close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

814 karimova kh.kh. krkem audarma praktikasi

код для вставкиСкачать
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым
министрлігі
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университеті
Қ. Қ. Кәрімова
КӨРКЕМ АУДАРМА
Аударма ісі мамандығының студенттеріне арналған
оқу құралы
Павлодар
Кереку
2010
3
Қ. Қ. Кәрімова
КӨРКЕМ АУДАРМА
Аударма ісі мамандығының студенттеріне арналған
оқу құралы
Павлодар
4
ӘОЖ 81'25(07)
КБК 81.2–7я7
К25
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университетының Ғылыми кеңесімен басуға ұсынылды
Пікір сарапшылар:
А. Р. Бейсембаев - филология ғылымдарының докторы,
Инновациялық Еуразия университетінің профессоры;
Ж. Б. Бектурова - филология ғылымдарының кандидаты,
Инновациялық Еуразия университетінің профессоры;
Г. К. Кенжетаева - филология ғылымдарының кандидаты, С.
Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетының
доценты.
Кәрімова Қ. Қ.
К25 Көркем аударма практикасы : Аударма ісі мамандығының
студенттеріне арналған оқу құралы / Қ. Қ Кәрімова. –
Павлодар : Кереку, 2010. – 78 б.
ISBN 9965-573-76-X
Оқу құрал аударма ісін жетік меңгертуде көмекші құрал болып
табылады. Оқу қурал кіріспеден, әдеби аударма бойынша
нұсқаулықтардан, көркем мәтіндерден, ағылшын тілінде берілген
әдеби терминдер бойынша глоссарийден және қазақ тілінде аударма
терминдерінің қысқаша сөздігінен құрылған.
Оқу құралы аударма ісі мамандықтарының студенттеріне
арналған.
ӘОЖ 81' 25(07)
КБК 81.2 – 7я7
ISBN 9965-573-76-X
© Кәрімова Қ.Қ., 2010
© С. Торайғыров атындағы ПМУ, 2010
Материалдың дурыс болуына, грамматикалық және орфографиялық
қателерге авторлар мен құрастырушылар жауапты
5
Кіріспе
Аударма саласы – мәдениет пен әдебиеттің көне мүлкі, үлкен
дүниесі. Ол туралы айтылатын сөз, қойылатын проблема қашан да
туындай бермек. Және солардың ерекшелігі – белгілі кезендерге
байланысты жағдай. Аударма туралы қай кезенде не айтылса да
маңызын жоймайды, өйткені ол қашан да жаңа проблемаларға жол
ашады, мұрындық болады. Ол проблемалардың негізгісі аударманың
әсіресе классикалық шығармалар аудармасының көркемдік дәрежесі,
оны екінші тілде жасаудың жолдары [1].
Аударма өнері, аударма үлгілері, ең алдымен, әр дәуірдің жемісі
болғандықтан да, әр кезендер түрліше бой көрсетуі заңды. Тіпті
барлық дәуірде, барлық кезенде кәдеге аса беретін, үнемі үлгі етіп
ұстайтын аударма да және аударма өнері де баршылық. Бірақ бүгінгі
кешегіні, ертеңгі бүгінгіні алдына үлгі етіп отырып, соның
жетістіктерін пайдаланады, өз тұсының ерекшіліктерін қосады,
сөйтіп, аударманы алға дамытады. Көркем аударма құралы бойынша
болашақ мамандарды жалпы мәдени байыту және білім алушыларға
кәсіптік қызметке қажетті аудармашылық лингвистикалық және
мәдениетаралық қарым-қатынастық біліктілік қалыптастырады.
Аударма тілі туралы әңгіме қозғағанда, кейбіреулердің айтқанындай,
негізгі нысанамыз түпнұсқа тілі емес, ана тілінің ерекшелігі болуы
шарт. Сондықтан, осы оқу құралы болашақ аудармашыларды көркем
мәтін құрастыру заңдылықтарымен және оның негізгі қызметтерімен
танысуға мүмкіндік береді.
Аударма - әдебиеттің көне мұрасы, белгілі өнер саласы. Оның
проблемалары да әрі ескі, әрі жаңа болып түлене береді. Оны зерттеу
аспекті де сан алуан болып келеді. Соның бірі – «лингвистикалық
бағыт». Ол, негізінен, аудармада грамматикалық категорияларды тірек
етеді. Аудармаға осы категориялардың тұрғысынан қарайды. Осы
лингвистикалық бағыт көркем аудармағада да ерекше болды.
Аударма өнері, көркемдік дәлділік, аудармадағы талант, эрудиция
дегендер-аударманың қадым заманнан бері кележатқан проблемалары
[2]. Осыған орай, көркем аударма оқу құралы аударманың мақсаттары
мен түпнұсқасының типін ескере отырып, оның жалпы стратегиясын
белгілеуге көмектеседі.
Орыс, батыс, шығыс классикалық әдебиетінің белгілі
шығармаларының ана тілімізде көрінуі, олардың аударылуы,
көркемдігі, дәлділігі, әсіресе өміршендігі көркем аударма
проблемаларын күн тәртібінде ертеден-ақ қоя бастады. Әр тілдегі
аударма тәжірибесіне, үлгісіне, өнегесіне үңлітті. Аударма принципі
6
туралы ой екшеуге мәжбүр етті. Әрине, ол проблемалардың бәрін
дұрыс ұғып, оған дұрыс баға беру үшін де ұзақ заман, ұзақ өріс керек
болды.
Аударма мәдениеті барған сайын өсіп, шеберлігі артып келеді.
Біз оны бұдан былай да жетілдіре беруге тиіспіз. Ол үшін аударма
тәжірибесінің өткендегісін таразылап, болашағын бағдарлап
отыруымыз керек.
Оқу құралы аудармашылық біліктілікке қажетті дағдылар мен
іскерліктерді кезеңдер бойынша қалыптастырады.
7
1 Literary translation as the creative process
Of all the forms that translation takes - such as commercial,
financial, technical, scientific, advertising, etc. - only literary translation
lets one consistently share in the creative process. Here alone does the
translator experience the aesthetic joys of working with great literature, of
recreating in a new language a work that would otherwise remain beyond
reach, effectively in code.
To begin with, literary translation eschews the anonymity of other
areas of translation; uncredited book-length translations belong to an
earlier, less enlightened time. Although glory is unlikely to attach to a
translator's name, for better or worse he or she is now recognized as part of
the literary world.
The intellectual rewards of translation (which hereafter will mean
literary translation unless otherwise specified) are many. For some, the
pleasure of puzzle-solving is an important element. How to find an equivalent for a source-language pun? Can the tone of the original be reproduced
in the target language? What to do about slang, nicknames, colloquialisms,
proverbs, references to popular culture, metalanguage? The literary
translator can take heart from having expanded the potential readership of a
novel from, say, the fifteen million who read Kazakh to the half a billion
who read English as a first or second language. By translating «Qara
Soezder» the translator increased over fourfold the potential audience for
the work, in the process making it accessible to students and researchers of
comparative literature who may not read Kazakh. Finally, the new version
may serve as source for translation into third languages.
Still others value translation for the relationships can develop from it.
A successful translation of one writer's works may often lead to referrals to
other literati in the same circle. English is a prestige language, especially in
developing countries and writers are very cognizant of the role that
translation into English plays in making their works known beyond their
own linguistic boundaries [3]. There are many reasons for doing literary
translation, but ultimately only you can decide which ones impel you.
While it's a cliché that literary translation is a labor of love, basically it is.
This is not to suggest that literary translation is philanthropic or totally
uncompensated volunteer work, just that it should not be counted upon as
one's main source of income.
8
1.1 Why do literary translation and what for?
So, why do literary translation? At least, to have the pleasure of
introducing English-speaking readers to outstanding works of the great
Kazakh writers.
Literary translation, at least in the English-speaking world, faces a
difficulty that texts originally written in English do not: resistance by the
public to reading literature in translation. There is no need to belabor this
point, so evident to publishers in England, the United States, and the other
Anglo-Saxon nations. As Jorge Iglesias has said, 'To know we are reading
a translation implies a loss of innocence.' This imposes a significant burden
on the translator to overcome, and to do so means having a firm grasp on
principles and techniques.
In addition to a thorough mastery of the source language, the literary
translator must possess a profound knowledge of the target language. In
reality, being in love with one or both languages, if not an absolute
necessity, is a trait frequently found among the best and most successful
literary translators?
One of the most difficult concepts about literary translation to
convey to those who have never seriously attempted it - including
practitioners in areas such as technical and commercial translation - is that
how one says something can be as important, sometimes more important,
than what one says [4].
In technical translation, for example, style is not a consideration so
long as the informational content makes its way unaltered from SL to TL.
The freight-train analogy is a useful one: in technical translation the order
of the cars is inconsequential if all the cargo arrives intact. In literary
translation, however, the order of the cars - which is to say the style - can
make the difference between a lively, highly readable translation and a
stilted, rigid, and artificial rendering that strips the original of its artistic
and aesthetic essence, even its very soul.
The half-life of a translation, it has been said, is from 30 to 40 years;
every 30 years (or 40 or 50 - take your pick) the translation loses half its
vitality, its freshness, its ability to communicate to the reader in a contemporary voice. If this is true, it follows that major works of literature must be
retranslated periodically if they are to retain their function as a bridge
between cultures and eras.
As is often the case, there are two sides to the issue. First, the
argument for sticking to a single language.
Familiarity: It is easier to become totally comfortable with one
foreign language than with two, four, or more. Beyond the question of
fluency in other languages, however, lies the greater issue of cultural
9
familiarity. It is well known that the truly bicultural individual is a near
impossibility, for reasons too complicated to go into here. It takes years and
extensive exposure to another culture to become conversant enough with it
to translate its literature with confidence and accuracy.
Categories of the term 'culture'
It is known, that literary translation does not purport to be a crash
course in the art of translation; rather, the course is designed to provide an
introduction to aspects of the translation of works of literature as well as
incentives for further (independent) activities in the field. Discussion of
texts involves the problem of different cultural contexts.
The term 'culture' addresses three salient categories of human
activity: the 'personal', whereby we as individuals think and function as
such; the 'collective,' whereby we function in a social context; and the
'expressive,' whereby society expresses itself.
Language is the only social institution without which no other social
institution can function; it therefore underpins the three pillars upon which
culture is built.
Translation, involving the transposition of thoughts expressed in one
language by one social group into the appropriate expression of another
group, entails a process of cultural de-coding, re-coding and en-coding. As
cultures are increasingly brought into greater contact with one another,
multicultural considerations are brought to bear to an ever-increasing
degree. Now, how do all these changes influence us when we are trying to
comprehend a text before finally translating it? We are not just dealing
with words written in a certain time, space and socio-political situation;
most importantly it is the "cultural" aspect of the text that we should take
into account. The process of transfer, i.e., re-coding across cultures, should
consequently allocate corresponding attributes vis-a-vis the target culture
to ensure credibility in the eyes of the target reader.
Multiculturalism, which is a present-day phenomenon, plays a role
here, because it has had an impact on almost all peoples worldwide as well
as on the international relations emerging from the current new world
order. Moreover, as technology develops and grows at a hectic pace,
nations and their cultures have, as a result, started a merging process whose
point is difficult to predict. We are at the threshold of a new international
paradigm. Boundaries are disappearing and distinctions are being lost. The
sharp outlines that were once distinctive now fade and become blurred.
As translators we are faced with an alien culture that requires that its
message be conveyed in anything but an alien way. That culture expresses
its idiosyncrasies in a way that is 'culture-bound': cultural words, proverbs
10
and of course idiomatic expressions, whose origin and use are intrinsically
and uniquely bound to the culture concerned. So we are called upon to
learn a cross-cultural translation whose success will depend on our
understanding of the culture we are dealing with.
Is it our task to focus primarily on the source culture or the target
culture? The answer is not clear-cut. Nevertheless, the dominant criterion is
the communicative function of the target text.
Attention is drawn to the fact that among the variety of translation
approaches, the 'Integrated Approach' seems to be the most appropriate.
This approach follows the global paradigm in which having a global vision
of the text at hand has a primary importance. Such an approach focuses
from the macro to the micro level in accordance with the Gestalt-principle,
which states that an analysis of parts cannot provide an understanding of
the whole; thus literary translation studies are essentially concerned with a
web of relationships, the importance of individual items being decided by
their relevance within the larger context: text, situation and culture.
Competition: If you're fortunate enough to be a native speaker of
Kazakh or Russian who also knows English, say, or German, it's safe to
assume you don't have too many competitors in the literary translation
field. There are no reliable statistics to go on, but it's likely that in our
country there are at least two or three hundred people who translate Kazakh
into English or English into Kazakh.
So, how to choose a work to translate? There is no easy answer.
Choice of what to translate is an exercise in subjectivity. It stands to reason
that the more interested you are in the SL text, the more energy and
enthusiasm you will put into translating it. For a first translation, the best
choice is something that speaks to you personally; something you feel must
be translated. Many a translator has taken the first steps after reading a
particularly moving piece of prose or poetry and being overcome by a
powerful urge to share it with others.
From a practical point of view, falling in love with an author's
writing is a heady feeling, but don't let it cloud your judgment about the
appeal of that literature to the TL audience or about other realities of the
obligations you're about to assume.
Once you've found someone whose novel clamors for a larger readership in the TL, look for a short story by the same writer. Or pick a selfcontained excerpt from the longer work that functions well as a stand-alone
passage - all things being equal.
How good will your maiden effort be? Not as good, probably, as
your later attempts. While practice doesn't necessarily make perfect (it
11
makes permanent), the assumption is that with time one hones techniques,
adds skills, and acquires confidence.
Preparing to translate
It is unfortunate that there is no mentorship program for literary
translators, and precious little training is available for would-be literary
translators in the handful of translation programs at Kazakhstan colleges
and universities. Even in Europe, where the importance of mastery of other
languages is much more ingrained in the public consciousness, the bulk of
university-level training is devoted to interpretation and areas of translation
other than literary. As a result, most literary translators have to be selftaught; making mistakes along the way, that serves them well once they
have surmounted the initial barriers that may deter all but the most
dedicated or tenacious.
The good news is that very few successful literary translators learned
their craft through courses of formal study. This leads to the question of
whether literary translators are made or born. The following is merely one
translator's opinion, but will perhaps yield some insight.
In any field of human endeavor, nature imposes certain limitations: a
speech impediment probably rules out a career as television anchorperson,
and a genetic propensity toward obesity obviates hopes of winning a
decathlon medal at the Olympics or making it to prima ballerina. Similarly,
intrinsic factors can militate against becoming a literary translator.
It is true that no one is born a literary translator any more than he or
she is born speaking Russian, Kazakh, English or Chinese. These are
learned skills. Obviously, without command of a language pair no one is
destined to become a translator (pace Nabokov), but equally obviously this
is only a necessary, not a sufficient condition. The issue boils down to
whether the requisite skills are teachable. If so, theoretically anyone with
the proper linguistic background could acquire them.
The problem lies in defining what a 'proper' background is. It is far
easier to specify what it is not. It goes without saying that the semi-literate,
the grammatically challenged, the rigid and inflexible linear thinkers are
less than optimal candidates for the job. A kind of self-selection process
filters out such candidates.
But what about the legions of well educated, linguistically qualified
individuals who function perfectly well in scientific, technical, or
commercial translation but find themselves stymied when attempting
literature? Can technique be of help? Within limits, yes. All professions
have tricks of the trade; translation is no exception. In art, be it painting,
music, or writing, techniques can be taught, but not talent. Expensive
12
cameras do not make a photographer, nor do shelves of dictionaries and
piles of reference books make a translator.
Perhaps the most distinctive characteristic of good translators is their
sense of dedication. They do translation because they enjoy it and perceive
it as making a contribution, however small, to greater understanding
between cultures.
Or, more prosaically, like Terence (c. 186-159 BC); the literary
translator believes that 'nothing human is foreign to me.' In its good and its
evil, its most elevated flights of beauty and its basest profanities, humanity
is both subject and object, and the translator's role is to capture its often
contradictory impulses as first given voice in another language.
Can we mold ourselves into translators if we lack the innate talent?
We must first be honest with ourselves and ask at what level we are aiming.
If only the best and the brightest are tapped to translate Nobel laureates,
there is still great value in introducing to the English-speaking public new
talents from Kazakhstan, Japan, or Sweden. The perfect should never be
allowed to smother the good.
Literary translation is pleasurable and can be intellectually and
emotionally rewarding, but there is no denying that it can also be hard
work. In our own language we may skip over words, phrases, even entire
paragraphs that we don't understand; the translator enjoys no such luxury.
Every translation is different, yet in some respect every translation is
the same. But the experience gained in translating one novel, for example,
can yield valuable insights for the next [5].
Success builds on success. Whoever translates one novel well can
translate a second novel. The methods mastered in an initial effort often
carry over to subsequent projects, especially the more mechanical
elements: time management, research techniques, efficient use of
dictionaries and references. Equally important, the self-confidence born
from completing one's first book-length translation is an incomparable
morale-booster for the inevitable moments of doubt and frustration entailed
in any major translation undertaking.
Anyone can translate anything; translating for its own sake may be a
fine intellectual exercise, but few of us would be content to have the fruits
of our labor moldering away in a drawer. We translate, after all, to make
one person's thoughts and one's nation's culture, through our
intermediation, known to another.
A decent consideration for the intellectual property of others, even a
property transformed by your intervention as translator into a different
artistic entity, dictates that every reasonable effort is made to secure
permission from the possessor of the rights.
13
1. Read the entire text at least once. An admonition seemingly so
elementary as to preclude mention, but one that in their eagerness to plunge
into the work neophytes often overlook. And 'reading the text' means doing
so as a translator, not as a casual reader. Underlying everything else, the
translator is a very careful reader; only through a close reading of the text
is it apperceived beyond the superficial level of the casual reader. As Ilan
Stavans has remarked, 'The best reader is the translator, and second best,
the critic' (quoted by Marjorie Agosin, Americas, July-August 1996).
Reading the work as a whole, especially in the case of fiction, is vital to
firmly establish the authorial voice, which will affect the translation
throughout. In this way you begin with several advantages: a preview of the
translational challenges in the more difficult passages; a firmer idea of the
time the project is likely to require; appreciation of any foreshadowing in
the original, which lets you begin searching for TL equivalents earlier;
avoidance of misjudging the scope of a project from a possibly
unrepresentative sample - very important in fiction, which unlike nonfiction may show marked variation in style and difficulty from one section
to another.
2. Do any necessary research first. Even with the Internet, some texts
will require significant amounts of legwork; some will need none at all. But
where research is called for, put it behind you at the outset. See if
English/Kazakh language titles exist of books cited in footnotes and/or
bibliography; this need may arise even in fiction? Rather than allow these
problems to stop you dead in the water later on, clear them away before
tackling the body of the text.
3. Deal with possible roadblocks at an early stage. On your second or
third reading, underline words, phrases, and even entire sentences that
present problems. Some of these will be of the kind only you can solve
(e.g., an item that you understand perfectly in the SL but for which you
can't quite find in English), others will yield to consultation with native
informants, and still others will require the intervention of the author (to
resolve ambiguities, to vet your adaptation choices, and to eradicate
possible factual errors) [6].
Stages of work
There are several typologies of the steps through which the translator
and the translation itself pass before taking on its definitive form.
Stage one
Read the entire work at least twice. For those who might contend that
this is not actually a step in the translation process, we argue that no
14
translation can succeed without a thorough grounding in the SL text. An
unaware translation is ipso facto a bad translation, and 'unaware' means
failing to have a firm grasp on the meaning of the work, both at the surface
level (words, phrases, idioms, culture) and at the underlying level of deeper
significance.
Stage two
Determine the authorial voice. This will affect virtually every choice
in the thousands of words to be translated. Note any shifts in tone from one
part of text to another.
Stage three
Do the first draft, marking troublesome areas in square brackets
and/or bold face for further attention. At this stage there is relatively less
emphasis on smoothness and fluency and more on capturing the semantic
gist of the text.
Stage four
Consult with an educated native speaker to clarify any points that are
still vague.
Stage five
Revise the manuscript, with emphasis on phraseology, fluency, and
naturalness. At this stage it should come as close as possible to reading as if
it had been written originally in English or in Kazakh.
Stage six
Have a highly literate native speaker of English or Kazakh,
preferably one with no knowledge of the SL, go over the manuscript and
indicate any rough spots - i.e., parts that are awkward, stilted,
'translationese,' or that make no sense. Make any necessary changes.
Stage seven
Go over the manuscript line by line with a native speaker of the SL
who is also fluent in English or Kazakh. Read it aloud while the other
person follows in the SL text. This catches mistranslations as well as
inadvertent omissions - it is incredibly easy to skip words, sentences, even
entire paragraphs without realizing it - and it focuses your attention on
questions of sonority. Unwitting homonyms, undesirable connotations,
puerile constructions (T see the sea'), unintentional repetitions of a word,
and other infelicities are more likely to make their presence felt here than at
any other stage of the process. If no such listener is available, read the text
aloud to yourself.
Stage eight
Make the final changes, run it through a spell-check, and let it rest
for a few days. Then give it one last reading (typos may have been
introduced in the revision phase).
15
The prevailing view among most, though not all, literary translators
is that a translation should reproduce in the TL reader the same emotional
and psychological reaction produced in the original SL reader. Thus, if the
SL reader felt horror or curiosity or amusement, so should the TL reader.
This approach is not without its hazards, for the question arises as to
whether a translator is obligated to reproduce boredom, incoherence, unintentional grammatical lapses, factual errors, etc.
The success of the translation
Most translators judge the success of a translation largely on the
degree to which it 'doesn't read like a translation.' The object is to render
Language A into Language B in a way that leaves as little evidence as
possible of the process. In this view, a reader might be unaware he/she was
reading a translation unless alerted to the fact. Whether adopting this
perspective or not, upon beginning a project the translator must decide to
what point transparency is a desideratum. Although the majority of readers
hold it to be perhaps the single most important aspect of a 'good'
translation, the view among translators, especially academics, is less
unanimous. Scholars are more receptive to a visible role for theory in the
production of a translation, and this raises the question of how much
translation theory you need to be a translator.
How much understanding of the theory of the internal combustion
engine do you need to drive a car? Theory and practice are two different
entities, though there comes to mind the hoary definition of an economist
as a person who sees something work in practice and wonders if it will
work in theory.
Independent of the ongoing debate about the optimal approach to
translation, the practitioner must establish certain principles when
beginning a project. One of these is to determine what the translation unit is
to be. Is it the word, the sentence, the paragraph, or none of the above?
Whatever strategy is adopted, it must be flexible enough to adapt to
changing conditions in the text.
Among the most common mistakes of inexperienced translators is
that of trying to squeeze every last kernel of meaning from the SL text.
This is usually the result of an overly zealous concern for 'fidelity' to the
original, but more often than not the effect is to produce an odd-sounding
TL version that is a far cry from the author's intent. This phenomenon
frequently results from the absence of a one-to-one relationship between a
particular word or phrase in the source language and its counterpart, or lack
of counterpart in the target language. What is an adaptation and how does it
differ from a translation?
16
Normally, in an adaptation the SL text is less sacrosanct than in a
traditional translation. An adaptation, while taking as its point of departure
the information content of the original, is less 'faithful' than a translation.
(The quotation marks around faithful are to hint that a close rendering of
literal meaning is only one way to demonstrate fidelity to a text).
What kind of situations call for adaptation rather than 'straight'
translation? One obvious case is drama, in which dialogue must be not only
intelligible but also 'speakable.' Many lines that look good on paper sound
forced, or worse, when uttered on stage.
Another occasion for adaptation rather than translation on stage
comes about in frothy works like farce. Often, current references are added
to the translated play to enhance appeal and topicality for a local audience.
While one would never do this when translating Shakespeare or Goethe, it
is normally considered no violation of propriety to inject such new material
into lesser works like insubstantial comedies.
A third motive for adaptation often occurs when a language is selfreferential - that is, discusses its own grammatical structure or involves
puns or other word-play. To convey the situation - rather than the meaning
of the specific phrase itself - to an English-speaking audience an adaptation
would be necessary.
It is commonly thought that translators deal with words, but this is
only partly true. Whatever their branch of translation, they also deal with
ideas.
1.2 The Notion of Realia
Realias are real objects that exist in a given environment. According
to the dictionary definitions, realia is a culture-specific word or phrase
which is often difficult, if not impossible to translate into target language
(Latin realis — actual, true, and material). Such words and set phrases that
name these objects are called realias in linguistics and in theory of
translation.
As a linguistic phenomenon realia refers to the culture-specific
vocabulary. This term was coined by E. M. Vereshchagin and V. G.
Kostomarov. The culture specific vocabulary is composed of words
expressing notions which are unfamiliar to another culture and language;
words referring to the particular cultural elements, which are typical for
culture A and absent in culture B, and unrenderable words, which have no
equivalents in target languages. They are the part of background
knowledge and of great interest for linguistic and cultural interaction
studies. The main challenge that a translator faces in the process of
referential meanings translation expressed in SL is mismatching of
17
meanings in two languages. In cases when there is no equivalent of lexical
unit of one language in the vocabulary of another language, it is referred to
as culture-specific vocabulary.
The problem of the ST national and ethnic uniqueness, text coloring
related to its national environment, is one of the principal problems of the
translation theory, constituting the notion of translatability.
Intercultural communication has become omnipresent due to the
increasing contacts between members of different cultures and their
impacts on everyday life, business etc. The concept of lacuna was
developed within the Russian school of ethnopsycholinguistics. It focuses
both on problems of foreign text comprehension as well as on
communication problems between different cultures. Ethnopsycholinguists
state that mutual understanding between cultures is in principle possible
because no absolute original codes of communication exist. However,
since within the environment of human cultures no absolute unequivocal
codes exist intercultural understanding is only possible to a certain extent.
Due to this limited intercultural and as well intracultural understanding the
lacuna model has been developed as a specific tool to detect (potential)
intercultural and intracultural ‘gaps’ (lacunas) which can hinder mutual
understanding. If the comprehension of “single specific objects or events
and specific processes and situations” in another culture “run counter to the
usual range of experience” a lacuna is experienced. Thus, the lacuna theory
helps us to recognize the “cultural glasses” we wear when encountering an
intercultural situation. Through our ‘cultural glasses’ we filter reality.
They determine how we perceive and thus interpret culture and are
responsible for the lacunas one can experience. Lacunas are gaps of
experience, deficits of knowledge and niches. On the one hand, a recipient
can perceive lacunas as something incomprehensible, unusual, exotic,
strange, unknown, erroneous or inaccurate. On the other hand, the recipient
can experience a lacuna as superfluous, astonishing, peculiar, and
unexpected, as something that cannot be predicted.
The lacuna model primarily introduced by J. A. Sorokin and
continually established by E. A. Tarasov by I. Yu. Markovina represents a
framework for the systematic characterization, operation and classification
of cultural differences in communication.
Yu. S. Stepanov named lacunas “white spots on the semantic map of
the language”. Realia is closely related to extralinguistic reality and the
etymology of the term illustrates this fact. Being the naming of certain
objects, phenomena, culture, and history of this nation or this country,
realia as a separate word can not reflect this period of time in whole. A lot
of what should be ‘read between the lines’, and what is somehow
18
expressed by linguistic means can not contain in narrow bounds of the
word-realias. It includes allusions, hints, allegories, everything ‘said’ by
pantomime, and the whole extralinguistic background, details of which can
be called ‘situational realias’ and must be reflected in TL.
Reflection of extralinguistic reality is one of the most difficult issues
in translation theory and of prime importance for translator of literary
translation. It is a hybrid of: translation aspect in national studies, translator
culture, reader’s background knowledge (familiarity with environment,
culture and epoch of certain country) in comparison with habitual
perceiving of a reader of the origin, and a number of literary and linguistic
aspects].
S. Vlakhov and S. Florin determine the realias as a particular
category of the expressive vocabulary, including words and wordcombinations naming the objects of life, culture, history of one nation
which are unfamiliar for another one. The researchers note that the process
of realias translation needs particular approach, because they do not have
one-to-one correspondence in other languages, as they are bearers of
national and historical color. Indeed, right variant of realia translation —
an equivalent which is able to impress the reader such way as the author of
the origin composed. Frequently, it is the key insight which represents the
describing picture in whole. In order to archive this goal, the translator
should consider all possible variants of translation and choose the most
appropriate.
All of the given definitions characterize the notion of ‘realia’ as a
linguistic unit, naming the elements of the ‘alien’ culture, which have
national, historical, local and every-day life coloring and absent in other
cultures and languages.
The category of realia as a linguistic unit is not finalized, and there
are a lot of opinions. However, majority of scholars (A. F. Fedorov, S. I.
Vlakhov, S. T. Florin, etc.) agree that realias can be expressed by
independent words and word-combinations, which are semantically
equivalent to these realias. Kazakhstani scholar R. O. Tuksaitova propose
“if we project text’s vocabulary on the significant elements of the world
picture, we will be sure that the vocal structure of the bilinguistic text has
the units that render national background information”.
Grammatical form of realia depends on its pertaining to a definite
part of speech and peculiarities of grammatical structure of the language.
According to S. Vlakhov’s and S. Florin’s examination, realias are
predominantly nouns, that is natural, because by the considered definitions,
realias mainly serve to name objects and phenomena.
19
Denominative adjectives, whose meanings directly relate to the
meanings of the realias, are also considered to be realias.
Underived realias among other parts of speech are rare in occurance.
Distinctive feature of realia is nature of its content (connection of the
determine object with a certain country, nation, social community) and the
link to a certain period of time. On the basis of these features, S. Vlahov
and S. Florin proposed detailed classification of cultural realia.
a) geographic realia:
1) physical geography and meteorology (steppe, tornado, tsunami);
2) endemic species (sequia, iguana, cheryomucha).
b) ethnographic realia:
1) everyday life (spaghetti, koumiss, sauna);
2) work (rancho, kolkhoz, consierge);
3) art and culture (kazachok, balalaika, chastushki);
4) ethic objects (Cossack, cockney, yankee);
5) measures and money (arshin, pud, peseta).
c) political and social realia:
1) reginal administrative agencies (county, hutor, aul);
2) offices (duma, forum, khan)
3) social and political life (Bolshevik, samurai, madame);
4) military realia (katyusha, marshal, ataman).
Entering the field of translation studies, the two Bulgarian linguists
S. Vlahov and S. Florin suggest a change in terminology. They explain that
realia does not mean objects, but signs, i.e. words, and, more precisely,
words signifying those objects of the material culture especially those
pertaining to local culture. Therefore, according to the aforementioned
authors, it is necessary to distinguish realia-objects (mostly outside
translation studies) and realia-words (mostly inside translation studies).
Developing the explanation of the given notion, the two scholars
come to conclusion defining realia as “words (and composed expressions)
of the popular language representing denominations of objects, concepts,
typical phenomena of a given geographic place, of material life or of
social-historical peculiarities of some people, nation, country, tribe, that for
this reason carry national, local, historical color; these words do not have
exact matches in other languages”.
Referring to the given definition one can presume that realia define
not only artifacts or other objects of material culture but phenomena of
intangible world as well, for describing the notion of reala the cited
linguists, besides objects, emphasize concepts and typical phenomena
representing not only material life but even the social-historical aspects.
20
Often, difficulties arise not only from vocabulary but also from
cultural artifacts not found in the target culture. The greater the cultural
distance between the source culture and the target culture, the more the
translator will need to bridge that gap. How much explanation does the TL
reader need to make sense of the text - a great deal, not much, none at all?
Any wide gap between the SL and the TL cultures will introduce the
problem of whether to attempt to provide sufficient background to
approximate the SL reader's response to that word or phrase.
There are three basic ways to cope with lacunae in the TL reader's
knowledge of the SL culture: footnotes, interpolations, and omission.
Worthy goals, to be sure, but are they consistent with the ends of literature?
In the absence of footnotes in the original, the translation that includes
them is a warped reflection. Why? Because they destroy the attempt by
(most) fiction writers to create the illusion that the reader is actually
witnessing, if not experiencing, the events described. Footnotes break the
flow, disturbing the continuity by drawing the eye, albeit briefly, away
from the text to a piece of information that, however useful, is still a
disrupter of the 'willing suspension of disbelief.'
Another way to impart essential information already known to the SL
reader is interpolation. In its basic form it is nothing more than adding a
parenthetical word or phrase, as unobtrusively as possible, the explanatory
phrase 'a priestess.' Both are examples of interpolation. If done carefully
and with consideration for the rhythmic flow of language, interpolation can
be imperceptible.
Few authors will take umbrage at such minor modifications of their
text. Their wish is, after all, to find an audience outside their own language
boundaries and to be as intelligible to that public as they are to readers in
their homeland. In reality, judicious interpolation neither adds to nor
subtracts from the text; it merely makes it more accessible to the TL reader
while respecting the unique demands of mimesis.
Interpolations should always be short (remember, you're not
rewriting the book), never more than a few words. And avoid the
temptation to overdo it.
A rule of thumb in deciding whether to interpolate: how important is
the information? Is it a one-time mention, or does it play a central part in
understanding the story?
The big advantage of interpolation is that after the term is explained
the first time, it frees you to use the SL term, which is likely to be more
concise and certainly more denotative than its translation.
This option does not refer to cutting out a portion of the work that
presents difficulties - deleting any part of the original text is the equivalent
21
of unconditional surrender, an admission that a certain word, phrase, or
construction is beyond the translator's ability to render. Rather, what is
omitted is the explanation, leaving the reader to his own devices.
There is perhaps no aspect of translation that is simultaneously more
frustrating and potentially more rewarding than metalanguage - in effect, a
language talking about itself. For example, the fullness of an English
sentence like 'ain’t ain't a word' is probably beyond capture in another
language. In a tongue that lacks a non-standard first-, second-, and thirdperson form of be it simply loses the facetious flavor of the original. Of
course, for those languages that distinguish between familiar and polite
you-forms (which include most major European tongues) there may be a
workaround. In English, we can indicate a sudden emotional distancing by
several devices, among them a mother addressing her child by his or her
full name: 'James William Henderson, did you break that vase?' The most
frequently encountered use of metalanguage, and the one most likely to
cause translators sleepless nights, is the pun. Nowhere do the joys and
travails of translation coexist as visibly as in the close combat between a
translator and a play on words. Not all word plays are puns; there are also
alliterations, coinages, malapropisms, hypercorrections, and the whole
range of verbal resources that a skilled writer marshals to convey character
or define individuality. But puns are among the most time-honored (if that's
the appropriate adjective) form of playful linguistic expression.
It should come as no surprise that translators are notorious punsters
and that few things are as gratifying to the literary translator as discovering
a perfect TL equivalent of a SL play on words. To transfer a joke from one
language to other calls on the ability to 'think outside the box,' and while
not every attempt to translate a witticism pans out, a successful effort can
make the translator's day.
A frequently encountered problem in literary translation is how to
convey dialect. As translators we are familiar with the variants found
within the range of native speakers of the SL with which we deal.
Can they be translated?
First, a definition. In popular usage, 'dialect' often denotes a
supposedly substandard or 'inferior' speech pattern varying in
pronunciation, vocabulary, grammar, or syntax from the societally accepted
norm. But Standard English, for that matter - is merely the dialect spoken
by a privileged segment of society that includes its political leaders, its
opinion-makers, and its literature. A language is a dialect with an army and
a navy.
22
'Good' and 'correct' language is always easier to translate than is the
speech of the uneducated or speech that displays strongly characteristic
regional markers.
Dialect is a challenge unique to literary translation; commercial and
technical translations invariably demand Standard English. Deeply steeped
in the SL culture, the translator understandably wants to convey every
inflection, every nuance that distinguishes the dialect group. This is a goal
that speaks well of the translator's seriousness and dedication, but it is also
an impossible one.
Especially but not exclusively in poetic translation, the translator
must be constantly aware of subtext. This is defined as the implicit or
underlying meaning of a literary text.
Subtext differs from allegory in that the latter often makes use of
openly symbolic characters (Pilgrim's Progress, for one) while a work with
a subtext is normally realistic on the surface. This makes subtext more
difficult to spot than allegory, and the translator should always be alert to
the possible existence of a subtext.
In a very real sense, subtext in a written work can be compared to a
layered performance by an actor. A truly fine actor can display simultaneously conflicting emotional states on his or her face without uttering a
word.
Subtext can be subtle enough to escape conscious detection or
obvious enough to demand the translator's active participation in the act of
re-creation. Not all writing has a subtext, and non-fiction is more likely
than fiction to lack it. But where a discernible subtext is present, the
translator's obligation is to choose words that best reproduce it.
Revision:
1. Given a text, analyze the text for exegetical and translation issues,
using appropriate resources, and recommend appropriate translation
solutions.
2. Design question sets for testing a translated text:
a) test and evaluate the quality of a translation for accuracy,
communicative effectiveness, and naturalness;
b) explain the essential components of translation projects and give
examples of how those components were incorporated into mother-tongue
and acquired-tongue translation projects;
c) describe various types of mother-tongue translator projects and
evaluate their strengths and weaknesses.
3. Explain and practice the principles of interlingual communication.
23
4. Critically analyze a text in one language, translate that text into
another language, and evaluate the result for accuracy, communicative
effectiveness, and naturalness.
5. Be conversant with issues regarding training and facilitating
national colleagues in the process of translation.
6. Recognize common translation problems and apply standard
methods for solving them.
7. Access current literature on translation theory and practice and
the tools most commonly used by translators.
8. Competencies to be acquired:
a) describe the basic cognitive and communicative factors
involved in communication;
b) compare and contrast code and inferential models of
communication;
c) describe the effect that code and inferential models of
communication have on translation practice;
d) describe the types of translation products and the factors
involved in selecting products to be produced.
24
2 Translate from Kazakh into English
Абай Құнанбайұлы
Қара сөздер
Бірінші сөз
Бұл жасқа келгенше жақсы өткіздік пе, жаман өткіздік пе,
әйтеуір бірталай өмірімізді өткіздік: алыстық, жұлыстық, айтыстық,
тартыстық - әурешілікті көре-көре келдік. Енді жер ортасы жасқа
келдік: қажыдық, жалықтық; қылып жүрген ісіміздің баянсызын,
байлаусызын көрдік, бәрі қоршылық екенін білдік. Ал, енді қалған
өмірімізді қайтіп, не қылып өткіземіз? Соны таба алмай өзім де
қайранмын.
Ел бағу? Жоқ, елге бағым жоқ. Бағусыз дертке ұшырайын деген
кісі бақпаса, не албыртқан, көңілі басылмаған жастар бағамын демесе,
бізді құдай сақтасын!
Мал бағу? Жоқ, баға алмаймын. Балалар өздеріне керегінше
өздері бағар. Енді қартайғанда қызығын өзің түгел көре алмайтұғын,
ұры, залым, тілемсектердің азығын бағып беремін деп, қалған аз ғана
өмірімді қор қылар жайым жоқ.
Ғылым бағу? Жоқ, ғылым бағарға да ғылым сөзін сөйлесер адам
жоқ. Білгеніңді кімге үйретерсің, білмегеніңді кімнен сұрарсың?
Елсіз-күнсізде кездемені жайып салып, қолына кезін алып
отырғанның не пайдасы бар? Мұңдасып шер тарқатысар кісі болмаған
соң, ғылым өзі - бір тез қартайтатұғын күйік.
Софылық қылып, дін бағу? Жоқ, ол да болмайды, оған да
тыныштық керек. Не көңілде, не көрген күніңде бір тыныштық жоқ,
осы елге, осы жерде не қылған софылық?
Балаларды бағу? Жоқ, баға алмаймын. Бағар едім, қалайша
бағудың мәнісін де білмеймін, не болсын деп бағам, қай елге қосайын,
қай харекетке қосайын? Балаларымның өзіне ілгері өмірінің, білімінің
пайдасын тыныштықпенен керерлік орын тапқаным жоқ, қайда бар,
не қыл дерімді біле алмай отырмын, не бол деп бағам? Оны да ермек
қыла алмадым.
Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза
берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен
керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім
өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан басқа ешбір
жұмысым жоқ.
1890
25
Екінші сөз
Мен бала күнімде естуші едім, біздің қазақ сартты көрсе,
күлуші еді «енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, Арқадан үй
төбесіне саламын деп, қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде
«әке-үке» десіп, шығып кетсе, қызын боқтасқан, «сарт-сұрт деген
осы» деп. Ноғайды көрсе, оны да боқтап күлуші еді: «түйеден
қорыққан ноғай, атқа мінсе - шаршап, жаяу жүрсе - демін алады,
ноғай дегенше, ноқай десеңші, түкке ыңғайы келмейді, солдат ноғай,
қашқын ноғай, башалшік ноғай» деп. Орысқа да күлуші еді: «ауылды
көрсе шапқан, жаман сасыр бас орыс» деп.
Орыс ойына келгенін қылады деген... не айтса соған нанады,
«ұзын құлақты тауып бер депті» деп.
Сонда мен ойлаушы едім: ей, құдай-ай, бізден басқа халықтың
бәрі антұрған, жаман келеді екен, ең тәуір халық біз екенбіз деп, әлгі
айтылмыш сөздерді бір үлкен қызық көріп, қуанып күлуші едім.
Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, шығармаған
жемісі жоқ, саудагерінің жүрмеген жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ.
Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһары жауласпайды!
Орысқа қарамай тұрғанда қазақтың өлісінің ахиреттігін, тірісінің
киімін сол жеткізіп тұрды. Әке балаға қимайтұғын малыңды кірелеп
сол айдап кетіп тұрды ғой. Орысқа қараған соң да, орыстың өнерлерін
бізден олар көп үйреніп кетті. Үлкен байлар да, үлкен молдалар да,
ептілік, қырмызылық, сыпайылық - бәрі соларда. Ноғайға қарасам,
солдаттыққа да шыдайды, кедейлікке де шыдайды, қазаға да
шыдайды, молда, медресе сақтап, дін күтуге де шыдайды. Еңбек
қылып, мал табудың да жөнін солар біледі, салтанат, әсем де соларда.
Оның малдыларына, құзғын тамағымыз үшін, біріміз жалшы, біріміз
қош алушымыз. Біздің ең байымызды: «сәнің шақшы аяғың білән
пышыратырға қойған идән түгіл, шық, сасық казақ», - деп үйінен
қуып шығарады. Оның бәрі - бірін-бірі қуып қор болмай, шаруа қуып,
өнер тауып, мал тауып, зор болғандық әсері. Орысқа айтар сөз де жоқ,
біз құлы, күңі құрлы да жоқпыз. Бағанағы мақтан, бағанағы қуанған,
күлген сөздеріміз қайда?
1890
Үшінші сөз
Қазақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін
бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке
26
таласқыш болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғынының себебі
не? Һәмма ғаламға белгілі данышпандар әлдеқашан байқаған: әрбір
жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады; әрбір қайратсыз қорқақ,
мақтаншақ келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді;
әрбір ақылсыз надан, арсыз келеді; әрбір арсыз жалқаудан сұрамсақ,
өзі тойымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ жандар шығады.
Мұның бәрі төрт аяқты малды көбейтеміннен басқа ойының
жоқтығынан, өзге егін, сауда, өнер, ғылым - солар секілді нәрселерге
салынса, бұлай болмас еді. Әрбір мал іздеген малым көп болса,
өзімдікі де, балаларым да малды болса екен дейді. Ол мал көбейсе,
малшыларға бақтырмақ, өздері етке, қымызға тойып, сұлуды жайлап,
жүйрікті байлап отырмақ. Қыстауы тарлық қылса, арызы жеткендік,
сыйы өткендік, байлық қызметінен біреудің қыстауын сатып алмақ,
ептеп алмақ, тартып алмақ. Ол қыстауынан айырылған және біреуге
тиіспек, я болмаса орынсыздығынан елден кетпек - әр қазақтың ойы
осы.
Осылар біріне бірі достық ойлай ала ма? Кедей көп болса,
ақысы кем болар еді, малдан айырылғандар көбейсе, қыстауы босар
еді деп, мен ананы кедей болса екен деп, ол мені кедей болса екен деп,
әуелде ішімізбен қас сағындық. Әрі-беріден соң сыртымызға шықты,
жауластық, дауластық, партияластық. Осындай қастарға сөзім өтімді
болсын және де ептеп мал жиюға күшім жетімді болсын деп,
қызметке болыстық, билікке таластық.
Сонан соң не момынның баласы бөтен жаққа шығып, еңбек
қылып, мал іздемейді, егін, сауданың керегі жоқ болады. Өз басын өзі
осындай таласпенен кісі көбейтеміз деп партия жиғандардың бүгін
біреуіне, ертең біреуіне кезекпен сатады да жүреді. Ұрылар
тыйылмайды. Ел тыныш болса, оның ұрлығын ешкім сүйемес еді. Ел
екі жар болған соң, кім ант ішіп ақтап, арамдығын жақтап, сүйеймін
десе, соған жақ болып сүйеніп, бұрынғыдан ұрлығын әлденеше есе
асырады.
Елдегі жақсы адамдардың бәрінің үстінен бекер, өтірік «шапты,
талады» деген әртүрлі уголовный іс көрсетіп, арыз береді. Оған
дознание - тергеу шығарады. Өтірік көрмегенін көрдім деуші куәлар
да әлдеқашан дайындап қойылған, бағанағы жақсы адам сайлауға
жарамасы үшін. Ол адам басын құтқармақ үшін жамандарға жалынса,
оның да адамдығының кеткені, егер жалынбаса, тергеулі, сотты адам
болып, ешбір қызметке жарамай, басы қатерге түсіп өткені. Ол болыс
болғандар өзі
қулық, арамдықпенен болыстыққа жеткен соң,
момынды қадірлемейді, өзіндей арам, қуларды қадірлейді, өзіме дос
27
болып, жәрдемі тиеді деп, егер қас болса, бір түрлі өзіме де залал
жасауға қолынан келеді деп.
Осы күнде қазақ ішінде «ісі білмес, кісі білер» деген мақал
шықты. Оның мәнісі: «ісіңнің түзулігінен жетпессің, кісіңнің амалшы,
айлалылығынан жетерсің» деген сөз. Үш жылға болыс сайланады.
Әуелгі жылы «Сені біз сайламадық па?» деп елдің бұлданғандығымен
күні өтеді. Екінші жылы кандидатпенен аңдысып күні өтеді. Үшінші
жылы сайлауға жақындап қалып, тағы болыс болып қалуға болар ма
екен деп күні өтеді. Енді несі қалды? Осы қазақ халқының осындай
бұзықшылыққа тартып, жылдан жылға төмендеп бара жатқанын
көрген соң, менің ойыма келеді: Халықтың болыстыққа сайлаймын
деген кісісі пәлен қадәрлі орысша образование алған кісі болсын. Егер
де орталарында ондай кісісі жоқ болса, яки бар болса да сайламаса,
уезный начальник пенен военный губернатордың назначениесімен
болады десе, бұл халыққа бек пайдалы болар еді. Оның себебі: әуелі қызметқұмар қазақ балаларына образование беруге ол да - пайдалы іс,
екінші - назначениемен болған болыстар халыққа міндетті болмас еді,
ұлықтарға міндетті болар еді.
Уә және назначение қылғанда тергеуі, сұрауы барлығына
қарамаса, өтірік арыз берушілер азаяр еді, бәлки жоғалар еді. Уә және
әрбір болыс елде старшина басы бір би сайланғандық, бұл халыққа
көп залал болғандығы көрініп, сыналып білінді. Бұл билік деген біздің
қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған
бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын», Әз
Тәуке ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда «Жеті
жарғысын» білмек керек. Әм, ол ескі сөздердің қайсысы заман
өзгергендікпенен ескіріп, бұл жаңа заманға келіспейтұғын болса,
оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық
кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ.
Бұрынғы қазақ жайын жақсы білген адамдар айтыпты: «Би екеу
болса, дау төртеу болады» деп. Оның мәнісі - тақ болмаса, жұп билер
таласып, дау көбейте береді дегенмен айтылған сөз. Өйтіп би
көбейткенше, әрбір болыс елден толымды-білімді үш-ақ кісі билікке
жыл кесілмей сайланса, олар түссе, жаманшылығы әшкере
білінгендікпенен түссе, әйтпесе түспесе.
Ол билерге даугер адамдар қалмай, екеуі екі кісіні билікке
таңдап алып, үстіне біреуді посредникке сайлап алып, біте берсе; егер
оған да ынтымақтаса алмаса, бағанағы үш бидің біреуін алып, яки
жеребемен сайлап алып жүгінсе, сонда дау ұзамай, бітім болар еді.
1891
28
Төртінші сөз
Әрбір байқаған адам білсе керек: күлкі өзі бір мастық екенін,
әрбір мас кісіден ғафил көп өтетұғынын да, әрбір мастың сөйлеген
кезінде бас ауыртатұғынын. Бұлай болғанда, күлкіге салынған кісі не
шаруадан, не ақылдан, не бір ұят келерлік істен құр, ғафил көп өткізіп
отырса керек. Осындай ғафилдік көп өткізіп, өлмеген кісінің не
дүниеде, не ахиретте басы бір ауырмай қалмаса керек.
Әрбір уайым-қайғы ойлағыш кісі не дүние шаруасына, не
ахирет шаруасына өзгеден жинақырақ болса керек. Әрбір
жинақылықтың түбі кәніш болса керек. Енді олай болғанда, үнемі
уайым-қайғыменен жүре аламыз ба? Үнемі күлмей жүруге жан шыдай
ма екен? Жоқ, мен үнемі уайым-қайғыменен бол демеймін. Уайымқайғысыздығыңа уайым-қайғы қыл дағы, сол уайым-қайғысыздықтан
құтыларлық орынды харекет табу керек һәм қылу керек. Әрбір
орынды харекет өзі де уайым-қайғыны азайтады, орынсыз күлкіменен
азайтпа, орынды харекетпен азайт!
Шығар есігін таба алмай, уайым-қайғының ішіне кіріп алып,
қамалып қалмақ, ол өзі де - бір антұрғандық. Және әрбір жаман
кісінің қылығына күлсең, оған рахаттанып күлме, ыза болғаныңнан
күл, ызалы күлкі - өзі де қайғы. Ондай күлкіге үнемі өзің де
салынбассың, әрбір жақсы адамның жақсылық тапқанына рахаттанып
күлсең, оның жақсылықты жақсылығынан тапқандығын ғибрат көріп
күл. Әрбір ғибрат алмақтың өзі де мастыққа жібермей, уақытымен
тоқтатады. Көп күлкінің бәрін де мақтағаным жоқ, оның ішінде бір
күлкі бар-ау, құдай жаратқан орныменен іштен, көкіректен, жүректен
келмейді, қолдан жасап, сыртыменен бет-аузын түзеп, бай-бай
күлкінің әнін сәндеп, әдемішілік үшін күлетін бояма күлкі.
Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада, бұ дүниенің
рахатының кайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі
мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп
өткізеді де, таусылған күнде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға
таба алмайды.
Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ - өнерсіз иттің ісі.
Әуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау,
еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды.
1891
29
Бесінші сөз
Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, бойды
шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз
болып ағады. Қазақтар: «Ә, құдай, жас баладай қайғысыз қыла гөр!»
деп тілек тілегенін өзім көрдім. Онысы - жас баладан гөрі өзі есті кісі
болып, ескермес нәрсесі жоқсып, қайғылы кісі болғансығаны.
Қайғысы не десең, мақалдарынан танырсың: әуелі - «Түстік өмірің
болса, күндік мал жи», «Өзіңде жоқ болса, әкең де жат», «Мал адамның бауыр еті», «Малдының беті - жарық, малсыздың беті шарық», «Ер азығы мен бөрі азығы жолда», «Ердің малы елде,
еріккенде қолда», «Берген перде бұзар», «Алаған қолым - береген»,
«Мал тапқан ердің жазығы жоқ», «Байдан үмітсіз - құдайдан үмітсіз»,
«Қарның ашса, қаралы үйге шап», «Қайраны жоқ көлден без, қайыры
жоқ елден без» деген осындай сөздері көп, есепсіз толып жатыр.
Бұл мақалдардан не шықты? Мағлұм болды: қазақ тыныштық
үшін, ғылым үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді екен, мал
үшін қам жейді екен, бірақ ол малды қалайша табуды білмейді екен,
бар білгені малдыларды алдап алмақ яки мақтап алмақ екен, бермесе
оныменен жауласпақ екен. Малды болса, әкесін жаулауды да ұят
көрмейді екен. Әйтеуір ұрлық, қулық-сұмдық, тіленшілік, соған
ұқсаған қылықтың қайсысын болса да қылып жүріп, мал тапса,
жазалы демесек керек екен.
Бұлардың жас баланың ақылынан несі артық? Бірақ, жас бала
қызыл ошақтан қорқушы еді, бұлар тозақтан да қорықпайды екен.
Жас бала ұялса, жерге ене жаздаушы еді, бұлар неден болса да
ұялмайды екен. Сол ма артылғаны? Қолымыздағыны үлестіріп
талатпасақ, біз де өзіндей болмасақ, безеді екен. Іздеген еліміз сол ма?
1891
Алтыншы сөз
Қазақтың бір мақалы: «Өнер алды - бірлік, ырыс алды -тірлік»
дейді. Бірлік қандай елде болады, қайтсе тату болады - білмейді.
Қазақ ойлайды: бірлік - ат ортақ, ас ортақ, киім ортақ, дәулет ортақ
болса екен дейді. Олай болғанда байлықтан не пайда, кедейліктен не
залал? Ағайын құрымай мал іздеп не керек? Жоқ, бірлік - ақылға
бірлік, малға бірлік емес. Малыңды беріп отырсаң, атасы басқа, діні
басқа, күні басқалар да жалданып бірлік қылады! Бірлік малға
сатылса, антұрғандықтың басы осы. Ағайын алмай бірлік қылса керек,
сонда әркім несібесін құдайдан тілейді, әйтпесе құдайдан тілемейді,
30
шаруа іздемейді. Әуелі біріне-бірі пәле іздейді. Не түсін, не ажарын,
не өкпесін бұлдап, ол болмаса, бір пәле салып, қорғалатып, әйтеуір
бірін-бірі алдаудың амалын іздеседі. Мұның қай жерінен бірлік
шықты?
«Ырыс алды - тірлік» дейді, ол қай тірлік? Ол осы жан кеудеден
шықпағандық па? Жоқ, ондай тірлік итте де бар. Ондай тірлікті
қымбат көріп, бұлдаған адам өлімді жау көріп, ахиретке дұшпан
болады. Жанын қорғалатып, жаудан қашып, қорқақ атанып, еңбек
қылудан, қызмет қылудан қашып, еріншек атанып, ез атанып, дүниеде
әлгі айтылған ырысқа дұшпан болады. Ол айтқан тірлік олар емес.
Көкірегі, көңілі тірі болса, соны айтады. Өзің тірі болсаң да, көкірегің
өлі болса, ақыл табуға сөз ұға алмайсың. Адал еңбекпен ерінбей жүріп
мал табуға жігер қыла алмайсың.
Кеселді жалқау, қылжақбас,
Әзір тамақ, әзір ас,
Сыртың - пысық, ішің - нас,
Артын ойлап ұялмас, болып жүріп, тірімін деме, онан да алла жіберген ақ бұйрықты
өлімнің өзі артық.
1891
Жетінші сөз
Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады: біреуі ішсем, жесем, ұйқтасам деп тұрады. Бұлар - тәннің құмары, бұлар
болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды. Һәм өзі өспейді, қуат
таппайды. Біреуі - білсем екен демеклік. Не көрсе соған талпынып,
жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін
татып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса,
дауысына ұмтылып, онан ержетіңкірегенде ит үрсе де, мал шуласа да,
біреу күлсе де, біреу жыласа да тұра жүгіріп, «ол немене?», «бұл
немене?» деп, «ол неге үйтеді?» деп, «бұл неге бүйтеді?» деп, көзі
көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның
бәрі - жан құмары, білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деген.
Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса
денелеп білмесе, адамдықпен орны болмайды. Оны білмеген соң, ол
жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады. Әзелде құдай тағала
хайуанның жанынан адамның жанын ірі жаратқан, сол әсерін көрсетіп
жаратқаны. Сол қуат жетпеген, ми толмаған ессіз бала күндегі «бұл
немене, ол немене?» деп, бір нәрсені сұрап білсем екен дегенде, ұйқы,
тамақ та есімізден шығып кететұғын құмарымызды, ержеткен соң,
31
ақыл кіргенде, орнын тауып ізденіп, кісісін тауып сұранып, ғылым
тапқандардың жолына неге салмайды екеміз?
Сол өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып жиған
қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді. Тәннен жан
артық еді, тәнді жанға бас ұрғызса керек еді. Жоқ, біз олай қылмадық,
ұзақтай шулап, қарғадай барқылдап, ауылдағы боқтықтан ұзамадық.
Жан бізді жас күнімізде билеп жүр екен. Ержеткен соң, күш енген
соң, оған билетпедік. Жанды тәнге бас ұрғыздық, ешнәрсеге
көңілменен қарамадық, көзбен де жақсы қарамадық, көңіл айтып
тұрса, сенбедік. Көзбен көрген нәрсенің де сыртын көргенге-ақ
тойдық. Сырын қалай болады деп көңілге салмадық, оны білмеген
кісінің несі кетіпті дейміз. Біреу кеткенін айтса да, ұқпаймыз. Біреу
ақыл айтса: «Ой, тәңірі-ай, кімнен кім артық дейсің!» - дейміз,
артығын білмейміз, айтып тұрса ұқпаймыз.
Көкіректе сәуле жоқ, көңілде сенім жоқ. Құр көзбенен көрген
біздің хайуан малдан неміз артық? Қайта, бала күнімізде жақсы
екенбіз. Білсек те, білмесек те, білсек екен деген адамның баласы
екенбіз. Енді осы күнде хайуаннан да жаманбыз. Хайуан білмейді,
білемін деп таласпайды. Біз түк білмейміз, біз де білеміз деп
надандығымызды білімділікке бермей таласқанда, өлер-тірілерімізді
білмей, күре тамырымызды адырайтып кетеміз.
1891
Сегізінші сөз
Осы ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды?
Біреу - болыс, біреу - би. Олардың ақыл үйренейін, насихат
тыңдайын деген ойы болса, ол орынға сайланып та жүрмес еді. Олар
өздері де үздік кісіміз, өздеріміз біреуге үлгі беріп, ақыл айтарлықпыз
деп сайланды. Өздері түзеліп жеткен, енді елді түзерлігі-ақ қалған. Ол
не қылып тыңдасын және тыңдайын десе де, қолы тие ме? Басында
өзіндік жұмысы бар: ұлығымызға жазалы болып қаламыз ба, елдегі
бұзақыларымызды бүлдіріп аламыз ба, немесе халқымызды бүлдіріп
аламыз ба, яки өзіміз шығымдап, шығынымызды толтыра алмай
қаламыз ба? - деген ебіне қарай біреуді жетілтейін деп, біреуді
құтылтайын деген бейнетінің бәрі басында, қолы тимейді.
Байлар, олар өздері де бір күн болса да, дәулет қонып, дүниенің
жарымы басында тұр. Өзінде жоқты малыменен сатып алады.
Көңілдері көкте, көздері аспанда, адалдық, адамдық, ақыл, ғылым,
білім - ешнәрсе малдан қымбат демейді. Мал болса, құдай тағаланы да
паралап алса болады дейді. Оның діні, құдайы, халқы, жұрты, білімі,
32
ұяты, ары, жақыны - бәрі мал. Сөзді қайтіп ұқсын, ұғайын десе де,
қолы тие ме? Ол малды суармақ, тойғызбақ; саудасын жиғызбақ,
күзеттірмек, бақтырмақ, ұры-бөрі, қыс, суық-сұғанақ - солардан
сақтанбақ, солардан сақтарлық кісі таппақ. Оның бәрін жайғастырып,
аяғын алып келіп мақтанға орналастырғанша қашан? Қолы тимейді.
Енді ұры-залым, сұм-сұрқия өздері де тыңдамайды.
Онша-мұнша қой жүнді қоңыршалар күнін де көре алмай жүр.
Аналар анадай болып тұрғанда, білім, ғылым, ақылды не қылсын?
Және де білім, ғылым кедейге керегі жоқтай-ақ: «Бізді не қыласың,
ана сөзді ұғарлықтарға айт!» дейді. Оның өзгеменен ісі жоқ, ана
алдындағы үшеуіндей болған жанның ойында ешбір қайғысы, мұңы
болмаса керек.
1891
Тоғызыншы сөз
Осы мен өзім - қазақпын. Қазақты жақсы көрем бе, жек көрем
бе? Егер жақсы көрсем, қылықтарын қостасам керек еді. Уә әрнешік
бойларынан адам жақсы көрерлік, көңілге тиянақ қыларлық бір нәрсе
тапсам керек еді. Соны не үміт үзбестікке, не онысы болмаса, мұнысы
бар ғой деп, көңілге қуат қылуға жаратсам керек еді, ондайым жоқ.
Егер жек көрсем, сөйлеспесем, мәжілістес, сырлас, кеңестес болмасам
керек еді, тобына бармай, «не қылды, не болды?» демей жату керек
еді, ол мүмкін болмаса, бұлардың ортасынан көшіп кету керек еді.
Бұларды жөндеймін деуге, жөнделер, үйренер деген үмітім де жоқ.
Бұлардың бірі де жоқ. Бұл қалай? Бұл айтқанның бірін тұтпай болмас
еді.
Мен өзім тірі болсам да, анық тірі де емеспін. Әншейін
осылардың ызасынан ба, өзіме-өзім ыза болғанымнан ба, яки бөтен
бір себептен бе? - еш білмеймін. Сыртым сау болса да, ішім өліп
қалыпты. Ашулансам, ызалана алмаймын. Күлсем, қуана алмаймын,
сөйлегенім өз сөзім емес, күлгенім өз күлкім емес, бәрі де әлдекімдікі.
Қайратты күнімде қазақты қиып бөтен жаққа кетпек түгіл, өзін жақсы
көріп, үміт етіп жүріппін. Қашан әбден біліп, үмітімді үзген кезде,
өзге жаққа барып, жатты өз қылып, үйір боларлық кайрат, жалын
сөніп те қалған екен. Сол себептен бір жүрген қуыс кеудемін. Тегінде
ойлаймын: бұ да жақсы, өлер кезде «әттегене-ай, сондай-сондай
қызықтарым қалды-ау!» деп қайғылы болмай, алдыңғы тілеу болмаса,
артқа алаң болмай өлуге.
1892
33
Оныншы сөз
Біреулер құдайдан бала тілейді. Ол баланы не қылады? Өлсем
орнымды бассын дейді, артымнан құран оқысын дейді, қартайған
күнімде асырасын дейді. Осыдан басқасы бар ма?
Балам орнымды бассын демек не сөз? Өзіңнен қалған дүние
иесіз қалар дейсің бе? Қалған дүниенің қамын сен жемек пе едің?
Өліп бара жатқанда өзгеден қызғанып айтқаның ба? Өзгеге
қимайтұғын сенің не қылған артықша орның бар еді? Баланың
жақсысы - қызық, жаманы - күйік, не түрлі боларын біліп сұрадың?
Дүниеде өзіңнің көрген қорлығың аз болды ма? Өзіңнің қылған
иттігің аз болды ма? Енді бір бала туғызып, оны да ит қылуға, оған да
қорлық көрсетуге мұнша неге құмар болдың?
Артымнан балам құран оқысын десең, тірлікте өзіңнің
жақсылық қылған кісің көп болса, кім құран оқымайды? Егер
жаманшылықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған құраны сені
неге жеткізеді? Тірлікте өзіңе-өзің қылмаған істі, өлген соң саған
балаң кәсіп қылып бере ала ма? Ахирет үшін бала тілегенің - балам
жасында өлсін дегенің. Егерде ержетсін десең, өзі ержетіп, ата-анасын
тұзақтан құтқарарлық бала қазақтан туа ма екен? Ондай баланы
сендей әке, сенің еліңдей ел асырап өсірмек пе екен?
Қартайғанда асырасын десең, о да - бір бос сөз. Әуелі - өзің
қаруың қайтарлық қартаюға жетемісің, жоқ па? Екінші - балаң
мейірімді болып, асырарлық болып туа ма, жоқ па? Үшінші - малың
болса, кім асырамайды? Малың жоқ болса, қай асырау толымды
болады? Баланың мал табарлық болары, мал шашарлық болары - ол да
екі талай. Хош, құдай тағала бала берді, оны өзің жақсы асырай
білесің бе? Білмейсің. Әуелі өз күнәңді өзің көтергеніңмен тұрмай,
балаңның күнәсіне тағы да ортақ боласың. Әуелі балаңды өзің
алдайсың: «Әне, оны берем, міне, мұны берем» деп. Басында балаңды
алдағаныңа бір мәз боласың. Соңыра балаң алдамшы болса, кімнен
көресің? «Боқта!» деп, біреуді боқтатып, «кәпір - қияңқы, осыған
тимеңдерші!» деп, оны мазаттандырып, әбден тентектікке үйретіп
қойып, сабаққа бергенде, молданың ең арзанын іздеп, хат таныса
болады деп, қу, сұм бол деп, «пәленшенің баласы сені сыртыңнан
сатып кетеді» деп, тірі жанға сендірмей жат мінез қылып, осы ма
берген тәлімің? Осы баладан қайыр күтесің бе?
Және мал тілейсіңдер, неге керек қылайын деп тілейсіңдер?
Әуелі, құдайдан тілеймісің? Тілейсің. Құдай берді, бергенін
алмайсың. Құдай тағала саған еңбек қылып мал табарлық қуат берді.
Ол қуатты адал кәсіп қыларлық орынға жұмсаймысың?
34
Жұмсамайсың. Ол қуатты орнын тауып сарып қыларды білерлік
ғылым берді, оны оқымайсың. Ол ғылымды оқыса, ұғарлық ақыл
берді, қайда жібергеніңді кім біледі?.. Ерінбей еңбек қылса, түңілмей
іздесе, орнын тауып істесе, кім бай болмайды? Оның саған керегі жоқ.
Сенікі - біреуден қорқытып алсаң, біреуден жалынып алсаң, біреуден
алдап алсаң болғаны, іздегенің - сол.
Бұл - құдайдан тілеген емес. Бұл - абыройын, арын сатып, адам
жаулағандық, тіленшілік. Хош, сүйтіп жүріп-ақ мал таптың, байыдың.
Сол малды сарып қылып, ғылым табу керек. Өзің таба алмасаң, балаң
тапсын. Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған
намаз, тұтқан ораза, қылған хаж, ешбір ғибадат орнына бармайды.
Ешбір қазақ көрмедім, малды иттікпен тапса да, адамшылықпен
жұмсаған. Бәрі де иттікпен табады, иттікпен айрылады. Бейнет, күйігі,
ызасы - сол үшеуінен басқа ешнәрсе бойында қалмайды. Барында
баймын деп мақтанады. Жоғында «маған да баяғыда мал бітіп еді»
деп мақтанады. Кедей болған соң, тағы қайыршылыққа түседі.
1892
Он бірінші сөз
Осы елдің үнем қылып жүргені немене? Екі нәрсе. Әуелі ұрлық, ұры ұрлықпен мал табам деп жүр. Мал иесі артылтып алып,
тағы да байимын деп жүр. Ұлықтар алып берем деп, даугерді жеп,
құтқарам деп ұрыны жеп жүр. Қарапайым жұрт ұрлық айтып мал алам
деп, ұрыға атымды сатып пайдаланам деп, не өткізбесін арзанға
түсіріп алам деп жүр. Екінші - бұзақылар біреудің ойында жоқ пәлені
ойына салып, бүйтсең бек боласың, бүйтсең кеп боласың, бүйтсең кек
аласың, мықты атанасың деп, ауқаттыларды азғырғалы әлек болып
жүр. Кім азса, мен соған керек боламын деп, к...н қыздырып алып,
өзін бір ғана азық қылайын деп жүр.
Ұлықтар пәлі-пәлі, бұл табылған ақыл деп, мен сені бүйтіп
сүйеймін деп, ананы жеп, сені бүйтіп сүйеймін деп, мынаны жеп жүр.
Қара халық менің сонша үйім бар, сонша ауыл-аймағыммен
сойылыңды соғайын, дауыңды айтайын деп, қай көп бергенге
партиялас боламын деп, құдайға жазып, жатпай-тұрмай салып жүріп
басын, ауылын, қатын-баласын сатып жүр. Осы бір ұры, бұзақы
жоғалса, жұртқа ой да түсер еді, шаруа да қылар еді. Бай барын бағып,
кедей жоғын іздеп, ел секілденіп талапқа, тілеуге кірісер еді. Енді
жұрттың бәрі осы екі бүлік іске ортақ, мұны кім түзейді? Анттың,
серттің, адалдықтың, ұяттың бір тоқтаусыз кеткені ме? Ұрыны тыю да
35
оңай болар еді, бірақ осы бұзақының тіліне еретұғын, азатұғын
байларды кім тыяды?
1892
Он екінші сөз
Кімде-кім жақсы-жаман ғибадат қылып жүрсе, оны ол
ғибадаттан тыюға аузымыз бармайды, әйтеуір жақсылыққа қылған
ниеттің жамандығы жоқ қой дейміз. Ләкин, сондай адамдар толымды
ғибадатқа ғылымы жетпесе де, қылса екен. Бірақ оның екі шарты бар,
соны білсе екен. Әуелі - иманның иғтиқатын махкамлемек керек,
екінші - үйреніп жеткенше осы да болады ғой демей, үйрене берсе
керек. Кімде-кім үйреніп жетпей жатып, үйренгенін қойса, оны құдай
ұрды, ғибадаты ғибадат болмайды. Уа-ләкин, кімде-кім иманның
неше нәрсе бірлән кәмәләт табатұғынын білмей, қанша жерден
бұзылатұғынын білмей, басына шалма орап, бірәдар атын көтеріп,
оразашыл, намазшыл болып жүрген көңілге қалың бермей тұрып,
жыртысын салғанға ұқсайды. Күзетшісіз, ескерусіз иман тұрмайды,
ықыласыменен өзін-өзі аңдып, шын діни шыншылдап жаны ашып
тұрмаса, салғырттың иманы бар деп болмайды.
1892
Он үшінші сөз
Иман деген - алла табарака уа тағаланың шәриксиз, ғайыпсыз
бірлігіне, барлығына уа әр түрлі бізге пайғамбарымыз саллалаһу
ғалайһи уәссәлләм арқылы жіберген жарлығына, білдіргеніне мойын
ұсынып, инанмақ. Енді бұл иман дерлік инануға екі түрлі нәрсе керек.
Әуелі - не нәрсеге иман келтірсе, соның хақтығына ақылы бірлән
дәлел жүргізерлік болып, ақылы дәлел - испат қыларға жараса, мұны
якини иман десе керек. Екіншісі - кітаптан оқу бірлән яки
молдалардан есту бірлән иман келтіріп, сол иман келтірген нәрсесіне
соншалық берік боларға керек. Біреу өлтіремін деп қорқытса да, мың
кісі мың түрлі іс көрсетсе де, соған айнып, көңілі қозғалмастай берік
болу керек. Бұл иманды иман таклиди дейміз.
Енді мұндай иман сақтауға қорықпас жүрек, айнымас көңіл,
босанбас буын керек екен. Якини иманы бар деуге ғылымы жоқ,
таклиди иманы бар деуге беріктігі жоқ, я алдағанға, я азғырғанға, я бір
пайдаланғанға қарап, ақты қара деп, я қараны ақ деп, өтірікті шын деп
ант ететұғын кісіні не дейміз? Құдай тағала өзі сақтасын. Әрнешік
36
білмек керек, жоғарғы жазылмыш екі түрліден басқа иман жоқ.
Иманға қарсы келерлік орында ешбір пенде құдай тағала кеңшілігімен
кешеді дағы демесін, оның үшін құдай тағаланың ғафуына яки
пайғамбарымыздың шафағатына да сыймайды, мүмкін де емес.
«Қылыш үстінде серт жоқ» деген, «құдай тағаланың кешпес күнәсі
жоқ» деген жалған мақалды қуат көрген мұндай пенденің жүзі
құрысын.
1892
Он төртінші сөз
Тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің қазақтың
жүректі кісі дегені - батыр кісі дегені. Онан басқа жүректің
қасиеттерін анықтап біле алмайды. Рақымдылық, мейірбандылық,
әртүрлі істе адам баласын өз бауырым деп, езіне ойлағандай оларға да
болса игі еді демек, бұлар - жүрек ісі. Асықтық та - жүректің ісі. Тіл
жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды. Амалдың тілін алса,
жүрек ұмыт қалады. Қазақтың «жүректісі» мақтауға сыймайды.
Айтқанға көнгіш, уағдада тұрғыш, бойын жаманшылықтан тез жиып
алғыш, көштің соңынан итше ере бермей, адасқан көптен атының
басын бұрып алуға жараған, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге, қиын
да болса, мойындау, әділетті ақыл мойындамаған нәрсеге, оңай да
болса, мойындамау - ерлік, батырлық осы болмаса, қазақтың айтқан
батыры - әншейін жүректі емес, қасқыр жүректі деген сөз.
Қазақ та адам баласы ғой, көбі ақылсыздығынан азбайды,
ақылдың сөзін ұғып аларлық жүректе жігер, қайрат, байлаулылықтың
жоқтығынан азады. Білімді білсе де, арсыз, қайратсыздығынан
ескермей, ұстамай кетеді. Жаманшылыққа бір елігіп кеткен соң,
бойын жиып алып кетерлік қайрат қазақта кем болады. Осы жұрттың
көбінің айтып жүрген мықты жігіт, ер жігіт, пысық жігіт деп ат қойып
жүрген кісілерінің бәрі - пәлеге, жаманшылыққа еліртпек үшін, бірінбірі «айда, батырлап!» қыздырып алады да, артын ойлатпай,
азғыратұғын сөздері. Әйтпесе құдайға терістіктен, не ар мен ұятқа
терістіктен сілкініп, бойын жиып ала алмаған кісі, үнемі
жаманшылыққа, мақтанға салынып, өз бойын өзі бір тексермей кеткен
кісі, тәуір жігіт түгіл, әуелі адам ба өзі?
1893
37
Written tasks:
1. Which is the text being translated genre-wise: prose, poetry, fiction or
drama?
2. What is the purpose of translation: transferring information from one
language to another or carrying a literary text from one language to
another?
3. What is the type of text in terms of its original composition,
contemporary, classical medieval or ancient?
4. Who is the target reader, the elite, the neo-literate, the general
public or students with a specific purpose?
5. Is the translation into the same genre or into another?
6. Answer the following question in essay form, three to four pages.
In translating from one language to another, what choices do you have to
be most concerned about? Please discuss such factors as accuracy, register
(level of discourse), consistency, and the desire to update or modernize the
language. Please use at least two linguistic examples to confirm each point
that you are trying to make.
7. Write a paragraph in English detailing the differences between your
translation and the English variant of «Book of words», translated by
Richard Mc’Kayn. Besides specific differences try to work out the
differences in style, grammar, etc. that you find in Richard Mc’Kayn
translation.
38
4 Translate from English into Kazakh
Laugh!
By Peter McWilliams
Many years ago, Norman Cousins was diagnosed as "terminally ill."
He was given six months to live. His chance for recovery was one in 500.
He could see that the worry, depression and anger in his life
contributed to, and perhaps helped cause, his disease. He wondered, "If
illness can be caused by negativity, can wellness be created by positivity?"
He decided to make an experiment of himself. Laughter was one of
the most positive activities he knew. He rented all the funny movies he
could find - Keaton, Chaplin, Fields, the Marx Brothers. (This was before
VCRs, so he had to rent the actual films.) He read funny stories. He asked
his friends to call him whenever they said, heard or did something funny.
His pain was so great he could not sleep. Laughing for 10 solid
minutes, he found, relieved the pain for several hours so he could sleep.
He fully recovered from his illness and lived another 20 happy,
healthy and productive years. (His journey is detailed in his book, Anatomy
of an Illness.) He credits visualization, the love of his family and friends,
and laughter for his recovery.
Some people think laughter is a waste of time. It is a luxury, they
say, a frivolity, something to indulge in only every so often.
Nothing could be further from the truth. Laughter is essential to our
equilibrium, to our well-being, to our aliveness. If we're not well, laughter
helps us get well; if we are well, laughter helps us stay that way.
Since Cousins' ground-breaking subjective work, scientific studies
have shown that laughter has a curative effect on the body, the mind and
the emotions.
So, if you like laughter, consider it sound medical advice to indulge
in it as often as you can. If you don't like laughter, then take your medicine
- laugh anyway.
Use whatever makes you laugh - movies, sitcoms, Monty Python,
records, books, New Yorker cartoons, jokes, and friends.
Give yourself permission to laugh - long and loud and out loud whenever anything strikes you as funny. The people around you may think
you're strange, but sooner or later they'll join in even if they don't know
what you're laughing about.
Some diseases may be contagious, but none is as contagious as the
cure...laughter.
39
Ruby's Roses
By Donna Gundle-Kreig
The neighborhood kids nicknamed the cranky old couple Crazy Jack
and Ruby Rednose. Rumor was that they sat inside and drank whiskey all
day. It was true that Jack and Ruby Jones preferred to keep to themselves.
About the only words we ever heard from them were "Keep out of our
rosebushes!"
The rosebushes were seventy beautiful floribunda shrubs that served
as a fence between our house and theirs. The rose fence took quite a bit of
abuse, since our house was the neighborhood hangout. I was eleven at the
time and the oldest of six active girls. We should have played our softball
games elsewhere to avoid hurting the roses, but we secretly enjoyed
irritating Crazy Jack and Ruby Rednose.
Jack and Ruby had a son whom we nicknamed Crazy Jack Junior. He
was due to come home from Vietnam. We heard he had been discharged
because of a nervous breakdown. The neighborhood had thrown a big party
for Jimmy Brown when he came home from the war, but no one offered to
have a party for Crazy Jack Junior.
The day Crazy Jack Junior was scheduled to come home, we had a
neighborhood softball game in our yard. Johnny McGrath was trying to
catch a fly ball. He stumbled over one of Ruby Rednose's thorny
rosebushes and fell on top of several more. Boy, did he yell, but the roses
were the ones that really suffered. From my vantage point at second base, it
looked like about ten of them were damaged pretty badly. Johnny's timing
was terrible, because as he lay there swearing at the roses, the Joneses'
pickup rolled into the driveway. The truck screeched to a halt and Crazy
Jack Junior sprang out. He ran full speed toward Johnny.
"You little punk!" he screamed. "Look what you've done to our
family's roses! You've always been trouble. I'm going to fetch my gun and
shoot you!"
The next few minutes were a blur. The neighborhood kids ran for
their lives. Ruby and Jack tried to restrain their son. He continued to yell
threats and profanities. Ruby wasn't my favorite person, but I felt sorry for
her when I saw her tearfully pleading with Crazy Jack Junior. Finally, they
coaxed him inside.
Meanwhile, my sisters and I tore into our house. Breathlessly, we
told Mom what had happened. She put down her sewing and scolded,
"Girls, I have told you not to play softball near those bushes. Come outside
right now and help me fix them."
40
"Mom, we thought you didn't like the Joneses," we protested.
"They're mean to us. Besides, Crazy Jack Junior might shoot us."
Mom just glared at us. We followed her outside to help mend the
rose fence.
While Mom examined the damaged roses, my sisters and I hung
back, plotting how to get out of the thorny job. As we whispered back and
forth, the Joneses' garage door opened and Ruby slowly walked out. She
looked sad. And it wasn't her nose that was red, it was her eyes.
Ruby walked over to my mother. The two women stood looking at
each other through the new gap in the rose fence. We girls held our breath,
waiting to see who would shout first and what terrible things would be said.
How much trouble would we be in when it was all over?
Suddenly my mother stepped forward and hugged Ruby. "I'm glad
your son came back home," she said gently. "It must have been a horrible
experience in Vietnam. We're sorry about the flowers. The girls will
replace them if we can't fix them. In return for all the bother, they'll help
you weed the roses this summer."
My sisters and I looked at each other in horror, but Ruby smiled at
my mother through her tears. "I know we're particular about these roses,"
she said, "but they're very special to us. When my mother came from
England, she brought one tiny part of her favorite rosebush. That was her
reminder of home."
She paused a minute, then said sadly, "My mother had a magic touch
with flowers. Over the years that one plant multiplied into all these bushes.
Since she died, I've tried to keep them up, but I just don't have her magic
touch."
Her voice was all choked up. "Mom died while Jack Junior was in
Vietnam. He just found out about her death today. When he saw her
rosebushes damaged, it was the last straw."
Ruby mopped at her tears. "Once we got him inside and calmed
down, he admitted he's out of control. Jack just drove him to Clinton Valley
to be admitted to a treatment program."
By now I felt really bad for the Jones family - what a sorrowful
homecoming! I could tell my mother and sisters felt the same.
"We all enjoy the roses as much as you do. We'll be happy to help
you care for them," my mother said. "You know, some people say I have a
magic touch with flowers, too."
Soon both women were down on their knees talking and examining
the damaged bushes together. A few weeks later, the plants all returned
with vigor.
41
My mother and Ruby worked together on the roses all summer long
and many summers to follow. So did my sisters and I. A friendship formed
between the families that would include countless birthdays, graduations
and weddings - including Jack Junior's.
Years later, when her son left home and her husband died, Ruby
became part of our family, spending many happy hours at our house.
She wasn't Ruby Rednose anymore; she was Aunt Ruby. And the
rose fence wasn't a fence any longer. My mother had turned it into a bridge.
The Beach Trip
By Dawn Holt
It wasn't a typical trip to Carolina Beach. Oh, I had the cooler, beach
chair and towel, but it still wasn't the same. I wasn't going to the beach to
relax - I was going to remember my son, Cameron, who died of leukemia
in March 1998. You see, on this day Cameron would have turned twentyone.
I decided to go to a favorite part of Carolina Beach - the one within
walking distance of a McDonald's (in case you get bored of the beach and
want some fries).
Now, it's typical that little kids are drawn to me. Maybe it's the fact
that I smile at them, maybe it's the fries, but it does happen. So I was not
surprised to have one small child covering my feet with sand and another
playing with his toys right by my beach chair. Their parents were seated
behind me, and the two boys spent about an hour running back and forth
from my chair to their parents'.
"What's your name?" I asked the oldest.
"Alex. I'm five."
"Oh, I have a son named Alex. He's twelve."
He continued covering my feet with sand until his parents walked by
on their way to the water's edge.
"I'm going in with my parents."
"Okay."
"My little brother HATES the water - he doesn't go in ever."
"That's okay. I'll watch him while you go into the ocean with your
mom and dad."
The smallest boy, about one-and-a-half, watched his brother run off,
turned to me and reached up. Of course I picked him up, sat him on my lap
and offered him some fries. We waved to the family down in the water, ate
chips and just chilled out.
42
Suddenly, he slipped off my lap, took my hand and pulled me toward
the water. I walked him to the edge, and he giggled when the water lapped
over his feet. When a bigger wave came and hit his legs even harder, he
started laughing. I scooped him up, swung him around, put him on my hip
and walked over to his mom and dad.
"What a cutie he is," I said.
"Oh, he's very afraid of the water. I can't believe he's in the water at
all."
I told them that he had taken my hand and pulled me in. "I told your
son Alex that I have a son named Alex at home. Your little one is so cute.
What's his name?"
"Cameron."
And my heart stopped. I looked into that little boy's eyes, and he
looked right back and touched my face.
Thank you, Cameron.
Manatee Tranquility
By Paul Dragon as told to Steve Creech
It was the last thing anyone expects. I had rounded the corner on my
motorcycle at fifty miles an hour. Unfortunately, so did the car coming
from the opposite direction. I learned later that the collision had sent me
flying a hundred and seventy feet. My legs, hips and internal organs - just
about every piece of my body - had been crushed. Doctors said I would
never walk again. Let me tell you, there are few more sobering words in
life than that. Now the question was: What was I going to do? With little
else to do over the course of my recovery, I began to examine my life. A
friend suggested I try boating. Right, I thought. As if that was going to
make a difference! But my friend insisted. And, yes, the spring-fed rivers
around my home in Florida were beautiful this time of year. The channels
were fringed with Sabal palms, live oaks and southern magnolia. I was
skeptical, but maybe he was right. Maybe I could spend some quiet time on
the river and perhaps even find the answers to some of my questions about
life.
After I was discharged and feeling a little better, I bought a kayak
and volunteered my time with a local organization to teach visitors about
the endangered manatees that inhabited the rivers. Every day, I would
paddle through the river with my dog Sky, a two-year-old red chow,
perched at the front of the kayak. Pretty soon I was enjoying the sounds of
nature and talking to boaters about rules regarding manatees.
43
The work was comforting and relaxing, but I still couldn't escape the
feeling that something was missing. Then one day while I was doing a
manatee count for a local research group, I saw a tiny, wrinkled nose poke
out of the river. A baby manatee, less than two weeks old, was swimming
with its mother close behind. Sky's ears shot up. As I paddled toward the
manatee family, Sky moved to the front of the kayak, her black tongue
hanging to the side. This was her first experience with a baby manatee, and
I figured she probably wanted to get a close look. The water began to
bubble. Sky barked. She wanted to know exactly what this thing was. It
probably looked too small to be a manatee. For all she knew, it was some
chubby, little alligator. When the baby manatee finally came up, it sprayed
foam all over Sky, who, for the first time in her life, looked too shocked to
bark. But Sky was nothing if not a trooper. She regained her composure,
leaned in again and balanced carefully until she and the baby manatee were
touching noses and greeting each other like visitors from different worlds.
With the mother close at hand, I reached down and scratched the little
manatee. I scratched and scratched. The manatee couldn't seem to get
enough. She was in absolute manatee heaven.
All that winter, Sky and I took the kayak out on the river. Pretty soon
Sky and the baby manatee were greeting each other like old friends. That's
when I first noticed the change. My whole outlook began to shift. I had
been undergoing physical therapy all this time, and slowly, but surely, I
regained full use of my legs. Eventually, I could even walk without a cane.
There was something special about those days on the water. I think I
was inspired by the affinity for life all these creatures had, even the baby
manatee. She had a tranquility that I'd never seen before. She just moved
around with the sure and certain knowledge that things were okay. Being
out there with them day after day, I began to feel like that, too. Eventually,
I became certain about life again and gained the understanding that, no
matter how bad things got life would take care of itself. And that feeling
has never gone away.
The Price of a Dream
By Ricky Hunley
I grew up poor - living in the projects with six brothers, three sisters,
a varying assortment of foster kids, my father, and a wonderful mother,
Scarlette Hunley. We had little money and few worldly goods, but plenty
of love and attention. I was happy and energetic. I understood that no
matter how poor a person was, they could still afford a dream.
44
My dream was athletics. By the time I was sixteen, I could crush a
baseball, throw a ninety-mile-per-hour fastball and hit anything that moved
on the football field. I was also lucky: My high-school coach was Ollie
Jarvis, who not only believed in me, but taught me how to believe in
myself. He taught me the difference between having a dream and showing
conviction. One particular incident with Coach Jarvis changed my life
forever.
It was the summer between my junior and senior years, and a friend
recommended me for a summer job. This meant a chance for money in my
pocket - cash for dates with girls, certainly, money for a new bike and new
clothes, and the start of savings for a house for my mother. The prospect of
a summer job was enticing, and I wanted to jump at the opportunity.
Then I realized I would have to give up summer baseball to handle
the work schedule, and that meant I would have to tell Coach Jarvis I
wouldn't be playing. I was dreading this, spurring myself with the advice
my mother preached to us: "If you make your bed, you have to lie in it."
When I told Coach Jarvis, he was as mad as I expected him to be.
"You have your whole life to work," he said. "Your playing days are
limited. You can't afford to waste them."
I stood before him with my head hanging, trying to think of the
words that would explain to him why my dream of buying my mom a
house and having money in my pocket was worth facing his
disappointment in me.
"How much are you going to make at this job, son?" he demanded.
"Three twenty-five an hour," I replied.
"Well," he asked, "is $3.25 an hour the price of a dream?"
That question, the plainness of it, laid bare for me the difference
between wanting something right now and having a goal. I dedicated
myself to sports that summer, and within the year I was drafted by the
Pittsburgh Pirates to play rookie-league ball, and offered a $20,000
contract. I already had a football scholarship to the University of Arizona,
which led me to an education, two consensus selections as All-American
linebacker and being chosen seventh overall in the first round of the NFL
draft. I signed with the Denver Broncos in 1984 for $1.7 million, and
bought my mother the house of my dreams.
The Red Purse
By Louise Moeri
I know we are not supposed to judge people, but where Kennie was
concerned, I found it impossible.
45
I decided he was the wrong person in the wrong kind of work.
I'm a swing-shift nursing supervisor, and it's my job to evaluate
workers' performances at a convalescent hospital.
Kennie was a new employee, tall and very strong, not bad looking,
with his blond hair cut to the collar and dark green eyes. After a few weeks'
probation, I had to admit he was clean, punctual and reasonably efficient.
But I just didn't like him.
Kennie looked like a hood. I knew the neighborhood he came from a cesspool of gangs, drugs and violence. His language was street talk, his
manner wry, his walk springy and controlled like a boxer's, and his
expression closed off like the steel door on a bank vault. He seemed too
large and carefully controlling of a powerful will to be able to fit into the
highly specialized teamwork of a convalescent hospital.
The vast majority of our patients come to us in the final stages of
terminal disease or with the most terminal of all diseases - old age. They
come to us crippled, weakened, confused and defeated, no longer able to
function out in the world. Many have lost the faculty of rational thought, a
casualty of failing health and a world that often seems brutal and
indifferent.
Mary B. was one of those. Attendants call her Mary B. because she
was one of four Marys in the West Wing. At ninety-four years old, Mary B.
was frail as a cobweb. She outlived her husband and sisters, and if she had
any children, they had long since abandoned her. She was in almost
constant motion as long as she was awake.
Mary B. had an obsession that someone had taken her purse. She
searched for it all hours of the day and night. Unless tied to her bed or
wheelchair, she would go through the door onto the street, into the men's
wards, through the laundry room and into the kitchen, mindlessly searching
and never giving up. When restrained, she wanted her wheelchair in the
hallway, where she stopped everyone who came near.
"Can you lend me a comb?" she asked. "I've lost mine. It was in my
red purse. My money is gone, too. Where is my purse? Where is my
purse?"
Every day it was the same, until Mary B.'s queries became
background noise, like the sound of carts loaded with hot trays rumbling
down the halls, the hum of air conditioning or the static of the intercom.
We all knew Mary didn't have a purse. But on occasion someone
would stop to listen to her out of kindness and concern, although we were
furiously busy. Still, most of us maneuvered around her with, "Sure, Mary,
if I see your purse I'll bring it back."
Most of us - but one.
46
The last thing I expected of Kennie was that he would listen to Mary
B., but strangely, he always had a word for her.
What is he up to? I wondered, watching him. My first suspicion was
that he might be working here to steal drugs. I thought I had spotted a
potential troublemaker.
Every day as Mary B. stopped him to ask about her purse, and as
Kennie promised to look for it, my suspicions grew. Finally I concluded
that Kennie was planning something involving Mary. He's going to steal
drugs, I told myself, and somehow hide them around Mary. Then some
accomplice will come in and sneak them out of the hospital. I was so sure
of all this that I set up more security systems around the drug-dispensing
department.
One afternoon, just before supper, I saw Kennie walking down the
hall with a plastic grocery bag in his hand. It was obviously heavy.
This is it, I told myself, scrambling from behind my desk. I started
after him, but realized I needed more evidence. I halted behind a laundry
cart, piled high with baskets.
It was tall enough to conceal me, but I still could see Kennie clearly
as he strode down the hall toward Mary B. in her wheelchair.
He reached Mary and suddenly turned, looking over his shoulder. I
dodged out of sight, but I could still see him peering up and down the hall.
It was clear he didn't want anyone to see what he was doing.
He raised the bag. I froze...until he pulled out a red purse.
Mary's thin old hands flew up to her face in a gesture of wonder and
joy, and then flew out hungrily like a starved child taking bread. Mary B.
grabbed the red purse. She held it for a moment, just to see it, and then
pressed it to her breast, rocking it like a baby.
Kennie turned and glanced sharply all around. Satisfied no one was
watching, he leaned over, unsnapped the flap, reached in and showed Mary
a red comb, small coin purse and a pair of children's toy spectacles.
Tears of joy were pouring down Mary's face. At least, I guessed they
were.
Tears streaked my face, too.
Kennie patted Mary lightly on the shoulder, crumpled the plastic
grocery bag, threw it into the nearby waste-can, and then went about his
work down the hall.
I walked back to my desk, sat down, reached into the bottom drawer
and brought out my battered old Bible. Turning to the seventh chapter of
Matthew I asked the Lord to forgive me...
47
At the end of the shift, I stood near the door used by the aides
coming to and leaving work. Kennie came bouncing down the hall carrying
his coat and radio.
"Hi, Kennie," I said. "How's everything going? Do you think you'll
like this job?"
Kennie looked surprised, and then shrugged. "It's the best I'll ever
get," he grunted.
"Nursing is a good career," I ventured. An idea was growing. "Uh,
have you ever thought of going on to college for a registered nursing
degree?"
Kennie snorted. "Are you kidding? I ain't got a chance for anything
like that. The nurse's aide course was free or I wouldn't have this job."
I knew this was true. Kennie set down his radio and pulled on his
coat. "Take a miracle for me to go to college," he said. "My old man's in
San Quentin, and my old lady does cocaine."
I clenched my teeth but still smiled. "Miracles do happen," I told
him. "Would you go to college if I could find a way to help you with the
money?"
Kennie stared at me. All at once the hood vanished, and I caught a
glimpse of what could be. "Yes!" was all he said. But it was enough.
"Good night, Kennie," I said as he reached for the door handle. "I'm
sure something can be worked out."
I was sure, too, that in Room 306 of the West Wing, Mary B. was
sleeping quietly, both her arms wrapped around a red purse.
Walking Passage
By Mary Emerick
John and I crawl on our bellies, the lights on our headlamps glancing
off the walls of the cave. The only sounds are the scraping of our tennis
shoes as we push ourselves forward. Our knees ache from the sharp rocks
lining the cave floor. We're shivering in our cheap coveralls. There is a
good chance we're lost, and we couldn't be happier.
We have been exploring this unnamed cave for hours, far past the
twilight zone - that place where surface light lingers, then ends. We have
chimneyed up steep sloping walls, jockeyed around deep pits, and wriggled
in and out of dead ends. The packs we carry with us hold the jumars and
rope we will need for the ascent back to the entrance.
Ahead of me, John stops and manages, with a grunt, to sit upright.
"Two leads," he says.
48
Automatically we look behind us, the way we have come. Going out
looks very different from going in, and it is easy to wander for hours,
missing landmarks that seemed obvious heading in. John and I trade
excited glances. The air seems charged with possibility.
"I'll check that one," he says. Under his hard hat, he is grinning
fiercely, and the thrill of adventure is gleaming in his eye. His face is black
with dirt and his blond beard more unruly than usual. He looks like a wild
man.
With effort, he squeezes through an impossibly small passage. In
order to fit, he must take off his hardhat and backpack and push them in
front of him. Muffled curses trail in his wake.
Alone, I take off my work gloves, worn to protect the delicate
formations from the oils on my hands. I drink some water and turn off my
headlamp to conserve batteries. The darkness is total. The weight of tons of
rock presses against my back. I feel as if the Earth is holding me in its
arms.
John yells from below. "Hey, come down!"
I hesitate. "Is there something good down there? Does it go?"
"Walking passage!" he shouts.
I am electrified. When we dreamed, it was of walking passage - large
tunnels, mysteriously carved by water and time, where we can walk, not
crawl. In time, those passages might open to huge rooms, bigger than
cathedrals.
John's lead is one of the tightest yet. In places, I have to move an
arm, a leg, and then twist my body in contorted positions to move forward,
but hope of walking passage pushes me onward.
Finally, I spot John curled into an awkward position under a lowhanging ceiling. Ahead of him is more twisting, body-crunching passage.
I peer into the darkness, then at John. He is trying to contain himself,
but bursts into loud guffaws. His laughter echoes through the tunnel. I have
to smile. He has pulled this trick before, and I have fallen for it again.
"I knew you'd come down if I said it was walking passage," he
smiled.
"Now, let's checkout this lead."
We never did find large rooms that day, or even any walking
passage. At midnight, John and I emerged from the cave, hungry, thirsty
and bruised. We slung ropes over our shoulders and headed for the car
under a bright ceiling of stars.
Many years have gone by since I last saw or spoke with John,
although I hear he has married and still visits the caves in the gray cliffs.
There have been other caves, other darkness that seemed so total, passages
49
that seemed so difficult that I wanted to stay behind where it was safe, in
my own little circle of light.
When that happens I stop and remember that day deep underground.
If I close my eyes, I can still feel the damp rock against my back and my
sore knees as I crawled. I can hear the sound of water dripping and the
encouragement of a friend. I know then that I can make it through even if I
have to crawl.
Making Memories
By Tonna Canfield
After eating breakfast, my little girl says, "Mommy, will you watch
this show with me?" I look at the breakfast dishes in the sink and then at
her big brown eyes. "Okay," I say, and we snuggle together on the couch
and watch her favorite show.
After the show, we put together a puzzle and I head for the kitchen to
wash those dirty dishes when the phone rings. "Hi," my friend says, "What
have you been doing?"
"Well," I say, "watching my little one's favorite show with her and
putting together a puzzle."
"Oh," she says, "so you're not busy today."
No, I think to myself, just busy making memories.
After lunch, Erica says, "Mommy, please play a game with me."
Now I am looking at not only the breakfast dishes but also the lunch dishes
piled in the sink. But again, I look at those big brown eyes and I remember
how special it felt when my mom played games with me when I was a little
girl.
"Sounds like fun," I answer, "but just one game." We play her
favorite game, and I can tell she is delighting in every moment.
When the game ends, she says, "Please read me a story."
"Okay," I say, "but just one."
After reading her favorite story, I head for the kitchen to tackle those
dishes. With the dishes now done, I start to fix supper. My willing little
helper comes eagerly to the kitchen to help me with my task. I'm running
behind and thinking about how much faster I could do this if my sweet
little one would just go play or watch a video, but her willingness to help
and her eagerness to learn how to do what her mommy is doing melts my
heart, and I say, "Okay, you can help," knowing it will probably take twice
as long.
As supper is about ready, my husband comes home from work and
asks, "What did you do today?"
50
I answer, "Let's see, we watched her favorite show and we played a
game and read a book. I did the dishes and vacuumed; then with my little
helper, I fixed supper."
"Great," he says, "I'm glad you didn't have a busy day today."
But I was busy, I think to myself, busy making memories.
After supper, Erica says, "Let's bake cookies."
"Okay," I say, "let's bake cookies."
After baking cookies, once again I am staring at a mountain of dishes
from supper and cookie baking, but with the smell of warm cookies
consuming the house, I pour us a glass of cold milk and fill a plate with
warm cookies and take them to the table. We gather around the table eating
cookies, drinking milk, talking and making memories.
No sooner have I tackled those dishes than my little sweetie comes
tugging at my shirt, saying, "Could we take a walk?"
"Okay," I say, "let's take a walk." The second time around the block
I'm thinking about the mountain of laundry that I need to get started on and
the dust encompassing our home; but I feel the warmth of her hand in mine
and the sweetness of our conversation as she enjoys my undivided
attention, and I decide at least once more around the block sounds like a
good idea.
When we get home, my husband asks, "Where have you been?"
"We've been making memories," I say.
A load in the wash and, my little girl all bathed and in her gown, the
tiredness begins to creep in as she says, "Let's fix each other's hair."
I'm so tired! my mind is saying, but I hear my mouth saying, "Okay,
let's brush each other's hair." With that task complete, she jumps up
excitedly, "Let's paint each other's nails! Please!" So she paints my toenails,
and I paint her fingernails, and we read a book while waiting for our nails
to dry. I have to turn the pages, of course, because her fingernails are still
drying.
We put away the book and say our prayers. My husband peeks his
head in the door, "What are my girls doing?" he asks. "Making memories,"
I answer. "Mommy," she says, "will you lay with me until I fall asleep?"
"Yes," I say, but inside I'm thinking, I hope she falls asleep quickly
so I can get up; have so much to do. About that time, two precious little
arms encircle my neck as she whispers, "Mommy, nobody but God loves
you as much as I do." I feel the tears roll down my cheeks as I thank God
for the day we spent making memories.
51
Hand-Me-Down Love
By Greg Franklin
It was a typical spring day in my local high school science class.
Each student was to show proficiency in anatomy by dissecting a frog. We
were called up in alphabetical order. My day was today, and I was ready
for the task.
I wore my favorite power shirt - the one I knew I looked good in, the
one everyone told me I looked good in. I had studied and was ready for the
assignment. When my name was called I walked confidently to the front of
the room, smiled to the class and grabbed the scalpel to begin the task.
A voice from the back of the room said, "Nice shirt." I beamed from
ear to ear, when suddenly another voice from the back of the room said,
"That shirt belonged to my Dad. Greg's mother is our maid and she took
that shirt out of a bag headed for the Salvation Army." My heart sank. I was
speechless. It was probably one minute, but it felt like ten minutes of total
emptiness and embarrassment in front of my peers. Vice President of
Student Government, born with a gift of gab, I stood for the first time in my
life speechless with nothing to say. As I looked to the left, another African
American whose mother was also a maid, looked down; to my right, the
only other African American in the class laughed out loud. I wanted to
crawl into a hole.
My biology teacher asked me to begin the dissection. I stood
speechless; he repeated the question. After total silence, he said, "Mr.
Franklin, you may be seated. Your grade, a D."
I don't know which was more embarrassing, receiving the low mark
or being found out. At home, I stuck the shirt in the back of the closet. My
mom found the shirt and brought it to the front. This time I put it in the
middle of the closet. Again, she moved it to the front.
A few weeks passed and my mom asked why had I not worn the
shirt. I responded, "I just don't like it anymore."
She pressed with more questions. I didn't want to hurt her, but I had
been raised to tell the truth. I explained what had happened in front of the
whole class.
Mom sat in total silence while tears fell from her eyes. Then she
stood and called her employer, "I will no longer work for your family," she
told him, and asked for an apology for the incident at school. My mom was
quiet for the rest of the day. At dinner, where she was typically the life of
the family, Mom was totally quiet. After the kids were down for the night, I
stood outside my mom and dad's door to hear what was going on.
52
In tears, Mom shared her humiliation with my dad - how she had quit
her job and how embarrassed she felt for me. She said she couldn't clean
anymore; she knew her life's purpose was something greater.
"What do you want to do?" Dad asked.
"Teach children," she answered with sudden clarity.
"You have no education." Dad pointed out.
With conviction she said, "Well, that's what I want to do, and I am
going to find a way to make it happen."
The next morning she met with the personnel manager at the Board
of Education, who thanked her for her interest but told her without an
education she could not teach school. That evening Mom, a mother of
seven children and a high school graduate far removed from school, shared
with us her new plans to attend the university. Mom started her studies by
taking nine hours. She spread her books at the dining room table, studying
right along with the rest of us.
After her first semester, she immediately went back to the personnel
manager and asked for a teaching assignment. Again she was told, "Not
without an education."
Mom went back to school the second semester, took six more hours
and again went back to the personnel manager.
He said, "You are serious, aren't you? I think I have a position for
you as a teacher's assistant. This opportunity is dealing with children who
are mentally challenged, slow learners with, in many cases, little to no
chance of learning. This is the highest area of teacher turnover due to sheer
frustration."
Mom leaped at the opportunity.
She got us kids ready for school in the morning, went to work and
came home and fixed dinner. I knew it was tough, but it is what she wanted
to do and she did it with so much love. For almost five years my Mom was
a teacher's assistant at the Starkey Special Education Center. Then, after
three teacher changes during that five-year period, the personnel manager
and the principal showed up in her classroom one day.
The principal said, "We have watched you and admired your
diligence over the last five years. We have watched how you interact with
the children and how they interact with you. We've talked to the other
teachers, and we are all in agreement that you should be the teacher of this
class."
My mom spent twenty-plus years with the Wichita Public School
System. Through her career, she was voted Teacher of the Year for both
her work with the Special Olympics and the special education center. All of
this came about because of the thoughtless comment made in the classroom
53
that day. It has been said children learn not from what you say, but what
you do. Mom showed me how to look challenging situations in the face and
never give up.
As for me, my biology teacher approached me as I gathered my
books to leave the classroom that day. He said, "I know this was a tough
day for you, but I will give you a second chance on the assignment
tomorrow." I showed up, dissected the frog, and he changed my grade from
a D to a B. I challenged him for an A, but he said, "You should have gotten
it right the first time. It would be unfair to others." As I grabbed my books
and walked toward the door, he said, "Do you think you are the only one
who has had to wear used clothes? Do you think you are the only one who
has grown up poor?" I responded with an assured, "Yes!"
My teacher put his arm around me and shared his story of growing
up during the depression, and how on his graduation day he was laughed at
because he did not have enough money for a cap and gown.
He showed up with the same pants and shirt he wore to school every
day.
He said, "I know how you felt; my heart went out to you. But you
know something, kid? I have faith in you. I think you are going to be
something special. I can feel it in my heart."
I was speechless again. Both of us were fighting back the tears, but I
felt the love from him - a white man reaching out to a young black student
who had been bussed across town.
I went on to become President of the Student Body, and my teacher
was my mentor. Before I opened assembly, I would always look for him
and he would give me a thumb up - a secret only he and I shared.
It was at that point I realized that we are all the same - different
colors, different backgrounds, but many of our experiences are the same.
We all want to be happy; we all want great things in life. My teacher and
my mother showed me that it's not what you wear, your education or your
money, but what's in your heart that counts.
Room at the Table
By Vivian Eisenecher
Have you ever noticed that dining room tables seat six, eight or
twelve - not seven, nine or thirteen? I've been single all my life, usually not
thinking much of it. But on holidays even the place settings conspire
against me, rendering a silent rebuke against my single status.
You can endure holiday dinners two ways if you're single: 1) Bring
someone you don't particularly care for; 2) hear the awful words "Pull up
54
an extra seat," a euphemism for either a collapsible chair or one that is too
high or too low for the table. Either strategy leaves you uncomfortable.
At Thanksgiving two years ago, while my calves cramped from
straddling the leg of my brother's dining room table, Aunt Nell took the
opportunity to ask for details about my love life, which was seriously
lacking at the time. The event was excruciating.
Though I enjoy singlehood in the main, there have been times when
I've worked myself into a mad frenzy looking for someone to fill a void I
thought I couldn't satisfy on my own. Someone, anyone with a pulse would
do. Over the years, I dated quite a few guys I liked - I was even engaged
once, but "till death us do part" seemed a very long time. I was relieved to
be alone again.
So holidays, especially with the Aunt Nells of the family leave me a
little bereft. One day, noting my frustration a friend of mine suggested we
try something different on the next such holiday.
"How 'bout you and I go down to a homeless shelter and help out?
Then maybe we'll be grateful for what we have," she proposed.
I had a thousand reasons why this wasn't a good idea, but my friend
persisted. The next Christmas I found myself in an old warehouse, doling
out food.
Never in my life had I seen so many turkeys and rows of pumpkin
pies. Decorations donated by a nearby grocery store created a festive
atmosphere that uplifted even my reluctant spirit. When everyone was fed,
I took a tray and filled a plate with the bountiful harvest. After a few bites,
I knew what everyone was carrying on about; the food was really good.
My dinner companions were easy company. Nobody asked me why I
didn't have a date. People just seemed grateful for a place to sit and enjoy a
special dinner. To my surprise, I found I had much in common with my
fellow diners. They were people like me.
My experience that Christmas brought me back to the shelter the
following year. I enjoyed helping others so much that I began seeking more
opportunities to serve. I started volunteering for the Literacy Foundation
once a week. I figured I could sit in front of the TV, or I could use those
evening hours to help others learn to read.
Caring for others has abundantly filled the void in my life that I had
sometimes interpreted as a missing mate. When I stopped trying so hard to
fit in, I realized I was single for a reason and found my own special
purpose.
There is room at the table for a party of one. And sometimes "just
one" is the perfect fit.
55
Safety Pins and Postmen
By Janet Lynn Mitchell
"What can I do to help?" Joel, my ten-year-old son asked. The
shocking news of September 11, 2001, spread fast - even to ears thought
too young to comprehend. But Joel did understand. He knew that his nation
was wounded and that many lives had been changed forever. He
understood that people were needing each other in a way that he had never
seen before.
"But, really Mom, what can I do? What can I do to help the families,
the kids and grown-ups?" "Joel, you can pray. You know, praying is
probably the most powerful thing you can do."
"Mom, I've already prayed, and more than one time a day! I want to
know what my hands can do to help!"
I was now thinking on overload. I had no idea what a ten-year-old
could do to help this situation, much less use his hands to do it with! I
added to my prayer list, "An idea for Joel so that he can help victims of
September 11th."
A day later, the thought came. "Joel, I've got it! Do you remember
the beaded cross pin that you made at camp a couple of summers ago?"
"The one that was made of safety pins?"
"Yes! Why can't you try to design an American flag? You know,
stringing red, white and blue beads onto safety pins. Then maybe you could
collect donations to help the victims' families."
Off to the craft store we went, buying each and every pack of red,
white and blue beads that we could find. Like on a scavenger hunt, we
shopped for and bought safety pins. Seventeen thousand safety pins to be
exact. Joel named his project "Helping Hands," and even found some
friends who were willing to help assemble the flag pins. Joel then made
signs that boldly read, "My Gift to You When You Donate to the Red
Cross." Within weeks, Joel had managed to collect $5,000 in donations.
After such an overwhelming task, Joel's hands were tired. His fingers
were tender. They had not yet recovered from accidental pokes from the
sharp point of each safety pin, when he heard the horrific news - a postal
worker had died from anthrax!
Again, the questions came flying. "Mom, what is anthrax? How did
it get there? Aren't the postmen and women scared?"
I answered each question to the best of my knowledge. But then
came a question that I had no answer to, "Mom, what's the name of our
postman?"
56
A lump formed in my throat as I realized that we had lived in our
home for ten years, and I had no idea who had delivered our mail each day!
"Do you think our postman is scared?" Joel asked.
The next afternoon Joel stood next to our mailbox, singing to himself
to pass the time until he saw the wheels of the U.S. mail truck. With a
smile, he introduced himself to the mail carrier.
"Hi, I'm Joel. I live here."
"Glad to meet you, Joel. My name's Jimmy."
"Are you scared?"
"Scared?"
"Yeah, about the anthrax."
"We're doing our jobs, and we're being extra careful. Thanks for
asking," Jimmy said, just before he drove away.
I heard the door shut with gusto. "Mom!" Joel shouted. "His name is
Jimmy! Our mailman's name is Jimmy!"
Within seconds, Joel met me in the kitchen. "I want to do more.
Mom, I want to do something for Jimmy. Just how many friends at the post
office do you think Jimmy has?"
"May be twenty?" I guessed as I got on the phone and called the post
office. Two hundred and five was the count the postal worker gave.
Evidently, Jimmy was both well-known and well-liked at the post office!
Again, Joel and I went to the craft stores to buy every red, white and
blue bead we found. Due to their shortage of safety pins, we made calls,
buying pins directly from the manufacturer. Joel rehung his sign, and
"Helping Hands" was back in business.
This time it was different. Joel was not collecting donations. He was
making gifts of encouragement - a flag pin for every postal worker in the
city of Orange, California! After completing his task, Joel typed a note and
printed it out two hundred and five times.
"I have made you this flag pin to remind you that people in our city
appreciate the work you do for us. I am praying for you as you deliver our
mail. I know that God will bless America! Love, Joel."
It was while Joel was attaching the notes to the flag pins that Allison,
a neighbor friend, stopped by. "Hey, can I help?" she asked.
"Yeah. You've come just in time. I want to get these in the mailbox
before the mailman comes!"
Joel quickly grabbed a pen, and Allison added her name to the notes.
Sitting side-by-side, they worked until each flag pin was accompanied by a
note. They then boxed up the couple hundred flag pins, tied a bow around
them, and added a card that read, "To: Jimmy and Friends." They placed
the package in our mailbox, and raised the red flag.
57
With a task well done, Joel and Allison went off to play. It was not
until later that afternoon that I got the call.
"Hi, are you Joel's mom?" the voice asked.
"Yes."
"Well, you must be very proud of your son. I am the postmaster in
Orange, and I'd like to know if you would bring Joel and Allison to the post
office tomorrow morning at about nine. I thought it would be great if they
themselves could pass out the flag pins to the mail carriers."
The next morning came. The postmaster divided the 205 postal
workers into three groups. Three times Joel and Allison took front stage
encouraging the mail carriers and handing out pins.
Tears gathered in some of the postal workers' eyes as they received
their pins from Joel and Allison. "I think it's fantastic that you two took the
time to do this and come and talk to us," one man said while shaking Joel's
hand. Others offered hugs and words of thanks. Before the morning was
over, Joel and Allison were made honorary mail carriers of Orange,
California.
Through this experience Joel has taught me many lessons. I've
learned that the only requirements needed to help another are a set of
"helping hands and a willing heart." Allison has reminded me that when my
fingers are cracked and tender, it's time for me to call on a friend! Through
the lives of two ten-years-olds, I am now assured that each of us can do
something to help our nation heal. From saying a prayer for those who pass
you by to writing a letter to an unknown serviceman or stringing small
beads, these gifts of time and love deeply affect those they touch. "But,
really Mom, what can I do? What can my hands do to help?" Joel asked. I
am proud of my son for doing something that never crossed my mind - for
taking the time to care about others he had never met.
A Fib and the Matinee
By Mary Alice Dress Baumgardner
I was six years old and my sister, Sally Kay, was a submissive three.
For some reason, I thought we needed to earn some money. I decided we
should "hire out" as maids. We visited the neighbors, offering to clean
house for them for a quarter.
Reasonable as our offer was, there were no takers. But one neighbor
telephoned Mother to let her know what Mary Alice and Sally Kay were
doing. Mother had just hung up the phone when we came bursting through
the back door, into the kitchen of our apartment.
58
"Girls," Mother asked, "Why were you two going around the
neighborhood telling people you would clean their houses?"
Mother wasn't angry with us. In fact, we learned afterwards, she was
amused that we had come up with such an idea. But, for some reason, we
both denied having done any such thing. Shocked and terribly hurt that her
dear little girls could be such "bold-faced liars," Mother then told us that
Mrs. Jones had just called to tell her we had been to her house and said we
would clean it for a quarter.
Faced with the truth, we admitted what we had done. Mother said
that we had "fibbed." We had not told The Truth. She was sure that we
knew better. She tried to explain why a fib hurt but she didn't feel that we
really understood.
Years later, she told us that the "lesson" she came up with for trying
to teach us to be truthful would probably have been frowned upon by child
psychologists. The idea came to her in a flash and our tender-hearted
mother told us it was the most difficult lesson she ever taught us. It was a
lesson we never forgot.
After admonishing us, Mother cheerfully began preparing for lunch.
As we munched on sandwiches, she asked, "Would you two like to go to
the movies this afternoon?"
"Wow! Would we ever!" We wondered what movie would be
playing. Mother said "the matinee." Oh, fantastic! We would be going to
"the matinee!" Weren't we lucky? We got bathed and all dressed up. It was
like getting ready for a birthday party. We hurried outside the apartment,
not wanting to miss the bus that would take us downtown. On the landing,
Mother stunned us by saying, "Girls, we are not going to the movies
today."
We didn't hear her right. "What?" we objected. "What do you mean?
Aren't we going to the matinee? Mommy, you said we were going to go to
the matinee!"
Mother stooped and gathered us in her arms. I couldn't understand
why there were tears in her eyes. We still had time to get the bus. But
hugging us, she gently explained that this was what a fib felt like.
"It is important that what we say is true," Mother said. "I fibbed to
you just now and it felt awful to me. I don't ever want to fib again and I'm
sure you don't want to fib again either. People must be able to believe each
other. Do you understand?"
We assured her that we understood. We would never forget.
And since we had learned the lesson, why not go on to the Matinee?
There was still time.
"Not today," Mother told us. We would go another time.
59
That is how, over fifty years ago, my sister and I learned to be
truthful. We have never forgotten how much a fib can hurt.
Letting Them Go
By Gary Usery
The preparation was always exhausting, for me anyway. Of course,
most of the work fell on me - and my darling wife who makes sure we don't
forget anything: preparing menus, shopping for supplies, inspecting
camping gear, restringing fishing reels, organizing and restocking tackle
boxes, making lists and checking them twice, and making sure it all gets
loaded into the van. All of this preparation was for our annual father/son
canoeing and fishing adventure. We both looked forward to this trip and the
time we could spend together. We were always diligent. We never
embarked on our adventures unprepared. As the final preparations were
concluded, an irony flashed through my mind: All of the planning and all
of the work end up with us letting them go.
The smallmouth bass in the Ozark Mountain streams we fished were
a treat to catch, for us and for many other anglers. But they were
particularly susceptible to fishing pressures, so I instructed my son about
catch and release. I taught him about the joy of letting them go, watching
them swim away so they could come to us again another day, bigger and
stronger
This year my son was intent on exerting his independence. After a
little refresher on knot tying, he successfully attached his hook to the end of
his line and slipped on his bait of choice. We pushed the canoe into the
river, and the adventure began. It was not long before the fish began to bite.
It was time for more lessons. On each cast I offered a little advice, and help
when he asked for it.
"Reel up the slack before you set the hook, son.
"Keep your rod tip up after you set the hook. Don't let any slack in
the line.
"Don't reel against the drag. Let the fish take the line.
"Leave enough line so you can reach down and lip the fish, son.
There you go. Now grab him quick! Don't be afraid
"Now, leave slack in the line when you are taking the hook out.
Work quickly so you don't hurt the fish.
"Here, son, let me help you with that."
As the day wore on, he needed less and less help. Eventually, I
remained silent as he hooked a nice smallmouth and let him pull against the
drag. He played the fish well. As the fish tired, he gently brought it to the
60
canoe, lipped the fish out of the water, removed the hook, admired it for a
moment and let it go.
As we watched the fish swim away through the crystal-clear water,
my son exclaimed, "I did it, Dad! I did it all by myself! I even let it go!"
All of the preparation, all of the work, all of the instruction, just to let
them go. But there was joy in letting them go, as the smile on my son's face
attested. One week later we were going canoeing with the church youth
group. My son was now old enough to be a "youth," and this was his first
trip with them. A lot seemed to have changed in the span of one week. My
son wanted to pack his things all by himself. He didn't mind my being
around, so long as I acted like I didn't know him. He even rode in a canoe
with someone else. I was glad he blended in with the group so well.
As I reflected on my son's growing independence, the irony flashed
through my mind again: All of the planning, the work, the instruction, the
protection and all of the love end up with us letting them go. But there is
joy in letting them go.
I hope I can remember that.
Shoes in the Shower
By Lia Gay and Rebecca Hart
You've never done this before. You can't even come up with some
neat comparison to a past experience to make you feel less awkward. It
doesn't help that everyone else is doing it, since it's because of them that
you have to do it in the first place. Suddenly you have to accept this totally
backward behavior as if it were logical, from now on, no end in sight.
In college you wear shoes in the shower. You are halfway across the
country, living by yourself for probably the first time. Your childhood
seems like it's over. You are surrounded by people you don't know, from
places you've never been, who probably all have athlete's foot. Your dorm
room is supposed to be the same one you saw on your college tour, but you
know it's smaller, colder and uglier than the one you saw when your mom
was with you. You walk in and are standing in front of a girl you've never
met, who you will have to live with all year. She is dressed differently from
you and is from a state you've never visited. You probably have nothing in
common. No amount of protective footwear is too drastic under these
circumstances.
The first few days are like a dream. The shower continues to be the
testing ground for your ability to adapt to these conditions. You are sure
that everyone but you has figured out how to shave her legs in these small
cubicles. You glance wistfully at the people in the hall, wondering who
61
could possibly fill in for the best friend you left at home, in whose
bathroom you could always go barefoot.
You cry yourself to sleep a couple of times and find yourself
counting the days until Thanksgiving. What were you thinking? The state
college thirty minutes away would have been just fine, probably much
safer. You call home and tell your parents how homesick you are. Sure,
you went to that party Saturday night, which was okay, but surely they
understand that that's nothing compared to your misery. Your parents say
"Give it a chance" so often that you become convinced that they are putting
the phone down next to the family parrot and walking away. But after a
while, the Shoeless Night happens. It comes to everybody, sooner or later.
Perhaps for you it is a midnight McDonald's run with some girls on your
floor and a post-McNugget conversation, way into the night. Your fear of
various foot diseases begins to fade somewhat. You might actually like
some of the girls.
You might still cry yourself to sleep that night, but something's
changed. For a few hours, you got to remove the mythical shoes from the
feet of your soul. Because the important thing about The Night is that it is
followed by Other Nights. The night of party hopping is preceded by a twohour primping session with the same girls, before piling far too many of
you into one car. The night of stealing other halls' furniture together allows
you to let them see you in the morning after an "I'm too tired to wash my
face" night.
Eventually, when you need to cry (because you still might, for a
while), you find yourself walking down the hall to someone else's room
instead of getting on the phone to your parents. When you do call them, all
you can talk about is that girl down the hall who understands everything
you say and listens so well. Your parents are thrilled and begin teaching the
parrot to say, "That's great, Honey!"
One night while standing at a party, you turn to your friend and say,
"Are you ready to go home?" Then you realize you're referring to your
dorm, that place that seemed so cold and ugly the first week. Well, they
must have turned the heat up, or repainted or something. You still wear
shoes in the shower, but you and your friends know it's just because of
those people on the next floor.
You can't be too careful.
62
Wisdom of the Birds
By Susan Siersma
After raising three children to adulthood, my husband and I were
sharing more time together, and we believed that we would have "money in
the bank" some day in the not too distant future. "Won't it be great when
we're retired?" became a frequent sentence in our conversations. Then, an
unforgettable year arrived and changed everything.
It was one of those years, the kind when I found my inner voice
whispering, "What else can go wrong?" My mom's health was rapidly
failing and our unwed daughter had moved back in with us after delivering
a baby girl. During the previous winter, my husband's mother died a slow,
cruel death from Alzheimer's disease and his father had been hospitalized
following emergency surgery. My husband's mental and physical health
began deteriorating with the weight of life's troubles. Our friends and
relatives seemed to be experiencing their unfair share of hardships too.
Then September 11th happened. Suddenly, my husband's seemingly secure
job became very insecure as the economy wavered. Life became a topsyturvy struggle and our marriage was faltering under the strain.
Our daughter's weakened emotional condition, created by the sudden
out-of-state move by her baby's father (he was to be the baby's caregiver)
created the need for me to request an emergency leave of absence from my
job as a special education aide. I would care for her baby while my
daughter was student-teaching - student-teaching was the only portion of
her schooling left to earn the elementary education degree she needed to
secure her future. Though I had been a dedicated district employee for
eleven years, the unpaid, short-term leave I requested was denied.
Unfortunately, I was caught up in the poor timing of a new superintendent
and new special education supervisor; neither knew me. They didn't realize
that I had spent the last eleven years totally devoted to my special
education students. Leaving a rewarding, stable job to care for my
granddaughter would be a financial burden and a difficult choice, but my
heart knew it was the only right choice.
From the time I was a young girl, my parents had instilled in me a
love of nature, of all the best, beautiful, free things that life had to offer.
Now, more than ever, I would need to draw on that love of nature; it would
provide me with the strength needed to pull through the rough times. I
began to take long walks with my granddaughter and I found that I would
return home physically and spiritually renewed. Autumn was upon us;
Alyssa would giggle with delight whenever I placed a leaf or a dried
dandelion on the tray of her stroller.
63
As the trees became bare, I became aware of bird's nests that had
been hidden in the dense summer foliage. "Alyssa, look - a little bird's
nest," I would say. One of the most beautiful nests we found was a tiny,
circular one created from bits of dried grasses. The weaving was tight,
strong, and yet soft to the touch. Surely it would have rivaled one of Frank
Lloyd Wright's creations. Some were crafted from feathers, dryer lint and
bits of pet fur. Still other nests were masterpieces of corn silks, twine,
strands of Easter grass and cellophane. How resourceful those little birds
were! Each day, my eyes were drawn upward as I discovered more nests.
Some were reinforced with mud, forming super strong foundations.
Through wind, rain, thunder and lightning, they held together. I began to
think about the birds - how simple, yet how hard their lives were. It
occurred to me that no matter what obstacles were placed in their path, they
managed to overcome, to survive. And faithfully, they started each new day
with a song. Those walks helped transform an extremely difficult,
desperate time in my life to a more peaceful one. Through my observations
of nature, I had faith that everything would work out and we would prevail.
Like the birds and their nests, our family had a strong foundation. We were
now living a more simple life, spending only what we needed to spend, and
all the time becoming more resourceful. Courageously, the little birds of
the air huddle close during stormy times, and the current turbulence seemed
to be drawing our family closer together. And in the same way that the little
birds started each day with a song, we began to listen to beautiful music
more often. A sense of tranquility was settling over our home. Time has a
way of healing, of smoothing over the bumpy parts of our lives. Gradually
we see things from a different perspective. One afternoon, while out
walking with my granddaughter, I witnessed the most exceptional message
of all from the birds. "Look at the geese, Alyssa," I said, as a flock of geese
flew overhead in a perfect V formation. For some odd reason, one goose
left the group and started to fly in an entirely different direction. The main
flock completely changed its course and gradually picked up their wayward
member. As I watched this simple, beautiful display, I couldn't help but
think of my family. Our lives too, it seemed, had gone astray for a while.
But through courage, inner strength and pure love, our family would
change its course and triumph. I knew that all would be well.
Marathon Women
By Susan Fishman Orlins
On an ordinary afternoon in March, Eliza, my sixteen-year-old
daughter, plopped her backpack at my feet, waved a brochure so close it
64
grazed my nose and made a declaration. "I'm signing up for the Marine
Corps Marathon. I'll be running with a group that raises money for AIDS
and trains Sunday mornings at seven."
"Seven a.m. - are you crazy?" Then, pausing for less time than it
takes to say "PowerBar," I added, "Tell you what, I'll sign up with you." It
was as though, for just this microsecond, I had morphed into Jane Fonda.
Now alone, I began to confront different questions. Was I doing this for
myself or for Eliza? Or to bolster my athletic image with friends and
acquaintances? Was I willing to risk injury and, in turn, all the skiing and
swing dancing that filled the void left by my divorce? Wasn't there a
simpler bonding opportunity with Eliza? And an easier way to meet guys?
Would I ever find a sports bra that worked? And why would I give up six
months of Sunday mornings to arrive at my weekly training sessions earlier
than the newspaper arrived on my doorstep? Surely not because running
26.2 miles with thousands of other Type A's had always been my dream.
More likely, my interest could have been called curiosity.
Nonetheless, I attended an orientation meeting with Eliza where we
signed up and exchanged motives with other hopefuls. A trim secretary,
seated beside me, told the group, "My best friend is dying from AIDS. He
can't run, so I'm going to do it for him." Ashamed of my egocentric
motivation, I sheepishly introduced myself and expressed my desire to
regain a sense of focus in my life. When Eliza announced that she looked
forward to training with her mom and raising money for AIDS, I felt
exonerated.
At our first weekly training session, we were assigned partners and
placed in pace groups. These were the people with whom we would work
out as well as run the actual marathon. Eliza's tight-abs pack lined up near
the front; despite our neon CoolMax costumes, my partner, Rayford, and I
found ourselves in the rear among the less hurried. In the weeks that
followed, the pain of placing one foot in front of the other was eased,
ironically, by Rayford's sagas of his partner's death from AIDS and living
with his own HIV. After we got through a twelve-mile Sunday run by
exchanging the ordeals of Rayford's coming out and the final year of my
marriage, we agreed on "single in the seventies" as our topic for the
upcoming three-hour, fourteen-mile run.
If I were still married, I would have bristled at the idea of striding the
equivalent of halfway from Washington to Baltimore (or if you compute all
the training miles, round trip to Scarsdale). Isn't it striking how a major life
change, like divorce, can transform you into the opposite of whom you
thought you were? Yet, dim recollections suggested that the marathoner
65
was who I originally was. It seemed that marriage had molded me,
temporarily, into someone far more sedentary.
Sometimes I imagined Eliza and myself as two intersecting rings. I
worried that I was treading on her exclusive territory when I asked her,
"Would you mind if I try to keep up with your group on next week's sixmile maintenance run? It might be my only chance to jog with you before
the distance increases."
Even before she answered, her response was evident in her bright
eyes, lit up the way they did on the trail when her group, in their
homestretch, passed me as I was still huffing my way to the halfway mark,
and her fellow speed-mates cheered, "Go, Liza's mom."
As Eliza and I planned a party for the fundraising component of our
marathon, she asked, "Mom, how can I take credit for half the donations?
They'll be mostly from your friends. "I told her that so many of my friends
were the parents of her friends and that we were in this together - a
partnership. We not only jointly crafted invitations and baked brownies, but
we also explained to our guests what raising money for drug therapies that
offered hope to people with HIV/AIDS meant to us. I reminded Eliza that,
without her, this expansion of my world would never have occurred.
As the training distances mounted, I began to believe that I could
actually make it to the finish line. New queries surfaced. Would Eliza wait
at the finish line on marathon day until I completed the course? Wasn't it
backward - shouldn't the mother be the one to soak up her little girl's I-didit grin as she crossed the finish line? Or was this one of those role reversals
dealt to us by the passing years? On my birthday, Eliza hauled out a cake
she had baked and shouted, "Yay!" when I extinguished the candles in one
blow.
And on marathon day, there I was sailing by on my merry-go-round
as I cried, "Look at me!" Eliza jumped and waved and cheered my victory
- hers, mine, ours.
Written tasks:
1. Which is the text being translated genre-wise: prose, poetry, fiction or
drama?
2. What is the purpose of translation: transferring information from one
language to another or carrying a literary text from one language to
another?
3. What is the type of text in terms of its original composition,
contemporary, classical medieval or ancient?
66
4. Who is the target reader, the elite, the neo-literate, the general public or
students with a specific purpose?
5. Is the translation into the same genre or into another?
6. Answer the following question in essay form, three to four pages. In
translating from one language to another, what choices do you have to be
most concerned about? Please discuss such factors as accuracy, register
(level of discourse), consistency, and the desire to update or modernize the
language. Please use at least two linguistic examples to confirm each point
that you are trying to make.
Something to be remembered… ever
As it was mentioned above practicing translation is a matter of both
skill and knowledge. While theories and textbooks provide and impart
knowledge, it is insight acquired in practice that sharpens skills. Talking
generally about translation (either from English to Kazakh, or the other
way round), one would do well to begin with basics. For each source
language, and for each target language, a different strategy has to be
devised by the practicing translator individually.
So, anyone can translate anything; translating for its own sake may
be a fine intellectual exercise, but few of us would be content to have the
fruits of our labor moldering away in a drawer. We translate, after all, to
make one person's thoughts and one's nation's culture, through our
intermediation, known to another.
67
Glossary
Archaicism: in literary translation, use of a deliberately outmoded
LEXEME to achieve the sensation of remoteness in time, nostalgia, or
quaintness, among other effects. Examples would include thou, hath, fain
would I, methinks, feather merchant, or 23 skidoo. When the use is
unintentional, 'archaicism' applied to a translation is pejorative.
Authorial voice: the tone or tenor in which the narrative is
presented: objective, detached, involved, intimate, jocular, informal,
professorial, pedantic, etc. It may encompass first- or third-person
narration, colloquialisms and slang, various levels of intelligence or
education, social position, ethnicity, and other variables. It is usually but
not always independent of the speech of characters in the work. It is the
translator's duty to determine and reproduce as far as possible the authorial
voice.
Back-translation: translation into Language A of a text translated
from that language into Language B. Example: a citation from Mark Twain
is quoted in a German Bildungsroman and the translator of that novel must
put it into English. If the original quotation can be located, the practice is
best avoided.
Cliche: a hackneyed expression showing little thought or originalitye.g., 'out of the blue,' 'a meteoric rise.' When the SL uses a cliche, an
equivalent cliche in the TL is called for.
Connotation: a secondary meaning associated with the denotative
sense of a word or expression. In some cases, especially those related to
sexuality, the connotation is strong enough to exclude the primary
meaning, as in intercourse or gay. Translators must be constantly on the
alert to avoid unintended connotations of their word-choices
Copyright: the legal right to control who may print a published (or
sometimes unpublished) work. Material under copyright is normally
indicated by the symbol © or by the words 'Copyright [date]' plus the name
of the copyright holder.
Dead metaphor: closely related to the CLICHE, a dead metaphor
(e.g., 'a tower of strength,' 'the heart of a lion') has through usage lost its
originality and emotional impact. A dead metaphor in the SL calls for an
equally shopworn equivalent in the TL.
Denotation: the principal or semantic meaning associated with a
word or phrase, usually the first entry under the headword in a dictionary.
Example: the denotation of gay for centuries was happy, joyous but in the
20th century its CONNOTATION made the use of the word problematic.
68
Dialect: a speech pattern characteristic of a given group, often
regional but sometimes ethnic, that includes grammar and vocabulary
differing from the generally accepted mode. It should be remembered that
the so-called 'standard' variant of any language is merely the prestige
dialect that through historical happenstance became associated with the
political, economic, and social elite. Although accent can play a part in
dialect, the two should not be confused. For the translator, efforts to
reproduce dialect are risky at best and disastrous at worst.
Discourse, level of: the overall impression created by description,
dialogue, or exposition. Levels of discourse include, inter alia, formal,
conversational, profane, erudite, illiterate, and so-called street talk. Certain
usages can automatically trigger a perceived discourse level: the word
epistaxis for nosebleed marks the discourse level as very high (medical);
she ain't got none sets an entirely different level. In a given text, level of
discourse may vary widely, and it would be a mistake to translate the
speech of an illiterate peasant at a discourse level appropriate for an
educated speaker.
Gloss: an explanation inserted interlinearly or in the margins of a
text; generally restricted in translation of fiction or poetry to scholarly or
sacred texts in which preservation of meaning is paramount,
Hypercorrection: a non-standard or deviant form, spoken or
written, originating from the desire to avoid a perceived substandard usage.
Example: because they believe the pronunciation *Alabammi for Alabama
to be semi-illiterate, some speakers generalize and pronounce Miami as
*Miama. Similarly, an intrusive -g at the end of chicken would be a
hypercorrection.
Idiomatic: in literary translation, a style that takes full advantage of
the structure of the target language to produce a natural-sounding product.
'Idiomatic' as applied to a translation is normally considered praise, though
advocates of RESISTANCE might disagree.
Indirect translation: a translation made from other than the source
language, as for example, a translation of the Tibetan Book of the Dead into
Basque via French, bypassing the original language. In the present era the
'middle language' is most often English.
Interpolation: in literary translation, a short, unobtrusive,
explanatory word or phrase incorporated into the text to afford targetlanguage readers information already known to source-language readers.
Lexeme: a linguistic term referring to any lexical unit, whether a
phrase, word, or stem. Examples: go for broke, sandwich, -pose.
69
Loose sentence: as opposed to PERIODIC SENTENCE. A sentence in
which the main clause precedes the dependent clause: 'The butler entered
the room, first knocking discreetly at the door.'
Metalanguage: when a text becomes self-referential, as in
discussion of its grammar (He said, 'In English we can say in the boat or on
the boat') or in the use of puns or wordplays, it is language talking about
itself (metalanguage). For obvious reasons, this is one of the most difficult
elements for the translator to deal with.
Mimesis: the artificial effect based on tacit agreement between
writer and reader that creates a simulation of reality. Any departure from
this convention, such as the author or a character directly addressing the
reader, destroys the effect, as does the introduction of footnotes, asterisks,
and the like.
Model contract: a contract designed to serve as template or point of
departure for other contracts. The PEN American Center Model Contract
provides helpful suggestions for literary translators.
Periodic sentence: as opposed to LOOSE SENTENCE. A sentence in
which the main clause follows the dependent clause(s): 'After knocking
discreetly at the door, the butler entered the room,'
Regionalism: a lexeme distinguishing native speakers of a language
in a given geographical area from others that share the same language.
Example: in the southern United States, the term croaker sack for standard
burlap bag. In literary translation, it is usually counterproductive to attempt
to reproduce regionalisms. See also DIALECT.
Register: a culturally defined variant of language employed in a
specific setting: academic, medical, engineering, military, financial, etc.
While vague, the terms 'higher' and Tower' register serve to alert translators
to the need to adjust their choice of vocabulary and syntax to reflect the
given register.
Resistance: as viewed by its proponents, the term refers to the
conscious effort to indicate the non-native origins of a work through close
adherence to the source language and source culture in the translation,
deliberately promoting its 'otherness.' The result is often perceived as
strange or even bizarre by many readers. 'Foreignizing' is considered
desirable because, in the words of Lawrence Venuti, one of its chief
advocates, it 'can provoke new thinking about culture, new ways of writing
cultural history, and, eventually, new translation strategies.' Most
translators, however, will encounter difficulties enough in achieving a
readable text without actively striving to introduce such elements into the
translation.
70
Royalties: a percentage of gross sales of a book, usually based on
cover price, to author and /or translator. Normally, royalties begin to accrue
once the total equals the amount of the ADVANCE.
'Third language': similar to TRANSLATIONESE, it emerges as neither
source language nor target language and betrays the text as not originating
in English, tone: a somewhat vague term relating to the overall feeling
conveyed by an utterance, a passage, or an entire work, including both
conscious and unconscious resonance. Tone can comprise humor, irony,
sincerity, earnestness, naivete, or virtually any sentiment.
'Translationese': an awkward, often stilted style of language
characterized by unidiomatic usages and strained constructions. Frequently
it is the result of undue adherence to grammatical norms of the source
language. Similar to 'THIRD LANGUAGE.'
Undertranslation: translation of a LEXEME that omits parts of its SL
meaning, usually in the interests of readability. Undertranslation may also
take place in order to avoid complicated explanations of a term, provided
the approximation is sufficient to convey the necessary contextual
information.
Trot: originally a schoolboy term denoting a literal translation used
for purposes of cheating or cramming for an exam, in literary translation it
refers to an interlinear translation designed to provide the semantic content
without regard to aesthetics or style.
Zero translation: translation by omission. It is recommended when
translation of a term would lead to a misunderstanding of the SL utterance
or the SL culture.
71
Аударма терминдерінің қысқаша сөздігі
Беіймделген трансатау – тілдік делдалдылық түрі, онда
түпнұсқаның мазмұны жеткізілетін хабардың берілген көлемімен
ситатын қамтамасыз ететін түрленген формада жеткізіледі.
Бейімделген аударма – бейімделген транскодтаудың түрі,
мұнда аударма үндісінде түпнұсқанын мазмұнындағы хабарды толық
түсінуге қажетті танымы жоқ Рецепторға мәтінді ұғынықты ету
мақсатында
түпнұсқаның
құрылымы
мен
мазмұны
қарапайымдандырылады.
Антонимдық аударма – лексикалық – грамматикалық
трансформация, мұнда ИЯ-ның лексикалық мәнін қарама, қарсы
мәндегі ПЯ бірлігіне алмастырумен тупнұсқадағы болымдылық
аудармада болымсыздыққа, немесе керісінше алмасады.
Эквивалентсіз лексика – ПЯ-да жүйелі (сөздік) сәйкестіктері
жоқ ПЯ-ның лексикалық бірліктері.
Эквивалентсіз грамматикалық бірліктер – ПЯ-да бір типті
сәйкестіктері жоқ ИЯ-ның грамматикалық формалары мен
құрылымдары.
Сөзбе-сөз аударма – тупнұсқаның коммуникативті релевантты
емес элементерін жаңғыртатын аударма, соның салдарынан не ПЯның нормасы мен қолданысы бұзылады, не тупнұсқаның нақты
мазмұны бұзылады
(жеткізілмей қалады).
Генерализация – мәне тар ИЯ бірлігін мәне кең ПЯ бірлігімен
лексикалық-семантикалық алмастыру.
Грамматикалык алмастыру – грамматикалық трансформация,
онда тупнұсқадағы грамматикалық бірлік өзгеше грамматикалық
мәндегі ПЯ бірлігіне түрленеді.
Сәйкессіздік бірлігі – аударма кезінде жеткіізлмеген немесе
бұзылған аударма мазмұнының элементі немесе аударма мәтінінің
мазмұнына аударма кезінде жөнсіз қосылған элемент.
Аударма бірлігі – 1. Тупнұсқа мәтінінің минимальды білігі ,
оған аудурмада сәйкестік табуға болғанымен сол бірліктің құрамдас
бөліктерінің мәнін жаңғыршатын ПЯ біріліктерін аударғанда табуға
болмайтындықтан бірыңғай тұтастық ретінде аударылады. 2.
Эквиваленттілік бірлігі. 3. Аударма үрдісінің бірлігі.
Аударма үрдісінің бірлігі – тупнұсқа мәтінінің минимальды
үзіндісі, аудармашы мұндай үзіндіні аударуға алдыңғы үзіндіні
аударғаннан кейін күйседі деген мағынада аударманың және «сүбесі»
ретінде көрінеді.
72
Эквиваленттілік бірлігі – аударма мазмұнының аудармада
сақталған минимальды бірлігі.
Біркелкі (тұрақты) сәйкестік – контекстке қатыссыз ИЯ-ның
сол бірлігін аударудың барынша орнықты (тұрақты) амалы.
Аудармаларды жанрлық - стилистикалық жіктеу –
тупнұсқаның жанрлық-стилистикалық ерекшеліктерінің көркем
аудармаға, ақпараттық аудармаға және аударманың функционалдық
шағын түрлеріне қарай аудармалардың бөлінді.
Аударманың жанрлық - стилистикалық нормасы –
туныусқаның белгілі бір функциональдық стильге жатуына қарай
қойылатын талайтар.
Бастапқы тіл (ИЯ) – аударылатын тупнұсқаның тілі.
Калькалау – құрамдас бөліктерін-морфемалар мен сөздерді
(тұрақты сөз тіркесі жағдайында) ПЯ-да олардың лексикалық
сәйкестерімен алмастыру жолымен тупнұсқаның лексикалық бірлігін
аудару амалы.
Коммуникативтік тең бағалылық – мәтіннің басқа мәтіннің
тең құқылы (функциональдық, мазмұндық және құрылымдық
тұрғыдан) алмасуы ретінде танылу қабілеті. Коммуникавті тең бағалы
мәтіндер бір хабардың болуы формасы болып табылып,
коммуникация үрдісінде бір тұтастыққа бірігеді (теңеседі).
Компенсация – тупнұсқадағы ИЯ бірлігі элементінің аударма
кезінде жоғалған орнын мағынасын әлдебір амалмен міндетті түрде
тупнұсқадағы мәтіннің орнында болмаса да, аудармада толтырып,
жеткізу амалы.
Аударманың конвенциональды нормасы – аудармашылық
қызметтің ролі мен міндеттеріне сол кезеңде көпшілікте қалыптасқан
көзқарасқа байланысты аудармаға қойылатын талаптар.
Нақтылау – мәні кең ИЯ бірлігін мәні тар ПЯ бірлігімен
лексикалық-семантикалық алмастыру.
Лексикалық-семантикалық алмастыру – аудармада мәні
бастапқы бірліктердің мәнімен сай келмейтін, алайда белгілі бір
типтің қисынды түрленулерінің көмегімен одан шығаруға болатын ПЯ
бірліктерін қолдану жолымен тупнұсқаның лексикалық бірліктерін
аудару амалы.
Лексикалық контекст – төңірегінде мәтіннің сол бірлігі
қолданылатын лексикалық бірліктердің жиынтығы.
Аударма
лингвистикасы
немесе
лингвистикалық
аударматану – тіл білімінің аударманы лингвистикалық құбылыс
ретінде зерттейтін саласы
73
Лингвистикалық контекст – мәтіндегі тіл бірлігі
қолданылатын тілдік орта.
Әдеби аударматану - әдебиеттанудың аударманы әдеби
шығармашылықтың түрі реттейтін саласы.
Көпше (варианттық) сәйкестік – мәні ПЯ-да ішінара
жаңғыратын ИЯ-бірлігін аударуды жүйелі амалдарының бірі.
Аударма моделі – бүкіл тупнұсқаны немесе кейбір бөліктерін
аудару үрдісін орындайтын бірқатар ойлау операцияларын шартты
сипаттау.
Модуляция (мағыналық даму) – ИЯ сөзін немесе сөз тіркесін
мәні бастапқы бірліктің мәнінің қисынды салдары болып табылатын
ПЯ бірлігімен лексикалық-семантикалық алмастыру.
Аударма нормасы – аудармаға қойылатын талаптар.
Аударма тілінің нормасы – аударма тілі қанағаттандыруға тиіс
талаптар.
Аударма эквиваленттілігінің нормасы
– аударманың
тупнұсқаға бар мүмкіндігінше мағыналық жақындасуына талап.
Нольдік аударма – аудармада шектен тыс көп болғандықтан
ИЯ-ның грамматикалық бірлігінің мәнін жеткізуден бас тарту.
Аударма кезінде сөйлемдерді біріктіру – аударма амалы, онда
екі жай сөйлемді бір күрделі сөйлемге айналдыру жолымен
тупнұсқадағы синтаксистік құрылым түрленеді.
Аударма – тілдік делдалдықтың түрі, онда тупнұсқаның өзге
тілдік мәтінінің мазмұны басқа тілде сол тілде коммуникативті тең
бағалы мәтін жасау жолымен жеткізіледі.
Аудармашылық (тіларалық) трансформация – түрлену, оның
көмегімен тупнұсқа бірліктерінен аударма бірліктеріне көшіруді
жүзегі асыру болады.
Аударма тілі (ПЯ) – аударма жасалатын тіл
Аударма прагматикасы (аударманың прагматикалық
аспектісі) – тупнұсқаның прагматикалық әлеуетін жаңғырту және
аударма Рецепторына ойдағыдай ықпалды қамтамасыз ету
қажеттілігінің аударма үрдісінің барысы мен нәтижесіне ықпалы.
Аударманы прагматикалық бейімдеу – нақты аударма
Рецепторының тарапынан қажетті реакцияға жетісу мақсатында
аударма мәтініне енгізілген өзгерістер.
Аударманың прагматикалық құндылығы – аударма
мәтінінің шешу үшін аударма үрдісі жүзеге асырылған міндеттерге
сәйкестік дережесі.
74
Мәтіннің прагматикалық әлеуеті – мәтіннің Рецепторға ықпал
етуге, оның жеткізілген хабарға зерделік немесе әсерлік реакциясын
тудыруға көрсеткен қабілеті.
Жақындастырылған аударма – аудармада сол контексте ИЯның эквивалентсіз грамматикалық бірлігіне ішінара сәйкестін ПЯ-ның
грамматикалық бірлігін қолдану.
Лексикалық қосымшалар тәсілі – тупнұсқа мағынасының
имплициттік элементтерін жеткізу үшін аудармада қосымша
лексикалық бірліктерді қолдану.
Есімше қайталымының тәсілі – аударма мәтінінде айтылған
объектіні қайталап көрсеткенде оның есімен тиісінше есімшемен
алмастыру
Тастап кету тәсілі – мәні релевантсыз немесе контексте жеңіл
қалпына келтірілетін семантикалық артық сөздерді жеткізуден бас
тарту.
Лексикалық бірліктердің орнын алмастыру тәсілі – ИЯ-ның
аударылатын бірлігіне ең жақын сәйкестікті аударма мәтінінде
айтылымның басқа орнында пайдалану.
Сөздік аударма тәсілі – аударманың ұтымды вариантын іздеу
үрдісінде аралық кезең ретінде араларындағы синтаксистік
байланыстарды сақтай отырып , тупнұсқаның лексикалық
бірліктерінің орнына ең жақын сәйкестіктерді қою.
Аударма үрдісі (өзіндік аударма) – аудармашының аударма
мәтінін жасау қызметі.
Жұмыс аудармасы – алдын ала аудару, оның эквиваленттілігі
тупнұсқаның заттық – қисындық мазмұнының жағдайын сипаттау
амалы деңгейінде ғана жеткізіледі.
Түрлі типті сәйкестік – атауы мен анықтамасы бойынша
бастапқыбірлікпен қабыспайтын ПЯ-дағы грамматикалық сәйкестік.
Рецептор (ақпарат рецепторы) – хабарды алушы, тыңдаушы
немесе оқушы, коммуникацияға қатысушы.
Еркін аударма – эквиваленттілігі аударманың сол жағдайында
қол жеткізуге болатын деңгейінден төмен орындалған аударма.
Синтаксисттік контекст – мәтіндегі сол сөз шеңберінде
қолданылған синтаксисттік құрылым.
Синтаксисттік үйлесім (сөздік аударма) – аударма амалы,
онда тупнұсқа мен аудармада толық мәнді сөздердің жиынтығы мен
орналасу тәртібін сақтай отырып, тупнұсқаның синтаксисттік
құрылымы ПЯ-ның ұқсас құрылымына түрленеді.
75
Аударманың жағдайлық моделі – аударма үрдісін тупнұсқада
сипаталатын жағдайды ПЯ көмегімен сипаттау үрдісі ретінде
көрсететін аударма моделі.
Жағдайлық (экстралингвистикалық) контекст – білгені
Рецептордың айтылымдағы тілдік бірліктердің мәні дурыс түсінуіне
көмектесетін айтылымға қатысты жағдай, уақыт пен орын, сол сияқты
нақты шындықтың кез келген фактілері.
Мағыналық доминанта – тупнұсқа мазмұнының аудармада
сөзсіз сақталуғатиіс және оны сақтау үшін аударылатын хабардың
басқа элементтері алынып тасталуы мүмкін маңыздырақ бөлігі.
Қысқарған аударма – аударма, онда тупнұсқаның кейбір
бөліктері моралдық, саяси немесе пракиткалық сипаттағы өзге
тұжырымдармен тастап кетіледі.
Аударманы салыстырмалы талдау – аударма мәтінінің
формасы мен мазмұнын тупнұсқаның формасы мен мазмұнымен
салыстырып талдау.
Аударманың арнайы теориясы – аударманың лингвистикалық
теориясының түрлі типті мәтіндерді аудару үрдісінің ерекшеліктері
мен осы үрдіске сөз формалары мен оны жүзеге асыру шарттарының
ықпалын зерттейтін саласы.
Жағдайды сипаттау амалы – айтылым мазмұнының
айтылымда көрініс тапқан жағдай нышанын көрсететін бөлігі.
Дәл аударма – аударма, онда ПЯ-ның жанрлық-стилистикалық
нормасы мен қолданылуының қолданыс ережелерінен ықтималды
ауышқуы кезінде тупнұсқа мазмұнының заттық-қисындық бөлігі ғана
эквивалентті жаңғырады.
Транскрипция – ПЯ эріптерінің көмегімен дыбыстық
формасын қалпына келтіру жолымен тупнұсқаның лексикалық
бірлігін аудару амалы.
Аударманың трансформациялық - семантикалық моделі –
аударма үрдісін көмегімен аудармашы ИЯ бірліктерінен ПЯ
бірліктеріне көшетін бірқатар түрленулер ретінде танытатын аударма
моделі.
Трансформациялық
аударма
–
аударма
трансформацияларының бірін қолданып аудару.
Тар контекст (микроконтекст) – бір сөз тіркесі немесе сөйлем
шегіндегі лингвистикалық контекст.
Эквиваленттілік деңгейі (типі) – аудару кезінде сақталған
тупнұсқа мазмұнының бөлігімен анықталатын тупнұсқа мен
аударманың мағыналық жақындығының дәрежесі.
76
Көркем аударма – көркем әдебиет шығармаларының, яғни
негізгі функциясы оқырманға көркем-эстетикалық ықпал ету болып
табылатын мәтіндердің аудармасы.
Коммуникация мақсаты – мәтін (айтылым) мазмұнының
коммуникация актісінде мәтіннің жалпы сөздік функциясын
көрсететін бөлігі.
Аударманың жеке теориясы – аударманың лингвистикалық
теорясының бір тілден екінші тілге аударудың лингвистикалық
аспектілерін зерттейтін бөлімі.
Алғашқы аударма – алдын ала аудару, эквиваленттілігі
ықтимал мен ПЯ нормасынан ауышқу кезінде тупнұсқаның заттыққисындық мазмұнының жағдайын көрсету деңгейінде жеткізумен ғана
шектеледі.
Сөйлемді мүшелеу – аудару амалы, онда тупнұсқадағы
сөйлемнің синтаксистік құрылымы ПЯ-да екі немесе одан да көп
предикативті құрылымдарға түрленеді.
Кең контекст (макроконтекст) – сол тілдік бірлік қолданылған
сөйлемнің шегінен шығатын лингвистикалық контекст.
Аударма эквиваленттілігі – тупнұсқа мен аударма
мазмұнының ортақтығы (мағыналық жақындық).
Эквиваленттілік аударма – эквиваленттілік деңгейлерінің
бірінде тупнұсқа мазмұнын жаңғыртатын аударма.
Экспликация (сипаттамалық аударма) – лексикалықграмматикалық трансформация, онда ИЯ-ның лексикалық бірлігі,
оның мәнін танытатын, яғни ПЯ-да сол мәннің азды-көпті толық
түсінігін беретін сөз тіркесімен алмастырылады.
Аударма үрдісінің кезеңі – аударма үрдісінің аудармашының
белгілі бір типті қызметімен сипатталатын бөлігі.
Тілдік делдалдық – тіларалық коммуникация үрдісінде
бастапқы хабардың ИЯ-ны білмейтін Рецептор қабылдай алатын
тілдік формаға түрленуі.
77
Literature
1 Жақыпов Ж. А. Аудармашы анықтамалы. – Алматы :
«Сардар» баспа үйі, 2009. – 176 б.
2 Ислам А. Лингвомәдениеттану : Тіл мәдениет контексінде.
– Алматы - Астана, 2004. – 18 б.
3 Nida E. Science of translation : “Language”, 1969. – Vol. 45.
No. 3. – 183 p.
4 Медетова М. Е. Воспроизведение прагматического
потенциала при переводе художественных произведений :
материалы Международной конференции КазУМОиМЯ.
–
Алматы, 2007. – С. 148.
5 Қазақстан республикасы ғаламдық мәдениет - және
тіларалық қауымдастықта (қазақ және әлем тілдер) // «Қазақстан
әлемдік қауымдастықта: тіл және мәдениет атты Республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары». – Алматы,
2006. – 229 б.
6 Ермагамбетова А. С. Сущность и значение национальных
слов-реалий в языке художественных произведений и способы их
перевода. Автореферат дисс. на соискание ученой степени к.ф.н. –
Алма-Ата, 1972. – 32 с.
7. Cушков Ю. А.
Перевод прозы М. О.Ауэзова на
французский язык. Автореферат дисс. на соискание ученой степени
к.ф.н. – Алма-Ата, 1970. – 24 с.
8 Копыленко М. М. , Ахметжанова З. К. Казахское слово в
русском художественном тексте. – Алматы : Ғылым, 1990. – 163 с.
9 Сарыбаева М. Ш. Система обозначения родства в
английском, русском и казахском языках. Дисс. на соискание
ученой степени к.ф.н. – Алма-Ата, 1991, – 214 с.
10 Копыленко М. М., Тулин Т. А. Семантические
производные от русских терминов родства // Филологические
науки. – 1992. № 5 – 6.
11 Ахметжанова З. К., Мусабекова У. А. Антропонимы
казахского и русского языков : функциональная мотивация. –
Алматы: КазУМОиМЯ, 2006. – 128 с.
12 Кульмагамбетова А. Ж. Языковая картина мира в
антропонимах английского и казахского языков. Автореф. дисс.
…канд. филол. наук. – Алматы, 2007. – 29 с.
13 Кайдаров А. Т., Керимбаев Е. А. Этнолингвистические
аспекты казахской ономастики // Известия АН Каз ССР. Серия
филологическая, № 3, 1990. – С. 3–13.
78
14 Махпиров В. У. Древнетюркские мотивы // «Қазақстан
әлемдік қауымдастықта: тіл және мәдениет атты Республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары». – Алматы,
2006. – 229 б.
15 Омарбекова А. К. Когнитивно-семантические и
лингвокультурологические
особенности
антропонимических
фразеологизмов. Автореф. дисс. …канд. филол. наук. – Алматы,
2006 – 26 с.
16 Копыленко М. М., Попова З. Д. Очерки по общей
фразеологии. – Воронеж, 1989. – 191с.
17 Ислам А. Мағынасы күңгірт тартқан фразеологизмдерге
лингвомәдени сараптама // Жалпы және салғастырмалы
фразеологияның өзекті мәселелері. – Алматы : «Альянс – 2», 2003.
–С. 120 –126
18 Исина Г. И. Отражение национальной культуры во
фразеологических сравнениях английского языка // Жалпы және
салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері. – Алматы :
«Альянс – 2», 2003. – С. 126-131
19 Оспанова Ф. А. Фразеологизмдер уәждемесінің
лингвомәдени аспектісі (қазақ және ағылшын тілдеріндегі
материалдар негізінде). Фил. ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның автореф. – Алматы, 2006. – 29 б.
20 Исабеков С. Е. «Вариативность слова и ФЕ» Вестник
КазУМОиМЯ, 2003, №1 (5). – С. 21-25
21 Сабитова М. Т.
К вопросу о межъязыковой
соотнесенности фразеологизмов в разноструктурных языках //
Вестник КазГУМО и МЯ № 1. 2000. – С.79–82
22 Комиссаров В.
Н. Слово о переводе : очерк
лингвистического учения о переводе. – М. , 1973. – 214 с.
23 Фёдоров А. В. Основы общей теории перевода
(лингвистические проблемы). Для ин-тов и фак. ин. языков : учеб.
пособие. – 4-е изд. ; перер. и доп. – М. : Высшая школа, 1983. – С.
17.
24 Құнанбайұлы Абай. Қара сөз. – Алматы : Ел, 1993. –272 б.
25 Richard McCain. Book of words. – Астана. :
«Международный клуб Абая», 2009. – 338 с.
26 Chicken soup for the soul. www.chickensoup.com
27 Казахско-русский словарь : Ок. 50000слов / под ред.
член-корр. НАН РК Р. Г. Сыздыковой, проф. К. Ш. Хусаин. –
Алматы : Дайк-пресс, 2002. – 1008 с.
79
28 Ислам А., Хұсайын К. Ш. Қазақ-ағылшынша лингвомәдени
сөздігі. – Астана, 2004. – 108 б.
29 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Ред. Ыскаков А. Ы. –
Алматы, 1959. – 398 б.
30 Oxford Russian Dictionary. – Oxford New York, 1995. – 830 p.
80
Мазмұны
1
1.1
1.2
2
3
Кіріспе........................................................................................
Literary translation as the creative process……………………
Why do literary translation and what for?..…………………....
The Notion of Realia………………………………………..
Translate from Kazakh into English…………………………..
Translate from English into Kazakh…………………………...
Literary glossary......................................................................
Аударма терминдерінің қысқаша cөздігі …………………..
Әдебиеттер.............................................................................
81
3
5
6
14
22
35
65
69
75
Документ
Категория
Без категории
Просмотров
6
Размер файла
562 Кб
Теги
karimova, 814, praktika, audarma, krkem
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа