелерді де қарастыру қажетгілігін
мойындауда: түлға мәнін және оның қапыптасу кезеңдерін ашу;
индивидттің элеуметтік болмысының түрлі формаларын ажырату
(адам, жекелік, тұлга, субъект); әлеуметтану мазмүнын түсіну;
тұлганың дамуы мен өзін-өзі дамытудың өзара байланыстылыгына
талдау жасау; тұлғаның элеуметгік калыптасуының элеумеггік
детерминанты мен мэдениетгер диалогының рөлін түсіну және т.б
бағытта В. В. Давыдов [28], В. В Коаевский Г7 Я1
ЩШ
б о в д ь Г >ДРӘ ле™ 51’ Б' ° ' Гершунски* І146! К еибеперін аіһуга
болдцы.
Әлеуметтік
ш аагопш мы і,
дайытаулын
пснхологиялык-педагогикалық
чжырымдамасын
^расвдудш
басипқы кезеңше әлеумеггік педагопшшьщ гыдш ,
Іт И я И И і и
■ щ ім ш ■
Н
Я
і
■
■
а
н
и
н
н
^
н
элеумеггендірудің заддылыгаарын іүсінуге Ш
Н завд
нақты бю талғаға катмпгм
______
«ңдыяықгарды
^Ш ндайдьГәлеу^
В И
каРастыРУга болатындыгын
Қ ндаиды. Әлеуметтік педагогика статусы нақты бір тұлғаның өзінЩ
тигізетін әлеуметтік і З Ш Щ
1С эрекет феномен.не қатысты элеуметтік философиялық позициянын
-
* -------- ^
нәтижесівде
■
И Н И В И ! педагогиканы ғылым ретінде танып, оның
н !!! Г Г
К0ҒаМ тапсь,Рысын «Үзеге асыратындыгын
п е ™ и к а л ы Г Д1' ӘлеуМСТТ1К Ш Ш
И В
элеуметгік■ Н В 1
эсерлердщ жүйесі, көпқырлы әлеумеггендіпу
ПрОЦССІНЩ бастапкы жанр Рлиги нэтижесі
илтт^А^:__ !___
ШШ
қажет
Ш В Ш 8 І ІШ Б 9 В
■
н и
влеуметтік педагогиканың объекгісі ретівде тұлғаның өзі
қарастьфьиады. Ал кейбір зертгеулерде, мысалы, Л. I Филиппова
[
] объект нақтыланып, тұлғаның әлеуметтену барысында
капыптасуы жэне дамуы түрінде айкындапш. Қазіргі таңдагь 3
көзкаоастап
____ _______
• ғ
іүрлі
' ПІ; . “
«түлға» Ғ ымы адамның өмір сүру
болмысының ерекше түр,; қоғамньщ мүшесі ретінде, белгіл і бһ>
*«“ •
көзкарас „ с и х І я д а
танымал
болып, әлеуметтік-философиялық және элеумеггік
ИНН ЩЁ
мэселра^ТаРМеН ЖаҚСЫ ҮЙЛеСеДІ’ Б¥Л І і і Ш
мэселесш пэнаралық тұрғыдан карастыруды,
ЙЯ
қалыптасу, даму
мэні тұргысынан
Осы ^ ғ ы п Г аГ0ГИКаЛЫҚ ПОЗИЦИЯДан қаРастыруга мүмкіндік береді.
тН}гвдан У ганда элеуметгік педагогиканың объектісінде ең
алдымен тұлға феноменінің элеуметтік мәдени болмысы көрініс табүы
4 ТИ1С.
■
ғ
Тұлғаның
әлеуметтік-мәдени
табиғаты
төмендегідей
мәселелермен сипатталады: Тұлға феномені адамның позициясында
басқа адамдармен карым-қатынасында көрінеді, өмірлік мақсаттары
мен оның артында тұрған мотивтерінде мінез-құлық түрлері мен
жаппы мақсаттары мен міндеттеріне жетуде қолданатын іс-әрекет
тәсілдерінде көрінеді. Осы сипатта тұлға түсінігі позиция, әлеуметтік
рөл, әлеуметтік статус үғымдарымен тығыз байланысады. Өлеуметтік
рөл дегенде белгілі бір топтағы адамның күтілетін мінез-құлыққа
жауап беретін іс-эрекетінің бағдарламасын түсіну керек. Түпкі мэніне
келетін болсақ, бұл белгіленген бір қоғам өміріне араласатын адамның
еріксіз статусы, яғни мұндай адам өзінің қызмет эрекетіне сай мінезқұлыққа жауап беруі тиіс.
«Статус» ұғымы бұл адамның қалыптасқан әлеуметтік
қатынастар жүйесіндегі мінез-құлқын сипаттайды. Мұнда адамның өз
орны, іс-әрекет турі және нормативтік мінез-құлық типі болады.
Статустық жүиеде адамдардың қарым-қатынасын, іс-әрекеттерін
ретке салып отыратын нормалар бар. Статус пен тұлғаның рөлі
сырттай қараганда бірдей болғанымен, тұлға ұғымының мәнін толық
қамти алмақды. Тұлға ұгымының мәні оның еркін, өздігінен,
жауапкершілікпен, яғни өзінің статустық-рөлдік шектеулерден,
нормативтік инструкциялардан шетке шығып еркін әрекет етуімен
байланысты. Адамның әлеуметтік қогамдагы* орнын кей жағдайларда
белгілі мақсат, себеп, жағдайлар анықгайды. Ал тағы бір жағдайларда
адам сол қоғамдағы орнын саналы, ерікті түрде таңдап, өзін озгелерге
мойындату.арқылы жеңіп алады. Мұндай жағдайда адамның өмірдегі
өз позиция сыны ң бар ескеру көзделеді. Позицияны адамның тұлға
ретіндегі жалпы сипаттамасы ретінде түсінуіне қолайлы жагдай
тугызу тиімді. Ал түлга бұл аспектіде-өмірде, қогамда, мәдени қарымқатынаста өз орнын өздігінен айқындаитын адам. Осы негізде тұлға —
біртұгас элеуметтік мэдени құрылым, мәдениет, уақыт жэне тарих
кеңістігінде ез позициясын еркін, оздігінен айқындаган субъект.
Адамдармен қарым-қатынаста позицияны түбегейлі бір багыгга
ұстану мүмкін еместігі дәлелденген. Өмір сүру барысында
жауап керш ілікті өз мойнына алу керек болатын жагдайлар орын алуы
мүмкін. Сондықтан тұлга біржолата қалыптасқан сапа, жай-күй
немесе құрылым емес. Т ұлга- іс-әрекет багамы, өмір сүру бейнесі, ісәрекет субъектісі. Осы тұргыдан алганда әрбір адам өзінің жеке
көзқарастары мен позицияларын берік ұстанып, оның дұрыстығын
өзгелерге мойындатқан жағдайда гана толық магынадағы тұлга
ретінде өркендейді. Тұлға - адамның айрықша өмір сүру амалы. Осы
т^стан басгап, адамның ерекше болмысы туралы айтуга болады.
Мұндаи амал тұлганың жеке білімді кэсіпке қатысты алуы негізінде
қамтамасыз етіледі. Ал оңдай білім адамның іс-эрекетгнің ерекше
деңгеиіне, басқаша айтқанда тұлғалық сатысына көтерілгенде жеке
өмір сүру тәсіліне ие болгақца қамтамасыз етіледі. Тұлгалық деңгей І р өз ‘с' эРекетіне, мінез-құлқына толық жауап беру, әлеуметгік ісэрекет қаупі мен қиналыс қаупіне, түрлеріне қарамай, сол жолды
таңдауы сияқты мэселелер тұргысында зерделенеді.
Педагогика - кен ауқымды ғылым. Оның шұгылданатын оқу
жэне тәрбие мэні мен олардың барша байланыстарын жеке бір гылым
шеңберінде камту мүмкін емес. Педагогика дамудың ұзақ жолын
басыиан кешірш, көптегеи білімдер жииактап, бүгінгі күвде гылыми
иепздеп бшімдердщ кең тармақты жүйесіие айналып отыр
Сондықган бүгшгі педагогиканы тәрбие жөнівдегі гылымдар жүйесі
деп атаган дұрыстау келеді. Педагогиканың ірге тасы - философия
дәлірек аитсақ, тэрбие проблемаларымен арнайы шұгылданатын оның
тэрбие философиясы тармағы. Тәрбие филсх:офиясы өз алдына білім
саласы ретівде тәрбиелік практикада әртүрлі философиялық жүйе
идеяларын пайдаланады. Философия - педагогикага танымның жалпы
багыт-бағдарын, педагогикал ық құбылыстар мен процестерді
зерттеудщ әдіс-тәсілдерін көрсетеді. Соңцыктан да, философияны
оның біртұтас жэне жүйелік, құрылымдық талдау эдістерімен бірге
педагогиканың эдіснамалық негізі деп атау қабылданган. Қогамдық
құбылыс ретінде тэрбие дамуы мен педагогикалық білімдердің өткен
жолын педагогика тарихы зерттейді. Өткенді түсіне отырып,
болашаққа көз тігеміз. Бастан кешіргенді зерттеу жэне оны бүгінгімен
салыстыру осы замангы құбылыстардың негізгі даму кезеңдерін
нақтылаумен бірге бұрынғы қателерді қайталаудан сақгандырады.
Педагогика жүйесі келесі салаларды қамтиды: жалпы
педагогика; жас кезеңдер педагогикасы; элеуметтік педагогика;
арнайы
педагогика.
Жалпы
педагогика ядям тәрбиесі
заңдылықтарын зерттеп, барша типтегі тэрбиелік мекемелердегі оқутәрбие
процесініц
жалпы
негіздерін
теориялық тұрғыдан
карастыратын іргелі гылыми пэн. Педагогика тарихын зерттеу
барысында жалпы педагогика төрт бөлімнен тирады. 1) оқу-тәрбие
процесінің негіздері; 2 ) дидактика (оқу теориясы); 3 ) тәрбие теориясы;
педагогикасы педагогиканың мектеяке
дейінгі және мектептік жуйелерін өз алдына жеке қарастырацы. Олар
өсіп келе жатқан әулетгің белгілі жас тобына байланысты оқу-тәрбие
іс-әрекеттері ерекшеліктерін бейнелейтін тэрбие заңдылықтарын
зерттейді.
Бүгінгі күнде жас кезевдер педагогикасы орта білім берудің
.барша жүйесін қамтиды. эрқилы жас топтарында немесе оқу-тәрбие
мекемелеріндегі тәрбие айырмашылықтарын танытушы дербес
педагогикалық салалар пайда болуда. Олардың ішінде қазіргі күнде өз
алдына пэн ретінде оқылатындары — мектепке дейінгі педагогика,
, кэсіби мектептер педагогикасы, өндірістік педагогика, ұзақтан оқыту
педагогикасы жэне т.б. Ғылыми пәндер ішінде ересектердің
педагогикалық проблемаларымен айналысып, қарқынды даму жолына
түскен — жогары мектеп педагогикасы. Оның міндеттері — барша
деңгейдегі ресми, ресми емес тіркелген жогаргы оқу орындарында
жүріп жатқан оқу-тэрбие процесінің заңцылықтарын ашып беру,
қазіргі ауыспалы кезевде жогары білім алудың арнайы
проблемаларын зерттеу, жогары технологиялық жэне компьютерлік
оқу жүйелерінің принциптерімен таныстыру. Дипломнан соңгы білім
педагогикасы еңбек педагогикасымен тыгыз байланыста мамандық
көтеру, сонымен бірге нарықтық Экономикса орай көкейкесті болып
Щ Ж халық шаруашылыгының эртүрлі салаларында қызмет етіп
жатқан жүмысшылардың қайта мамандану, егделік жасқа келгенде
жаңа білімдерді, жаңа кәсіпті игеру мэселелерімен шұгылданады.
Арнайы жагдайларда өтетін тэрбие процестер ерекшелігін эскери
педагогика зерттейді.
Әлеуметпк педагогика ауқымында отбасы педагогикасы,
мэжбүрлі
тэрбие
(первентив)
педагогикасы,
алдын
алу
(профилактикалық) педагогикасы дамуда. Өз дамуында эрқилы
мүшелік бұзылыстар мен ауыткуларга ұшыраған адамдар арнайы
педагогика аймагында зерттеледі. Есітпейтіндер мен мылқаулар оқуы
жэне тэрбиесімен сурдопедагогика, загигггар - тифлопедагогика,
ақыл-есі кемдер - олигофренопедагогика шұгылданады. Педагогика
гылымдарының арнайы тобын жекеленген немесе пәндік әдістемелер
құрайды. Олар оқу-тэрбие мекемелерінің барша типтерінде өтілетін
нақты оқу пэндерінің оқытылуы мен игерілуі заңдылықтарын ашып,
мұгалімдерге ұсынады.
Өз пэнін оқыту амалдарымен эрбір педагог жогары деңгейде
таныс болуы міндетті. Қолыңыздагы оқу құралы осы эдістеме
талаптарына лайық жазылган. Соңгы он жылдықтарда педагогиканың
барша салалары дэстүрлі әдістемелерден ерекшеленген, нақты
жагдайларда жогары нэтижеге жеткізуші ең тиімді деген жолдар мен
тәсілдерді түзуге көмектесетін жекеленген технологиялар жасау
багытында дами бастады. Тэрбиеге байланысты жаңа гылым салалары
огиканың дэл және техникалық
бастады. Олао —кибегшетин-я
М Ш Ш ій а д ■
22ІШЯВ «Я
®
ЗИМШ
ауқымды
жөніндегі басты
жүйе реТІНДе
тяиипгаи ТГ,,„
~
" тармақты
л ——%*— ғылыми
ешш жуис
адылгаи. Бұл жүиеде мектеп педагогикасы маңызды орынга ие
Себебі тәрбие процесі әсіресе балалық шақта жылдам қарыштау
қарымында болады, сондықтан да оны жогары кэсіптік деңгейде
басқара білу көзделеді. Өз проблемаларын шешу барысында
педагогика көптеген ғылымдардың деректерін пайдаланады
Коммуникация латын тілінен аударғанда «ортақ егу
баиланыстыру, араласу дегенді білдіреді. XIX гасыр коммуникаадя
техникалык мягыыала
________
ғ
* икация
күралдары
XX
«Қарымбір
тңэгысынан к » *
,- ші амал - Т эн]~е
көптег ЫГ0ТСКИИ [26]’ В' Я ' КуРбатов П 48], А. А. Леонтьев [30] т б
көптеген энциклопедиялық сөздікіерде «коммуникация үг ьш ы -
^ Г л
п Т ’ ҚаРЫМ:Қатьшас деп түсіндіреді. Белгілі украиңдык
П,К,Р1НШе’ этимологиялык және семантакалық
^
! ®
^ теЧ-. ? аСТапқьі магынасына карай
ғалымдар
т По‘
Н И
Ш осы пікірді құптайды
Т. Парасонстың пікірінше, коммуникавцияны адамдар арасындаеы
карым-қатынас, езара орекст де„ т у с і ^
пш рнш е
коммуникация
сан
алуынан
баШшнмс
оның ең маңыздысы тіл
„ ы
к
Г ^ і л 2"
а
г
/
ь
." “ Ч —
ш
«карым-кагынасн
^
Г
-
карым-
Девді. Біріншіден, карым-катынас
рухани, акпараттык * э„е пракгнкаяык-руханн с и г о т Т Т
коммуникация тек ақпараттық үдеріс - белгілі бір ақпарагты
тасымалдайтын дейді. Екіншіден. өзапя
‘ _
жүиесіне түсетін
ере кш еленежГ" ^
о б ье-іл ік байланыс, субьекг кандайда бір а к п а р а т Г б е ^ д Т
идея, юкерлік хабарлама, мэлімет, нұсқау жэне т.б), ал объект
ақпаратты пассивті алушы (қабылдаушы) ретінде болады. Қазіргі
тавда окытушының коммуникативтік икемділігін, бір-бірімен қарым^Қатынаста тез әрі шапшаң тіл табысу қабілетін қалыптастыру үшін
педагогикалық теория мен тәжірибеде жоғары оқу орындарына
бағытталган диалогтік жэне пікірталастық әдістемелердің топтамасы
ретінде қолданылып келеді. Мұндай әдістемелер жастардың қарым —
қытанас барысындагы икемділігін көрсете білуін жэне өз көзқарасын
дәлелдеп сұрақтарды нақтылықпен жеткізе білу қабілеттерін
қалыптастырады, сондықтан коммуникативтік икемдіпікті дамыту
педагогикалық тәжірибе барысынды да, өзара байланыс жүйесінде де
теориялық оқытудың өзара байланысының мол болуын қажет етеді.
Кәсіби —педагогикалық қарым —қатынасты қалыптастыру мэселесіне
талдау жасағанда кері қатынас барысында рефликсивтік жагдай
төмендеп жэне диагностика нақты болмай қалуы мүмкін, бірақ бұл
көбінесе ескеріле бермейді. Сол себепті педагогикалы қарымқатынастың технолгиясын толық шешу үшін коммуникативтік
міндеттерді орындалу сатысы төмендегідей болуы мүмкін.: қарымқатынас
жагдайына
беймделу;
сырттагы
адамдарды
өзіне
карату;нысанның жан дүниесін жаулап алу; сөздік қарым-қатынасты
іске асыру; эмоционалды және мазмұнды байланысты іске асыру.
Педагогикалық қарым-қатынас келесі бөліктерді қамтиды жэне
педагогикалық үдеріске сәйкес бір карқындылыққа ие болады:
мерекелік шарага немесе сабақты дайындау үдерісі кезінде қарым қатынасты
қалыпқа
келтіру;
карым-қатынастың
үзбей
үйымдастырылуын қамтамассыз етіп; педагогикалық үдерісте карымқатынасты басқару; коммуникативтік міндеттер педагогикалық
міндеттер
болып
табылады,
ягни
коммуниативтік міндет
педагогикалық орындау барысында педагогикалық көзараситарга эсер
ете отырып; оның коммуникативтік қабілетін жүзеге асуына
мүмкіндік жасайды. Кейбір педагогтар коммуникативтік міндетті
педагогикалық үрдістің бөлігі ретінде есепке алмайды. Жалпы
айтқанда комму никативтік міндеттер хабар алуга жэне оны
жалгастыру үшін қолданылады.
Сонымен бірге коммуникативтік міндеттерді шешу барысында
екі негізгі мақсатқа жүгінеді: студенттерге хабарды жеткЬу және
белгілі бір эрекетке үмтылу. Коммуникативтік дайындық жас маманга
сабақты бастаудагы педагогикалық карым-қатынастың аса маңызды
элементі. Оның іске асуының технологиясын негізгі элементтің бірі
төмендегілер жатады: -белгілі бір топқа немесе ұжымга нақты білім
беру барысын елестету; -нақты ұжыммен қарым-қатынас жасау
барысында нақты топқа сәйкестендіру жэне жагымды эмоционалды
жагдайды қалыптастыра келе жагымсыз эсер ететін факторлардың
туындауына жол бермеу; б рі топқа карым-қатынастың қай түрі сәйкес
ЖогаоыН аНЫҚГау; қарым‘қатьшас стилін күн талабына сйкестендіру.
Жогары
мектеп
оқытушысы
студенттердің
оқу
әреТ етін
табЬа т ы Г ЬпелягҚаНа ******’ ° НЫҢ 0ҚУ
талпьшал й Ж І І В Ш Я Ш в !
таныта
білу
козделеді.
^ ^ « Д а у д ь щ жолын
Ш * ® * шешуге
электронды
шығармашылық
сапасын а р ^ д а Г
Білім
удеЫ
Ы
нГЬШЫШН“
Ң
РӨЛІБІЛІМ
бСРУ
СаПаСЫ
қо™
да™
үдерісщщ жағдаиын, нәтижесін, сондай-ақ, жеке талганың
а Т ь З Г Г ”
* “ Ч' “ “ “™ » « « кажеггілігін
аныктаитын алеумегтік категория. Білім беру сапасы білім бепу
6
мекемелеріңдеп жастарды оқыту мен тәрбиелеу қызметгерінің әр
т№л. көрсеткіштерінің ж и щ ти гы ,
бМ м беру м азм ^ы о!!ы ?у
формаеы мен технологиялары, материалдық техникалык базалары
„
т
т.б. боиынша анықгалады.
р ’
^ Білім сапасы мұғалімдер қызметінің сапасына тікелей
байланысты. Мұгалш жайлы Ахмет Байтүрсынов бьшай деген: . «
Мұғалім канлай і і ш
____ і _____
_
**
мүғалім
Г л„ I/ 1
’ ~
көоірек 01Л1М алып шықпақшы
2 Г
еҢ Әуелі мектепке керегі білімді, педагогикадан
методикадан хабардар, жақсы оқыта білетін мұғалім». Демек білім
сапасын котерудщ негізгі тетігі- Ұстаз, сондай-ақ, оның теориялық
білімі мен кэсіби шеберлігі, шығармашылық қызметі. Жаңа гасырдагы
мектеп алдыңдағы міндет - етеменді елшіздін жас ұрпагын жа„
жақты дамыта отырып тэрбиелеу. «Елімізді 2030 жылы барысқа
аиналдыратын күш - мектеп партасында отырған оқушылар мен 15-20
жас аралығындагы жастар» деп Елбасымыз бекер айтқан жоқ. Өйткені
Қазақстанның бүгіні мен ертеңі жас ұрпақтың еншісінде. Ал жас
ұрпақты жан-жақты, терең білімді, интнллектуалдық деңгейін жоғаоы
етш өркендетудщ бірден бір жолы - оқушыға білімді терең игертудің
тиімді эдіс - тәсілдерін іздестіру, шыгармашьшыққа жетелеу. Бұл
ретте мүгалімнің терең біліктілігі қажет. Біліктілік - §Ш білімдегі
тәшрнбедеп, берілген білімді меңгертудегі бейімділік, к^ндылықтьі
беинелейтін жалпы қабілеттілік. Біліктілік:
1)
Білімнің негізінде қалыптасатын үлкен еңбек, ягнижауапкершілікті сезіну; белгілі бір мәселені шешуге қатысу; білім
беру технологияларын түсіну, меңгеру, қолдануда қабілеттілік
таныту; еңбекке дүрыс қарым-қатынас; кәсібінде үнемі ізденіс таныту.
2) Ақпараттьіқ қажеттілікті сезіну.
3) Көздеген мақсатқа жетуде технологиялардың бір-бірімен сай
келуі. Біліктілік негізі:
- оқып үйрену: белгілі бір тәжірибені пайдалана білу; өз білімін
өзара
байланыстыра
ұйымдастыру;
өзінің
жеке
оқыіу
бағдарламаларын құра білу; өзінің біліми-ғылыми пайымын
ЩШөркендету.
- іздеу: эр түрлі базалық мәліметтерді іздестіру; ақпараттармен
жұмыс; құжаттармен жұмыс жасай білу жэне оларды топтай білу.
- бейімделу: технологиялар мен ақпараттарды қолдана білуге
бейімделу; өзгеріске икемділік таныту; қиындыққа көне жэне жеңе
білу; жаңа шешімдер таба білу.
" ынтымақтастықта болу: еңбекте ынтымақтастықта болу;
келіспеушілік пен эр түрлі көзқарастылықта көрегендік таныту; келісе
білу, шарт жасай білу және оны орындау; тілектестік жэне
ынтымақтастық таныту.
- жұмысқа ниеттілік: жобаға кірісу; жауапкершілікті сезіну; өз
жұмысын ұйымдастыра білу; өткенді жаңамен байланыстыруды
ұйымдастыру; қоғам дамуына сын көзбен қарай білу; қиындыққа және
сенімсіздікке қарсы тұру; өзінің жеке көзқарасын білдіре білу, т.б.
Сапа
өздігінен
келмейді.
Оны
жоспарлау
керек.
Ю. К. Бабанский [95] мұғалімнің сабақ үстіндегі шығармашылығын 4
деңгейге бөледі: мұғалімнің сыныппен өзара әректі, нэтижеге жетуге
ұмтылуы; мұғалімнің сабақтағы қызметі, яғни жоспардан бастап
оқытудың мазмұны, соған орай әдіс-тәсілдердің таңдалуы; оқушы
шығармашылығын қалыптастыру, соны дамыту мүмкіндігін жасау;
оқушылармен өзара қарым - қатынаста толық дербестік таныту, окыту
мен тәрбиелеуде нақты шығармашылықпен жүмыс жүргізу,
оқушыларды өздігінен оқуға жүмылдыру. Мұғалім шыгармашылығы
мынадан байқапады:
1) алынған көрсеткіштерге талдау жасау;
2) кезіккен проблемаларды, ситуацияларды сезіну;
3) нэтижеге жету жолында педагогикалық өзара эрекет жүйесін
құру;
4) өз қызметінде бағдарланған міндеттерді шешуді тұрақты
түрде кері байланыс арқылы жүзеге асыру.
Ал, мұның барлығы мұғалімнің кәсіптілігіне байланысты
болмақ. Ол біріншіден, өзінің еңбегінің нәтижесін өлшеу біліктілігі
мен қызметінде сапапы көрсеткішке жетуі. Екіншіден, практикапық
қызметге педагоггың сапалық көрсеткішін зерттеу біліктілігі
ескеріледі. Бұл шебер-педагогтың, шығармашыл педагогтың өз
қызметше, оның нәтижесіне талдау жасай білу біліктілігін көрсегеді
в р педагог өз жұмысына талдау жасауда: Неге жетгім? Неге
^ты лам ы н? Не кедергі жасақды? сұрақтарын басшылыққа алуы тиіс.
• тл ухарев 11521 бойынша педагогикалық шығармашылықты
өлшеу Критерилері төмендегіше:
“ Жаңашылдығы және түпкіліктілігі;
- Ғылыми негізділігі;
(
1 Әлеуметпк —педагогикалық ерекшелігі;
- Болашаққа жарамдығы;
- Өзара әректтің тиімділігі;
і
- Қанағаттанушылық;
|
- Нәтиженің тұрақтылығы;
- Бейімділігі.
Оқыту сапасының негізгі критерийлері оқыту үрдісінің нәтижесі
мен оқушылардың білім, білік дагдысының сапасы болып табылады.
бұнын барлыгы мұгалім кәсіптілігіне тікелей байланысты
екендігін ерекше кадап айтамыз. Өйткені сапалы, білімді
академиясы
жанында
ұиымдастырылатын гылыми жұмыстар жоба жарыстары жүлдегерлері
мен пэндік олимпиада, «Дарын» бағдарламасы бойынша өткізілетін
т.б.) шығармашылықпен
жұмыс жүргізетін мұғалім еңбегінің жемісі. Мұгалім - өте нэзік
инструмент, ол барлық адами қызметгерді озінде жинакгауга
ұмтылады. Ол философ, дирижер, ұйымдастырушы, оқымысты
психолог, артист. Сондықтан оның бойындағы байқалатын’
қызметтерге сыиластықпен қарай отырып, оны жетілдіруге көмек
корсету жэне бұл инструменттің ерекшеліктері мен дауысына үн қосу
непзп міндеттердің бірі. Мұғалімнің эмоциялық жағдайы, оның
даиындық дэрежесі жэне көбеюі баламен жұмыс жүргізудегі басты
одақгас болатыңцығын экімшілік білуі тиіс жэне мұғалімді соған
багыттауга тшектес бола білуі көзделеді. Сондай-ақ олардың таігалық
қасиеттерін аша отырып, оқушыларга сапалы білім беру және
шыгармашылдыгын қалыпгастыруда жан-жақты көмек ұйымдастыру
сапалы еңбекке қол жеткізудің бірден-бір жолы болмақ.
Педагогикалық эсер етудің негізгі бағыттары оқушыларды
оқыту, білім беру, дамыту жэне тэрбиелеу болып табылса ‘ ал
мұгалшнщ ен басты функциясы оқыту, тэрбиелеу, дам’ыту
қалыптастыру процестерін басқару болып табылады. Жогары мектеп
мұғалімі оқыту емес. оку бапмгмн ЯяГкГГТОі; ІЛХПАіт» -__!____ _ • •
туындату, тэрбиелеу емес, тәрбие процесін басқару үшін шақырылған.
Қаншалық мүғалім өзінің осы рөлін дұрыс түсіне білсе, соншалық
студенттеріне өздігінен жұмыс істеуіне, ізденуге, дамуға, белсенділік
4көрсетуге мүмкіндік туғызады. Педагогикалық қызметінің субъекті
құрылымның төмендегідей компоненттерін ерекшелейді: түлганың
психофизиологиялық қасиеттері оның субъекті рөлін іске асырудың
алгашқы негіздері ретінде; қабілеттілік; өзіндік қасиеттері, оның
. ішінде бағыттылық; кәсіпті-педагогикалық, пәндік білімі мен
шеберлігі,
кэсіптік
икемділігі.
Келесі
психофизиологиялық
көрсеткіштер мұғалімнің субъективті қызметіне эсер етеді:
сезімталдық, жылдамдылық, белсенділік, жылдымдылық пен
белсенділіктің қатынасы, көңіл-күй қызбалығы, экстраверсия мен
интроверсия, сол сияқты, көңіл-күи үстамдылығы немесе жүйке
қозбалылығы, қабылдаудың аналитикалық немесе синтетикалық түрі,
когнитивті тилді анықтайтын тәуелсіздік немесе тэуелділік жэне
жалпылай жоғары жүйке жүйесінің қызметінің өзін темперамент
айқындауы: жігерл іл ік-элсіздік, сабырлылық-сабырсыздық, қозу
барысын пайымдау мен тежеу жылдамдығы. Оқытушы өз жұмысын
табысты орындау үшін оның жалпы жэне арнайы қабілеттілігі болуы
қажет.
Жалпы қабілеттілікке кез келген адамға тән іс-әрекетте жететін
жоғарғы табыстар жатса, арнайы қабілеттілікке педагогикалық
қызметте табысқа жеткізетіндер жатады: дидактикалық қабілеттілік;
академиялық қабілеттілік; перцептивті қабілеттілік; сөз сөйлеу
қабілеттілігі;
ұйымдастырушылық
қабілеттілік;
авторитарлық
қабілеттілік ; коммуникативті қабілеттілік; педагогикалық кабілеттер.
Бұ Қабілеттер оқытушы кәсібін табысты меңгерудің маңызды шарты
болганымен, ол шешуші кәсіптік қасиет емес. Олай болса,
оқытушының маңызды кэсіптік қасиеті: еңбекқорлық, тәртіп,
жауапкершілік, алга мақсат қоя білу, оган жету жолдарын таңцай білу,
ұқыптылық, мүқияттылық, табандылық, жүйелі жэне жоспарлы түрде
өзінің кэсіптік деңгейін жогарлату, білімін тереңдету, өз еңбегінің
білім сапасын жогарылатуга ынталану қасиеттері жэне т.б. болып
табылады. Оқытушыга тән ең міндетті қасиет - гуманизм. Гуманды
қарым-қатынас студенттің жеке басына деген ықыластан, оқушыга
жаны аціудан, оган көмек көрсетуден, оның пікірін, даму ерекшілік
жагдайларын сыйлаудан, оқушының білімді меңгеру іс-әрекетіне
Деген жогары талаптан, оның жеке басының дамуына қамқорлық
жасаудан қүралады. Оқушылар алдымен мүгалімнің бүл қасиеттерін
көріп оган еріксіз електей бастайды, бірте-бірте өз бойларынан да осы
қасиеттерді тэрбиелей бастайды, гуманизм тұргысынан тэжірибе
жинақтайды. Куратор-эдвайзерлердің қызметі (қызметтік міңдетгері)
уратор-эдвайзер тэрбие жұмысын жүзеге асыру барысында
төмендепдей қызметтерді атқарады: Топбелсенділерін (акгивін)
қалыптастыруға және студенттік топ пен топ белсенділері арасыңдағы
'ПЛІЖЖТІ
ТИ1МД
« ...____
"
і----- *
о ш ш ш щ ь іқ к д .
ынтымақтастыққа; қоғамдық ұйымдар жэне факультет әкімшілігі, топ
арасындағы өзара қарым-қатынасты ретгеуге ықпал етеді.. Топ
белсенділерімен бірлесе отырып, студенттік топтың оқу жылындагы
мақсатгары мен міндеттерін аныкгайды. Топ белсевділерімен бірлесе
отырып, уииверситеттің оқу-тәрбие жұмысыиың жоспарына сэйкес
тэрбие жұмысының үзіліссіздігін жэне сабақтастыгын, мақсатын
сақтаи отырып оқу жылының жоспарын қалыптастырады.
Топ жүмысы жоспарының орындалуын қадағалайды, топ
белсеидшерінщ қызметін айқындайды. Топ жұмысы жоспарьшың
орыңдалуын қадағалайды, топ белсенділерінің қызметін үйлестіреді
жэне университет, факультет әкімшілігі және студентгік топ арасында
баиланыс орнатушы негізгі тұлға болып табылады. Ол студентгердің
университет пен қоғам өміріне қатысуын жандандыру үшін қогамдык
ұиымдар мен ұдайы байланыста болады. Топ студенгтеріне оқутәрбие үдерюіне қатысты ректордың, деканның бұйрыктары мен
өкімдері туралы ақпарат береді. Студенттерді ішкі тәртіп
ережелерімен, университет Жарғысымен жэне ұйымдастырушьшық
құрылымдармен таныстьірылады. Университетге және факультетге
өтизілетін байқаулар, конференциялар, жарыстар, олимпиадалар
туралы хабар береді. Университетгегі және факультетгегі топтар мен
студентгердің жұмысының үздік тәжірибесін насихаттайды.
Факультет экімшілігіне, қоғамдық ұйымдарға студентгердің
мүдделері, талаптары, ұсыныстары туралы ақпар береді. Қажет болған
жағдаида студент жастардың элеуметтік-психологиялық мәселелері
непзінде студентгерге психологиялық қолдау жэне комек көрсетілуін
ұиымдастырады. Азаматтық, адамгершілік, эстетикалық, кәсіби жэне
мәдени, спорттық жэне көпшілік жүмыстары бөлімдері бойынша
өткізшетш нақты іс-шараларды анықтайды. Жастардың патриотизмін
артгыра
отырып,
студентгердің
азаматтық
белсенділігінің
қалыптасуына ықпал етеді, болашақ мамавдардың азаматтық
іфсықтық жэне кэсіби ой-пікірінің қалыптасуына қатысады.’
Жастардың салауатты өмір салтын кадағалауына ықпал етеді, ішімдік
темекі шегу, нашақорлықтың алдын-алу бағытындағы іс-шараларды
ұйымдастырады. Қүқық бұзушьшықтың және студенттік ортадағы
деструктивтік саяси қүбылыстардың алдын алу бойынша іс- шаралар
өткізшеді. Студенттердің университеттің, факультеттің және
кафедраның
байқауларына,
олимпиадаларына,
ғылыми
семинарларына, конференцияларына жэне қогамдық ұйымдардың
'баска да іс-шараларына қатысуын жандандыруға ықпал етеді.
Сіуденттік өзін-өзі басқару, студенттер құрылыс жасағының
қозғалысына, клубтарға, қоғамдық бірлестіктер жэне ұйымдардың
жұмысына қатысуына ықпал етеді. Бос уақытты тиімді өткізу
формалары мен әдістері туралы студенттерге ақпарат таратылуын
ұйымдастырады.
Студенттердің
өздері
таңцаған
мамандықтарына
қьізығушылықтарын арттыруға ықпал ететін тақырыптық іс- шарапар
ұиымдастыруға қатысады, сондай-ақ, жалпы білім беретін мектептер,
колледэдер,
лицейлер
және
т.б.
окушылар
арасында
профориентациялық жұмыстарды жүргізеді. Өзі жетекшілік ететін топ
студенттер інің
ата-аналарымен
тығыз
байланыс
орнатып,
студенттердің тәртібін және үлгерімін бақылайды. Куратор-эдвайзер
келесідей құжаттарды жүргһуі тиіс: куратор-эдвайзер күнделігі;
тәрбие жұмысының жоспары; есептер: ағымдағы ақпарат (ай сайын),
тоқсандық және жылдық. Ректормен кездесуге, университеттің,
факультеттің жалпы жиналысына, Куратор-эдвайзерлер кеңесінің
жұмыс жоспары бойынша әдістемелік дэрістер мен семинарларга
үдайы катысады.
Куратор-эдвайзер академиялық кеңес беруді жүзеге асыра
отырып, келесідей қызметтерді орындайды: Білім алушыларды білім
беру үдерісін ұйымдастырудың тәртібімен, типтік және оқу жұмыс
жоспарымен, элективті пәндер каталогымен, міндетті жэне тандау
пәндері
тізімін
құрастырудың
талаптарымен,
курстың
пререквизиттерімен
жэне
постреквизиттерімен
таныстырады.
Оқьпудың кредиттік технологиясын жүзеге асыру және оның қызмет
етуінің негһін түсіндіреді. Оқу үдерісін ұйымдастыру бойынша
барлық қажетті ақпараттық материалдарды дайындауга қатысады,
студентке жеке оку жоспарын құрастыруға және түзетуге ықпал етеді
және көмек көрсетеді. Студенттің білім алуы барысының барлық
кезеңінде ұйымдастырушылық және кеңес беру жұмыстарын өткізеді.
Студенттерге жеке оқу траекториясын қалыптастыру жэне білім беру
багдарламаларын меңгеру барысында көмек көрсетеді. Студенттердің
болашақ мансабы тураиы мәселелерін шешуге, гылыми зерттеу
багытын анықтауга, гылыми жетекші таңдауга, бітіру жүмысының
тақырыбын анықтауга, кәсіби практикадан өту мекемесін таңдауга
көмек көрсетеді. Студенттердің үлгерімін қадагалайды, өз
факультетінің Тіркеуші кеңесінің менеджерлерімен тыгыз байланыста
жүмыс істейді. Студенттерді қолданыстагы нормативтік құқыктық
жұмысқа
•»
ІАСКС ШІ
арнаиы маманДаРДың көмегімен) ережелерімен таныстырады. 1курстың куратор-эдвайзерінің арнайы қызметі Бірінші курстың
куратор-эдвайзері міндетті.
>р
ң
м , - , , - ____
V
^ п о „ Ж0ҒарЫ мектептегі тэрбие жұмысының мәні мен бағытгары
ашақ маман тріғасының элеуметгену процесі ретінде ұйымдасады
Тэрбиелеу - педагогтың студенгтермен өзара әрекеггесудің арнайы
ұиымдастырылған, максатка багыггалпш педагогикіы к үдТ рі
“
ҚаТаР С^ ДентгеРде саяси’ өноедік, эстетикалық, денё
тэрбиес, қасиеттерін қалыптастыру мақсатымен алуан түрлі әрекетгі
ұиымдастырудың педагогикадық іс-шаралары құрылады. Тэрбиелеу к ^ л І Т РІС субъектшеРшщ белсенділігімен, эрекетімен байланысқан
күрдел. педагогикалық құбылыс. Ол жеке тұлганың интеллектуадды
оционалды, жүике жүйе салаларындағы өзгерістерді, оның
баиытылуын және өркеңдеуін қадағалайды. Тэрбиелеу үдерісінің
ӨН1МДШ1Г1Н арттыратын жалпы концептуалдық қагидалар, багдар бар.
оғары мектеп оқытушылары үш категорияларға бөлінеді. Біреулері
стуценттермен тәрбиелеу жүмысын арнайы ұйымдастыру қажетгігін
моиындамаиды. Басқалары ол тәрбиелеу қызметімен сәйкес оқыту
үдерісі кезінде жүзеге асу керек деп айтса, үшіншілері жоғары мекгеп
жағдаиында мұндай жүмыстың қажеггігі мол, өйткені оқыту үдерісі
тәрбиелеудщ көптеген міндеттерін орыңдауга мүмкіндік бермевді
Студенттермен аудиториадан тыс тэрбиелеу жүмысы оқьггу
үдерісшен баиланысқан өзіндік категория ретінде қабылданады.
эрбиелеу жэне оқьпудың мақсаты ортақ - болашақ мүгалімпрофессионалдын жеке тұлғасын қалыптастыру. Алайда тэрбиелеу
г Щ
Т - жалғастырмайды, оны қосымша сабақгарға тіреуге
тұлгалық болмысына эсер етеді. Сонымен
катар ол бір уақытга қоымша міадетгі орындайды - болашақ
м^алш дерд, біртіндеп мекгепте тэрбиелеу жұмысын ұйымдастыруға
даиындаиды. Өзіндік категория ретінде қабылданатын жогары
мектептеп тэрбиелеу жұмысы өзівдік мақсатпен басқарылады болашақ мүгалшнщ жеке түлғасының индивидуалдцығына жүгіне
отырып, жан-жақты дамуы. Бұл мақсат тек бөлшектеп қана оқыту
үдерісінде жүзеге асады, өйткені оқытудың өзіндік мақсаты бар ол
оқу жоспарлары жэне багдарламары шігенде гана болады. Ал
аудиториядан тыс студенттерді тэрбиелеу жұмысы бұл- мақсатгы
орыңдау үшін барлық мүмкіңціктерге ие. Тэрбие әдісін жікгеген кезде
бөлуге б0Ладь,: ^уденттердің дүниеге көзқарасы жэне
кундылық бағдарын тұжырымдау амалдары; кажетсіну уэжін
ынталандыру амалдары; жеке адамның шығармашылық икемділігінің
дамуы жэне оның сапасын арттыру жолдары. Тәрбиелеушілік әдістер
педагоги кал ық қарым — қатынас жасау білім берудегі белсенділікті
арттыру (семинар — дискуссия, контекстік білім, оқыту мэселелері
жэне т.б.), студенттердің қызыгушылығын арттыру жэне құнды
шешімдер қабылдау барысында іске асырылады. Тэрбиелеуде
педагогтар үлкен роль атқарады. Тәрбиеші білім беру барысында
тәрбиенің төмендегідей артықшылықтарын анықтай алады: жеке
адамның қоғамдық ортадағы адамдарға гуманистік құндылық
бағдарының
қалыптасуын;
демократизм
жэне
толеранттық
қатынасын; үлттық санасы мен ұлттық ойының ерекшелігін; жеке
адамның креативтік мэнін ашу қабілеттілігін. Ал, бұл жеке адамды
тэрбиелеуде басшы қызмет атқаратын қасиеттер жиынтығының мәнін
ашу.
Тэрбие түрінің қайсында болмасын, тәрбиелеуші бұл
қасиеттердің қалыптасуына ерекше мэн береді. Өлемнің алдыңғы
қатарлы елдерінде жогары жэне жогары оку орнынан кейінгі білім
беру жүйесінің дамуын талдау онда кредиттік білім беру жүйесіне
негізделген, кадрлар даярлаудың үш сатылы моделінің кең тараганын
көрсетеді: бакалавриат-магистратура- докторантура. Бұл модель АҚШ
университтетерінде
жэне
Еуропаның
көптеген
елдерінде
қолданылады. Ол неғұрлым икемді де тиімді болып табылады,
академиялық ұтқырлықты жэне еңбек нарыгының тез өзгеріп түрган
шагында түлектерге деген сұранысты қамтамасыз етеді. Жогары оқу
орындарының мүмкіндіктері педагог кадрлардың біліктілігін
арттыруда жан-жақты пайдаланылмайды. Педагог кадрлардың
білікітілігін арттыру жэне қайта даярлау мәселелерін шешу жөнінде
шет елдермен тэжірибе алмасу нашар дамыган. Білім беру
ұйымдарының басшылары мен қызметкерлерінің жаңа білім-білікті
игеруін материалдық жэне моральдық тұргыдан котермелеу тетіктері
тиімді түрде жеткілікті пайдаланылмайды, практикалық қызметке
багдарланган оқытудың белсенді тренингтік технологияларының
енгізілуі
нашар.
Қазақстандагы
Жогары
мектеп
әлемдік
тэжірибелермен мемлекеттік практикаға сүйене отырып өзінің жаңару
потенциапын дүниежүзілік тэжірибе позициясына сай қалыптастыру бүгінгі. күннің талабы. Сонымен қатар, әлемдік алдыңгы қатарлы
Германия, Үлыбритания, Франция, АҚШ, Қытай жэне ТМД
қатарыңдагы елдердің жогары оку орнындагы прагматикалық
тагылымына сүйеніп оқытуга жэне маман даярлауга аса кеңіл бөлуі
қажет болып отыр. Ойлаудың жаңа тұрпаты жэне қагидапары алга
шығуда. Біз бүпнгі күннің ойлау бейнесіне сай келетін біртұтас
педагогикалық процесті құрудың және мамавдарды дайындаудың
жаңа моделін ұсынамыз.
7
Бұл модел үш қағидаға негізделген және жаңа парадигмағаеуроцентристік жэне
Рухани сипатты ойлау бейнелерінің
интеграциясы қағвдасы, яғни оқыту - тэрбиелеу жүйесінің Батыстық
жэне Шығыстық эдістерінің бірлігі қағидасы. Шывдықгы танудағы
ғылым дамуының шікі қарқындары завдылығын ашу және пайдалану
қағидасы,
оны
адам
табиғатына
сэйкестендіру.
Бүтіндей
педагогикалық процесті ашық динамикалық жэне өзін-өзі
ұиымдастъірушы жүйе ретінде қарастыру қағқдасы.
Кредитгік оқыту технологиясы бойынша оқу үдеоісін
ұнымдастырудың ережесі 1. Жалпы ережелер 1. Осы Кредитгік оқыту
технологиясы бойынша оқу үдерісін ұйымдастырудың ережесі (бұдан
эрі Ереже) «Бшім туралы» Қазақстан Республикасының Заңын іске
асыру мақсатында эзірлеңді. 2 . Ұлтгық білім берудің оқу .
бағдарламаларын халықаралық тану, білім беру ұйымдарының білім
алушылары мен оқытушыларының ұтқырлығын қамтамасыз егу
сондаи-ақ, білш беру сапасьш артгыру және білім берудің барлық
іттп<ял. . .
/-•
„
қамтамасыз ету үшін білім беру
ұиымдарында бірыңғай кредиттік оқыту технологиясы іске
асырылады. 3. Кредитсік оқыту технологиясы білім алушы мен
оқытушының оқу жұмысы колемінің біріздендірілген олшем бірлігі
ретінде к р е д и т қолдану арқылы, білім алушының пәндерді тавдауы
жэне реттшікпен оқуын өздігінен жоспарлауы негізінде жүзеге
асырылады. 4. Кредитгік оқыту технологиясы кезінде оқу жүмысының
еңбек сыиымдылыгының есебі кредит арқьшы өлшенетін окытьыатын
материалдың колемі бойынша жүзеге асырьшады. 5. Кредитгік оқыту
технологиясы білім берудің барлық деңгейлері бойынша бұрын
меңгершген кредитгердің өспелі есебін біддіретін жинақтаушы больш
табьшады. 6 . Осы ережеде мынадай негізгі ұғымдар мен анықтамалар
паидаланылады: 1) академиялық күнтізбе (Асасіешіс Саіепсіаг) - оқу
жылы бойына демалыс күндерін (каникулдар мен мерекелерді)
корсете отырып, оқу жэне бақылау іс-шараларын, кэсіби
практикаларды өткізу күнтізбесі; 2) академиялык кезең (Тегт) - үш
нысанның біреуін таңдайтын өз білім беру ұйымының еркімен
белгшенетін теоретикалық кезең: семестр, триместр, тоқсан- 3 )
академиялык мобильдік - білім алушьшарды немесе оқытушызерттеушілерді белгілі бір академиялык кезеңге: семестр немесе оқу
жылына озге жогары оқу орнына (ел ішівде немесе шегелде) игерген
бшім бағдарламаларын міндетті түрде кредит түрінде сынақ ретінде
тапсыра отьфып оз ЖОО-сында немесе озге ЖОО-да білімін
жалғастыру немесе зерттеулер жүргізу үшін ауыстыру; 4 )
академиялық еркіндік - білім беру үдерісінің субъектілеріне оларды
4 тадДЧУ бойынша жиынтық пэвдерден, оқытудың қосымша түрлерінен
білім мазмұнын дербес аныктау үшін және білім алушылардың,
оқьггушыл арды ң
шығармашылық
дамуына
және
оқытудың
инновациялық технологиялары мен амалдарын қолдануга жағдай
жасау мақсатында білім беру қызметін ұйымдастыру үшін
ұсынылатын білім беру үдерісі субъектілерінің өкілеттіктер
жиынтығы; 5) біпім алушының академиялық рейтингі (ЯаІіп§) арапгық аттестаттау нәтижелері бойынша жасалатын білім алушының
оқу бағдарлама пәнін игеру деңгейінің сандық көрсеткіші; 6 )
академиялық деңгей (Бе^гее) - қорытынды аттестаттау нәтижелері
бойынша, тиісті оқу бағдарламаларын меңгерген білім алушыларға
білім беру ұйымдары тағайындайтын дәреже; 7) академиялық сағат
кесте бойынша оқу сабақтардың (аудиториялық жұмыс) барлық
түрлері немесе жеке бекітілген графика бойынша білім алушылардың
оқытушымен байланыс жүмысының уақыты; 8) белсенді үлестірмелі
материалдар (КҮМ) (Напс1-ои*8) - білім алушының тақырыпты
шыгармашылықпен табысты меңгеру үшін оқу сабақтарында
таратылатын көрнекі безендірілген материалдар (дәріс тезистері,
сілтемелер, слайдтар, мысалдар, глоссарийлер, өздігінен жүмыс
істеуге арналган тапсырмалар); 9) білім алушыларды қорытынды
аттестаттау ((3иаі Шсайоп Ехашіпаііоп) — мемлекеттік жалпыга
міндетті білім беру стандартында қарастырылган оку пәндерінің игеру
дәрежесін немесе көлемін анықтау мақсатында өткізілетін рәсім; 10)
білім алушыларды аралық аттестаттау - білім алушының емтихан
сессиясы кезеңінде бір пәннің толық көлемін немесе бір бөлігінің
мазмұнын ^яқтап болғаннан кейін оның игеру сапасын бағалау
мақсатында өткізілетін рәсім; 11) білім алушылардың өзіндік
жұмыстары (бүдан әрі — БӨЖ) — өз бетінше оқуға берілген, оқуэдістемелік эдебиеттермен және ұсынымдармен қамтамасыз етілген,
тест, бақылау жүмыстары, коллоквиумдар, рефераттар, шыгармалар
мен есеп берулер түрінде ақыланатын тақырыптардың нақты тізбесі
бойынша жасалатын жұмыс; білім алушының санатына қарай ол
студентгің өзіндік жұмыстары (бүдан эрі — СӨЖ), магистранттың
өзіндік жүмыстары (бүдан әрі — МӨЖ) және докторанттың өзіндік
жұмыстары (бүдан әрі - ДӨЖ) болып бөлінеді; БӨЖ-дің барлық
көлемі білім алушылардан күнсайын өзіндік жұмыстарды талап ететін
тапсырмалармен расталады; 12) білім алушылардың оқудагы жетістігі
- білім алушылардың оку үдерісінде алатын жэне жеке тұлганың қол
жеткізген даму деңгейін *гсөрсететін білімі, іскерліктері мен
құзыреті
л--------------------- *
^ ^ ж е т і с т і к т е р і н
бақылау - жоғары оқу орыңцары дербес анықгайтын бакылау мен
І І І І Н И
-ӘртҮРЛІ нысандаРы Н
і
(агымдық, межелік,
қорытынды) білім алушылардың білім деңгейін тексеру; 14) білім
алушылардың үлгеріміне ағымдық бақылау | академиялык кезең
ш ш де оқытушымен өткізілетін аудиториялық жэне аудиториялардан
тыс сабаіоарда бшім алушылардың білімін оқу бағдарламасына
сәикес жүиелі түрде тексеру; 15) екі дипломдық білім § екі тең б^ғалы
ли™™ ш
ЬІе МаІ«г) немесе бір негізгі және екінші қосымша
диплом (М арг Міпог) алу мақсатында екі оқу жоспары (білім беру
бағдарламалары) бойынша параллельді білім алу мүмкіндігі- 16)
В Я И ^ и е ф е р т (аударым) жэне несиелік жинақгау ж^йесі
~ Т
6РУ Трае,СГОриясы’ °ҚУ °РНЫ *әне оқьпу елі ауыскан
жагдавда білім алушьшардың игерген оқу пэндерін (кредит мен
және қайта сынақган өткізуде
паидаланьшатын білім беру бағдарламалары компонентгеріне сынақ
бфлжтерін (несие) белгілеу әдісі; 17) жеке оқу жоспары (бүцан әрі ЖОЖ) - білім алушымен ҮОЖ жэне элекгивті пэндердің каталоги
непзінде эдваизердің көмегімен эрбір оқу жылына дербес жасалатын
жоспары;
18) кредит (СгесІП, СгесШ-һоиг) білім
алушының/оқытушының
оқу
жүмысы
көлемін
өлшейгін
сэикестендіршген бірліп; 19) кредиттік оқьггу технологиясы - білім
алушы мен оқытушының оқу жүмысы көлемінің біріздендірілген
өлшем бірліп ретінде кредитті қолдану арқьшы, білім алушының
пэндерда таңдауы және реттілікпен оқуын дербес жоспарлауы
негшнде оқыту; 20 ) қорытывды бақылау - емтихан түріндегі аралык
аттестаттау кезеңщде жүргізілген оқу пэні бағдарламасын бағалау
сапасының мақсатын игеру, білім алушылардьщ оқудағы жетістігін
оақылау, егер бірнеше академиялық кезеңдер барысында пэндер
окытылатын балса, окда окы ш лпш шкгы академиялык к в д е
пәндерге бөлімдер бойынша, қорытынды бақылау жүргізіледі* 21 )
межелік бақьшау - бір оқу пәнінің ірі бөлімін (модулін) аякгағанда
Е Г Э Т Р 0ҚУ ЖетютіктеРін бакьшау; 22 ) оқу пәніне жазьшу
(Епгоіітеп!) - білім алушьшардың оқу пәніне белгілі бір тэртіппен
алдьш ала жазу рәсімі; 23) оқу жетістіктерін багалаудың балдық
ЖҮИеС1 “ Халықаралық тэжірибеде қабылданган
эрштік жүиедеп сандық эквивалентіне сәйкес келетін жэне бІлім
алушылардьщ реитінгш белгілеуге мүмкіндік беретін балл түріндегі
оқу жетістіктерінщ деңгейін бағалау жүйесі; 24) Офис регистратор білім апушьшардың оқудағы жетістіктерінің барлық тарихын
тіркеумен аиналысатын және білімін бақылаудың барлық ^ л е р ін
және оның академиялык рейтингісіне есеп жасауды ұйымдастыруды
қамтамасыз ететін академиялык қызмет; 25) оқытушының
'басшылығымен жүргізілетін білім алушының өзіндік жұмысы (бүдан
эрі - ОБӨЖ) — бекітілген кесте бойынша оқытушының
басшылығымен жүргізілетін білім алушының аудиториядан тыс
жұмысы; білім алушының санатына қарай ол: оқытушының
басшылығымен жүргізілетін студенттің өзіндік жұмысы (бүдан әрі ОСӨЖ), оқытушының басшылығымен жүргізілетін магистранттың
өзіндік жұмысы (бүдан әрі — ОМӨЖ) жэне оқытушының
басшылығымен жургізілетін докторанттардың өзіндік жұмысы (бүдан
эрі - ОДӨЖ) болып бөлінеді; 26) оқу үлгерімінің орташа балы (Огаде
Роіпі Ауега§е —ОРА) —(ағымдық оқу кезеңі бойынша кредиттердің
жалпы санына қарай аралық аттестаттау пәндерінің балдық
бағасының сандық эквиваленті мен кредиттер сомасының қатынасы)
білім алушының таңдаган багдарлама бойынша бір оқу жылындағы
кол жеткізген оқу үлгерімінің таразыланған орташа бағасы; 27) оку
жұмыс жоспары (бұдан эрі - ОЖЖ) - мамандықтың ҮОЖ жэне білім
алушының жеке оқу жоспары негізінде білім беру ұйымдары дербес
әзірлейтін қүжат; 28) пэннің сипаттамасы (Сигзе Оезсгірііоп) —пэннің
мазмұнын, мақсаттары мен міндеттерін, қысқаша нысанды қамтитын
пәннің қысқаша сипаттамасы (5-8 сөйлемнен тұрады); 29)
пререквизиттер (Ргеге§иізіІе) - оқылатын пэнді игеру үшін қажетті
білім, икемділіктер мен дағдыларды қамтитын пәндер; 30)
постреквизиттер (Розіге^иізііе) — аталған пәнді оқыту аяқталғанда
оларды зерделеу үшін меңгерілген білЫ, икемділіктер мен
дагдыларды қажет ететін пәндер; 31) пәндер багдарламасы (ЗуІІаЬиз) оқитын пэннің сипаттамасын, мақсаттары мен міндеттерін, оның
кысқаша мазмүнын, оның үйренуі тақырыбы мен ұзақтыгын, өзіндік
жұмыс тапсырмаларын, кеңес беру уақытын, білім алушылардың
білімін тексеру кестесін, оқытушы талаптарын, бағалау өлшемдерін
қамтитын оқу багдарламасы және әдебиеттер тізімі; 32) транскрипт
(Тгапзсгірі) - білімді багалаудың сандық жэне эріптік жүйесі бойынша
кредиттері мен багалары көрсетілген тиісті кезевде өтілген пэндердің
тізбесі бар құжат; 33) тьютор — студенттің накты пэнді игеруі
бойынша академиялык кеңесші рөлін атқаратын оқытушы; 34) үлгілік
оку жоспары (бұдан эрі - ҮОЖ) - білім берудің кэсіптік оқу
багдарламасының оқу пэндерінің тізбесі мен көлемін, оларды
оқытудың тэртібін жэне бақылау нысандарын реттейтін құжат; 35 )
эдвайзер (Асіуізог) — тиісті мамандык бойынша білім алушының
академиялык тэлімгерінің қызметін атқаратын, оку траекториясын
тавдауына (жеке оқу жоспарыіың қалыптасуына) жэне оқу кезеңінде
м беру бағдарламаларын игеруіне ықпал ететін оқытушьг 36)
элективтік пэндер | белгіленген кредит шеңберінде және білім беру
үиымы енпзетін таңдау бойынша, білім алушылардың жеке
даиындығын
көрсететін
әлеуметгіқ-экономикалық дамьпудың
ерисшедіктерш жэне нақты өңірдің, жоғары оқу орындарывда гылыми
мектеп паида болатын қажеттілікгерін есепке алатын компонентке
кірепн оқу пәндері.
Біздің еліміз халықаралық білім кеңістігімен кірігу мақсатында
білім саласына күрделі өзгерістер енгізуде. Сондықтан, қоғам жогары
оқу орныңда оқып жатқан болашақ ұетаздарды педагогикалык
қызметке
дайындаудың
сапасын
артгыруды
талап егеді.
Педагогикалык қызмет - педагогикалык іс-әрекетгің ең күрделі
жүиесі. Ол жастарды саналы түрде емірге дайьшдауга, адамгершілік
экономикалық, саяси, эстетикалық мақсаттарды іске асыруға
бағытталган оқытушьшардың ерекше қогамдық пайдалы әрекетінеи
түрады. Сонымен, кәсіби дайындықтың негізгі міндетгерінің бірі педагогикалық қызметті меңгеру үшін үнемі білімін үзіліссіз артгыру
арқылы сапалы білім беруді камтамасыз ету. Педагогикалық қызметгі
жүзеге асырудың жаңа формасы, кредиттік оқыту жүйесі, жогары оқу
орындарында ұйымдастырылып жүргізілуде.
Кредиттік оқыту жүйесінің мақсаты - үлтгық білім
багдарламасының халықаралық дәрежеде танылуын қамтамасыз ету.
Ьасты мшдеттерінщ бірі - білім сапасын әлемдік деңгейге көтеру, ол
үшін студенттердің өз іс-әрекетін ұйымдастыра білу жэне білімін
жетілдіру қабьшеттерін дамыту. Кредитгік оқыту жүйесі оқу үрдісінде
студент пен оқытушы арасывда жаңа байланыс қалыптастырып
студентгщ эр оқу пәні бойынша жеке дайындыгына көп уақыт бөліп,’
оку үдерісіне белсенді түрде қатысуын талап етеді. Оқытушы
И I I■
■Н
V
4
Ж
_А
л
ам*_ _ А.
А
қажетті
^
-і----- и ш иіиііііші 1С
жүзінде паидалана білуге багыттаушы маман ретінде оқу үдерісін
басқарады. Сондықтан кредиттік оқьггу формасы оқытушылардан оқу
пэнш жүрпзуге деген жауапкершілікгері мен білікгіліктерін
артгыруды, шыгармашылықпен жұмыс жасай білуін және
педагогикалык қызметті сапалы атқаруды талап етеді. Оқу кешенінің
құрамды бөлпстері: студенттің жеке оқу жоспары, кредит саны
керсетшген эр пэн бойынша оку багдарламасы, оқытушыларга
арналган багдарлама, студентке арналган оқу багдарламасы
(силлабус), эр пэн бойынша аудиториялық жүмысқа арналган
дэрістердщ тезисі, семинар жэне практикалық сабактардың оқу
жоспары, үлестірмелі материалдар мен аудиториялық сабақга
көрсетілетін мультимедия; студенттердің өзіндік жүмысына арналган
т/
ЛшЛ
шг
'Ш&
материалдар: үи тапсырмалары, эр пэн бойынша өз білімін қадағалау
>материалдары, рефератгар мен курстық жұмыстардың тақырыптары,
кітапханадагы электрондық материалдар, студентгердің білімін
тексеруге арналған элеюрондық тесттер, емтихан билеттері; практика
өткізуге арналган материалдар: жоспар, багдарлама, практика есебі.
Сонымен, оқу кешені - дидактикалық-эдістемелік құралдардың
жиынтыгы, оның негізіне алынатын оқулық, студенттің танымдық
қызметін басқаратын біртұтас әдістемелік жүйені қамтамасыз етеді.
Оку кешенінін атқаратын қызметі: білім мазмұнының сапасын
қамтамасыз ету технологиялық жүйе ретінде біртұтас білім беру;
оқыту үрдісінің психологиялық завдылықтарына орай, оқыту
формасы мен әдістерін, оқу қызметін ұйымдастыру; оқыту құралы
ретінде оган қатысатын субьектілердің өзара эрекеттесуін іске асыру.
Жоғарыда атапган қызметіне байланысты оқу-әдістемелік кешеннің
белгілеріне педагогикалық жүйенің ақпараттық моделі, оқытудың
дидактикалық жүиесі —өздігінен оқу және оқу күралдарының өзара
байпанысы жатады. Оку кешенінің мазмұны мен құрылымы
студентгердің психологиялық жэне педагогикалық танымдық ісәрекет тркырымдамасына негізделіп, оқытудың технологиялық
жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты жүзеге асырылады.
Оқу кешенінің элементтері: оқыту мазмұнына қатысты
материалдар, курстың колемі, оны оқыту тәртібі мен оқытуды
анықтайтын бағдарлама мен жалпы амалдар, т.б.; оку курсын
сипаттайтын материалдар, оларды бекіту жэне бақылау. Өзінін
аткаратын қызметіне жэне стратегиялық багытына сәйкес әлеуметтікпедагогикалық мақсаттарды шешетін материлдарды қарастыру: оқунормативтік қызметі: ақпараттық, қадагалау, бейнелеу, моделдеу,
багдарлаушы; жогары білім берудің базалық деңгейінің қызметі:
бекіту, өз білімін қадагалау, мотивтік, ақпараттық, дамытатэрбиелеуші, жүйелеуші (сөздіктер, анықтамалар, білімді есепке
алатын құралдар); студенттердің қабілеті мен қызыгушылыгын
арттыратын ақпараттық, мотивациялық қызметке багыттайтын
косымша практикалық курстар; педагогикалык үдерісті техникалық
жагынан қамтамасыз ету (мультимедия, моделдер, видиотехника,
т.б.); сскытушыларга кажеттті оку кұралдары. Технологиялық
тңігыдан оқытудың негізгі элементі: пәндік білімнің логикалық
күрылымынан, оқыту технологиясынан, педагогикалық нұсқаудан
тұрады (мақсат, мазмұн, оқытушы мен студенттің іс-эрекеті, окыту
құралдары мен техникалық жабдықтар).
Оку қешенін дайыңдауца педагогикалық үдерістің негізгі
құрамды бөліктері: максаттылық, мазмүндық, операциялық—іс-
эрекеттік,
аналитикалық-нэтижелік
тұрғысынан
сипаггалады
Мазмұңдық кұрылым студентгерді тәрбиелеудің, оқытудың, білім
берудщ багытын біртұтас қарастырады. Операциялық - іс-эрекетгік
құрылым педагог қолданатын педагогикалық құралдар кешенімен
және қоиылган мақсатқа сай тэрбиелеу,' оқыту, білім беруді білдіреді.
жүиесі
оқытушыиың жетекшілігімен жургізілетін сгудентгің өзіндік
жұмысын ұсынады. Оқьпушының жетекшілігімен студенттің өзіндік
жүмысы аудиториядан тыс уақытта оқытушымен тікелей байланыста
орындалып, сабақ кестесінде көрсетіледі. Студенттің өзіндік жұмысы
студентгщ жеке оқу жоспарықца апталық жүктемесіне кіреді және
сабақ кестесінде көрсетіледі. Оқытушының жетекшілігімен студентгің
өзіндік жұмысының басты мақсаты - эрбір студентгің езіндік
жұмысына мониторинг жасап, оны түзегіп отыру. Оқытушы
студентгщ өзіндік жріысына жеке және топтық консультация
жүрпзеді. Интерактивті түрде семинар және практикалық сабақтар
өтюзу, үи тапсырмасьшың орындалуына бақылау жасау, білім
деңгеиінщ сапасын ағымдық және аралық бақылаулар түрінде
жүрпзедь Сонымен бірге, дэріс сабағында толық ашылмаган
проблемалық мэселелер мен күрделі материалдарды талдауға
мүмкіндік береді. Қорыта келе, жогары оқу орындарында жүргізіліп
жаткан кредитгік оқыту жүйесі еліміздің халықаралық білім
кеңістігімен кірігу мақсатындағы алгашқы тэжірибелерінің бірі.
Жаңа оқыту формалары мен жаңартпашыл технологияларды
әлемдік стандарттар деңгейінде оқыту - білікті, мәдениепті кадрлар
даярлау мәселесін жүзеге асыруды белгілеп отыр. Бүгінгі сгудентгерді
болашақ мамандығына дайындауда ерекше назар аударатын
сапаларының бірі - «кэсіби қрыреггілік». Оның басты талашары:
өздіпнен оқу, кәсіби білімін үнемі толықгырып жетілдіру өз
мүмкіндіктерш ескеру, түрлі шешім қабьшдаудағы озіндік
жауапкершшігш түсіну, өмірдегі қарқынды өзгерістерге тез бейімделу
жэне жаңа іс-әрекет әдістерін меңгеру.
Әлемнщ алдыңгы қатарлы елдерінде жоғары және жоғары оқу
орнынан кейінгі білім беру жүйесінің дамуын талдау онда кредитгік
білім беру жүйесіне негізделген, кадрлар даярлаудың үш сатылы
моделшщ кең тараганын көрсетеді: бакалавриат-магистратурадокторантура. Бұл модель АҚШ университгетерінде және Еуропаньщ
көптеген елдерінде қолданылады. Ол негұрлым икемді де тиімді
оолып табылады, академиялық ұгқырлықгы және еңбек нарығының
те3 ӨЗГ®Р,П т¥Рган шағында түлектерге деген сұранысты қамтамасыз
етеді. Жогары оку орывдарының мүмкіндікгері педагог кадшаолын
бшіктілігін артгыруда жан-жақты пайдаланылмайды. Педагог
кадрлардын білікітілігін арттыру және қайта даярлау мэселелерін
шешу жөнінде шет елдермен тәжірибе алмасу нашар дамыган. Білім
беру үйымдарының басшылары мен қызметкерлерінің жаңа білімбілікті игеруін материалдық және моральдық тұргыдан көтермелеу
тетіктері тиімді түрде жеткілікті пайдаланылмайды, практикалық
қызметке
багдарланған
оқыіудың
белсенді
тренинггік
технологияларының енгізілуі нашар. Қазақстандағы Жогары мектеп
әлемдік тэжірибелермен мемлекетгік практикаға сүйене отырып өзінің
жаңару потенциалын дүниежүзілік тәжірибе позициясына сай
қалыптастыруы керек. Сонымен қатар, элемдік алдыңғы қатарлы
Германия, Ұлыбритания, Франция, АҚШ, Қытай жэне ТМД
қатарыңдагы елдердің жогары оку орнындағы тәжірибесіне сүйеніп
оқытуга жэне маман даярлауға аса көңіл бөлуі қажет болып отыр.
Ойлаудың жаңа тұрпаты және қағидалары алга шығуда.
Біз бүгінгі күннің ойлау бейнесіне сай келетін біртүтас
педагогикалық процесті құрудың және мамандарды дайындаудың
жаңа моделін ұсынамыз. Бұл модель үш қағидага негізделген және
жаңа парадигмага: еуроцентристік және Рухани сипатга ойлау
бейнелерінің интеграциясы қагидасы, ягни оқыту-тәрбиелеу жүйесінің
Батыстық және Шыгыстық бірлігінің қагидасы. Шындыкты танудагы
гылым дамуының ішкі қарқындары заңдылыгын ашу жэне пайдалану
қагидасы,
оны
адам
табигатына сэйкестендіру.
Бүтіндей
педагогикалык процесті ашық динамикалық және өзін-өзі
ұйымдастьірушы жүйе ретінде қарастыру қагидасы. Қазіргі кезде
үзіліссЬ білім беру және алу барлық елдерде көкейкесті мэселе болып
отыр.
ҮзілісСіз білім алу мәселесі осы замангы ақпараттық және
коммуникациялық технологиялардың, саяси жэне әлеуметгік
экономикалық өзгерістердің эсерінен туындаган мэселе. «Халықпен
халықты, адаммен адамды теңестіретін нәрсе білім», - деп үлы
жазушымыз М. Әуезов айтқандай, республикамыздың басқа
мемлекетгермен экономика, мәдениет саясат жагынан тең дәрежеде
түрып, олармен бэсекеге түсе алуы адамдардың білімді де білікті
болуын «талап етеді. «XXI гасырдың табалдырыгы алдында білім беру
капиталга айналуда, ол өз мазмұны жөнінен стратегиялық
ресурстармен бәсекелесе алады жэне солай болуга тиіс. Елдің даму
деңгейі осы арқылы багаланатын болады», —деп, Елбасымыз өзінің
жолдауында үзіліссіз білім алуга ерекше мән беруі, оның даму
үдерісін үнемі қадагалап отырүы, оның нақты дәлелі. Педагогикалык
сөздікте өздігінен білім алу - белгіленген түлгалық және елеулі білім
мақсаттарына
НЯЯЯНПНМ
.
А
X--------- мді ^ л п д т І И
эрекеті мен жүйелі танымдық іс-әрекетінің мэнін анықтайды. Олай
болса, біздщ зерттеу мәселемізге байланысты оқушыларга үзіл іссіз
оілш
беру
жұмысын ұйымдастыру барысыңца акпартгық
технологияларды павдалану біліктілігін қалыптастыруда танымдык
қызығушылықгы
қанағатгандыру,
кэсіби-педагогикалық
тэсілдерді қолдану
міндеттері
■ и и в іа ,- и
[
"
’----- ---- --- г ^
ақпараттық технологиялардың енгізілуі жьш сайын кешенді сипат
алуда. «Үздіксіз білім» туралы ұғым өткен гасырда-ақ атакгы
француз, поляк, агылшын, орыс педагогтарыньщ еңбёктерінде
аитылган болатын Л. Смит [153] агарту ісін тек тавдаулыларга ғана
арналған институт деп жэне тек ацамның толысу кезеңіңдегі кысқа
уақытқа қатысты жұмыс деп санамай, білім алуды барлық жандарға
арналған іс деп және ол өмір бойы атқарылатын шаруа деп
карастырғанына маңыз береді. Түлға бойында іскерлік пен
1ЛІКТШ1КТЩ өркендеуі оның барлық өмірін қамтуы тніс. Өркендеу экологиялық,
әлеуметтік,
экономикалық,
идеологиялық,
психологиялық, педагогикалық жэне т.с.с. факторлардьщ эсер етуі
нәтижесінде әлеуметтік мәнге не тұлғаның жетілу үдерісі. Өркендеу
даму түсшіпне келетін болсақ, ол жеке адам дамуының нәтижесі
ретінде оньщ кемелденуі мен тұрақты сапалар мен қасиеттерді
иемденуш білдіреді.
1
Адамның ақыл-ойын, қабілеттерін дамыту арқылы оны бақыт
жолына жеткізу мэселесіне бірнеше еңбектер арнаган шығыстыц
ЭИПЛ 1 оишылы Әл-Фараби, қабілеттер өзінен-өзі табиғат тудырған
қаппында табысқа жеткізе апмайтындығына, оларды бағытгау
тэрбиелеу, дамыту керек екеңцігіне тоқтаған. Ғалымдардың үзіліссіз
Оілім беру - ол адамның бүкіл гүмыр жолында жеке түлга ретінде
дамып отыруы деген кагидасы қазіргі кезде оз жалғасын табуда.
Үзшіссіз білім беру бүп үздіксіз оқыту мен тэрбиелеу емес немесе
екітшген, .оку меРзшімен жэне оқу орньшың кабырғасымен
шектелмеида, ол - адамға білімнің белгілі бір көлемін беруге
бағытталған білім түріне ауысу болып табылады. Тек жеке тұлгаға’
субьектіге бағытталған білім ғана адамның жылдам өзгеріп жатқан
қогамдық жэне экономикалық өмір талаптарына сай жауап бере алуын
қамтамасыз ете алады. Бүгіні таңда заман талабына сай ултгық білім
беру жүиелерівде коптеген озгерістер болып жатыр, оқу тэсілдерімен
күралдарының букш элемдегі білім жүйесіне ортақ жалпы элеменггері
қарастырылуда. Осыған орай үзіліссіз білім беруде ақпараттық
технологияларды тиімді қолдану арқылы оқытудың маңызы зор
Бұрынғы дәстүрлі білім жүйесінде білім мазмұны, көбіне оқушының
Ьұранысына және қоғамның- қажеттілігіне керек емес фактологиялық
материалдармен ақпараттардың басымдылығымен сипатталатын
болса, үздіксЬ білім беру жүйесінде білім мазмұны қоғамның даму
мәселелерін алдын ала бейнелеуге жэне жеке адамның жан-жақты
' Дамуына бағытталған. Бұл оқу жүйесі оқытушы рөлінің өзгеруіне
себепші болып отыр. Дэстүрлі білім жүйесінде оқытушының міндеті
білім алушыға ақпаратты тусінікті түрде жеткізіп, ақпараттықрепродуктивті оқыту тәсілін пайдалану болса, ал үзіліссіз білім беруде
барлық топ үшін ендігі оқытушы жұмысы —• білім алушылармен
бірігіп әрекет ету тэсілімен оқыту үдерісін үйымдастыру, кеңес беру,
білім алу ісін тікелей басқаруға көмектесу болып табылады. Ал, білім
алушы өзінің өмірлік жоспарларымен мақсаттарын іске асыру үшін
қандай ақпарат қажет екенін жэне сол ақпаратты қайдан, қалай алу
керектігін өзі шешеді де, оқытушы оган тек көмек көрсетіп, бағыт бағдар беріп отырады.
Мектеп қабырғасындагы оқушылардың алған білімдері жогары
оқу орындарындагы кәсіптік дайындық - маманның өз жұмысына
Деген шеберлігін қалыптастыруга үлкен ықпалын тигізеді. Жогаргы
оқу орындарында студенттердің өзіндік ізденістері үздіксіз білімнің
бір бөлігі. Кәсіптік білім — эрбір жанның қызмет саласында өз
шеберлігін жетілдіруі, білімін шыңдап отыруы, сондықган ол өмір
бойы үздіксіз жүргізілуі тиіс. Егер білім жүйесін жобалау барысында,
адамзаттың мәдени байлықтарына эрбір жеке түлга өзінің субьективті
қажеттілігі ретінде қарайтын болса, сонда гана білімнің үзіліссіз
қамтамасыз етіледі. Үзіліссіз білім жеке адамның қабілетіне, бүрынгы
алган мамандыгына, білім деңгейіне қарамай-ақ, жеке ерекшеліктерін
ескере отырып, жан-жақты толық дамуына үмтылуы деп багаласақ,
онда жеке түлга үшін білім алу процесі тоқталуы мүмкін емес.
Үзіліссіз білім алу нәтижесінде білім алушы бірқатар мүмкіндіктерге
ие бола алады: педагогикалық өздігінен білім алу мүмкіндігі; сапалы
білімге қол жеткізуі; білім алушының танымдық ой-өрісінің дамуы;
қызмет саласында әрбір жанның өз шеберлігін ұштауы, өз
мамандықтарын қайта өзгерте алатындай жагдай жасауы;
психологиялық (жеке адамның қабілет ерекшеліктерін ескере отырып,
жан-жақты толық дамуына) психологиялық кедергілер мен
проблемаларды
ашу;
ауызша сөйлеу
кемшіліктерін
жою;
экономикалық уақытты тиімді пайдалану; шыгыс көздерін азайту (оқу
материалдарына кететін шыгын, көлік шыгындары, қагаздармен
жұмыс жүргЬу т.с.с).
т . . .
™ - --------- *
құралы — киртуалды
імкеңістігін кұруға мүмкіндік беріп отырған Интернет жүйесі.
Қазірп кезде көптеген аналитиктердің айтуынша Интернет - ен арзан
°қуту қүралы болып табылады. Мектептерде, жогары оқу
орындарында оқушьшар, студентгер телекоммуникациялық жүйені
қолдана отырып, электронды пошта арқылы түрлі конференцияларга
қатыса алады. Тыңдаушылар мен білім алушьшар үзіліссіз білім алуда
білім беру прцесінің негізін қолайлы уақытта, ыңгайлы орында
өздіпнен Интернет желісінің көмегімен ала апады. Сонымен бірге
сапалы бш м алу үшін жаңа ақпараттық технологияның құралдарымен
жүмыс істей бшуіне бағдар жасайды. Қоғамды ақпаратгандыру
жағданында, қоғамның эрбір мүшесінің ақпаратгық мэденнетін
жүиесшщмаңызы
Үзшіссіз білім алу нэтижесіңде эр салада әмбебап қызмег ете
алатын, білисгі, бшімді, рухани бай, өз мүмкіндігін жан-жақты көрсете
алатын тріға қалыптасады. ҚР «Білім туралы», «Тіл туралы»,
«Жогары білім туралы», заңдары мен мемлекетгік Білім
ағдарламасы, Жоғары білімнің даму тұжырымдамасы, Мемлекетгік
жогары бшім беру стандарты 7-тарау. Педагог қызмегкердің мәртебесі
.
—■ ’
----------—
ұиымдарында,
сондан-ақ бшш беру бағдарламаларын іске асыратын басқа да
ұиымдарда білім алушьшар мен тәрбиеленушілерді оқытуга жэне
тәрбиелеуге байланысты білім беру қызметімен айналысатын адамдар
педагог
қызметкерлерге
жатады.
Мемлекеттік білім
беру
ұиымдарының педагог қызметкерлері азаматгық қызметшілер болып
табылады. 2 . Мемлекет қогамдағы педагог қызмегкерлердің ерекше
м ә п т е о е с л н т я н ы п и м г л іт
_________•
м
Грд----- " —
жүзеге а ^ і и у ы ү і п і н
жағдаилар жасайды. 9-бап. Оқьггу және тәрбиелеу тілі. 1. Білім беру
^ымдарындагы
тіл
саясаты
Қазақстан
Республнкасының
Конституциясына және Қазақстан
1 ------ -Республикасының тіл
ІШ туралы
іураЛЫ
заңнамасына сәикес жүзеге асырылады. 2. Меншік нысаңдарына
қарамастан барлық білім беру ұйымдары білім алушылардың
мемлекетгік тш ретінде казақ тілін білуін, сондай-ақ білім берудің
стандартына сәйкес
орыс тілін және шет тілдерінің біреуін оқып-уйренуін қамтамасыз
етуге тиіс. 3. Ана тілінде білім алу кұқыгы тиісті білім беру
ұиымдарының мүмкіндіктері болган жагдайаа сыныптар, топгар
қүрумен, сондай-ақ олардың жұмыс істеуіне жагдай жасаумен
ІГЯМТО
М ИЕГ; -
а ф ііт а т '
.
”
Л
X / _____ Ж ,
•
---------------- и у ы с
•
*
іш і
О ірЫ Ң Ғ аИ
ұлтгық тестілеу бағдарламасына енгізілетін міндетті пәндер болып
табылады. 7-тарау. Педагог қызметкердің мәртебесі 50-бап. Педагог
қызметкердің мәртебесі 1. Білім беру ұйымдарында, сондай-ақ білім
беру бағдарламаларын іске асыратын басқа да ұйымдарда білім
^алушылар мен тэрбиеленушілерді оқытуга және тәрбиелеуге
байланысты білім беру қызметімен айналысатын адамдар педагог
қызметкерлерге жатады. Мемлекетгік білім беру ұйымдарының
педагог қызметкерлері азаматтық қызметшілер болып табылады. 2 .
, Мемлекет қогамдагы педагог қызметкерлердің ерекше мэртебесін
таниды жэне кәсіптік қызметін жүзеге асыруы үшін жагдайлар
жасайды. 51-бап. Педагог қызметкердің құқықтары, міндетгері мен
жауапкершілігі 1. Тиісті бейіні бойынша арнайы педагогтік немесе
кәсіптік білімі бар адамдар педагогтік қызметпен айналысуга
жіберіледі. 2. Педагог қызметкердің: 1) кэсіби қызметіне арналган
жагдаймен қамтамасыз етіле отырып, педагогтік қызметпен
айналысуга;
2)
гылыми-зерттеу,
тэжірибелік-эксперименттік
жұмыспен айналысуга, педагогтік практикага жаңа әдістемелер мен
технологияларды енгізуге; 3) жеке педагогтік қызметке; 4 ) тиісті білім
беру деңгеиіндегі мемлекеттік жалпыга міндетті стандарт талаптары
сақталған кезде педагогтік қызметті үиымдастырудың әдістері мен
нысандарын еркін таңдауга; 5) білім беру ұйымдарын басқарудың
алқалы органдарының жұмысына қатысуга; 6) ұзақтыгы төрт айдан
аспайтын, бес жылда кем дегенде бір рет біліктілігін арттыруга;
7) санатын арттыру мақсатында мерзімінен бүрын атгестатталуга;
8) педагогтік қызметтегі табыстары үшін мемлекеттік наградалар,
қүрметті атақтар, сыйлықтар мен атаулы стипендиялар түріндегі
моральдық жэне материалдық көтермеленуге; •9) өзінің кэсіптік арнамысы мен қадір-қасиетінің қоргалуына; 10) әскери қызметке
шақырылу мерзімінің кейінге қалдырылуына; 11) гылыми қызметпен
айналысу үшін педагогтік стажы сақтала отырып, шыгармашылық
демалыс алуга; 12) білім беру ұйымы экімшілігінің бұйрықтары мен
өкімдеріне шагымдануга құқыгы бар.
Жаңа материалды меңгеру, қорытындылау кешенді мәселелерін
шешу ,шыгармашылық қабілеттерін дамыту, жалпы оқу іскерлігін
қалыптастыру үшін іскерлік ойыны пайдаланады.Оку материалдарын
эртүрлі жагдайларда түсінуге мүмкіндік береді. Оқыту барысында
түрлі ойындардың үлгілері қолданылады: еліктеу, әрекеттік
жылдамдық, рөлдік ойындар; іскер театр, психологиялық және
элеуметтік драма. Іскерлік ойынның әдіс-тәсілдері төмендегі
кезевдерден тұрады. Дайындық кезеңі. Дайындық кезеңі ойынды
жоспарлаудан басталады: сценарий дайындау; іскерлік ойынның
жоспары; ойынды жүйелеп баяндау; нұсқау мазмұны; мэліметтермен
қамтамасыз етуді дайындау. Ойынга кіру: мақсат, міндеттерін қою;
жағдайы, нұсқауы, уақыт тэртібі, ережесі; рөлдерді бөлу; топтарды
қалыптастыру; кеңес беру. Өткізу кезеңі: топтардың тапсырмамен
жұмысы: дерекнамамен жұмыс, ренинг, миға шабуыл- ПЙкін п т з и .
жұмыс
көрсетулері, нәтижелерді қоргау; пікірталас ережесі, сарапшылар
жұмысы Т о п тто ж /
-------------- ------------- •
г
*
талдап
міидсисрі оазалық мэдениетті қалыптастыру
оқушылардың жеке бас әлеуметін барынша дамыту болып саналады’
Оның құрамдарының бірі -шығармашылық әлеуетті дамытқан кезде,
пэнге танымдық қьізығушылық, зияткерлік даму деңгейі, дербес ойлау
дэрежесі артады, ізденушілік сипаттағы тапсырмаларды орындауға
қызыгушылық пайда болады, әуесқойлық, озіне деген сенімділік,
нанымдылық қалыптасады. Шығармашьшық эрекетті оқыту
технологиясыньщ мақсаты эрбір оқушының шығармашылық
қабілеттерін оилаған деңгейге котеру емес.табиғи қасиетерінің
анықталуына көмектесу болып табылады. Ойын сабақгьщ кез-келген
кезеңі үшін жарамды. Сөйтіп, жеке тұлганың шыгармашылық
элеуетін ойын түрлері арқылы дамытудың негізгі мақсаггары
темендегідей: оқытушылық - оқытудың белгілі бір деңгейін
қамтамасыз ету, отілген материалды қорыту және бекіту; тэрбиелік оиын барысында дүниеге эмоциялық - кұндылықтық қарымқатынасын қалыптастыру; дамытушылық - бітірушінің барабар
әлеуметтж озін - озі бағалауын қалыптастыру үшін жалпы адамзатгық
қаоілеттерін дамыту.
Бұл жағдайда білім мен біліктерді бүкіл сабақ бойы пайдалану
талап етшеді Ойьш арқылы оқыту процесінде қарым - қатынас стилі
мен сипаты, совдай-ақ педагог қызметі озгереді ол сабақга
ұиымдастырушы.үйлестіруші жэне кеңесші ролін атқарады. Ойында
бірде-бір
студент
елеусіз
қалмайды,
әрқайсысынан
жаңа
шыгармашылық талап етіледі. Ойын барысында жеке тұлғаның
шығармашылық әлеуеті ашылып, жетілуі үшін эртүрлі - зияткерліктіэвристикалықгы,
байланыстырушы
шығармашьшыкты
шыгармашылық тапсырмалар күрылады. Осы тэсілдерді пайдалану
аркасында шығармашылықты жеке тұлга сапалары: әуесқойлық
бақылағыштық, елес, қиялдары дамытылады. Бұл кезде жеке
тұлғаның мүмкін қабілетгеріне әсерін тигізетін ойлауы ешкімге
шыгармашылық
үшін
мен эртүрлі: сюжеггік-ролдік, іскерлік,
оиындармен түрлендіруге бағдарланады.
блнц-ойыңцар
т.б.
Педагогикалык акмеология —педагог еңбегінде кәсібилікке жету
жолдары туралы гылым. Педагогикалык акмеологияга адамды түлга,
іс-әрекет субъектісі, индивид ретінде зерттеп, жалпы алганда ақыл-ой
әлеуеті калыптаскан көпқырлы біртұтас адам ретінде оның жеке
ерекшеліктерін анықтайды, адамның қол жеткізген нэтижелерін
зерттеу негізінде оның әлеуетінің заңдылықтарын қарастырады.
Сондықтан да педагогикалык акмеология білім сапасын арттыруда өте
үлкен маңызга ие, болашақ педагогтардың кәсіптік даярлыгының
жаңа моделін кұруга жол ашады жэне адам капиталды дамыту
мәселесін тиімді шешуге багытталады.
Педагогпң кәсіптік шыгармашылыгы — оның білімдер,
дагдылар, біліктер мен кәсіби маңызды қасиетгері дамуының жогары
деңгейінде көрініс беретін және оның кәсіби іс-әрекетте жетістігін
қамтамасыз ететін психикалық жаңа құрылым. Қорыта айтқанда,
акмеология адамның даму барысында оны индивид, тұлға, жеке адам
ретінде карауды принципті түрде бірінші кезекке қояды. Өйткені, жер
бетіндегі ең үлкен байлық —адам, оның өмірі, денсаулыгы. Кәсіби
қүзыреттілікке жету жолында аянбай еңбек ету түлганы мекеме мен
қогамның багалауына апарары сөзсіз. Сонымен, алдыңгы уақыттарда
педагогикадагы акме-үдеріс адами жэне сапалық сипаттама ретінде
әлеуметтік-экономикалық қатынастагы нарықтық жүйедегі еліміздің
бага жетпес құндылыгына айналмақ.
Инновациялық білім беру ортасының айрықша белгісі ретінде
тұлганың даму факторларының - өмір сүру ортасы, педагогтың
шыгармашылық әлеуетін іске асыруга багытталган өзін-өзі оқыту
синтезін айтуга болады. Инновациялық білім беру ортасы кәсіби
шеберліктщ, қазіргі педагогтың кәсібилігінің қалыптасу факторы
болып табылады. Педагогтың кэсібилігі, түсінігі —практикада өскелең
үрпақтың
жогары дайындыгын
қамтамасыз
ететін,
оның
психологиялық-педагогикалық,
мәдени-танымдық
келбетімен
гылыми-пэндік білімі жэне біліктілігінің үйлесіп келуінің жоғары
деңгейі болып табылады. Шебер-мұгалім - бұл кәсіби қызметгің
жогары деңгейіне жеткен, еңбек барысында өзін саналы түрде өзгерте
отырып, кәсібіне жеке шыгармашылык үлес коса алатын маман.
Педагогтардың дайындығы мен біліктілігін көтеру қүзыреттілік пен
кәсіби шеберліктің жогары деңгейіне жетуге кажеттілігінен
туындайды. Бүл жаңа жэне болашагы мол педагогикалык акмеология
гылымын қолдану арқылы мүмкін болады.
Корпоративтік оқытудың нэтижесінде мамандардың біліктілігін
арттыруда, қайта даярлауда және әлеуетін жоғарылатуда оқытудың
қысқа мерзімдері, оқыту бағдарламаларының жиі жаңартулары
жұмыс орындарының талаптарына сай келмейтін оқыту мазмұны
оқытудың төмен нәтижелілігімен байланЫсты мэселелерді белгілі бір
щамада шешуде мүмкіндік беретін ең тиімді бағыт - психологиялық
дамыту тренингтерін ұйымдастыру болып табылады.
Қазіргі^ таңда мамандарды корпоративтік кәсіптік мен қамту
келесі жағдаилармен анықталады.
Қазіргі
заманғы
еңбек
нарығына
сай
дағдыларды
қалыптастыруға бағытшлған, оқытудың жаңа технологиясы бойынша
даиындықтан өтуді қажет ететін, өзін-өзі кэсіби түрғыда арттыруғае
бағытталған, бэсекелестікке қабілетті, мобильді, жоғары кэсіби
маманды талап етеді.
Қазіргі замангы экономикапық жағдайларда мамаңды оқьпудың
мерзімдерін қысқартудың қажеггілігі, компанияның алдына, накты
жұмыс орнына немесе жекелеген тұлғаға маңызды болатын
кэсшкерлік қызметтің нақты түйіндік мәселелері бойынша оқытуды
ұиымдастырудың мэселесін қойып отыр.
Әдебиеттер
544 с.
1 Наполеон Хилл. Думай и богатей - 4. Шестнадцать законов
«ФАИР
2 Құдайбердиев Ш. Шәкәрім шығармалары. — Алматы *
Жазушы, 1988. # 539 б.
3 Пожарский С. Д. Синергетическая акмеология. Авторе* докт
дисс... - Санкт -Петербург, 2002. - 340 с.
4 Руссо Ж. Ж. Письма о морали. Педагогические сочинения // 2
В 2 т .-М ., 1981. Т.2.-2 2 6 б.
Л 1930 РЫ3б8НГ
В ^ ^ «Память, её психология и педагогика». - М. РАГС
2009,- 188 с
7 Деркач А
А. Акмеологические основы развития
профессионализма. - Москва-Воронеж, 2004. - 750 с.
8 Дьячков В. М. Высоте нет предела. | М. : «Физкультура и
спорт», 1980.-232 с.
9 Назарбаев Н. Ә. Қазақстан Республикасының Президенті
Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. Егемен Қазақстан
2014. - № 11 (28235). - 18 қаңтар.
Платонов I ----------і ^ п л и л и і п п . — IV !. . 1У 1Ы С Л Ь . 1 У I £
—
216 с.
11 Маркова А. К. Формирование мотивации учения. — М *
Просвещение, 1990. - 192 с.
12 Энгельмейер П К. Теория творчества. - М .: Либроком, 2010
- 208 с.
■
13 Мясищев В. Н. Психология отношений: Под редакцией
А А. Бодалева / Вступительная статья А. А Бодалева. - М.:
Издательство «Институт практической психологии», Воронеж ■НПО
«МОД ЭК», 1995. - 356 с.
14 Бехтерев В. М. Объективная психология. - 1907 г
переиздано М .: Наука, 1991. - 480 с.
15 Ананьев Б. Г. Психология и проблемы человекознания. - М. :
Московский психолого-социальный институт (МПСИ), 2005. —432 с.
16 Степанова Е. И. Степанова Е.А. Масштабные теракты как
угрозы безопасности критической инфраструктуры // Свободная
мысль. - 2010. - № 4. - С. 33-48.
17 Обозов Н. Н. Психология межличностных отношений / Н. Н
Обозов. - Киев : Лыбңдь, 1990. - 192 с.
18 Кузнецов Н. В. Теоретические основы оптимизации системы
ЛЫПАПОИТІГі
__________М
финансирования
предприятий
электроэнергетики.
— М.
Информационно-внедренческий центр «Маркетинг», 2010. - 237 с.
19 Кузьмина Н. В. Акмеология 2000. Методические
методические и
методологические проблемы. / ЩПод редакцией Н. В. Кузьминой,
А. М. Зимичева.
СПбАА,
184 с.
20 Бодалев А. А. Восприятие и понимание человека человеком.
- М.: Изд-во Моск. ун-та, 1982. - 200 с.
21 Максимова В. Н. Акмеологическая теория в контексте
проблемы качества образования // Педагогика. —2002. —№ 2. —С 9
22 Зимичев А. М. Психология политической борьбы М • Изл •
Санта, 1993. - 160 с.
,
"
23 Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии - СПб •
Издательство «Питер», 2000 - 712 с.
24 Назарбаев Н. А. «Социальная модернизация: 20 шагов к
Обществу Всеобщего Труда». - Казахстанская правда. —2012. —С. 3-5.
25 ҚР білім жүйесін басқарудағы білімденудіц инновациялық
технологияларын іске асыру негізі ретінде. Инновациялық қызметі
ТҮПЯЛМ
я н и ҚР __
9ПП0 _ 3
'і шілде. - №
хг» 333 .
туралы ^Заңы.
- 2002,26 Выготский Л. С. Психология развития ребенка. —М. Изд-во
Смысл, Изд-во Эксмо, 2004. - С. 200-508.
27 Эльконин Д. Б. Введение в психологию развития. - М., 1994.
И 230 с.
28
Давыдов
В. В. О понятии развивающего обучения //
Педагогика. -1 9 9 5 . - № 1 .- С . 23-26.
29 Занков Л. В. Дидактика и жизнь. - М., 1968. - 289 с.
30 Леонтьев А. Н. Проблема развития психики. - М., 1981. - 583
с.
31 Талызина Н. Ф. Педагогическая психология: Учеб. пособие
для студ. сред. пед. учеб. заведений.
М. : Издательский центр
«Академия», 1998. - 288 с.
150 с.
МГУ
33 М^қанов М. М. Жас жэне педагогикалық психология. Алматы
218 6 .
34 Жақыпов С. М. Баланы семьяда тэрбиелеу. - Алматы, 19§7. -
35
Шерьязданова
X.
Т.
Психологические
основы
профессиональной подготовки педагогов и психологов дошкольного
образования. - автореф... докт. пед. наук. - М., 1999. - 322 с.
36 Евстигнеев М. Н., Сысоев П.В. Учебные Интернет-ресурсы в
, системе языковой подготовки учащихся // Иностранный язык в школе
- 2 0 0 8 ,- № 8 .- С . 12.
37 Иванов С. А. В поисках Константинополя. Путеводитель по
византийскому Стамбулу и окрестностям. - М. : Вокруг света, 2011 234 с.
38 Иванов И. Н. Менеджмент корпорации: учебник — М. :
ИНФРА-М, 2004. - 440 с.
39 Кравченко К. А., Кравченко А И «Основы менеджмента.
Управление людьми». —М. : Издательство «Академический Проект»
2003. - 400 с.
40 Кузичева Г. Н., Гомзина О.Н., Елисеева О .А , Кордикова Е.И.
Семинар-практикум «Системно-деятельностный подход в обучении
математике и дисциплинам естественнонаучного цикла» //
Справочник заместителя директора школы. - 2014. - № 2. - С. 70.
41 Крымчанинова М. В. Образ организации как фактор
воздействия на корпоративную культуру. - Дисс... на соискание
ученой степени кандидата психологических наук. - М. : МГУ им. М.
В. Ломоносова, 2004. - 260 с.
42 Резник Ю. М., Смирнов Е. А. Жизненные стратегии личности
(опыт комплексного анализа). - М. : Институт человека РАН,
Независимый институт гражданского общества, 2002. - 260 с.
43 Рябова Е. О. Деятельность учителя по реализации
инновационных образовательных технологий.в школе: Автореф. дис.
на соиск. учен. степ. канд. пед. наук. - Вологда, 2000. - 169 с.
44 Федоров А. А. Справочник по электроснабжению и
электрооборудованию. - М., 1987. - Том 2. - 235 с.
45 Аверина А В., Блох М. Я. — Поле эпистемической
модальности в пространстве текста. - М., 2011. - 327 с.
46 Веселкова А Ф., Веселков Ф. С. Сто идей-резервов высшей
школы России. - М .: Издательство «Осипов», 2007. - 276 с.
47 Горяйнова Н М. Формирование управленческой культуры у
будущих менеджеров средствами гуманитарных дисциплин. Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. пед. наук. 9 Челябинск, 2006
-1 5 7 с.48 Липовка Н. П. Профессиональная подготовка будущих
специалистов коммерции в условиях социально ориентированной
экономики: Дис.канд. пед. наук / Н.П. Липовка. Комсомольск-наАмуре, 2006. - 167 с.
49 Проничкина О. Г. .Формирование готовности студентов к
профессиональной творческой самореализации
(на примере
педагогического вуза). —автореф.. д и с.. канд. пед. наук
-2 0 5 с.
Пенза, 2006.
50 Спивак В. А. Корпоративная культура : теория и практика. Санкт-Петербург : Питер, 2001. - 352 с.
51 Сухорукова М. С. Научные школы в педагогической науке
Юга России : Д и с.... д-ра пед. наук. - Ростов н/Дону, 1999. - 372 с.
52 Шедий М.В. Государственная кадровая политика и механизм
ее реализации в вопросах и ответах. - Орел : Издательство редакции
журнала «Образование и общество», 2006. - 112 с.
53 Шихирев П. Н. Социальная установка.
___
Современная
социальная психология США. - М .: Наука, 1979. - С. -ГозГ
54 Мескон М., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента. М .: Дело, 2000. - 579 с.
8
6
55 Гусева Т. С. Педагогические условия пропедевтической
подготовки дошкольнике к овладению русской речью как неродной
-автореф .,. дисс. канд. наук. Чебоксары, 2012. - 158 с.
56 Лаптев Л. Г. Информационная
стратегия
,
л. ИИ— ------- — «*
І-Ч-**V - ? к а к фактор
формирования политической культуры российского общества в
условиях глобализации : моноір. / Г. И. Авцинова, Л. Г. Лаптев и до М .: Союз, 2002. - 184 с.
57 Ситников А.П. Новые подходы эффективной коммуникации
- Новосибирск, 1990. - 264 с.
58 Антропова Л. В. Методика психологической классификации
учебных задач в целях консультирования по проблемам обучения //
Психологическая наука и образование. - 2004. - № 2. - С. 11.
59 Т/Т’ГПГ
Козырева О.
А.
Логопедические
технологии:
учебное
-т
А
'
_
_
/
КГГТУ
Красноярск, 2015. - 216 с.
60
Тұрғынбаева Б. А Мұғалімдердің шығармашылық элеуетін
бшіктілікті арттыру жағдайында дамьпу. - Алматы, 2005. - 208 б.
Құнанбаев А. Шығармалары // Екі томдық. - Алматы, 1968. 308 б.
1
62 Тоггапсе Е. Р. Шисаііоп апсі сгеагіуііу // (Её.) Тауіог СЛУ.
Сгеаііуііу: Рго^гезз аші Роіепііаі. - К Ү ., 1964.
63 Богоявленская Д Б. Психология творческих способностей М .: «Академия», 2002. - 320 с.
64 Савенков А.И. Методика исследовательского обучения
младших школьников. — Самара г Издательство «Учебная
литература», 2004. 80 с.
65 Санникова А. И. «Инновационный режим развития
образовательного
учреждения:
проектирование,
технологии
реализации, мониторинг». - Пермь, 2007. - 267 с.
66 Матюшкин А. М. Проблемные ситуации в мышлении и
Vобучении. - М .: Педагогика
1972 г. С. 170-186.
Я
г
«
а
1
Р
67 Андреев В. И. Деловая риторика - Казань : Изд-во Казан.
Ун-та, 1993.-2 1 6 с.
68 Бондаревская Е. В., Кульневич С.В. Педагогика: личность в
, гуманистических теориях и системах воспитания. - Ростов-на-Дону:
Учитель, 1999. - 560 с.
69 Пономарев Я. А. Психология творчества. - М. : Издательство
«Наука», 1976. - 368 с.
70
Хуторской
А.
В.
Методология
педагогики
:
человекосообразный подход. Результаты исследования: Научное
издание. — М. : Издательство «Эйдос»; Издательство Института
образования человека, 2014. —171 с.
71 Кан-Калик В. А. Учителю о педагогическом общении. —М. :
Просвещение, 1987. - 191 с.
72 Никандров Н.Д. Духовные ценности и воспитание человека //
Педагогика. -1998. - № 4. - С. 3.
73 Краевский В. В. Методология педагогики: Пособие для
педагогов-исследователей. - Чебоксары : Изд-во Чуваш, ун-та, 2001. 244 с.
74 Щедровицкий Г. П. Избранные труды. - М. : Шк. пульт,
полит., 1995. - 800 с.
75 Юдин Э. Г. Методология науки. Системность. Деятельность.
- М .: Эдиториал УРСС, 1997^- 440 с.
76 Зимняя И. А. Педагогическая психология. - М. : Логос 2004
-3 8 4 с .
77 Равен Джон. Педагогическое тестирование: Проблемы,
заблуждения, перспективы / Джон Равен, пер. с англ. - М., 1999. - 144
с.
78 Брушлинский А. В. Субъект: мышление, учение,
воображение. - Москва, Воронеж, 1996. - 392 с.
79 Сластенин В. А. Психология и педагогика : учеб. пособ. /
В.А. Сластенин, В. П. Каширин. - М .: «Академия», 2001. - 478 с.
80 Рузавин Г. И. Концепции современного естествознания. - М.
: Юнитй; 2007. - 287 с.
81 Шумпетер Й. Теория экономического развития. - М. :
Прогресс, 1982. - 356 с.
82 Менш Герхард. Базисные инновации и инновации
совершенствования // Журнал экономики предприятия -№ 4 2 - 1972
- С . 291-297.
. '
* !■ !
'Щ
83 Белинский В. Г. Избранные философские сочинения / Под
общей ред. М. Т. Иовчука и 3. В. Смирновой. Ред. текста и примеч. В.
С. Спиридонова. Т. 1. —М .: Госполитиздат, 1948. —642 с.
84 Шаталов А. Т., Карсаевская Т. В. Философские аспекты
геронтологии. М., 1987. - 237 с.
85 Беспалько В. П. Основы теории педагогических систем
Воронеж, 1977. - 304 с.
86 Данилов В. В., Мочалова И. В. Ведическая литература. —М. ■
«Воля России», 1999-2000. - 1000 с.
87 Дьяченко В. К. Сотрудничество в обучении: О коллективном
способе учебной работы. —М .: Просвещение, 1991. —192 с.
88 Ильин Е. Н. Шаги навстречу. —М. : Просвещение, 1986. —216
с.
89 Лысенкова С. Н. Методом опережающего обучения. Книга
для учителя. Из опыта работы. —М .: Просвещение, 1988, —192 с.
90 Мәлікова М. С. 8(}Ь-де программапау. - Караганды : КарМУ
басп., 2008. - 249 б.
91 Кпемешова Н. В. Мультимедиа как дидактическое средство
высшей школы : Д и с.... канд. пед. наук. - Калининград, 1999. —210 с.
92 Тихомиров Д. И. Школа па Пушкинском празднике /
Д. И. Тихомиров // Педагогический листок. 1899. —кн.5. —С.564-581.
93 Ельницкий К. В. об учителе // Страницы истории педагогики
(выпуск 8). Пятигорск : изд. ПГЛУД, 1997. -С .8 8 - 93.
94 Керр К. Чары тьмы. - 2004. - 489 с.
95 Бабанский Ю.К. Оптимизация процесса обучения. — М. ■
Педагогика, 1977. - 257 с.
96 Верзилин Н. М. Путешествие с домашними растениями. - М.
: Издательство Детской литературы, 1954. - 347 с.
97 Перовский Е. И. Проверка знаний учащихся в средней школе
- М .: Изд-во АПН РСФСР, 1960. - 511 с.
98 Голант Е. Я. Трудовое обучение и воспитание, 1967. - 264 с.
99 Махмутов М. И. Вопросы организации процесса проблемного
обучения. Методическое пособие. Казань : Изд.-во Казан, ун-та, 1972
- 57 с.
100 Лернер И. Я. Качество знаний учащихся и пути его
совершенствования. - М., 1978., - 96 с.
101 Скаткин М. Н. Качество знаний учащихся и пути его
совершенствования. М .: Педагогика, 1978. - 208 с.
102 Мазіоду А. Н. Тһе іпЯиепсе оҒ Гатіііагігаііоп оп рге&гепсе I
Ехріі. Рзусһоі, 1937, 21, 162-180.
103 Локк Д. Мысли о воспитании // Соч.: в 3 т. - М., 1988. - 439
с.
■
104 Коменсқий Я. А. Великая дидактика // Избр. соч.: в 2 т. - М.
: Педагогика, 1982.- Т . 1 .-С . 163-164.
105 Батышев С. Я. Профессиональная педагогика Учебник для
> студентов, обучающихся по педагогическим специальностям и
направлениям. —М. : Ассоциация «Профессиональное образование»
1997.-512 с.
106 Зеер Э. Ф. Психология профессионального развития. —М. :
Академия, 2006. - 240 с.
107 Монахов В. М. От традиционной методики к новой
технологии обучения. - М.-Тула : Будрус, 1993. - 143 с.
108 Полат Е. С. Метод проектов на уроках иностранного языка/
Иностранные языки в школе - М., 2000. - № 2 ,3 .- 2 1 6 с .
109 Роберт И. В. Концепция программно-методического
обеспечения учебно-воспитательного процесса / НИИ шк.
оборудования и техн. средств обучения. - М., 1986. - 348 с.
110 Романцев Г. М. Антропологический подход к истории
профессиональной педагогики / Г. М. Романцев, Н. В. Ронжина //
Педагогика : научно-теоретический журнал Российской академии
образования : издается с июля 1937 / ред. Р.С. Бозиев. - 2014 - №3 _
С. 37-43.
111 Скакун В. А. Основы педагогического мастерства :учебное
пособие. - М .: ФОРУМ: ИНФРА-М, 2008. - 208 с.
112 Лихачев Б. Т. Эстетическое воспитание в школе. Вопросы
системного подхода - М .: Педагогика, 1980. - 216 с.
113 Подласый И П. Педагогика Новый курс в 2 кн - М 1999
-К н . 1 .-5 7 6 с.
114 Макаренко А. С. Семья и воспитание детей : Учебное
пособие / А.С.Макаренко - М .: Педагогика 1984. - 200с.
115 Элиот Ч. «Тгеайзе оп Варйзш» - 1834.
116 Лозанов Г. К. Основы суггестологии // Проблемы
суггестологии: Материалы 1-го Междунар. симпозиума по проблемам
суггестологии. - София : Наука и изкуство, 1973. - С. 55-70.
117 Ланда Л. Н. Алгоритмизация в обучении. - М. :
Просвещение, 1966. - 524 с.
118 Оконь В. Основы проблемного обучения. — М. :
Просвещение, 1968. - 208 с.
119 Матюшкин А. М. Концепция творческой одаренности. //
Вопр. психологии. - 1989. - №6. - с.29-33.
120 Вербицкий А. А., Ларионова О. Г. Личностный и
компетентностный подходы в образовании. Проблемы интеграции М .: Логос, 2009 г. - 336 с.
121 Кабардов М. К. Введение в профессию: практическая
психология в системе образования. Методическое пособие. 2-е изд М. : Изд-во УРАО, 2005. - 20 с.
122 Бэкон Ф. История правления короля Генриха VII - М •
Наука, 1990. - 328 с.
123 Декарт Р. Рассуждения о методе... соч. в 2-х томах. - М •
«Мысль», 1989. - 532 с.
124 Кант И. Критика чистого разума - М., 1994. - 574 с.
125 Гегель Г. Феноменология Духа. Философия истории —М •
Эксмо, 2007. - 880 с.
126 Ратке В. Эіе пеие ЬеһгаП. Раёаёо§І5сһе 8сһгійеп \Уо1%ап§5
Каікев. Еіп§е1еһеІ уоп НегЬ НоЬепёогГ. Вегііп, Уоік и. АҮіззеп. 1957 270 с.
127 Гербарт И. Ф. Общая педагогика, выведенная из целей
воспитания // Избр. пед. соч. - М., 1940. - Т. 1. - С. 163-164.
128 Песталоций И. Г. Избранные педагогические сочинения М., 1981.-333 с.
129 Дистервег Адольф.
«О
природосообразности
и
культуросообразности в обучении», по публ. в ж-ле «Народное
образование», 1998. - № 7. - С. 25-27.
130 Ушинский К. Д. Собрание сочинений. - М., 1974. - 326 с.
131 Дьюи Д. Психология и педагогика мышления / Пер. с англ.
Н.М. Никольской. - М .: Совершенство, 1997. - 208 с.
132 Кершенштейнер Г. Основные вопросы школьной
организации. - Пг., 1920. - С. 80-97.
133 Лай В. Школа действия / Вильгельм Лай // Хрестоматия по
истории зарубежной педагогики / сост. А. И. Пискунов. - М •
Просвещение, 1971.- С . 534-558.
134 Щукина Г. И. Активизация познавательной деятельности
учащихся в учебном процессе. Учеб. пособие. - М.: Просвещение
1979.-160 с \
135 Леднев В. С. Научное образование: развитие способностей к
научному творчеству. Издание второе, исправленное - М. : МГАУ
2002. —120 с.
‘’
’
136
Шамова
Т.
И.
Повышение
профессиональной
компетентности работников образования: актуальные проблемы и
перспективные решения. Сборник статей Вторых педагогических
.
чтений научной школы управления образованием (25 января 2010 г.).
Л | М .: МПГУ. 2010. - 408 с.
137 Онищук В. А. Дидактика современной школы — М. :
Просвещение, 1987 - 194 с.
138 Зорина Л. Я. Слово учителя в учебном процессе. - М., 1984.
- 326 с.
139
Журавлев,
И.
К.
Руководство
познавательной
деятельностью учащихся средствами учебника / И. К. Журавлев //
Новые исследования в педагогических науках. - М., 1989. - №2. - С
31-33.
140 Хмель Н. Д. Теоретические основы профессиональной
подготовки учител. - Алматы : Гылым, 1998. - 320 б.
141 Бим-Бад Б. М. Педагогическая антропология: Учебное
пособие / Авт.-сост. Б. М. Бим-Бад. - М .: Изд-во УРАО, 1998. - 576 с.
142 Чередов И М. Формы учебной работы в средней школе. М .: «Просвещение», 1988. - 452 с.
143 Кетушап I. Н. Тһе Меа оГ а Ш уегзііу, её. Ғ.М. Тишег, Үаіе
ІІпіуегзііу Ргевз, 1996. - 344 Р.
144 Құдайбергенова Қ. С. Педагогикалық түсіну - мұгалімнің
кәсіби кұзырлығының базалық сипаттамасы / Қ. С. Құдайбергенова //
Білім - Образование . - 2008. -№ 3 . - С. 15-19.
145 Мудрик А. В. Социальная педагогика: Учеб. для студ. пед.
вузов / Под ред. В.А. Сластенина. - 3-е изд., испр. и доп. - М. :
Издательский центр «Академия», 2000. - 200 с.
146 Гершунский Б. С. Компьютеризация в сфере образования:
Проблемы и перспективы. - М .: Педагогика, 1987. - 264с.
147 Филиппова Л. В. Стратегии преподавания американского
английского языка и культуры : учебное пособие / Л.В. Филиппова. —
У ф а: РИО Башкирский государственный университет, 2003. - 160 с.
148 Курбатов В. Я. Социальное проектирование. —М : Феникс
2001.-416 с.
149 Парсонс Т. «Система современных обществ »/Пер. с англ.
Л. А Седова и А. Д. Ковалева Под ред. М.С. Ковалевой. - М. : Аспект
Пресс, 1998.
150 Черри К. Человек и информация. - М .: Связь, 1972. - 368 с.
151 Каган М. С. Человеческая деятельность: Опыт системного
анализа. - М., 1974. - С. 5-7.
152 Кухарев Н. В. На пути к профессиональному совершенству.
- М .: Просвещение 1990. - 159 с.
153 Смит Л. Тһе Уатріп; Оіалез. Тһе А\уакепіп§. —Издательство
: НосМег & Зіоиеһіоп, 2012. - 410 с.
Қосымша А
Глоссарий
Акмеология - грек тілінен аударгавда «шың», «биіктік» деген
мағынаны білдіреді. Адамның дамуы мен тіршілік эрекеті
барысындағы биіктіктерге шыгуын қарастыратын ілім.
Корпоратив
ұғымы
интернет
коммерциялық
аббревиатуралық (В2В Визіпезз - Іо - Вихіпезз) мекемелердің
электроңдық бейнеге түсірген белгісі. Құрылған белгілі бір мәмлемен
өндірілген өнімнің тұтас жүйесі дегенді аңгартады.
Коучинг (ағылш. соасһіп§ - бапкерлік) - бүл адамға өзінің жеке
мақсатгарын айқындау мен оган қол жеткізуге кәсіби көмек. Бұл
анықтаманы жасаган коучингтің негізін қалаушы Джон Уитмор.
Аксиология - құндылықтар және құндылық мінез-құлық жайлы
ілім, адамдар ісіндегі қажетсіну уэжі, адами әрекеттердің мәнді
ұстанымдары жайлы философиялық тағылым.
Интериоризация —адамның өз-өзін ішкі бағалау арқылы білімиғылыми өсу, даму кдрқынын межелеуі.
Суггестии теориясы - адам меңгеруге тиісті білімін
эмоционалды және сергек қалыпта жияды, сөйтіп өзінің еске сакгау
қабілетін ең жогары дәрежеге бағдарлайды, жадындағысын әлемдік
сурет ретінде кабылдайды.
Модернизация — француз тілінен аударғанда «қазіргі», «озық
үлгі» деген мағынаны білдіреді.
Стохастикалық парадигма — «мүмкіндік теориясын» жүзеге
асыруга қолайлы жагдай туғызады, әрбір ғылыми нысанның
теориялық-гылыми тірек көздері өздігінен жұмыс жүргізе алу
мүмкіндігіне сай жобалап беруімен оқшауланады, эрбір белгісіздіктен
белгіліге өту үдерісінің жаңа философ иялық дүниетанымын білдіреді.
Апперсепселік - түйістеу, жинақтау,адамның білімді іштей
жинап, «есте сақта» жүйесіне ауыстырып алуы, интеллектуалдық
әлеуетін түйістеу әдісі.
Паритет - теңестік, тепе-теңдік қағидасы деген ұғымды
білдіреді.
\
,
Индикаторлар —студенттің, білім игерушілердің оқу дайындыгы
деңгейіне қол жеткізудің сандык және сапалық сипаттары алдын ала
берілген белгілері бойынша айқындаудың кұралдары мен тәсілдері,
көрсеткіш пен өлшемдіктердің іріленген түрі.
Креативтілік - өнімді әрекет етуге дайын болу, жаңалық ашуга
дайындығын көрсететін, индиввдтің түлғалық сапасы. Креативтілік
әрекеттің жұмыска деген түракпгы қажетсіну уэжінің болуы,
чстандарттан тыс дүниетаным.
Детерминизм - латыншадан аударганда «аныктаймын»,
жаратылыс құбылыстары мен адамның ішкі дүниесінің объективті
завдарының өзара байланысы мен өзара шарттастыгы туралы
фшіософиялық ілім.
Генезис - грек тілінен аударганда «шыгу», «пайда болу», жалпы
философияда көбінесе ескінің негізінде жаңаның алгышарттарының
пайда болуы.
Инновация - жаңа білімнің жасалу, меңгеру және енгізілу
үдерісін зерттейтін гылыми білімнің саласы.
Педагогикалық инновация - педагогикалық жаңалықтарды
жасау, педагогикалық қогамдастықты меңгеру мен багалауы,
тәжірибеде пайдалануы жэне қолдануы туралы ілім.
Құзыреттілік түрғы - мақсатгарды, міндеттерді анықтау,
мазмұнды іріктеу, білім беру үдерісін ұйымдастыру, білімдендіру
технологиясын таңдау, нәтижені багалау.
Эмпатия - грек тілінен аударганда «әсерлену», өзге адамдардың
жан дүниесінің сырымен жай күйін білу қабілеттілігі жэне оган
жанашырлық білдіру.
Эмпиризм - грек тілінен аударганда «тәжірибе», дүние танудың
бірден-бір көзі — түйсіну және сезімдік тәжірибе деп түсінетін
философиялық багыт.
Феномен - әдеттен тыс, ерекше факт, қүбылыс.
Праксеология - әлеуметтік іс-қимыл мен әрекет жайлы
философиялық
жэне
әлеуметтанымдық
ілім.
Адамдардың
практикапық эрекетін зерттеу әдісі ретінде поляк галымы
Т.Котарьбинский негіздеген ұгым.
Педагогикалық не ол огня — білім беру жүйесінде жаңалық
жасалуы туралы ілім.
Гипотеза —болжам, мүмкіндік. Болжам —нақты дәлелденбеген
тұжырымдар мен тәжірибелер. Гылыми зерттеу барысында болжам
дәлелденеді, шындыққа айналады. Болжам —«егер», «мүмкін», «егер
солай болганда» деген сөздермен басталады.
Жоба — жасауга, қайта қүрылуга, қалпына келтірілуге тиісті
нысандардың макеттері, есептеулері және ұстанымды дәлелдері
көрсетілген техникалық құжаттар. Жоба болашақ жоспар негізінде
жасалып, қабылданады.
Жобалау эдісі - студенттерді, білім игерушілерді бірте-бірте
күрделене түсетін практика^ық тапсырмаларды жоспарлы түрде
орындату арқылы оқыту жүйесі.
Синергетика - бірлесіп әрекеттесу, кауымдасу, ынтымақтасу
немесе өзін-өзі дамыту теориясы. Педагогика үшін эвристикалык мәні
бар түлганы дамьггудың эмбебап үлгілерін іздеуге багытгалган
күрделіжүйе.
Педагог-тьютор —студентгердің, білім игерушілердің дамуына
жетекшілік жасаушы, жүмыс предметі — студенттердің, біпім
игерушілердің өзін-езі анықтау, өзін-өзі ұйымдастыру, өзін-өзінің'игі
істерін жүзеге асыру үдерісі. Олардың дербес дамуы үшін жеке
багдарлама жасап, оны жаңа әрекетке енгізуді іске асырады.
Фасилитация - багыт-багдар беру, көмектесу.
Педагог-фасилитатор —жогары оқу орындарында, мектептерде:
проектілік, коммуникативтік, ұйымдастьфушылық, ақпараттық,
аналитикалық-диагностикалық кэсіби құзыреттілігі жетілген маман.
Ол өздігінен бейімді — дамытушылық білімдендіру үдерісінің
нәтижесін жобалайды; оган жетудің тэсілдерін анықтап, мониторинг
негізінде зерттеушілік эрекетті іске асырады. Қолдаушы, себепші,
көмекші, багыттаушы.
Перцептуалдық - әр білім игерушінің қабылдау эдісі.
1
2
Кіріспе
Тұлганын біпіми-ғылыми дуниетанымынын шарықтау шегіне
жеткізудін тағылымдық негізі
Өндірісті өркениетке бағдарлаудың әдіснамалық тұғьфы
Қорьггынды
Әдебиеттер
Қосымша А. Глоссарий
«
3
6
68
141
143
152
Е. Ж ұматаева, А . Е. Беисова, 3. С. Искакова
КОРПОРАТИВТІК ОҚЫТУДЫ
АКМЕОЛОГИЯ ІЛІМІНЕ
НЕГІЗДЕУДІҢ ЖОЛДАРЫ
Монография
Техникалық редактор 3. Ж. Шокубаева
Жауап ты хатшы Е. В. Самокиш
Басуга 31.03.2015ж.
Әріп түрі Тішез.
Пішім 60x90/16. Офсеттік қагаз.
Шартты баспа табағы 8,87 Таралымы 500 дана
Тапсырыс № 2560
«КЕРЕКУ» Баспасы
С.Торайғыров атындагы
Павлодар мемлекеттік университеті
140008, Павлодар қ., Ломов к., 64
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
83
Размер файла
10 314 Кб
Теги
okhitudi, akmeologiya, korporativtik, negizdeudin, jumataeva, 3887, ilimine, beisova, joldari
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа