close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3840 bizakhova f psihologiyalikh tuzetu-damitu jumisi

код для вставкиСкачать
Фатима Бизақова
Ф. Бизақова
психологиялық
ТҮЗЕТУ-ДАМЫТУ
жұмысы
Тараз - 2013
УДК 159.9 (075.8)
ББК 88ІД 73
Б 52
Тараз Мемлекеттік Педагогикалык Институтынын
гылыми кеңес мәжілісінін
№4 хаттама 27 қараша 2012 жылғы ұсынысымен шыгарылган.
Мемлекетгік
|-т
іііч 1 1 СДШш ИКаЛЫҚ К1НСТИтуты «Психология жэне акмеология» кафедрасынын ага оқьпушысы, Қазак псиРкпувлимшик «Харизм,,
П
-
..............*I
ынша Республика деңгейіңде тренер.
Пікір жазғандар:
Мемлекеттік
гылымдарының кандидаты
доцент м.а.
Я
—
^улати атындагы Тараз Мемлекеттік Уыиверситетінің
7
Д ^ Г ц е ™
”™
Т Щ т КафСЛРаСЫ- ПСИХ0Л0П"
онпедаго-
ғылымдарының
БИЗАҚОВА ФАТИМА
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
«чңлыіш 11 СИАШ1Шиялық қы: иет көрсетудің басты бағытының бірі түзету
-дамыіуды қарастырды. Теориялық
кезеңгебөлеотырып, психотехникалық ә д і с т і ң қ о л ^ е р е к ш ^ ^ к ө ^ ^ ’ ТЪеНИНГ, ОИЫН ЖатГМҒУІЛ бпииишо
паыгілЧЧ/
Р етВДІ. іретүзету-дамыту оагдарламаларын ұсынды.
/-дамыту жұмысын жеке және топтықтүрде өткізеді
десек, осы процесс нақты
тэжірибеде көрсетілген. «Ұлтгық біріңгай тестілеуге
пллық даярлық» өз алдына
Оқу кұраль, тэжірибелі психолог маманға және жогары оқу орны мен кол
1 ГТ П Т
л
Ш Ш Ш Ш
I8ВN 978-601-7246-34-1
І Ү І П
л
^
■
_______ ___________________ .
& 4^ « ^ / и і у і д
ПС—
и
“
п
/
.
е
баребнарг;
С.ТоИВ1Сь^8зЗЯ73
атындағы ПМУ-дің
академик С.Бейсембаеи
атындағы ғылыми
к іт а п х а н а с ь :
БизақоваФ., 2013
КІРІСПЕ
Заманауи психолог қызметінің екінші бағыты түзету — дамыту
жұмысы болып табылады. Бұл еңбек соның қандай деңгейде жургізіліп
жатқанына талдау жасау, психолог қызметінің сапасын көтеру мақсатына
арналды.
жұмысы - индивидтің бүтіндік дамуы мен қызметіне психологиялық тұрғыда эсер ету. Жеке бас дамуы
жэне дара психологиялық ерекшелігіне (танымдық, эмоциялық-еріктік
қалыпты мінез-құлыкты жеке қасиетіне) қарай жүретін қалыпты үрдіс!
Бұл еңбекте тренинг кұрыпымы жэне түзеіу - дамьггу бағдарламасының
үлп жоспары жүйемен берілді.
Оқу құралыньщ I тарауында теориялық деңгейде мазмұн берілді.
Коррекциялық жаттыіудың жас ерекшелігіне байланысты қолданылуы,
сапасы ретінде психикалык жаңа білім беруі қарастырылды. Білім алушы
арасында гипер белсенді, индиго, девиантты мінез-құлық пен эмоциялық
қарым-қатынасты реттеуді қажет ететіндер көбейіп отыр. Осы мэселе
төңірегінде оқу кұралының кұрылымына: тренинг, ойын жаттыгуы
деңгейінде, түзету-дамьпу бағдарламасын құрастыру қажеттігі туындады. Алдыңгы «Психологиялық тесттер жинағы» еңбегімде аныктау
мэселесінен кейінгі жүргізілетін түзету - дамьпу жұмысын байланысгыру түрғысында қарастырылды. Психологиялық тузету - дамьпу жұмысы
бойынша материал іріктелініп, жас кезеңмен бағдарлама құрылды. Бұл
оқу құральш жинақтау мен талдау жэне тәжірибеде қолдануға бейімдеген
шыгармашыл топқа зор алгысымды білдіремін:
11) т. Рысқұлов ауданының тэжірибелі психологы Барақбаев Амантаи; 2) Қордай ауданының тәжірибелі психологы 3. Тұрғынбаева; 3) Шу
ауданы бойынша психолог маманы Жапекова Анар; 4) Тараз қаласы
Жамбыл атындағы №5 мектеп - гимназия психологы Мейірқұлова Назгүл’
№17 орта мектеп психологы Сарсембетова Ботагөз, 5) Жуалы ауданының
тәжірибелі психологы Акишева Жанар (Қошманбетов мектебі). 6) Жам­
был ауданының тәжірибелі психологы Игілікова Қазына (Шөлдала орта
мектебі); 7) Меркі ауданының №21 орта мектебінің тэжірибелі психоло­
гы Жандарова Балжан, 8) Байзақ ауданының Н. Гоголь атьшдагы орта
мектебінің психологы Ғайни Ақылбекқызы Көшекбаева эдістемелер бой­
ынша бағдарлама құруда пікірталасқа қатыса отырып, жеке тәжірибеде
өткізді. ӘН-Нұр-Фат психологиялық орталығының практик-психологтары Ф.Әбілдаева, М.Рахпанова психологиялық тренинг жаттығуларын
тэжірибеден өткізуде шыгармашылықпен жұмыс жасаганын айтып өту
керек.
Автордан
1-тарау: Психокоррекция.!ы к жүмыстың тиімді ерекшелігі
Психологиялық коррекция - баланың әлеуетті мүмкіншілігін ынталандыру меи дамытуға бағытталған эдістер жиынтығы. Тэжірибелі
психолог маман психодиагностикалық өңдеу көрсеткішінеи алынган
нәтижені негізге ала отырып, жеке бас дамуын қалыптастыруга
коррекциялық жаттыгу қолданады. Психолог маман жұмысыиың
тиімділігін талдау, балалармен нақты өзара әрекетті ұйымдастыру
және оны жүзеге асыру болып табылады.
Психокоррекциялық жүмыста «коррекция» терминінің кең
қолданымға енуі XX ғасырдың жетпісінші жылынан басталды, тура
аудармасы «исправление-түзету» деген мағынаны береді. Психолог
жеке тұлғаның мінез-құлқы мен сапасына, белгілі эсер етуде түзету
жұмысына бағдарлама құрады. Бағдарлама құрылымы психологиялық
жэне педагогикалық екі бөлімде қарастырылады. Психологиялық
бөліміиде психолог жеке жұмыс жоспарын жасап, оны жүзеге асырады. Ал, педагогикалық бөлімінде психолог басқа маманмен - мұгалім,
тәрбиеші жәие ата-анамен біріге отырып, психологиялық ұсыныс
даярлайды.
Р.С. Немовтың пікірінше «психокоррекция» ерекшелігі — психикасы сау адамның мінез-құлқын реттеуге эсер ету, оның жетіспейтін
тұстарын жетілдіруде психологтың қолданатын психологиялық эдістәсіл жиынтыгы.
Психокоррекция багы ты ны ң ерекше си п а тта л у ы :
психикасы
сау адамның да шешілмеген мэселесі болады,
психологиялық қиындықты сезеді, ашулана оған шагым жасайды, ал
екіншіден өзіи жақсы сезінетін, сондай-ақ, жеке бас дамуын талпыныста ұстап, өзгеруге дайындық деңгейдегі иидивидке жүргізіледі
• мінез-құлықтағы ерекШелікке коррекциялық жұмыс жүргізгеиде,
психикалық саулыгы ескеріледі.
• психокоррекция жұмысы жеке түлғада нақты шамада бүгін және
ертеңге бағытталады.
• орта мерзімде көмек беруге багытталган (индивидті қабылдаудагы
психологиялық көмек 15- реттен аспайды).
психологтың жұмысы индивидтің қүпдылык қорына негізделе
құрылады.
• эсер ету деңгейі индивидтің жеке бас дамуы мен мінез-қүлық
өзгеруіне багытталады.
Психокоррекциялық жұмыстың мақсаты - психиканың
заңдылыгын
әрекет түрі.
Психокоррекциялық мақсат үш бағытқа негізделеді:
1. Әлеуметтік даму жағын ықшамдау.
2. Балада іс-эрекет түрін дамыту.
3. Жас жэне психологиялық жаңа білімді қалыптастыру.
даму
іісиликоррекцияның негізгі міндеттері
бас дамУына қажетті когнитивті (ақыл-ой), эмоциялық және
гез-құлықтық өріс деңгейі бірге қарастырылып, субьектінің мәдени
ерекшелігі ескеріле отырып, ішкі қорды, күшті белсендіру
—
хіоихокоррекциялық жұмысты жүргізу жағымды
тәжірибе жинақтау мақсатында құрылуы және жүзеге асырылуы қажет.
1Ісихокоррекциялық бағдарлама құрудың түрі:
- коррекцияньің жалпы моделі: тренинг жүктемесін құрастыруда
жеке бас дамуын, қоршаған орта мен тұлғааралық қатынас бойынша,
баланың жағдайын жүйелі ескере отырып, ықшамдап күнге, аптаға
жэне аиға бөліп қарастырады;
- коррекцияның типтік моделін тәжірибеге негіз етіп, іс-әрекет
(ойын, оқу және еңбек) қимылын үйымдастыру;
- коррекцияның жеке моделі баланың жеке психикалық дамуын
қызькушылығын, білімін және мәселе түрін белгілеу;
стандартты багдарламада: қажетті қүрал-жабдық пен
қатысушыға қойылатын талап, кезеңге бөлінген жоспар;
- еркін багдарламада: психолог психокоррекциялық мақсат
міндетп еркін жоспарлайды және кезеңге өз қалауынша бөле аладьг ’
жұмыста
І Г Ы Ү Л І т П П А Ь Т Л і п г г г
іктілііі
. „ . г . . ______ _____ ______________
. . .
мен құзіреттілігіне
Теориялық жағынан (бап
заңдылыгы
езеңш, оқыту мен тәрбие мәселесіне қатынасты, жеке және
әдісті (бір эдістің немесе ықпалдың мүмкіндігін) жэне жағдайды білуі және дайындыгы
жатады.
Тэжірибелік жагынан кәсіби деңгейде психокоррекциялық әдіс
және әдістемені қолдануды меңгеруі, қызметіндегі құпияны сақтай
оілуі жэне құзіреттілік деңгейін жетілдіруге талпынысты оята білуі
мен сенімдшігі.
Жеке тұлгалық дайындыгы деңгейінде психолог алдымен жеке
басында өз мэселесін шешіп алуы, өзін ретке келтіруге жұмыстын
жүргізілуі, (жеке мәселесін шеше алмаса, алдына келген индивид
мэселесіне тепе-тең көзқараста қарай алмайды). Бұл нейтралды арақашықтықты ұстай білуге мүмкіндік береді. Психолог күнделікті
өзімен жұмыс жасап, жеке басын жетілдіріп отыруы қажет, себебі ал­
дымен сыртқы түрімен сенімге еніп, эсер етеді.
Психокоррекцияныц түрлері:
- сипатына қарай: симптомды (ауру белгісі) және каузалды (себеп)
деп бөлініп, дер кезінде дамудағы кедергіні анықтайды.
- ұзақтығына қарай: тым қьісқа, қысқа және ұзақ, тым үзщ болып
келеді.
- өзекті мәселені шешуіне қарай: бір немесе бірненше сагат, ай,
сондай-ақ, кейде жылга созылуы мүмкін.
- міндеттің ауқымына қарай: жалпы, жеке жэне арнайы болып
бөлінеді. Кешенді ұйымдастырылган жұмыс: жеке, жалпы жэне ар­
найы топпен жүргізіледі.
- мазмұнына қарай: танымдъщ өрісі, жеке тұлгалық, аффектілі-
еріктік, мінез-ңүлық тұргысынан, түлгааральщ цатынасынан, топ
ішілік, ата-ана мен бала қатынасынан тұрады.
- жұмыс түріне қарай: жеке, топтық, табиги жабық топпен
(ұжым, отбасы, ерлі-зайыпты)
багдарл амаға байланысты: баздарламалық жэне жанынан
шығарған еркін тақырып.
- эсер етудегі басқару: директивті және директивті емес болып
қарастырады.
Білім беру мекемесінде психокоррекциялық жұмыс психологиялықпедагогикалық эсер тұтастығы оны түзетуде, бала дамуындагы
бұзылыс пен жетіспеушілікке ағарту жұмысын қолдану. Ол екі байланыста көрінеді: симптомдық жеке ауытқуға және этимологиялық шығу
себебіне бағытталған.
Психолог коррекциялық жаттығумен айналысқанда келесі тізбекпен
жұмыс жасайды: а) не бар? б) не болу керек? в) қажетті нэрсе болу үшін,
не істеу керек? Оған жауап беруде психиканың дамуын үш деңгейде
қарастыра, түсінік беру мен талдаудан тұрады (Г.С. Абрамова).
Н ейрофизиологиялық децгейде психолог құбылысты ми қызметі
туралы білім негізінде зерттеп, ми шабуылын басты ұстанымға, ми
қабығы мен психикалык қызметке бағыттайды.
кызметінде психика механизмі
мен заңдылығы негізінде алынған көрсеткіш қолданылады.
Жас ерекшелік психологиялық деңгейінде жеке тұлғаны жас
және дара ерекшелігіне қарай сәйкестендіре талдайды.
Психокоррекциялық мәселеге әдіснамалық негізді шет елде
қабылдап, оны екі үлкен топқа бөлді: психодинамикальщ және мінезқұлықтық, психология пәні оны бағытына қарай сана және мінезқүлықта қарастырды. Бұл ықпал бала мен жеткіншекте жүргізілетін
психокоррекциялық жұмыстың мақсаты, стратегиясы жэне әдісін
ескертеді. Психодинамикалық ықпалда қолданылатын әдіс: ойын терапиясы, арттерапия жэне психоанализ, мінез-құлықтық терапия, логотерапия, трансперсоналды терапия, психосинтез қарастыратын балада мінез-құлық дағды жолы туралы білімді (жетондық бағдарлама)
беиімделуге үйлесіңді моделді, орындаушы білікгілігін дамытуға
мінез-құлық тренингі, өзіндік реттелуді қалыптастырды. Іс-әрекеттік
ықпалда отандық психологиялық мектепте арнайы білімді іс-әрекетге
ұиымдастырады, коррекциялық жұмыста ішкі жэне сыртқы белсенділікті
оасқару мен бақылауды жаңа деңгейге көтеру арқылы психологиялық
кэд>длды меңгереді (Л. С. Выготский, А. Р. Лурия, П. Я. Гальперин).
I Ісихокоррекциядағы психологиялық механизм деп интериоризация
(импорт) сыртқы әрекетті (көшірме жасау, нұсқау бойынша орындау
керсету) нике карай «айналдыру» (Н.Н.Льеонтьев). Осы бағыт бойын­
ша, іс-әрекетпң жоспарлы әдістемесіне бала мінез-құлқына ойын коррекциясы жэне психогимнастиканы қалыптастыруга болады.
Психокоррекциялық эдіс топтамасы
А.Л.Гройсман топтамасында белгі сапасы ретінде ми беделі
биологиялық гоместаз, коррекция обьектісі мен заты, сипаты, багыты
жэне ұстаным әсерін енгізді.
а) мидың физиологиялық беделі бойынша:
сергіту тоқтаутүсіндіру;
өзіндік илану;
көз жеткізу;
ұйқыга кетер алдындагы күйде
сендіру (босаңсуда);
нүсқаулық реттеу;
ұйқыдан оянар алдында сендіру;
ақылды реттеу;
ұйқы үстінде сендіру (парадоксалды
беделмен сендіру (арбау);
фаза);
әдісті босаңсу және нашақорлық
эмпатиялық тыңдау, сезіну; жагдай деңгейінде қолдану
б) биологиялық гомеостаз бойынша:
қалыпты жағдайда;
күйзелістік жағдайда;
в) эсер етудің бағыты мен сипатына қарай:
дамыту;
11
белсенділеу;
белсенділікті тепе-тең ету;
икемдеу;
г) психикалық процеске эсер ету артықшылығы:
имаготренинг (қиялды);
ментальды тренинг (ойлау);
I
эмоциялық-еріктік жаттыгу;
д) қатысушы санына байланысты:
топтық (микро, макро, медиа топ; жекелік);
е) эсер ету ұстанымына қарай:
/
гетерогенді (басқаға); аутогенді (өзіне);
ж) өнер арқылы:
изотерапия (сурет, құрастыру, жапсыру, саз балшық);
библиотерапия (кітап, авторын ұсыну);
музыкатерапия (әуен тыңдау, айтқызу);
би терапиясы (билету, қимылды қайталату);
денеге жанасу терапиясы (екі адам бірге жасау);
Коррекциялық жүмыста I
қолданылатын әдіс
I
Психотехника
________ __________
Сипатталуы
-(грек тілінен ауд. «психо» - жан, «техI ник» - өнер, шеберлік, іскерлік д.м.б) I тәжірибелік міндеті шешуде адам психиI касы туралы білімді пайдалану жөніндегі
сұрақты құрастыратын психологияның
I бір саласы.
1910 — 1930 жылдары
I кеңінен таралып, еңбек, кәсіпалды даярлау, кэсіби іріктеу психологиясымен байI ланысты тәжірибелік сұрақты шешу үшін
I психологияның қосымша бөлігін зерттеу
I деп қаралды.
Тренинг
-(агыл. 1таіпіп§ - Ігаіп сөзінен — оқыту,
меңгерту) - мінез-құлық дагдылары мен
тұлғалық дамытуда қолданылатын және
білім, білік, дагды мен әлеуметтікбагдарды
дамытуға бағытталган белсенді оқыту
формасы. Тренингте тек ақпаратты алып
қана қоймай, оны тәжірибеде қолданса, өте
нәтижелі болады. Тренингке қатысушыға
психологиялык сапа мен дағдыны бейнелеу мен дамытуға багытталған жаттығуды
жасау ұсынылады. Оқыту мен дамытудың
нәтижелілігін қамтамасыз ететін негізгі
кілт - тренинге әрекеттің түрлі формасын:
қарым-қатынас, ойын, оқыту мен енбекті
ұйымдастырып, пайдалана білу.
Ойьгн жаттыгуы
педагог-тәрбиешінің өткізетін ойынынан
ерекшелігі, педагог оиынның ережесін
түсіндіріп, кім жақсы ойнады, марапаттап,
белсенді қимыл-қозғалысты көздеп, ойынды 4-5 рет қолдана апады. Ал, психолог
ойынды белгілі бір тақырып көлемінде
мақсат қоя (диагностиканың нэтижесі
бойынша) даярлап, аяқталуында қандай
ой, сезім туындаганы туралы әңгімелеседі.
Психолог ойын барысында баланың ойлау
қабілетін, есте сақтау, қиялдай білу, көруесту арқылы қабылдауын бақылайды.
Сондай-ақ, мінез-құлқы мен қарымқатынасқа түсу тұстарын анықтап, келесі
ойынды сол деңгейде қарастыратын бола­
ды. Ойын устінде баланың табиғи қалпын
сырттай және қатысты бақылай отырып,
алдына қойған мақсатына толығымен жетуде жағдайды өзі туғызатын болады.
•
•
Психотехника. Қазіргі уақытта психотехника, оның мәселесі мен
әдісі қолданбалы психология саласынабарыншаенді. Психотехниканың
қарқынды дамуы 1914-1915 жылдары бірінші дүниежүзілік соғысқа
әскерге адам алу кезі болып саналады. Психотехникада бұл уақытта
кең қолданысқа сауалнама енді. Психотехниканың теориялық негізі дифференциялды психология болып табылады.
«Психотехника» терминін 1903 жылы неміс психологы В. Штерн,
ал 1908 жылы неміс психологы Г. Мюнстерберг психотехниканың
мазмұны мен эдісін анықтап, ғылым ретінде ұсынды. Психотехниканың
шарықтау шегіне 1920 жылдар тэн. Ол уақытта кеңес өкіметі кезінде
арнайы «Советтік психотехника», «Еңбек психофизиологиясы жэне
психотехника», Германияда «Рзусһоіесһпізсһе 2еіІзсһгій» журналы
шығып, 1927 жылы Жалпы Одақтық психотехникалық қауымдастық
құрылды.
Тренингтің даму тарихы оқыту тарихы секілді өз бастауын
мыңжылдықтан алады, бірақ оның пайда болуын әлеуметтік психолог
Курт Левиннің еңбегінің кезеңіне жатқызады. 1946 жылы К. Левин
ең алғаш рет қарым-қатынастағы құзыреттілікті көтеруге бағытгалған
тренингтік топ құрды. Қатысушьщан тренингтің адамға көбірек пайдалы екендігін байқайды. Левиннің сэтті еңбегі АҚШ-та ¥лттық
тренингтік зертхананың негізін салуға итермеледі. 1954 жылы адамның
өмірлік құндылыгын анықтауга багытталған тренингтік топ пайда болды. Оны Т-тобы деп атайды
60-жылдары Карл Роджерстің гуманистік психология дэстүріне
негізделген қолдау мен дамыту мақсатындағы мұғалім, кеңес беруші,
менеджерді кэсіби даярлау үшін әлеуметтік жэне өмірлік дағды тре­
нинг қозғалысы пайда болды.
70-ші жылдары Лейпциг және Иен университетінде М. Форвергтің
басқаруымен элеуметтік-психологиялық деп аталатын эдіс жасапынып
шыгарылды. Тренинг құралы ретінде қарым-қатынас дағдысын сәтті
қалыптастыруға мүмкіндік беретін драмаландыру бөлшегі бар рөлдік
ойында пайдаланылды.
Тренингтің түрлері
Тренингтің жалпыға ортақ қабылданган, нақты түрі жоқ. Ал ай­
да, оның эрекет ету бағытына қарай — дағдылық, психотерапевтік,
әлеуметтік-психологиялық, бизнес-тренинг деп бөліп қарастыруға болады.
Дағдылық тренинг — нақты дагдыны бойда қалыптастыруга
бағытталды.
Психотерапевтік тренинг —санадагы өзгеріске багытталады, яғни
адамның шынайылық алаңын құрастыру және мінез - құлықтың
стереотипті тәсілін өзгерту: бір құяаған шұңқырға екінші рет құламау,
қолдау көрсету.
Әлеуметтік-психологиялық тренинг (ӘПТ) —ол аралық қалыпты
алады, сананы өзгерту мен дағдыны қалыптастыруга бағытталған.
Бизнес - тренинг - кәсіптік міндетті сәтті атқарып, өндірістік
әрекеттің нәтижесін көтеру мақсатында қажетті дағдыны дамыту. Биз­
нес-тренинг кәсіптің барлық бөлшегін сараптап, жүйелі жүргізілетін
күрделі үдеріс.
Тренингтік әдістер:
Көз жеткізу әдісі -клиенттің сын, көзқарас арқыл ы, айгақ, логикал ық
негізде қортындыга келтіру арқылы қайта санада эсер ету.
Сендіре білу әдісі. мәселе сипатына қарай клиентті дауыс ыргағының
ықпалы арқылы, дене бітімінің күйі, жагдайды есепке ала отырып
сендіруді жүзеге асыру.
Сүхбаттасу эдісі: ауызша түрде әлеуметтік-психологиялық ақпарат
көмегіне сүйену.
Бақылау эдісі. клиентті мүқият тыңдау (колибровка) сыртқы және
ішкі сезімін бақылай отырып үқсастануға келу.
Психологиялық қолдау көрсепгу: эмпатияны вербалды жэие бейвербалды деңгейде қарастырады.
Диалог эдісі: екі адам арасындағы ұқсастану (подстройка) деңгейінде
қолданылады.
: санада және бейсанада қайталау арқылы
сенімге ену, артынан өзіңмен мэселеге байланысты альш кету.
Іісихокоррекциялық жүмыс кезеңдері
1. Психокоррекцияға анамнез (ақпарат) жинақтау:
а) Әңгімелесу;
б) Психодиагностика.
2. Психологиялық диагноз қою (жас мөлшері мен әлеуметтік мәдени
ерекшелігін
шартты - қалыпты болжам қою.
4.
Психокоррекциялы іс шараиы жоспарлау (таяудагы даму аймағын
ескеру).
жүзеге
жұмыстың
7. Мәселенің қайталанбауын алдын алу.
Гл ш г I V !
і
# ш ш
а
ш
• 1
л
ПСИХОКОРРЕКЦИЯЛЫ Қ
Б АҒДАРЛАМАНЫ ҚҰРАСТЫРУДАҒЫ Н ЕГІЗГІ ҰСТАНЫМ
Психокоррекциялық бағдарлама құруда ескерілетін ұстаным: жас
және дара дамудың психологиялық ерекшелігін есепке алу, жүйелілік,
бірлік және іс-әрекет, күрделендіру ұстанымымен қатар,
Л. С.Выготскийдің енгізген «таяудагы даму аймагы» есепке алынып,
«жогарыдан төмен» және «төменнен жозары» үстанымы негізінде
құрастырылады.
Әртүрлі түзеіу бағдарламасын құрастыруда осы ұстанымға сүйену
қажет:
1.
Түзету, алдын-алу және дамыту міндетінің жүйелілік
үстанымы. Онтогенезде психиканың даму сипаты мен оның
күрделілігін жүйелі есепке алудан түрады. Кез келген түзету-дамыту
бағдарламасы осы негізде құрастырылады.
Мақсаты мен міндеті үш деңгейлі мақсат жүйесінде қаяыптасуы
қажет:
1. Түзету арқылы — дамудағы ауытқу мен бұзылысты ескеру,
қиындықты жою.
2. Профилактикалық (ағарту) —дамудағы ауытқу мен қиындықты
ескерту.
3. Дамыту —даму маңызын қолайлы ету жэне жагдай жасау.
Түзету-дамыту іс-әрекетіне мақсат пен міндетті анықтауда бүгінгі
күннің өзекті мәселесімен шектелуге болмайды, «таяудағы даму
аймағын» ескеру қажет.
2 . Түзету мен аны қтау бірлігі үстанымы. Адамға психологиялық
көмек көрсету үрдісі, ол тэжірибелік-психологиялық іс-әрекет түрінің
ерекше бүтіндігін бейнелейді. Түзету жұмысының тиімділігінің 90%-ы
анықтау жұмысының қаншалықты терең, мұқият зерттелгеніне байланысы. Түзету жұмысын жүзеге асырмас бұрын анықтап тексеру кезеңі
жүргізіледі, осының негізінде түзету-дамыту жұмысының мақсаты мен
міндеті қалыптасатын алғашқы қорытынды құрастырылады.
3. Каузальды тип - түзетудің ар ты қ ш ы л ы қ үстаны мы сәтті
жүргізілген симптомдық жүмыстың өзі адамның бастан өткізген
қиындығын соңына дейін шешіп бере алмайды. Түзету іс-шараны
жүргізу артықшьіяығы дамудағы қиындық себебі мен ауытқуын
анықтау жэне алып тастау болып табылады.
4. Түзетудің әрекеттік ұстаны мы . Мұның қалыптасу негізі
А. Н. Леонтьев, Д. Б. Эльконин еңбегіндегі баланың психикалық
даму теориясы болып табылады. Коррекциялық жұмыстың жүргізілу
эдісі - жолы мен қойылған мақсаттың орындалу тэсілін анықтайды.
Түзету-дамыту әсерінің басты тэсілі клиенттің белсенді іс-әрекетін
ұйымдастыру.
5. Клиенттің жас кезеңі-психологиялы қж әнеж еке ерекшелігін
есепке алу үстанымы. Клиенттің жеке ерекшелігін нақты есепке алу,
әрбір дамудың қолайлы багдарламасын жасауға мүмкіндік береді.
6. Психологиялык эсер етудің кешенді әдіс
үстанымы.
Практикалық психология негізі көптеген эдіс технологияны, тэсілді
қолдану қажеттігін көрсетеді. Әрбір эдістеме мен техника бір
теорияның меншігінде емес.
7. Түзету багдарламасына таяудағы әлеуметтік ортаны
белсенді қаты сты ру үстанымы. Бала әлеуметтік ортадан тыс, өзге
адаммен қарым-қатынасқа түспей өз алдына бөлек дамымайды. Ол
элеуметтік қатынаста, түтас бір жүйеде, бөлінбейтін бірлікте дамиды. Жақын адаммен қатынас жүйесі, тұлғааралық қатынас ерекшелігі,
ортақ іс-эрекет түрі мен оның орындалуы - бала дамуында әлеуметтік
дамудың ерекше құрамдас бөлігі болып табылады. Олар таяу арадагы
даму аймагын анықтайды.
8. Психикалык процесті түрлі деңгейде үйымдастыру тірегі
үстанымы. Күрделі дамыған психикалық процеске сүйену, сөздік
қорды белсенді ететін әдісті қолдану.
9. Күрделендіру үстанымы. Әрбір топ қарапайымнан, ең
жогарғы күрделі кезеңге өту керек. Материалды қағаз жүзіндегі
күрделілік, оның психологиялық қиындығына эркез сэйкес келе
бермейді. Материалдық-эмоциялық күрделілігін есепке алу. Кор­
рекция жүмысында ұсыныяатын материал, ойын жаттығу жагымды
эмоциялық эсер қалдыру керек. Коррекция сабағы міндетті түрде
жагымды эмоциялық эсермен аяқталуға әкелу қажет. Коррекцияның
жұмыс бағдарламасы психологиялық дэлелді болуы шарт. Коррекция
жұмысының сәттілігі, ең алдымен, диагностикалық нэтижесін дұрыс,
объективті кешенді багалауға байланысты.
10. «Жоғарыдан төмен» түзету ұстанымы. Л. С. Выготский
ұсынган түзету жұмысының бағыттылыгын ашады. Психолог назарында, коррекция іс-әрекетінің негізгі мазмұны, кпиенттің ертеңгі
дамуы, таяудагы даму аумағын кұрудан тұрады.
11.«Төменнен жоғарыға» түзету үстанымы. Коррекция
жұмысының негізгі мазмұны ретінде қабілетіне қарай психологиялық
жаттығу мен дағдыландыруды қарастыру. Коррекция жұмысының
басты міндеті мінез-құлықтың қажетті үлгісін жасап, оны тез
арада бекіту. Коррекция жаттығуы жекелік және топтық деңгейде
қарастырылады. Алдымен тәжірибелі психолог маман индивидті
жеке қабылдағаны жөн, себебі жеке жэне дара ерекшелігімен
этностық, әлеуметтік, мәдени көзқарасын анықтау мен ескеру
жұмысы жүргізіледі. Жеке пікірін байқағаннан кейін, қосымша
пікір қажеттігін сезгенде топтық жұмысқа қосатын болады.
П сихокоррекциялы қ бағдарлам аны қурасты ру алгоритм і
1. Берілген психологиялық анамнез (ақпарат) диагнозды негізге
алу.
1
2. Психологиялық анықтау болжамы арқылы, түзету жұмысының
мақсатын құру.
7
3. Психокоррекциялық жұмыс негізіне құрылатын әдістемелік
бағыт таңдау.
4. Коррекция жұмысын жүргізетін стратегия мен әдісті таңдау.
5. Индивидпен жұмыс түрін (жекелік, топтық немесе аралас)
анықтау. ■
-в
^
І^
6- Барлық түзету жұмысына қажетті жалпы уақытты анықтау.
7. Қажетті кездесу жиілігін анықтау (күнделікті, аптасына бір
рет, екі рет, екі аптада бір рет).
8. Әрбір түзету сабағының ұзақтыгын анықтау.
9. Коррекция жұмысының әдісі мен техникасын іріктеу.
10. Жұмысқа қосымша адамның қатысуын жоспарлау (отбасы
мен жұмыста —туысын қосу т.б.).
11. Коррекция жұмысының багдарламасын жасап, түзету
сабағының мазмұнын анықтау.
12. Қажетті материал мен құрал жабдықты дайындау.
13. Процесті кезеңге бөлу. Міндетті түрде нәтижені тексеріп,
қажетті түзету енгізу үшін психодиагностикалық жұмыс
қорытындысын қарау.
14. Коррекция жұмысын іске асыру.
15. Жұмыстың нәтижелілігін бағалау.
16. Өткізілген түзету багдарламасын иэтижелілігін багалау
туралы психология лық немесе психология лық-педагогикалық
қорытынды жасау.
17. Түзету нәтижесін, жеке ерекшелігін және клиенттің
элеуметтік жағдайын ескере отырып, алдын алу шарасын жоспарлау және оны жүзеге асыру.
К оррекция багдарлам асы , оны ң түрі
түрі
Сипаттама
Коррекцияның жалпы I Түлғаның жас
моделі
жүиесі
кезеңі, дамуы,
қолайлы
Коррекцияның типтік | Адамның қоршаған әлемді, адам туралы,
моделі
қоғамда болатын оқига мен қатынас туралы
түсінігінің кеңеюі, тереңдеуі, нақтылауын
болжауы.
Коррекцияның жеке
с»рекеттщ түрлі қүрамын игеруге жэне оның
моделі
кеңеюімен қалыптастыруға бағытталған.
Клиенттің психикалық дамуы, жеке сипаттамасы, оның қызыіушылығын, типтік
мәселесін аяқтайды.
Стандартты
бағдарлама
Бағдарлама қатысушысына қойылатын талап, қажетті материалдың болуы, коррекция
кезеңінде есепке алынады. Жүзеге асырар
алдында бағдарлама кезеңінің орындалу
мүмкіншілігін тексеру, қажетті матеоиалпмн
болуы,
қатысушының
багдарламада
ұсынылган талапқа, мүмкіншілігіне сәйкес
ВЬлады.
Еркін бағдарлама
Психолог коррекция кезеңінің мақсаты мен
құрастырады
Жекелік психокоррекциялық жүмыс
--
жұмысында
*
^
Г
---
«Аоша ЛОІУІСЛ корсетуге
оағытталады. Коррекция жагдайының иегізігі элементі:
1. Адам өз мәселесіне жеңілдік іздейді. Бірнеше мәселе бар
қажет
клиент
деп аталады.
2. Оқыпгу мен қабылданган тэжірибені тәсіл ретінде қолдаиып көмек
көрсететін адам - бұл
1
Бұл
ИНДИВИДТІҢ мәселесін шешуге қолданатын көрсеткіш жиынтығы.
------ *‘«м «ра^шпдш ы арнаИЬ әлеуметтік
клиенттің мәселесін жеңілдетеді.
Бұла* эсер ету әркашан жүйке дамуынын жас ерекшелігі нормась. нег,з,„де жүзеге асырылады. Осыдан кейін психолог коррекция
жұмысының Саввошт--------■
*
‘
құрастырады
екциялық
түзетуге
туындайды
қажет?
Психологиялық коррекцияны жүргізуге арнапған көрсеткіш
қандай?
Коррекдиялық міндетті анықтауда
мақсатқа сәйкестігі не*?
Жауапкершшкп кш алады? Қалай шешіледі? Кім кабылдайды’
- Коррекция таімділігіищ көрсеткіші кандаЯ және кім багалайды?
Модель
Биологиялық
Медициналық
Әлеуметтік
-психологиялық
Педагогикалық
Іс-әрекет
Моделі
16
Түсіндіру ерекшеліктері
Дамудағы органикалық жетілудің төмендеу
жылдамдығы, сондай-ақ ауытқу этимологиясын
түсіндіреді
Даму
аумағындағы
аномальды
мәселені
қиындықты және ауытқудагы дамуды түсіндіреді. ’
Жеке адам және қоршаған орта арасындағы
қарым-қатынас бұзылыс пен жаңылысу маңызын
түсіндіреді.
Балада
элеуметтік
жэне
құбылыстың қараусыздығы мен
қарастырады.
педагоги калық
ауытқу себебін
Әрбір жас кезеңіне сай жетекші іс-эрекет түрінің'
дұрыс қалыптаспауы дамуда
ауытқушылыққа
алып келеді.
Батые психологиясында білім алушы дамуындағы қиындық себебін,
ішкі құрылымының бұзылысы деп қарастырады (3. Фрейд, М. Клайн).
жұмысында
таңдау
жұмыс
түзету жұмысының міндеті
саулык, қоғамда бейімделуі және жекелік өсуін жетілдіретін дағдыны
меңгеруі жатады
Психокоррек­
ция міндеті:
Шешілетін міндеттер, өзгеретін сфера
Когнитивті
аумақ
өз мінез-құлқын, қатынасын, реакциясын, мотивін
түсіндіру;
эмоциялық және мінез-құлықтық стереотипті
түсіну, психогенді фактор мен соматикалық
бұзылыс арасындағы байланысты түсіну;
шиеленіс туындауда және жарақаттайтын жағдайда
өз жауапкершілігін түсіну;
Эмоциялық
аумақ
маманның клиентті эмоциялық тұрғыда қолдауы;
клиент сезімін түсіну және ауызша айту;
өзіне шынайы қатынасты қалыптастыру;
Мінез-құлық
аумағы
клиенттің тепе-тең емес реакциясын түзету;
мінез-құлықтың жаңа тәсілін меңгерту;
Психокоррекция максатын нақтылауда келесі ережені ұстану қажет:
Психокоррекция мақсаты жағымсыз емес, жагымды түрде
қалыптасуы керек.
Психокоррекция мақсатын анықтау жекелік даму мүмкіншілігі мен
клиент бастамасын шектейтін тиым салатын сипатта болмауы керек.
Психокоррекция мақсаты шынайы болганы жөн. Бала коррекциялық
тренингте игерген жағымды тәжірибені шынайы өмірде қолдана алуы
қажет.
ПсихфсоррекціИШқ^^к^мыс ІІтиімділігі ұзақ уақыт аралыгында
көрінед*
рның аяқталу сэтіне дейін, шамамен
„
ПЗКаДввіик и.ьеисембаеи
жарты ф іл Ш щ і й ы м и 1
2-4085
іі=
чі М ПХАНАСЬ
17
Психокоррекция кешенінің негізгі бөлігі
Бекіту бөлігі
Мақсаты: Жеке
бас дамуьшың
ерекшелігін,
қауіп-қатер
факторын
анықтау,
жалпы түзету
бағдарламасын
құрастыру.
Коррекция
бөлігі
| Мақсаты: өзара
эрекеттестік
ниетіне
түрткі болу,
қобалжуды
түсіру, клиент
өз сенімділігін
көтеру, өмірін
өзгерту психологпен жұмыс
істеуге ниетін
қалыптастыру.
| Мақсаты
жағымсыздан
жағымды
кезеңге өту, айналамен өзара
эрекеттестік
тәсілін меңгеру,
клиенттің
дамуында
үйлесімділік
пен
қолайлықты
тудыру. ?
Эсер ету тиімділігін бағалау
бөлігі
Мақсаты:
психологиялық
мазмұн мен
динамикалық
реакция ны
өлшеу, жагымды
мінез-құлық
реакциясының
пайда болуын жетілдіру,
өзіндік
бағалауды
тұрақтандыру.
Ж екелік психокоррекция жұмысы
жұмысы индивидтің
ішкіәлем сипатына әсері (Г.С. Абрамова).
Өткізілу
Көрсеткіші
Қарсы
Тиімділігінің
жагдайы
1керсеткіші 1анықталуы
1 .Индивидтің
Идивид
3. Қозудың
4. Психологтыц
комек алуға өз ниеті;
анық көрінуі а) жекелік сапасы
еркімен келісім а) мәселенің
а) ақыл-ойы тартымдылығы,
беруі
сипаты (жеке
дамуының
ақыл-ой дамуы,
а) индивид мә- мәселе болуы) жеткіліксіз
ерік-жігері,
селені зерттеу
б) индивид топ децгейі
мінез-құлық ерек
үрдісіне белпен бірге жұб) моральды шелігі;
сенділік кор­
мыс жасаудан
қалыптыц
б)психологпен
сету!
бас тартуы
томен болуы индивид арасынб) түзету багв) индивидте
дағы келісім,
дарламасын
қобалжу дең(сенім) қатынас
іске асыру және гейінің жоғары
тепе-теңдік децқалыптастыру
болуы
гейі
г) индивид
в) хабарламаны
тұйық деңгейдс
жеткізу тәсілі
болуы
(дэлел, логика)
д) қайғының
өткір күйі
------------------- --------- —
и ч / і г і
•
18
#
жұмысында
қажеттшіп
- өзіндік баганың жоғарылауы мен маңызды болуы;
- өзін түсінуі мен өзін қабылдаудың дамуы;
- өзін жетілдіруге ұмтылыстың дамуы;
- өзіне жэне өмірге қатынасының өзгеруі;
- бейімделу деңгейінің көтерілуі.
Жекелік психокоррекция жұмысының кезеңі
Негізгі кезең
І) келісімшартқа отыру
2)индивид
мәселесін зерг-
Кезең мазмұны
индивидке келесі ақпаратты жеткізу
1) түзету мақсаты туралы
2) біліктілік деңгейі
3) төлемақы туралы
4) түзетудің шамамен ұзақтығы
5) психокоррекциялық процесте уақытша нашар
лау қаупінің болуы
6) құпия сақтау деңгейі
әдісті қолдануы: эңгіме, интервью, бақылау,
психологиялық тест.
3) мәселені
шешу тэсілін
іздеу
Мәселенің туындауына экелетін оқига
ын көрсету
кажеттілігі
реакция
сы —себебі.
4) психо
коррекция лық
бағдарлама
құрастыру
мен іске асыруда индивидтің жауапкершілік
деңгейін тусіндіру
5) багдарлама- | Келісім- шартқа сэйкес жүргізіледі.
ны жүзеге асыру
6) нэтижені
багалау
Шынайы жеткен көрсеткіш пен бағдарламада
белгіленген максатты салыстыру негізінде іске
асады.
ІІ-тарау. Мектепке дейінгі кезеңде
психокоррекцияны қолдану ерекшелігі
Ойын жаттыгуы: психокоррекциялық жұмыс мінез-кұлық
реттелмеуі, қобалжу, қорқу және қарым-қатынас бұзылганда
қолданылады. Мектепке дейінгі кезеңде ойын еркін әдіс ретінде
қолданылады. Ойын жаттығуы бағыттау, қайта құру және бекітуге
арналады. Ойын үстінде баланы
асықтыруға болмайды, бірақ
белсенділігін байқатқанда мадақтап отыру шарт.
Қазіргі психологиялық-педагогикалық эдебиетте ойынның төрт
түрде сипатталуы: сюжетті рольдік, ережемен ойын, бейнелік-рольдік,
режиссерлік.
Ойынның төрт түрі: сюжетті ролді, ережелі ойын, бейнелі-ролдік
жэне режиссерлік ойын. Мектепке дайындық төңірегінде зор гылымитәжірибелік жүмыстың жүргізілген ( Л.А. Венгер, Л.М. Безруких, А.С.
Смирнова, Т.В Торунтаева, В.В. Холмовская).
Психолог бала назарын таза мәселеге аударған жөн. Психикалық
процесті дамытуды жетілдіре отырып мінез-құлықты басқару, алдын
алу, анықтау жэне бала дамуының жеткіліксіз жағын түзетуде де көмек
көрсетеді, сондай-ақ, психолог баланың жеке бас дамуына маңызды
үлес қосып, мектептегі табысты оқуға дайындығына көмек корсетеді.
Бала жүйкесінің дамуына ортасы көп қырынан эсер етеді. Мек­
тепке дейінгі баланың жекелігінің қалыптасуы топтағы эмоциялықпсихологиялық ахуалдың жагымды болу шартында ғана толыққанды
болады.
Мектепке дейінгі бала ортасында құрдастың орнында танымал емесі
кездеседі. Оның қарым-қатынас шеңбері тар, ойын ұйымында тұрақты
мүшесі бола алмайды, жеке қасиетін төмен бағалайды. Бұл жағдайда
коррекция пәні баланың топтагы құрдасы мен танымал болмауы болып
табылады.
Ал, психокоррекциялық жұмыстың негізгі бағыты —баланың кері
қатынасын багдарлау жэне жағымды бағалау жүйесін зерттеу.
Бала жекелігінің қалыптасуында ауытқу көрінуінің апғы шарты шет
қалуға ұмтылысы, өзге құрдасымен байланыста ұзақ болмауы, ойын
тобына қатыспаудан көрінуі мүмкін. Бұл жағдайда психокоррекциялық
жұмыстың мақсаты қарым-қатынасқа аз түсу симптомы болады.
Мұнда психолог баланың ішкі уайымына көңіл аударады. Жұмыстың
тиімді тәсілі ретінде ересектің болып жатқан оқиғаға эмоциялық
түсіндірмесін пайдалануға болады, бұл балаға болған жайтты
эмоциялық қабылдауға көмектеседі. Балага құрдаспен ойында, таласуда, шиеленісте өзінің түсіндіруші болуын ұсынуға болады.
Коррекциялық жұмыс пэні ойын әрекетінде: ойын дағдысының дамымауы, әріптестіктің жағымды тэсілін игермеуі, эрекеті тэсілінен
тепе-теңдігі (тым жайбарақат болу, қозғалыста мазасыздану, моторлы
импульсивтілік). Мұнда коррекциялық жұмыстың бір бағыты баланың
ойын эрекеті түсінігін жинақтау болып табылады; оның зейінін сюжетті
ойынға, оның әрекет мазмұнына, бірізділігіне, құрдасының өмірге
құштар, көңіл күйінің көтеріңкі болуына аударады. Психологиялық
эсер етудің басқа бағыты - ойын мағынасын түсіндіру, ойын әрекетін
орындауды меңгерту.
Балаға құрдасымен ойын үстінде, өз пікірін айта білуге, ортақ жоспарлау, эрекет бірізділігін анықтауды меңгерту қажет. Қимыл эрекеті
баяу дамыган балада шапшаң мазмұнды ойынға қызығушылығын
оятқан маңызды, оның ойын операциясын ең жоғарғы деңгейде
жетілдіріп, сәйкесінше мұндай баланың эрекетін мадақтап отырған
дұрыс.
Қимыл белсенділігі жогары
балаға өзінің қозғалысының
мазасыздығын басқара алуға мүмкіндік беретін жагдай туғызған жөн.
Мұндай баланың қозғалысын жасанды шектеуі оның тек ашу мен
қозуын күшейтед і.
Мотивациялық аумақты түзетуде нені ескерген жөн?
Баланың мінез-құлқындағы бұйрық өзімшілдік көзқарастың басым
болуын, оның ұмтылысы ойнау үшін емес, алғашқы үту деген секілді
жекелік мақсат болады. Балада өзімшілдік мотив мінез-құлықта ашық
та, жасырын да болуы мүмкін.
Түзету жұмысы жекелік маңыздылық пен іс-әрекеттің және құнды
мотиві арасында үйлесімділікті орнатудан басталады. Бұл үшін баланы
мақсатқа сай тәсіл, түрлі әлеуметтік пайдалы іс-әрекетке жұмылдыру.
Онда мотивацияга негізделген тэсіл қолданылуға болады: досқа, топқа
көмек көрсету, шиеленісте төрелік ету.
Ей бастысы, бапа элеуметгік маңызды сапасын шынайы көрсете алса
жэне өзінің «басты» болуга қажеггілігін қанагаттаидыра алса болганы.
Психокоррекция пәні «ғажайып кешен» деп, топтағы шеттетілген
баланың күйін сипаттайды; өзін жағымсыз қабылдау, парықсыз
катынас, дауысының сенімсіз болуы, шешімсіздік болуы мүмкін. Пси­
хокоррекция бағыты мұндай баланы құрдасымен, тәрбие, отбасы
қалыптасуымен, ортақ іс-әрекетпен жұмылдыру қажет.
Балада өзін қабылдау бағдары маңызды: өзінің сыртқы келбетіне
қызығушылық тудыру (киімі, шаш қойысы, жекелік ерекшелігі).
Психолог мектепке дейінгі баланың агрессивті мінез-құлқына көңіл
аударғаны жөн: ашудың жиі бұрқ етуі, іс-әрекетті бұзуға бағыттылық,
ашушаңдық.
Бұл жағдайда психокоррекциялық зерттеу пәні мектепке дейінгі
баланың мінез-қүлқыиың ашық симптомы болып табылады. Психокоррекцияны алгашқы қолдануда балаға жагымсыз әдеби кейіпкердің,
мультфильмнен мінез-құлқының тартымсыздыгын кору арқылы
қабылдау мүмкіндігінен қамтамасыз ету.
Көшбасшыға қарсы белгі — тағы бір коррекциялық іс-эрекеттің
мүмкін болатын пэні. Көшбасшыга қарсы —бала құрдасының беделін
жетістігімен емес, басқа себеппен жаулап алумен келеді. Бұл күш
корсету, қоқан-лоқы жасау, алдау, т.б. болуы мүмкін. Коррекциялық
жұмыс мұндай жағдайда мақсатқа сай мінез-құлықтың жагымсыз түрін
түсінуге бағытталады. Шаршау симптомы түзету жүмысының міндеті
болуы мүмкін.
,т
♦
Барлық балада қорғаныс реакциясы көрінуі мүмкін. Бала түсінуге
қабілетсіз, өзін қорғансыз, әлсіз сезіиеді, коз жасын корсету. Балада
мұндай міиез-құлықты түзету —оған тынышталуға көмектеседі.
Мектепке дейінгі жастагы баланын аФФектілі мінез-күлкмң түзету.
Аффектілі бала: шектен тыс өкпелегіш, жағымсыз тұйық, эмоциясы тұрақсыз болып келеді. Балабақшада аффектілі деп аталатын жиі,
өткір, қиратқыш эмоциялық реакцияға бейім балада кездеседі. Мүндя
міиез-құлықтың жағымсыз түрі: жоғары өкпешілдік, бірбеткейлік,
эмоциялық, тұрақсыздық. Аффектілі күйден бала үлкеннің өтініші,
жазалауы, сөгісі шыгара алмайды. Бүл эмоциялық дамудың бүзылысы,
мінез-құлықтағы қиындығы, қалыпты психиканың бұзылуы больш та­
былады.
Бұл балада өзіндік педагогикалық коррекцияиы қажетсінуі, егер
психопрофилактика мен психотерапиялық іс-шара мектепке дейінгі
жаста жүргізуіне жақсы нәтиже алуына болады (Е.Е. Кровцова, А. А.
Нураханова, В. У. Степанова). Баладағы аффектіліктің сыртқы белгісі
төменде корінеді:
Кей жағдайда бұйығу болып жылайды;
¥йықтауға қорқады, үйықтар алдында үлкенді күтеді;
¥жымдық ойынға қосыла алмайды;
Жан-жануардан қорқады —бәрінен, немесе біреуінен;
Бірнэрсені таңдай алмайды;
Жиі жылайды, еденге құлап, қолымен еденді тарсылдатады;
Қырсық мінезді истерикалық күйге түсуі мүмкін.
Аффектілі баланың мінез қасиеті:
Нақты жағдаятқа тәуелсіздік;
Мінез-құлық ерекшелігінің төмен деңгейі;
Енжарлық.
баланың мінез-құлқын талдау келесіні көрсетеді.
Аффекп, себебі бала оған берілген жагдаятты қабылдайды, бірақ
шыға алмайды, оны
басқаруды білмейді.
Мінез-құлқында қиындыгы бар балаға көмектесудің негізгі құралы
ойын болып табылады.
Коррекцияда ойынның үшінші және төргінші түрі қолданылады
Баламен жүрпзілетін түзету жұмысын үш кезеңде қарастыруға бо­
лады: Алдымен балаға бейнелік-рольдік ойын көмегімен режиссер
көзқарасты ұстауга көмектесу қажет, аффектілі мінез-құлықты бала
өзшщ жекелік ерекшелігіне қарай режиссерлік рөлді ойнай алмайды.
ның енжарлығы ойынды түсінуінің төмен деңгейі затгы қарапайым
ғана басқаруға алып келеді.
„ Бейнел ік-рольдік ойын алдында балаға қандай көзқарас ұстанатынын
аиту маңызды, бұл әртүрлі затпен ойыншықты басқаруга көмектеседі.
Осы кезеңде баланы сюжет ойлап табуға меңгерту қажет. Ойында бала
тек рөлді гана алмайды, күшті, әлсіз, батыл, қу адам бейнесіне енеді
оұл рөл оаланы сенімді сезінуіне көмектеседі.
А
І-кезец - сюжетті-рөлдік ойын
Алдымен (1-кезең) ересек баланы рөлдік бейнені игеруге үйретеді
Ересек ойын сюжеті ұсынады. Ойында балада құдіретгі күш болады!
жагдалды басқаруды, элсізді қоргап, жауызды жеңуді үйренеді.
Жагдаят ұсыну: екі кейіпкер кездесіп, қиындыққа жолығады. Оның
бірі сасқалақгап не істерін білмей жылайды. Екіншісі шыгар жолды
іздейді. Оган көмекке құдіретті күш келеді, сиқырлы таяқша көмегімен
қиын жагдайдан шыгуга көмектеседі. Құдіреггі күш бейнелі рөл
жағдаятқа шггей емес, «сыртгай» жол табуга болатынына шынайы
көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Екінші кезеңі: эрекетті үлкен адам мен бала бірігіп жасайды.
Жагдаят мағынасы алгашқыдай болады - кейіпкерге көмек көрсету
Бала ойнайтын сюжетп жетекші басында ғана айтып түсіндіреді. Ары
қарай бала өз бетімен көрсетеді. Егер I кезеңде бала жетекшінің көмегін
қажет етсе, бұл жерде ол үлкеннің көмегінсіз, өз мәселесін шешуге,
«шиеленісті жағдайдан» шығуға эрекет жасайды. Бала ойынды өзі ойлап табады, жетекші оған тек шиеленісті сәтті енгізіп отырады. Баланың
алдына міндет қойылады — бейнелік-рөл көмегі арқылы мәселеден
шығатын жол іздеу, аффектілі мінез-қүлықты көрсетпеу.
II кезецде —режиссерлік ойын
Баланы режиссерлік ойынга бағытгау. Аффектілі мінез-құлықты
баланың жекелік ерекшелігін ескере келе, алдымен режиссерлік
ойындағы ойын әрекетіне меңгерту маңызды.
Текше (кубик) жиынтыгы ойыны: жетекші эңгімені кубик көмегімен
әңгімелейді жэне бала алдымен шагын затпен ойнайды. Жагдаятты
таңдаганда деректі емес сэтті алған дұрыс. Әңгіме немесе көрсетілетін
ойын кедергісі әрі қисынсыз болғаны дұрыс. Бұл балада эмоциялық
лебіз тудырып, көтеріңкі көңіл-күйге әкеледі. .
Жетекші үлкен нейтралды текшені алып, оны кеңісіікте қозгап,
айтады: «Біреуі үлкен, түкті Алып келе жатады». Екінші қолымен
кішкентай кірпішті қақпа ретінде ұстап тұрып, сөзін жалғастырады:
«Кенет, қақпаны көреді. Ол мүны тарақ екен деп ойлап қалады».
Мұнан кейін кішкентай кірпіш қақпаны алып тарапып, айта бастады.
«Мен қандай түктімін. Тарану керек. Жақсы тарақ екен». Осыдан кейін
кірпішті қойып: «Алып таранып болып, қақпаны орнына қойып мэз
болып кетті».
.
Мұнан кейін ойын әрекеті арқылы әңгімені жалгастыруға болады:
«Білесің бе, машинада неге үш дөңгелек? Алып бір күні жолда келе
жатып түймесін жогалтып алып, қатты қапаланады. Төрт аяқты маши­
на тұрғанын көреді. Машинаның бір дөңгелегін алып, көйлегін қадап
алады». Егер жетекші осы сияқты әңгімені балага эмоциялық қызықты
етш жеткізе оілсе, ол одан әрі тыңдағысы келеді, соңында өзі де осылай жасағысы келеді.
Барлық эңгімені үлкен текше арқылы жагдаяттан шыга алмау жолы,
ал кіші текшемен жол табумен байланыстырган жөн. Аффектілі мінезқүлықты бала өзін әдетте кішкентай, әрі қорғансыз сезінеді. Ойында
өзін кішкентай текшемен ұқсаетырып, сезініп, кейіпкерді белсенді
басқара бастайды. Осыған үқсас жұмысты ары қарай жалғастыруға бо­
лады, бірақ балага енді дайыи әңгімені ұсынуга болмайды, оны өзіне
жал гастыруды сұрану қажет.
Жетекші үстелге «пальма» ағашын қояды, оларға «маймылды»
отыргызып қимылмен теңізді көрсетеді: «Көк теңіздің жағасында
І Ш
і Й И маймылдар түрыпть, Оньщ ш Щ й Щ Щ
салыпты. Бірде балықшы балық аулап келсе,... ары қарай не болды*?»
Енді балаға өз бетінше сюжет құрастырганды меңгерту қажет
Бұл үшін оган бірнеше ойыншықты ұсынуға болады; мысальг
Сү?ануДк ^ ИПаЛИН0’ ЗЙДаҺаР’ КӨКӨНІС’ ЗҢ’ ° ‘ ЫЛай | | ойлауьш
ЛПБ,“ келесі сюжетті ойлап табуы мүмкін: баланың туған күні болды
*е Т0Л^ Ь1’ досы оған сыйлық алып келді. Оған тағы ит, Чипалина
келеді...» бала қажетті мөлшердегі режиссерлік ойыңды меңгергенде
оның оиында әртүрл. шиеленісті жағдайды шешу үшінүсынады
- Мысалы -^'Р КҮ111Қарындаш серуендеп жүріп, айдаһарды кездестіоеді
идаһар қарыддашқа: «Маған жакынгтяптм и/папшо
_____ *
лайын, - дейді»: Қарьшдаш
•Жерде бала жалғастырады: Қарындаш Айдаһарға
аитады. «Мен көңілді адаммын. Сен неге менің мұрнымнан тапттын
жепң келді ма?» Айдаһар Қарьшдашты жібере ^лады ! Қ арьш д^
Аидаһ^рды үрып еді, ол қайырымды болып шыға келді. Егер әңгіменін
соңы аффектіл
а(Ь<Ьектілі сипят япга пйии
,-----------" Ң1 енің
ІП кезеңде - вербалды ойын
кезеңде ------ ---көзқарас катьшасьша
„"атерй ы к
күралсыз сөз аркылы керсетуге болады.
материалдык
Алдымен, оған белгісіз жағдаятты аяқтау ұсынылады Бала мунм
көмегінсіз, эмоциялық жагымды аяқгайтынына^өз
* аКСЫ
°™
келесі
Жетекші мұнда эңгімені «қауіпті» жерде тоқтатады
Бала саңырауқұлақ теруге барды: себет толы саңырауқулакты жиН
В
Я
И
саңырауқүлақты
аффекти
оатыр кейіпінде өзгертуіне болады
аякжол Ж
К
құлатып
лсңііпкті қаоылдауға арналған жаттығу
М
акса™
Т™
™
Ы
ІГ-Т
У
'
ВВЙВ®
«Ж
ҮРЛуш
і»овынь,
гиаксаты. Бэдада ^ щ с ц к туралы угымын кенейту Бала жолла
жүру ережесінің белгісімен таныс болу керёкГЁгёіТжолапянм
2 ’ °?ЫI К ° й ы л ғ а н алаңда ойыншық машинамен жүріп өтуі керек
ал ондай болмаса, жол балгІні көрсете білгені дұрыс.
Р
Сондай-ақ, кеңістік туралы түсінігін анықтауды алдымен өз бөлмесінің кеңістігін ажыратудан бастау керек. Кеңістікті ажыратуда
бала қиналған болса, онда оған үлкен адам жетекші сұрақ қою арқылы
бағытсілтейді.
Сөздік сипаттама арқылы бапаға кеңістік ұғымын меңгерту.
«Анаңа дастархан жасауға көмектес» ойыны:
- Дастархан жайылған үстелдің ортасына гүлмен құмыраны қою.
Қүмыраны сол жагына, нан салатын ыдысты, оң жағына бұрышпен
тұз салынған ыдысты қой. Қасық, шанышқыны оңмен сол жагына
рет-ретімен қой. Ас ішетін үлкен табақтың үстіне, орташа табақ қой,
табақтың оң жагына пышақ пен қасық, сол жагына шанышқы, т.б.
Осы сияқты «ертеңгілік немесе кешкі тамаққа дастархан жаса» деп
ойынның түрін өзгертуге болады.
Кеңістік үғымын қалы птасты руға арналған ойын-тренинг
Ойын: «Қуыршақ бөлмесіне жиһазды орналастыру»
Тапсырма: 10 қадам алға оңға бұрылып, 5 қадам жүр, сонан соң
3 қадам артқа сияқты. ¥қсас тапсырманы «Ойыншықты тап», «Бала
қайда тыгылып жүр?» т.б. ойынын ұсынса болады.
Тапсырма: Дене мүшесін /оң қол, сол аяқ т.б. кеңістікке қатыстыру
немесе затты затпен салыстыру арқылы алдында, артында , оң-сол
жагында, жогарыда-төменде не бар деген сияқты сүрақ қойып тапсыр­
ма орындатуға болады.
- Өз маңындагы кеңістікті багдарлай білуге үйрету: ілгері, алдыга
қарай ілгеріле, алды-алдыңгы жақ, артында-арт жақ, оңға оң-жағы,
солға жол жагы. Серуен кезінде де ағашты өзара қатыстыру арқылы
кеңістікте орналасуын ажырату керек.
Затты салы сты ра тексеіу
- Кеңістікте ұзын-қысқа, биік-аласа, жалпақ жіңішке, тар-кең деген
сияқты заттың маңызды белгісін салыстырту.
Есте ұстау: бала жалпылама үлкен - кіші деген үғымды пайдалануын салыстыру арқылы қалыптастыру. Зерттеуші ерекше көңіл бөліп,
тыңдап, ұзын лентаның орнына үлкен лента, қысқа лентаны —кіші лен­
та деп айтпауын қадагалап, қателессе түзету жясап отыру керек.
- Аласа-биік багана дегеннің орнына үлкен-кіші бағана деп айтуы
мүмкін. Баланың белсенді сөздік қорының ішівде биік- аласа, ұзындықысқа, кең орнына тар ұғымы болу керек.
«Д әріха
-
—х----- —
хчхіті коисеіеді;»
Жарыс тапсырмасы: бір мекемеге баратын жолдың бағытын түсінікті
епп айту, бала сіздщ қайда барганыңызды өзі табуы керек. Әрине сіз
тексерш отырған бала өз.нің баратын балабақшасына, ойын алаңьша
дүкенге жолда жүру ережесін сақтау ешқандай қатерсіз оңай баратын
жоллы білу керек. Әнгіме барысында баланы аяліама, багдаршам
жолдан ету белгісіне назар аудартып, жақын мавда аурухана,■
б ^ м л м Л Г Жая ЫЛЫМНаН КаЙТҚанда « § « жол, темір жол, шүғыл
бұрылыс деген белгіні де ажырата білуіне мән беруі керек.
әртүрлі жеңіл көлік түрінің
ұқсастығы
-^.1—.И« ИІП дягдмиы меңгерту
М ақсаты: Мектепте математика бағдарламасын жеңіл игеру үшін
балага: колем, форма, кеңістік пен сандық үгым туралы дұрыс ^
"
щ ы птасты ру қапеет. Санды ретімен санау, е ^ п т е Г с а л ь ю ™
геометриялық фиіураны ажырата білуді меңгерту. Бүлдіршін мектеп­
ке барған күннен бастап, қарапайым математикалық есепті өздігінен
шеше алатындай болуга тиіс. Тренинггегі мәселе есептін м Ім үны
ондағы кеиіпкер балаға бұрыннан таныс болуы керек.
’
Тапсырма: «Агаш шебері төрт орындық дайындады, бағбан жеміс
В
В
И
түсінігі
болуының
"
е^
е
^
ұғымды
ЫНШ“ 10 СИЬ'Р саудьі’ Қойшы 8 қойды
түсінігінің
Баланың кеңістікті бағдарлай алуы
~
исиха күнделікті түрмыстық қажетіне кеңістікті ажыра­
та алуын төмендеп сұрақтан бақылауға болады: Сен қандай ауылда
қалада, ұжымшарда тұрасың?
у д ’
- Сен тұратын үй неше қабаттан түрады?
- Сенің пәтеріңнің астында неше қабат бар?
- Сенің үйің қандай көшеде немесе даңгылда орналасқан?
- Сенщ үйіңе қандай көлікпен жетуге болады?
- Қай көлік аялдамасы сенің үйіңе жақын?
- Үйіңнің жанындағы аялдама қалай аталады?
- Үйіңнің маңайында кандай дүкен немесе мекеме бар?
«Қалаға саяхат» ойыны
Балада қоршаған орта, кеңістік
М ақсаты:
туралы ұғымын
қалыптастыру.
Керекті қүрал: тұратын қала, астана, ауыл суретінің жинағы неме­
се ашық хат жинағын пайдалануға болады, суретті балаға жалпылама
корсете отырып, болған жеріңізді, онда қандай дүкен бар екенін еске
түсіруі керек. Әрі қарай өзі жүретінін ықшам ауданда кандай көлікпен,
қай көшенің бойымен, қандай мекеме, ғимарат жанымен өтуге болатынын еске түсірту, жүрген бағытты талдай, суретін салдыруды өтіну.
Бала зейінін
1-бөлімінде /дэлелдік—диагностика 5-6 тренинг/.
2-бөлімінде /қалыптастырушы - 20 сағат/.
3-бөлімінде /үзбей қуаттаушы -1 0 сағат/.
Алғашқы екі бөлімді педагогпен бірлестікте өткізсе, соңгы 3-ші тренингта ата-анамен бірлікте өткізеді немесе 3-болімінде педагог- психо­
лог бірлесіп өткізеді.
‘ '
;1 '
Зейінді дамыту-түзету жұмысы екі бағытта отеді:
1. Зейіннің негізгі қасиетін дамыту.
2. Баланың ырықты зейіні арқылы жеке басы мен ерік сапасын
қалыптастыру арқылы зейін қасиетін жетілдіру.
1-бөлімде
М ақсаты:
1. Баланың зейін деңгейін анықтау.
2. Психолог пен тәрбиеші жүргізетін жүмыста баланың бастапқы
зейінділік деңгейін дәлелді қалыптастыру.
3. Эр тренинг 20-30 минут ұзақтыгы баламен жеке өтіледі.
1-тренинг.
‘ г
. .,
М ақсаты: Бала зейінінің тұрақтылыгы, көлемі, шогырлануы алаң
болуы сияқты қасиетін ажырату үшін жеке бақылау ұйымдастырылады.
Тапсырма:
1. Бүлшық етті босаңсытуга арналған
2. «Мен сияқты жаса».
3. «Санайық»
4. Тренинг қорыТындысы - коңіл-күйге назар аудару.
Зейін қоюды дамыту жаттығуы
Тренинг өткізу үшін екі жұп сурет жинағы бір-бірінен 10-15
айырмашылығы бар және бірнеше анықталмаған сурет мазмұны
қисынсыз бейнелерді, жартылай боялған сурет дайындалады.
1-ші тапсырмадагы бейнені бір-бірімен салыстыру арқылы өзара
айырмашылықты тауып беруін талап етесің.
2-ші тапсырмадагы бейнені көрсетіп, не жетіспейді, суреттің қай
бөлігі жетіспейді немесе суреттегі қисынсыздықты көрсетуін талап
етеді.
‘ ^
Г
3-ші тапсырмада жартылай боялган суретті алып, екінші жартысын
тура солай етіп бояу талап етіледі. Осы үш тапсырманың нәтижесін
бағалаганда айырмашылық тапты, суреттегі заттың жетіспеген бөлігін,
жалпы саны қанша, қисынсыз сурет бар немесе дұрыс боялмаган
суреттің жалпы саны да есептеледі.
Тапсырма: Оқып, санай алатын балаға 5 қатар етіп ретсіз жазылған
әріп тіркесін ұсынып, әр қатардағы әріп тізбегінің ішінде кездейсоқ
ұшырасқан сөзді оқиды да, оның астын сызып қояды. Бұл сөз 2-3-4-5
әріптен құралган болуы мүмкін. Әріп пен сөзді анық етіп қолмен не­
месе машинамен жазуга баланы қызықтыру үшін күлдіргі сөзді жазуға
болады. Нәтижесін қорытындылау сөзді табу жылдамдығына және
табылған сөздің санына қарай бағытталады.
Зейінді дамытуға арналған жатты ғу
1. Зейіннің ауысу қабілетін дамыту жаттыгуын балаға ескертіп,
бірыеше сөз тіркесі айтылады.
Тапсырма: үстел, төсек, қой, кесе, қарындаш, дэптер, кітап, торғай,
шанышқы, айтқан сөзге зер сапып тыңдау.
Нақты шарт: жануарды білдіретін болса, атын естіген сәтте
алақанын шапалақтау. Бала қателесіп кетсе, сөзді қайталап анық
айтқызу. Ойынды екі рет кЗйталағанда уәде бойынша өсімдікті сипаттайтындай болуы керек.
2. Келесі бөлімінде 2-бөлімді қосып өткізуге болады. Яғни жануар
туралы айтқанда орнынан тұрады.
Зейінніц тұрақтылыгын дамытуға арналған жаттығу
Тапсырма: Зейінінің түрақтылығын дамыту үшін газет-журналдан қысқаша жеңіл балага түсінікті бір шумақ үзінді алып, әр жолды
оқып отырып осы сөйлемдегі «а» дыбысының астын сызып, санап шық
деп тапсырма беріп уақытты белгілеп, жазу таңбасының қанша қате
жібергенін қадағалау керек.
Зейіннің бөлінуі мен ауысуына ж аттығу
Нұсқауда өзгеріс болады: әр қатардағы «а» эрпін сызып тастап, «б»
эрпінің астын сыз немесе «а» әрпінің алдында «н» эрпі тұрса «а»-ны
сызып таста, «а» әрпінің алдында «л» әрпі тұрса «э» эрпінің астын сыз.
Мұнда да жіберген қателігі мен уақыттың ұзақтығы есепке алынады.
Мұндай дамытушы жаттыгуды жарыс түрінде өткізу керек
Ы ры қты зейінді дамытуға арналган жаттыгу
Тапсырма: Бір парақ таза қағаз бен түрлі-түсті қарындаш беріліп,
бірінен соң бірі он үшбұрыштың суретін салу талап етіледі.
Осы суретті салып біткен соң бапага тапсырма бір-ақ рет беріледі
деп қатаң ескертіп айтады да, «зер салып тыңда, 3,7,9 үшбұрышты
қызыл қарындашпен жіңішке сызық түсір» деп ұсыныс жасап, бала, әрі
қарай не істеймін деп сұраса, өзіңнің түсінігің бойынша жаса деп айту
керек. Егер бала тапсырманы бірден түсініп, дұрыс орындаса, бұдан да
күрделірек тапсырманы орындауға болады.
Зейіннің бөлінуін дамытуға арналган ж атты ғу
Тапсырма: Кері санай білетін болса, 10,9,8,7,6,5,4,3,2,1 деп санай отырып, жалпы дамыту жаттьнуы еңкею, отыру, бүрылу сияқты
қарапайым жаттығуды орындату керек. Мұны жылдамырақ орындатуга
немесе жаттығусыз санауға болады. Қателік санын, уақытты есептеуге
болады.
Сан білетін бала үшін зейіннің бөлінуін жаттықтыру үшін мынадай
жаттығу жүргізуге болады. 25 тор көзге ретсіз 1-ден 5-ке дейінгі сандар
жазылған, соның ішінде 10 саны жоқ, бала қарап түрып, қай санның
жоқ екенін тез ауызша айтса, психолог жазу арқылы санап түрады.
«Бүзылған телефон» ойыны
М ақсаты: Зейінді дамыту.
Тапсырма: Топтан жүргізуші таңцалады. Жүргізушіге топтағы бала
теріс қарап түрады, ешкім оған қарамайды. Жүргізуші баланың біреуіне
жасырын түрде (оны өзі ойдан шығарады) бір кейіпті көрсетеді де өзі
шетке шығып кетеді. Бала, көрген кейіпін басқа балаға көрсетеді. Осылай жалғасып кете береді. Барлық балаға кейіпті көрсетіп болғаннан
кейін, барлығы шеңбер бойына тұрады алдымен ойынды аяқтаған бала
өз кейпін көрсетеді соңында жүргізуші өзінің кейпін, жэне көрсетеді.
Бірінші кейіп пен соңғысы салыстырылады.
«Түгендеу-шатастыру» ойыны
Мақсаты: Еріксіз зейінді дамыту.
атымен, тегін қате айтады.
Бала зеиш қойып, мұқият тыңдап отьірады. Тек қана атымен тегін
дұрыс айқанда ғана алға шығады.
Егер кімде-кім қателессе, ойыннан шыгады, айыбын төлейді
(жұмбақ, жаңылтпаш, әзіл өлең).
«Не өзгерді?» ойыны
Мақсаты: Баланың танымдық белсенділігін ояту, эейінін және ес
процесш дамыту.
і
Тапсырма: Үстелдің үстіне бірнеше зат, не болмаса кішкентай бес
оиыншық қойылады. Балаға үстелде тұрған ойыншықты есінде сақтау
ұсынылады, содан кейін «көзіқді жұм» - деп нұсқау беріледі, осы кезде
жүргізуші оиыншықтың біреуін алып тастайды да, қай ойыншықтың
жоғалғанын табу ұсынылады.
Осы ойынның басқа нұсқасы: тапсырма затгың орналасуының
өзгергенш табу болып табылады. Ойыншыға үстелдегі заттың қандай
тәртіппен орналасқанын есінде сақтауы ұсынылады, ал кейін ойынды
жүрЛзуіш бірнеше заттың орнын ауыстырады да, не өзгергенін табүды
ұсынады.
:
Егер бұл ойын балаға тым қиын болса, онда сөзбен бірігіп айту тәсілі
қолданады.
“Түйме» ойыны
Мақсаты: Баланың танымдық белсенділігін ояту, зейінін және ес
процесін дамыту.
Тапсырма: Әрбір ойнаушының алдында бір-бірден
түйме
жиынтығы жэне ойын алаңы болады. Ойын алаңы тор көзге бөлінген
төртбұрыштан тұрады. Төртбұрыштың ішінде тор көз негүрлым көп
оолса, және негұрлым түйме көбірек пайдаланылса, соғұрлым ойын
күрделі болады. Ойын торг тор көзден тұратын ойын алаңы мен үш
ойыншы өзінің ойын алаңында үш
түймені қойып шығады. Екінші ойыншы түйменің орналасуын, яғни
қайсысы қайда түрғанын есінде сақтайды, осыдан кейін бірінші ойынщы өз ойын алаңын қагазбен жауып қояды, ал екінші ойыншы өзінің
түймесінің арасынан керегін таңдап алып, өз ойын алаңында тура сондай етш қоиып шыгуы қажет. Түйме саны жэне ойын алаңындағы тор
көз біртшдеп кемиді.
у
Балаға ол үшін күрделі міндеттің шешілуін жеңілдету үшін бос
төркөздегі түйменің орналасуын баламен бірге сөзбен айтып отыруга
болады:«Үлкен қызыл түйме - сол жақ бұрышта, кішкентай қара түйме
ортасында, ал сары түйме оң жақ бұрышта». Осылай етіп ауызша айту
баланың мақсатқа шоғырлануына көмектесіп, оның шешімін табудың
жолын ашады.
Керекті құрал: түрлі - түсті 12 түйме, 4,6,9 тор көзден түратын ойын
алаңы.
Ес процесін дам ы туға арналған ж атты ғу
Қысқа мерзімді естің көлемін дамытуга арналған жаттығу
Тапсырма: Балаға бұрыннан таныс 8-10 сөз дайындау қажет: сіздің
айтқан эр сөзіңізді қайтапап отыру керек. Алдымен бір соңынан екі сөз
айтасыз. Балада осы жүйелікпен қайталайды. Әр создің арасында бір
секунд кідіріс болады. Бала сіздің айтқан нақты берілген сөзді айта алмаса, саны бірдей басқа үш соз айтуы керек. Ол үшін басқа сөз тіркесін
үсынуға болады.
• щ щ •
уйо ы'Л>
1. жалау, үй, сүт;
2. ат, саңырауқүлақ, ине;
к ій
3. этеш, күн, асфальт, дэптер;
Ш
4. төбе, көбік, су, майшам, мектеп;
5. қарындаш, көлік, аға, бор, құс, нан;
6. бүркіт, ойын, емен, телефон, стақан, пальто, бала;
7. тау, қарға, сағат, үстел, қар, кітап, қарағай, бал;
8. доп, алма, құлақшын, сәбіз, орындық, кобелек, метро, балапан,
шұлық;
9. жүк мәшинесі, тас, жидек, сөмке, стақан, балға, қыз, дастархан,
қарбыз, ескерткіш;
Егер бала есінде сақтап сөзді қайталай алса, сөзді есту арқылы еске
сақтау көлемі жақсы, 6-7 жасар бала 5-6 сөзді есіне сақтау қажет.
«Мен қапқа салдым» ойыны
М ақсаты: Еске сақтау қабілетін дамыту.
Нүсқау: Жүргізуші ойынды бастап, «Мен қапқа алма салдым» дейді.
Келесі ойыншы оны қайталап, тағы бір жемістің түрін қосады. “Мен
қапқа алма мен банан салдым”. Келесі ойыншыда осы айтылғанды
қайталап, әрқайсысы жемістің түрін қосып отырады. Ойын осылай
жалғаса бередЬ^
.
.н „
Бұл ойында кімнің жеңгені немесе жеңілгені маңызды емес, ең бастысы бала бұл ойында есте сақтау қабілетін еркін дамытса болғаны.
Әңгіме құрастыру» ойыны
М ақсаты: Есту арқылы қабылдауын дамыту.
Н*сқау: Әр ойыншы кезекпен бір-бір сөзден айтып шығады
нәтижесінде ортақ эңгіме пайда болуы керек. Өз сөзін айтпастан бұрын
алдыңғы сөзді қайталап шығу.
дам ы туға арналған ж атты гу
ойлауды дамыту жаттығуы
Суретте
г «
*
і---- ---- - ‘
аліуіаіШйійН
беинесін тауып, соны аяісгауын ұсыну. Қызықты, күлдіргі затгың
беинесін, суретш салу жэне аяқтауды ұсыну. Бала суретті салып біткен
ету
І І й
І
Т « Т I
I Т Т Л
А
* VV
л
л
_
— __ ______ .
•
.
«пүкте» жаттығуы
Нұсқау: Суреттегі нүкгені пайдалана отырып, оларды қосу арқылы
қандаи беине шыгаруға болатынын с¥рау. Барлық нүктені басып өту
міндет емес.
:
«Көп және біреу» ойыны
М ақсаты: Ойлаудың жылдамдығы мен зейінді дамьпу.
Нұсқау: Абала шеңбер бойына отырады. Жүргізуші, допты лақтырар
түрдегі
қажет
Нұсқаудағы сөздер:
Мысықтар, тырналар, ормандар;
Қатарлар, көпірлер, агаштар;
Ыдыстар, үйлер, құстар;
Пілдер, кеселер, тауықтар;
бұлттар
Шкафтар, I
Мұрындар
«Поезд» ойыны
М ақсаты : Баланың танымдық белсенділігін ояту, логикалық ойлауын, қабілетін дамыту.
3-4085
О йыннның ш арты : Бұл ойын үшін көлемі бірдей 10 бейнелі сурет қажет. Әрбір сурет —поезд вагоны. Суретті бес-бестен екіге бөліп
береді де алма-кезек поезд құрастырады. Поездың вагоны жүріп бара
жатқанда ажырамас үшін бір-біріне бекітілетінін біз білеміз. Суретті
вагон да қандай бір логикалық байланыспен бекітілуі қажет. Мысалы: қасықты тэрелкемен байланыстыруға болады, өйткені, қасықта,
тэрелкеде ыдыс болып табылады. Тәрелкеден кейін вазаны қоюга бола­
ды, өйткені вазаға да машинаға да су құяды т.б. Ең бастысы ол баланың
өзі «байланыстыруын» түсіндіре алғанында. Поезд дайын болганда
вагонның қалай байланыстырғанын ескеріңіз.
Ойынды бірнеше рет қайталауға болады. Сурет пен оның орналасуын ауыстыруға болады. Керекті құрал: 10-12 сурет (10x10).
Мысалы: 1) кобелек, гүл, ваза, піл, балық, өзен.
2) қар, шана, бала, бас киім, мысық, сүт.
«Төртіншісі арты қ» ойыны
М ақсаты: Логикалық ойлауды, есте сақтауды, зейінді дамыту.
Тапсырма: Бала шеңбер бойына отырады. Жүргізуші балаға доп
лақтырып, төрт заттың атын айтады, бірақ оның біреуі артық болады.
Соның артығьін бала анықтауы қажет.
Сөздердің нүсқауы
1.Үстел, орындық, төсек, шәйнек;
2. Шырша, аққайың, емен, бүлдірген;
3. Қияр, сәбіз, қоян, шалқан;
4. Қойын кітапшасы, газет, дәптер, сөмке;
5. Ат, мысық, ит, шортан;
6. Қияр, қарбыз, алма, доп;
7. Қасқыр, түлкі, аю, мысық;
8. Қуыршақ, машина, доп, кітап;
9. Поезд, ұшақ, сырғанақ, параход;
10. Шаңғы, коньки, кеме, шана;
11. Қарға, бүркіт, ара, бапға;
12. Орындық, балта, ара, қарлығаш;
13. Қар, аяз, мұз, қапырық:
14. Шие, жүзім, картоп, троллейбус;
I
I
I
I
|
15. Автобус, трамвай, ұшақ, троллейбус:
16. Кол, орман, асфальт, жазықтық;
17. Ғарышкер, орт сондіруші, миллиционер, балерина;
18. Карта, тақта, білім алушы, кірпі;
19. Жылан, ұлу, кобелек, тасбақа;
20. Шатыр, есік, терезе, орамал;
21. Сүт, шэй, айран, нан;
22. Аяқ, кол, бас, етік;
23- Раушан, қызғалдақ, бэйшешек, картоп.
«Талдап корыту» ойыны
Мақсаты: Балада логикалық ойлауды дамьпу.
Н¥сқау: Балаға жолақ таратылады жэне талданатын түсінікті
нақтылауда мысал жазу ұсынылады:
жеміс - бұл.. •
жидек - брг...;
гүлдер - бұл...;
көлік - бұл...;
*
осімдік - бұл...,'
жабайы жануар - бұл...;
« Сойлемді аяқта» ойыны
М ақсаты: Балада ойлауды дамыту.
Н¥сқау: Бала шеңбер бойына отырады. Жүргізуші баланың біреуіне
допты лақтырып, сойлемнщ басын айтады. Допты тосып алған бала
соилемді аяқтап, оны жүргізушіге қарай кері лақтырады. Егер бала екі
рет сөилемді аяқтай алмаса, ойыннан шығады.
Сөздің нұсқауы:
Лимон ащы, ал кант...
Шөп жасыл, ал аспан...
Адамда екі аяқ, ал ште...
Сен көзбен оқисың, ал жазасың...
Сен ауызбен тамақганасын, ал кұлакпен...
Қазақстанда қэзақша сөйлеңщ, ал Англияда
Балерина бшіеңді, ал пианист...
Эстонвдда эстонша сөйлейді, апАмңэикада...
Гфманияда немісше сөйлеңді, ал Полыиада...
Әнпп алең айіады, ал кдоылысшы...
Ит үреді, ал мысық...
Сен көзбен көресің, ал демаласың...
Құс ұяда іұрады, ал адамдар...
Құс ұшады, ал жылан...
Кеме жүзеді, ал машина..
Жүннен тоқиды, ал матадан...
Шиені жейді, ал шәйді...
Түңце карангы, ал күндіз...
Ағашіы аралайды, ал шегені...
Компазшор музыка қңистырады, ал энші...
Қиял процесін дамытуға арналған жаттығу
«Кім болдың?» ойыны
М ақсаты: Балада сөйлеуді, ойлауды, есті және қиялды дамыту.
Нүсқау: Балалар шеңбер бойына отырады. Жүргізуші әр балаға кезекпен сұрақ қояды: «Бұрын кім (не) болган?» Балапан (жұмыртқа);
Құрбақа (итбалық); Көбелек (құрт); Нан (ұн), шкаф (ағаш ); Велосипед
(темір); Көйлек (мата); Етік (былғары); Үй (кірпіш); Жылқы (құлын);
Сиыр (бұзау); Емен (бұршақ), Бапық (уылдырық), Алма талы (дәнек)
Күшті (әлсіз); ¥стаз (шәкірт); Жапырақ (бүршік); Ит (күшік); Жемпір
(жүн); Тоң (тер); Құс (балапан); Ешкі (лақ); Қошқар (қозы).
«Жүгіру ассоциациясы» ойыны
М ақсаты: Балада белсенді қиялды дамыту.
Тапсырма: Қатысушы кез келген сөзді айтады. Екіншісі оған өзінің
сөзін қосады үшіншісі осы екі сөзді қосып, бір сөйлем қүрайды.
«Гүл» ойыны
М ақсаты: Қиялды дамыту, денедегі қысымды түсіру.
Нүсқау: Балалар жүрелеп, тізелерін құшақтап отырады. Олар: дән,
жақында әдемі гүлге айналады.
Жетекші«ойынға қатысушыға қарап: «Күннің жылы шуағы жерге түсіп, дэнді жылытты. Дэн тамырланды. Ол өсті, бой көтерді,
бұратылып күнге мойнын созды. Күн гүлдің эрбір күлтешесін қыздыра
бастады». Балалар жетекшіні тыңдап, нақты қимылдармен көрсетеді:
жүрелей отырады; бастарын, қолын көтереді; Бойын тік ұстап, қолын
жан-жаққа созады - гүл ашылды; Басын сәл артқа шалқайтып, күнге
қарайды. Көзін жартылай жүмып, көктемгі күнге қарап, күлімсірейді.
«Алып бер» ойыны
М ақсаты : Балада қиялды дамыту.
Тапсырма: Шеңбер бойымен жайғасады. Бірінші бала бейнелеуші
заттың атын айтып, қимылымен келесі балаға ұсынады.
М ысалы: Абьілай Тәукеге “ауыр чемоданды” береді, ол оны эрең
дегенде көтеріп, ауырлығын келтіреді.
«Біріккен сурет» ойыны
М ақсаты : Балада қиялды дамыту.
Нүсқаус Параққа немесе тақтаға ойыншы кез келген сызық салады. Нәтижесінде бір жалпы сурет шыгады. Қатысушы шыққан сурстті
талқылайды. Барлығы бірге алдындағы суретке атау береді.
Пантомима
(Қимыл мен ым арқылы жасалатын сахналық өнер)
Мақсаты: Бұл ойын баланың шығармашылық қабілеті мен қиялын
дамыту үшін жүргізіледі. Баладан қандай болмасын бір заттың (поезд,
машине, шәйнек, ұшақтың) қимылы мен дауысын салып, ым арқылы
бейнелеп көрсету немесе бір іс-әрекеттің орындалуын, тәртібін көрсету
ұсынылады. Мысалы: жуыну, тарану, сурет салу, жүзу.
Тапсырма: Бірден орындап бере алмаса, қимыл-қозғалысын, дыбысын қалай келтіру керек екенін жасап көрсету керек. «Тапқыр»
ойынын ұсынуға болады. Ойынның шарты кестеге, біреудің жазып
сызғанына сүйенбей-ақ, өздігінен дербес құрастырса, онда баланың
қиялының мазмұны бай, жақсы дамыган деп есептеледі.
Сөздік емес қиялды зерттеу
Нүсқау. Әр балаға алты түсті қарындаш пен 1 парақ ақ қағаз таратылады. Бала өз ойынан сурет салу керек, оған 5 минут уақыт беріледі.
Екінші тапсырма Балаға саз балшық беріп, бір заттың бейнесін жасауды ұсыну. Салған сурет пен мүсіндеу нәтижесін қорытындылау
алдыңгы сынақтағы көрсеткіш бойынша қиялды бағалау нәтижесімен
бірдей. Алдымен бала нені бейнеленгенін табу керек, екіншіде сіз,
баланың бет келбетінен, қимыл-қозғалысынан, дауыс ырғағынан, дене
қимылынан нені бейнелеп отырғандығын табу. Мүмкіндігінше баланы
қызықтыратындай күлдіргі болуын ойластыру.
Баладағы қиялды дамыту
Сөздік «вербалды» қиялдың дамуын ажыратуға арналған.
Нусқау: Баладан 5 минут уақыт аралығында тіршілік иесі адам,
жануар немесе әлде басқа нәрсе жөнінде ойынан эңгіме құрастыруга
өтініш жасау.
Әңгіменің сюжетін немесе ертегі тақырыбын ойластыруга бір минут
беру, әңгімені бірден бастату. Қиял ғажайып ертегі, әңгіме айту барысында қиялдың дамуын мынадай көрсеткіш негізінде бағалау:
1. Қиял жылдамдығы;
2. Әңгімеде қиял бейнесі әдеттегіден тыс таңгажайып қызықты бо­
луы;
3. Әңгіме мазмұнында қиялдың бай көрінуі;
4. Қиялдагы бейненің тез әсерленуі.
Баланың жылдам қиялға берілуі дегеніміз — берілген уақыт
аралыгында бала әңгіменің сюжетін құрастыра білуі. Егер бала бір ми­
нут уақыт аралығыида өздігінен сюжет құрастыра алмаса. балага багыт
беріп, дайын оқиға желісін ұсынуга болады.
Қ иялдағы бейненің таңғаж айып кы зы кты болуы
Н ұсқау: Бейне бұрын ешқашан көрмегеи, ешкімнен естімеген өз
ойынан жаңа бір таңгажайып бейне құрастыруымен айқындалады.
Ал, балада қиял мазмұнының бай, терең болуын, ондағы кейіпкердің
мінез-құлқын сипаттауға тіршілік иесі, жануардың әртүрлі әрекетін
түрліше өзгертіп көрсетуге байланысты. Егер де бала қиялындағы
бейнеден ең аз дегенде 7 бейнені тізбекке біреудің жазыл сызғанына
сүйенбей-ақ өздігінен құрастырса, онда бала қиялының мазмұны бай
жақсы дамыған деп есептелінеді.
Сөздік қорды дамытуга арналган ж атты ғу
Нүсқау: Балаға «егер мысықты оқытатын мектеп ашылса, немесе
адам құс сияқты ұшып үйренсе немесе ит адамша сөйлей алатын болса, не болар еді?» деген сияқты ойынды ойнауды ұсыну. Негүрлым
баланың қиялы бай, білімі мен өмір тәжрибесі мол болса согұрлым
күлдіргі қызықты мазмұны шындыққа жақын нұсқа ұсынылады.
«С иқы рлы ж үмы ртқа»
Н үсқ ау: Әр баланың қолына жұмыртқа тэрізді сопақша қиылған
қағаз таратылып беріледі. Осы сопақша қагазды үлгі етіп, қагаз бетіне
бірнеше бастырып жұмыртқаның суретін салып сол сопақша бейнеден
өз қиялымен толықтьірып, қалауы бойынша бірнеше бейне ойдан салуына болады.
“ Сөйлемді ж алғасты р” ойыны
М ақсаты : Балада белсенді сөздік қорын дамыту.
Нүсқау: Балалар шеңбер бойына отырады. Жүргізуші эр балаға
оқылған сөйлемді жалғастыруды ұсынады, мысалы: «Анамның көңілкүйі жақсы, өйткені мен оны бүгін тыңдадым”.
Сейлем:
Мен бүпн қатты жаурадым, өйткені... далада жаңбыр.... жемпір
киюді ұмытып кетам.
Анамның көңіл-күйі жақсы, өйткені...
Мен оқығанды жақсы көремін, өйткені...
Менің аягым су болып қапды, өйткені...
Мен жануарды жақсы көремін, өйткені...
ӨЗІНДІК БАҒАНЫ ДАМЫТУҒА АРНАЛҒАН ЖАТТЫҒУ
“Мақтаншақ”
Мақсаты: Ойын баланың өзіндік бағ<
ұжымдағы
маңьвдылығын көтеруге багытталады.
Нүсқау: Бала шеңбер жасап отырады. Сөйлемді “Бір күні мен
ПРГТ һалта\/ қажет \ Л* --- игг_
•
г 1
•
„
иг..
. БФ иүні мен балабақшада жолдасыма
көмектестім немесе Бір күні мен тамақты жылдам іштім”. Ойлануға
2 минут уақыт беру, кейін бала шеңбер бойымен қысқа хабарлама жасаиды. Барлық бала өз ойын айтып болғаннан кейін жетекші сөйлемді
жинақтап, қорытынды жасайды, тамаша жауапты мадақтайды.
“Анам мені не үшін жақсы көреді?” ойыны.
Мақсаты: Қүрбысы алдында әр баланың маңыздылыгын жоғарылату
Нүсқау: Бала шеңбер бойына отырады. Эр балага анасы оны не үшін
жақсы көретінін аитып өтуді ұсынады. Топтың ішінен қатысушы бала
анасы оны не үшін жақсы көретінін қайталауы қажет.
Ескерту: Бала өзге үшін маңызды екендігін көрсеткісі келіп- ана^ пт1аЛаНЫ• ВДЫС жуғандығы В
Диссертация жазуға кедергі
келтірмегені үшін, кішкентаи қарындасын ренжітпегені үшін жақсы
көретінш аитады.
Шыбык
Мақсаты: Ойын баланың өзіндік бағаны тепе-теңге әкелуге
эмпатиялық дамуды жетілдіреді.
’
Нүсқау: Тренингге пиктограммалы үлестірмелі қағаз суретін салады. Баламен әрбір пиктограмма қандай магына беретінін пікірлесү
■
Мысалы: «рм сіреп г*рган адамнын оурегі-кеншдшік б Е
салынган кэмпиттщ суреті -қуаиыш пен тәтгілік магынасын білдіреді
- Р
° ҚЫП’ Ж33а
пиктогРамманың орнына қандай да бір
—
Г ” СаПаСЫН ЖЗЗуГа б0Лады (міндетгі түРДе жагымды). Әр
балага 5-8 үлестірмелі қагаз берілді. Жетекші белгісінен кейін бала
арқасына барлық үлестірмелі қагазын жапсырып шыгуын өтіну
,
т
£
Ч
I
".
Г
-------- ------------------------------- и
п
ш
п
м
ЭМОЦИЯ - ЕРІК ӨРІСІ АУМАҒЫН ДАМЫТУ
БӘРІН ЖАҚСЫ ОЙЛАСАҢ ЖАҒЫМДЫ БОЛАДЫ
Біз өзімізді жақсы сезінгенде айналаның бэрі түрленіп, тіршілік
гүлденіп кетеді (бірі қою күлгін, екіншісі көгілдір ашық күлгін тус)
Ал, өзімізді көңілсіз сезінсек айналаның бәрі тұнжырап, қараңгы
тартып жағымсыз болып кетеді.
>
'
Менщ портретімді аяқтап бояп көр.
Көздің орнын, оның формасын, қастың орнын, ерінді қалай
орнапастырғанын сұрау. Әзілқой баланың кеңіл-күйін өзі салып
көрсетуін өтіну.
жаттығуы
“Күн сәулесі” (4-6 жас).
Нүсқау: Күн сәулесі-қояны сенің көзіңе түсті. Көзіңді жұм. Ол
%*
•
***
•
в
Ж
А
мұрныңды,
мойныңда, ішіңде, қолыңда
жүр, жәй гана үркітіп алмай сипала. Ол тентек емес, ол сипалағанды
ұнатады, сен оны сипалап достасып ал.
“Қүсты қүтқарып қал” (4-6 жас). .
Нүсқау: Сенің қолыңда кішкентай дәрменсіз құс бар деп елестетші.
Алақаныңды жогары ұстап, колыңды алга соз. Саусақты біріктіріп
құс сиятындай етіп жаса, ол өте тоңып қалыпты. Жылыт, демівді оган
үрле, жәй ғана терең дем алып, алақаныңды кеудеңе жақындатып ұста,
өз жүрегіңнің жылуын панасыз қүсқа бере біл.
АЛ’ енД> алақаныңды ашшы, қүстың қуанышпен ұшып бара
жатқанын көресің, өкпелеме, қайта оған қарап күлімде, ол саған қайта
оралады.
"Қустың ұшуы”
Нусқау: “Бізге жиі керемет түс енеді. Түсімізде біз ханшайым мен
хор қызына, қоянга, тиінге айналып кетеміз, құс пен аң тілін түсінеміз
әдешл,к пен жеңілдік құпиясын біліп, жер үстінде ұшып, таза
тынық көплдір аспанды сезінеміз. Ол көлге қатгы ұқсайды’ онда
сенщ денең суда жүргендей жеңіл әрі икемді. Аспан-ғажайып құстың
көгілдір хандыгы. Оның ең эдемісі - аққу: қар секілді аппақ, у з ы н
моиынды, алтын тұмсыкты қүс.
Тамақты жогары көтеру.^Иэ, аққудың мойны дэл осындай. Арқаны
тік ұстап, иықты түзеу. Сен кереметсің! Көзіңді жұм. Кэнекей, құс
секілді тыныс алайық. Демімізді ішке тартып, жэймен шыгару. Демді
сыртқа шыгарганнан кейін әркім өзіне “Мен аққумын!” деп айтсын.
Аеду моины алға созылыңқы, аркасы тіп-тік. Қолды кеңінен жаю, - 6у л
сенщ қанатың, кең эрі бірқалыпты, жарайсың!
Тізені сәл ғана бүгу. аздап қысым, түсіру де бірден, түзу ұстау
Терең демалу. О, қандай гажап! Біз ұшып барамыз! Дем алып - демді
сыртқа шығару (3 рет). Қанатгы еркін қагуына болады. Қандай кең эрі
куаныоггы! Аиналадағы асПа„ кегілдір жЭ„е таза, *ап,,мдь, самал ж 1
есіп, тұр. Аиналатыныш... жым-жырт.
Деміңді ішке тартып, сосын оны шыгару. Біздің астымызда көл айнадай жарқырап тұр, көз алмай қарап онда өзіңді көруге болады. Әдемі
құс болып ұшып қарап тұру! Дем алып —демді сыртқа шығару.
Бірқалыпты ұшу, томен түсу, тагы томен, тағы томен. Міне үй, орман, ... аяқпен жерге қону, жерге тиді... мойынды созу, иыкты түзеп,
қанатты түсіру. Ұшу өте сәтті өтті! Мүмкін кейбіреуің жөнді ұша
алмаган шығарсың? Түк те емес. Аққу да бірден ұша алмаған. Ол да
бір кезде балапан болган, көптеген сәтсіздікті бастан кешірді, оган
барлығы күле қарап, оны өкпелеткен, ешкім оны түсіне алмаган. Бала­
пан болып туылу қоркынышты емес, ең бастысы аққу бола білу. Сіздің
ойлаганыңыздың барлығы іске асады, тек сеніңіз”. Бағдарламаны бала
шаршаған сәтте, мазасызданганда орындау қажет. Аптасына 1-2 рет
баяу музыка ырғагымен ұйқы алдында оқуға болады.
“Сергектік қуаты” (4 -бжас)
Нұсқау: Еркін отырып, қолды алға соз да бас бармагыңмен сұқ
саусағыңды дайында. Саусақпен қүлақтың үстіңгі ұшьгн, екінші
саусағыңмен құлақтың астын ұста. “Құлағым бэрін естиді!” деп айта
отырып 10 рет бір жағына, 10 рет екінші жағына уқала. Ал, енді қолды
жіберіп, алақанды қағу. Терең дем алып, қолыңды көтеріп, оған қарап,
демді шыгару. Қолды томен түсіру “Мен дем алып жатырмын!” деп
айт. Жаттығу көңіл-күйді сезіне алуды дамыту мен өзгені түсіне білуге
үйретеді.
* ’ *■ . '
Эмоцияны жаттықтыру (4-6жас)
Нүсқау:
- Баладан тұнжырауын сұрану - күзгі бұлт секілді, ашулы адам кейпі.
- Баладан күлімсіреуін отіну - күнге қарап жатқан мысықтай; күннің
өзін; буратина секілді; қу түлкі сияқты; риза болған бала бейнесі;
- Баладан ашуланган адамның бейнесін салуды ұсыну; кәмпитін
тартып алган бала бейнесі; копірдегі екі қойдың; соққы жеген баланың
түрі.
ЩР I
.щI1 Н
ЩШ'
- Баладан қорыққан сәтін корсетуді сұрану - анасынан қалып қойған
бала; қасқырды корген қоян; иттің мысыққа үргені;
- Баладан шаршаган адамның түрін көрсетуді сұрану - жұмыстан
кейінгі эке, ауыр жүк көтерген адам, үлкен шыбынды көтеріп келе
жатқан құмырсқа;
Баладан келесі бейнені көрсетуін өтіну - иығынан ауыр жол
қапшығын түс.рген жолаушы, көп еңбектеніп анасына көмектескен
оаланы, жеңістен кейін шаршаған адамды.
“Тынығу уақыты мен сағат” (4 -бжас)
Нүсқау: Баламен келісіп, “үйде тынығу уақыты” деп ұйымдастыруға
болады. Бала бұл уақытта өзін байсалды, сабырлы ұстау қажет. Белгілі
секіре алады,
аиқаилауга, әкесінщ құралы мен анасының эшекейін алуға болады.
Сағатты ауыстырып, оны эр күнге қоюға болады. Ең бастысы бүл
сағат жанұяда дағдыға айналу қажет.
“Әсемдеуші” (4-6 жас)
Нүсқау: Ойынға анасына ұнамаған бірнеше ерін далабы пайдаланылады. Барлық отбасы мүшесімен немесе баланың досымен ойнауға да
болады. Әрбір ойыншы бір ерін далабын алып, кез келген қатысушыға
барып оның бетін, қолын, аяғын әсемдеуіне болады. Өзщізді де бояуды
ұмытып кетпегеніңіз жөн.
ій
“Желге қараган сабан” (бжас)
Иұсқау: Жаттыіу ересек тобы және мектеп алды даярлық баласымен орындалады, 6-7 баладан кем болмауы тиіс. Барлығы шеңберге
тұрып, қолын, алақанын ашып алға созады. “Сабан” таңдалады. Ол
іпеңбердің ортасына көзін жұмып тұрады. Жетекшінің белгісінен
кейін: “аяғыңды жерден алмай, артқа қарай жығылып кор.” Қатысушы
кезекпен “сабанға” жанасады және сүйемелдеп оны келесі ойыншыға
жалгастырады. Нәтижесінде эрбір бала озгені қоргап жэне сабан жел­
ге бірқалыпты тербеледі. Ескерту. Сенімсіз және жасқаншақ бала
алдымен қолдаушы рөлінде болуы тиіс. Жагымды сезім мен “сабан”
бетіндегі күлкі оны бұл рөлде болуға итермелейді. Үлкеннің міндетті
түрде қатысып отырғаны жөн.
“Гротекс” ойыны
Мақсаты: Бұл ойында балалар жиналып қалган қысым мен
күйзелісті шығара алады. Сонымен бірге бұл ойын арқылы сергіту
және демалуга мүмкіндік береді. Қажетті құрал: жылдам музыка.
Нүсқау: Беске бөлініп бір-біріңнің жанында иығыңды түйістіріп
тұру. Ойынды сол жақтағы соңғы бала бастайды. Ол денесі арқылы бір
қимылды көрсетеді. Оң жақтағы көрші бұл қимылды дэл осындай етіп
бірақ шапшаңырақ орындайды. Үшінші бала екінші баланың қимылын
қайталайды, бірақ жылдамдықты үдетеді. Ойын осылай жалғаса
береді.
РРИ Р
“Кейіпкер эмоциясы”
М ақсаты: Ойын эмпатияның қалыптасуына, айналадағы адамның
мінез-құлқын, жағдаятты бағалауга үйретеді.
Нұсқау: Балаға ертегі оқиды. Балага алдын-ала эртүрлі эмоциялық
жағдайды бейнелейтін кішкентай үлестірмелі қағаз таратылады. Оқу
барысында бала кейіпкердің эмоциялық күйін бейнелейтін бірнеше
үлестірмелі қағазды бөлек қоюға тиіс. Ертегі оқылып болғаннан кейін
бала кейіпкердің қай тұста көңілді, жабырқаулы, мұңлы болғанының
себебін түсіндіруі тиіс. Бұл ойынды, ең дүрысы, жеке түрде немесе
шағын топта өткізген жөн. Ертегі мәтіні үзақ болмауы тиіс, топтағы
баланың зейіні мен есінің көлеміне сәйкес келуі шарт.
“Алтын тага” ойыны
Мақсаты:
Ойын мінез-құлықтағы жагымды қасиетгі қалыптастыруға, сонымен бірге, сенімділіктің туындауына, баланың ұйымшыл болуына бағытталады.
Нұсқау: Көз алдына елестету сен бүғысың сұлу, сымбатты, күшті,
қарапайым, ақылды, маңгазсың. Сенің сол аяғыңда, тағылған күміс
тага бар. Сол тағамен үш рет жерді тоқылдату - күміс тиын пайда бо­
лады. Олар сиқырлы эрі көзге көрінбейді, эрбір тиын пайда болған
сайын сен мейірімді, қайырымды боласың. Адам бүл тиынды көрмесе
де, сенен тараган жылулықтан қайырымдылықты, ізгілікті сезінеді. Ол
сені жақсы көріп жақындағысы келіп тұрады. Ескерту: Үсынылған
ойын бала ұжымындагы шиеленісті шешуге көмектеседі.
Т ұл ғаарал ы қ қаты насты дам ы туға арналған ж атты ғу
“Мен үшін не маңызды?” ойыны
Мақсаты: Ойын топ мүшелері арасында өзара әрекеттестікті дамытады жэне эр балаға өзін өзгеге таныстыруға мүмкіндік береді. Қажетті
құрал: бала санына байланысты қағаз бен қарындаш таратылады.
Нұсқау: Коз алдына елестету, сен жазғы демалыста ата-анаңмен
бірге аралға жиналдың. Ата-анаң саған өзіңмен бірге жол қапшығын
және оған озіңе маңызды деген үш затты алып жүруге болатынын айтты. Нені таңдайсың? Жақсылап ойланып осы затты қағаз бетіне жазу
немесе суретін салу (5 минут). Енді бөлме ішін аралау. Қагазды алдыңа
ұстау, өзге бала қагазда не жазылғанын оқу, не салғанын көру. Үнсіз
жүру. Мен “Тоқта” деп белгі бергенде жақын тұрған баланың жанына тоқтай қалу. Бір-бірще неге осы уш затты таңдағанывды әңгімелеу.
Балаға минуттай жүруге жэне өз пікірімен алмасуға мүмкіндік беру.
“Жабысқақ” ойыны
Мақсаты: Ойын баланың құрдасымен өзара эрекетгестікті жетілдіруге
бұлшық ет қысымын босатуға, бала тобының ұйымшылдыгын
арттыруға бағытталады.
Нұсқау: Бөлме ішінде жылдам музыка екпінімен бала жүгіріп
¥стасқан екі бала құрдасын ұстап алмақ болып былай
деиді: Мен - жабысқақпын, қадалған жерімді жабыстырып алмақпын
сен* ¥стап
калмақпын”. Әрбір ұсталған баланы “жабысқақ” өз
қатарына қосып алады. Мұнан кейін барлығы “тізбекке” өзге баланы да
жабыстырып” алады. Барлық бала “жабысып” болған соң бірқалыпты
эуенге қол ұстасып билейді. ;
«Өз үйім» ойыны
Нусқау: Бала өз автопортретін салады. Сурет салу барысында жетекші әр балаға жақындап келіп, оның суреті жайлы ақырын
эңгімелеседі. Бұл баламен жақынырақ танысуға, ішкі күйін білуге
оның ерекшелігін анықтауға көмектеседі. Жетекші үлкен қағазда бейнеленген үйді көрсетеді (ертегідегі сарай болганы жөн). Жетекші енді
бұл «біздің үйіміз» екендігін айтады. Қазір үй бос тұр. Бірақ, жақында,
бала қаи жерді қаласа, сонда тұратын болады. Қағаз бала бойы жететін
жерге, қабырғаға ілінеді, әрбір бала үйдің қай бөлігінде тұратынын
таңдайды, оның «автопортреті» дәл сол жерге ілінеді. Қоныстану
үрдісі аяқталғанда, жетекші: «Біздің үйіміз қандай керемет, біз осында
тату тәтті өмір сүреміз»,- дейді. Бұл ортақ үй барлық тренингте іліп
қоюға болады. Ал, әрбір бала оған жақындап келіп, озгертуге, суретті
аяқтауга мүмкіндігі бар. Баланың «үйде» суреттің орналасуы топтағы
өзара қарым-қатынасты, өзіндік баганы, ішкі уайымды талдауға
көмектеседі.
«Қолғап» ойыны
Нұсқау: Ойынға қағаздан қиылған қолғап, қатысушыга сәйкес
қолғап жұпы қажет. Жетекші бір түрлі өрнекпен салынған бірақ,
боялмаған қолгапты шашып тастайды. Бала бөлме ішін аралап өз
жұбын іздеуге кіріседі.
Қарындаш көмегі арқылы қолғапты шапшаң, эрі бірдей етіп бояйды.
Жетекші ортақ істі қалай жасайтындығын, қарындашты қалай бөлісіп,
қалай келіскенін бақылайды. Жеңімпазды мадақтайды.
“Жел түрады...” ойыны (5-10 жас)
Нүсқау: Жетекші сөзін “жел тұрады
деп бастайды. Ойынга
қатысушы бір-бірін жақсы тану үшін сұрақ былай болуы мүмкін:
“кімнің шашы қара, жел соған қарап тұрсын”, барлық қара шашты бір
топ болады. “Кімнің әкпесі бар,... кім көп жылайды,... кімнің досы
жоқ, т.б.”
і . ш *'*>.■-%ж ■:»>і йик??*:
“Досыңды тап!” (5 жас)
Нұсқау: Бала арасында немесе бала мен ата-ана арасында орындалады. Ойыншының жарты болігінің козін байлап бөлме ішінде жүріп,
өз досын табуды үсынады. Қол көмегі арқылы шашын, киімін, қолын
сипалауға болады. Досы табылған жағдайда ойыншы ролімен ауысады.
“Айдаһар ойыны” (5 жас)
Нүсқау: Ойыншы бір-бірінің белінен үстап, сызық бойына түрады.
Бірінші ойыншы — басы, соңгысы — айдаһар құйрығы. Айдаһардың
басы құйрыгына жетіп, оған қолын тигізуі тиіс. Айдаһардың денесі
болінбейді. Басы құйрыгын ұстаса, ол енді қүйрық ролінде болады.
Ойын эрбір ойыншы екі рольде болғанша жалғасады.
“Қолыңды тигізші” ойыны (5 жас)
Нүсқау: Барлық ойыншы эртүрлі киінген. Жетекші “қолыңды кокке
тигізші” деп дауыстап айтады. Барлығы лезде қатысушының киімінен
көк түс тауып қолын тигізу қажет. Түс алма кезек ауысады. Кім
үлгермей қалса, сол жетекші болады. Ересек адам эрбір қатысушыга
қол тигізуін бақылайды.
“Ризамын” ойыны (4 жас)
Щгсқау: Шенберге отырып барлығы бір-бірінің қолынан ұстайды
өршісінің көзше қарап, бірнеше жагымды сөз немесе оны мақтау
қажет. Мақтау еетіген бала басын изеп: “Көп рахмет, маган өте ұнады”
деп аитады. Мұнан кеи.н ол өзінщ көршісіне айтады, жатгыгу шеңбер
боиыңда жүргізіледі. Мактау орнына еҢ әдемі г^лге, т Ш ■
тагамына тенестфуге болады. Егер бала қошемет соз айтуга қ и н Д
оның көршісіне сіз айтыңыз.
қ
а,
“Бар ма, жоқ па?” ойыны
Н?сқау: Қатысушы бір-бірінін колынан устап, шенберге тарады
В
°рта? а 6° ™ ы- ° * «псырманы
Ж Й
келіссе, колын жогары көтеріп “Иэ” дсп дауыстайды. Егер пікірмен
І Н
^
П
В
-------------- -----
ш
и
І
Г І І Ш
ЁЙ И
П
Дауыстайды. Келде
тұмсыгы
құйрық
ма? Скрипканың кілті бола ма?
“Айна” ойыны
Нұсқау: Балаға аина сатылатын дүкенге кіргенін көз алдына елестету ұсынылады. Топтың жарты бөлігі - айна, жартысы әртүрлі аң Аң
аинаның жанында жүрш, эртүрлі қимыл жасайды, секіреді, мүйіз жасаиды, аина әр аңның нақты қимылын қайталауы қажет
Мектеп жасына дейінгі кезеңде бала мен ата-ана қатынасына
эмоциялық - мотивациялық және танымдық аумағын
ПЯҒЛііП ГЮАіСО
дамы ту және түзету
V
I I
Ш М Ш М Ж Ж Л
____________
б а г ™ г а Г а МеіСгеПКе Де" ІНГІ 6ала мен ата-анага көмек керсетуге
отбасы
сдіі і аиоіпа иш осТн 12 тренинг жэне эр тренинг 1,5 сагатқа есептелген.
Бағдарлама мақсаты:
Меютеп жасына дейінгі баламен жүргізілетін психологиялық
жұмысты
М
Ы
С
Т
к
І
с: ~
т
і
г
г \ «
________________________ __________ ____
'
— « .« и ц п л л ш л ,
ШНЫМДЫК
аумағы боиынша дамьпу, сонымен бірге бала-ата-ана қатынасы
түзету
міндеттері
анага ақпарат беру;
заңдылыгы
2. Танымдық іс-әрекеттің нәтижелі болуын әлеуметтік факторға, ең
алдымен, отбасындағы қатынасқа байланыстылыгын түсіндіру.
3. Баладағы эмоциялық қысымның азаюына жаңа тәжірибе беру;
4. Баланың танымдық қызметінің дамуын үйлесімділеу.
БАЛА МЕН АТ А-АН А ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ҮЙЛЕСІМДІ
БОЛУЬША БАҒЫТТАЛҒАН ЖАТТЫГУ
«Пілдің аяғы» ойыны
М ақсаты: Ана (эке) мен баланың дене деңгейінде байланыс жа-сауы;
Топтағы қатысушы жұпқа бөлінеді (ана-бала).
Оның бірі пілдің аяғы кейпінде болып, соған сәйкес эрекет жасайды.
Екінші ойыншыға кез келген тэсілмен «аяқты» жылжытуды ұсынады.
Мүнан кейін рөлмен ауысады.
Уақьггы: Әрқайсысына 3-5 минут.
«Сенімді түсу» (қүлау)жаттығуы
Мақсаты: Өзге адам үшін жауапкершілік пен сенімді сезімді дамы­
ту, сонымен қатар, қобалжу мен қорқынышты төмендету.
1. Нүсқау: Ата-ана - бала жұбы. Бала анасына немесе әкесіне
арқасымен қарап түрады. Мұнан соң тізесін бүкпей, еденнен аягын алмай артқа қарай кұлайды, бүл кезде ата-ана алақанымен қолтық асты
тұсынан ұстап қалады. Жаттығудың орындалуына байланысты баланы
бірте-бірте томен деңгейге тосып тұрады.
2. Нүсқау: Тек үлкен қатыса алады. Тапсырма берілуі бойынша
қайталанады.
Уақыты: 10-20 минутқа дейін.
«Менің жэне анамның қолы» жаттығуы
Мақсаты: Ең алдымен денелік жэне эмоциялық еске сүйеніп,
қатысушының дене тізбегі туралы түсінігін бекіту (сол және оң жақ,
саусақ атауы).
.
■
Нусқау: Қатысушының жұбымен бір-біріне қарама-қарсы тұрып,
жетекші айтқанын орындау ұсынылады. Психолог ретімен былай айтады:
1. Бір-біріңмен сұқ саусақпен амандасу.
2. Шынашақтан серіктесіңнің шынашағын сипалау.
3. Ортаңғы саусақ күшімен күш сыналу.
4. Серіктес бір-бірімен сұқ саусақпен қоштасады.
Жаттыгу тек оң қолымен орындапады. Үй тапсырмасы ретінде
қатысушыға осы тапсырманы үйде орындау ұсынылады.
Уақыты: 20-30 минут
«Қолмен» әцгімелесу
Мақсаты: Көрнекі-бейнелі ойлауды дамыту; өзінің жэне
серіктесінің шекарасын түсіну өзін қабылдау; конструктивті әріптестік
дағдыны дамыту; ата-ана-бала қатынасының үйлесімділігі.
Түсініктеме: Үсынылған жаттығу «Менің және анамның қолы»
жаттығуынан кейін орындалған жөн.
Алгашқы кезеңде қатысушының сол қолынан алақанын қағазға
койып, айналдырып сызбасын салады. Мүнан кейін кезкелген тәсілмен
эртүрлі материалды және түспен бояуда болады.
Екінші кезеңінде ата-ана мен балаға осы сурет арқылы байланыс
жасау үсынылады, мүнан кейін ұнамағанын өзгертуіне болады.
Эмбрион
Мақсаты: Бала мен ата-ана арасында қарым-қатынас үйлесімділігі,
баланың дене аркылы анасымен эмоциялық жақын қатынасы, осы
тәжірибенің ата-анасымен талқылау.
Жаттыгу ата-ана-бала жұбында орындалады.
Нүсқау: Болмеде озіне ыңгайлы орын табу ұсынылады. Мүнан
кейін бала кілемге отырып эмбрион қалпына енеді, көзін жұмады. Анасы тізесін бүгіп арқасымен баланы нәзік қана құшақтайды. Бірқалыпты
тыныш музыка ырғағымен баланың аягын еденнен алады да оны
бірқалыпты тербетеді. Ең маңыздысы анасы тербеткенде багытты
үнемі өзгертіп үнсіздік сақтағаны жөн.
Уақыты: 3-5 минут.
Қүрал-жабдық: кілемше, кең киім, магнитофон, үн таспа.
Жүректі тыңдау
Мақсаты: Жүректің орналасу тұсымен танысу, ата-анамен, құрдасымен жагымды эмоциялық байланыс.
Нұсқау: қатысушы танидоскоп комегі арқылы анасының, әкесінің
жүрегін тыңдауга мүмкіндік алады.
Уақыты: 10-20 минут
4-4085
«Бала денесі» суретін ортақ бояу жаттыгуы
М ақсаты: Ата-ана мен бала арасындагы қарым-қатынасты ныгайту,
баланың өзін қабылдауы мен өзіндік бағасын жағымды эмоциялық
байланыс арқылы жогарылату.
Нұсқау: Бала мен ата-ана жұбында орындалады. Еденге ұзындыгы
1,5 метр түсқағаз төселеді. Осы қағазға бала жатады, ал анасы немесе экесі оның денесін айналдырып сызбасын жасайды. Мұнан кейін
бала тұрып, ата-анасымен бейнеленеген ішін бояйды, оның үстіне бала
түсті таңдауда жетекші ролінде болады. Жұмыс соңы —ортақ шеңберде
талқыланады.
Уақыты: 35-40 минут.
—
Құрал-жабдық: ұзындығы 1,5 метр түсқағаз, бояу, бор.
Түсініктеме: Аталған суретті 5-7 жаттыгудан кейін мақсатқа
бағытталған түрде орындалады.
«Мені есті» жаттыгуы
М ақсаты: Жаттығу іс-эрекеттің еріктілігін, зейіннің шоғырлануын,
жұп арасында серіктестікті, өзара әрекеттестікті дамытады.
Нүсқау: Ата-ана бала мен бөлменің қарама-қарсы жағына тұруы
қажет. Біруақытта серіктестің біріне қандай да бір жаттығуды дауыстап оқу ұсынылады. Екінші адамның міндеті шудың арасынан өзінің
серіктесінің дауысын есту.
Уақыты: 3-5 минут.
Сөзсіз әңгімелесу
Мақсаты: Бала мен ата-ананың қарым-қатынаста ашықтығын өзара
түсінісуде дағдыны дамыту. Жаттығу ата-ана-бала жұбында өткізіледі.
Ойыншық дүкені
Мақсаты: Баланың өзіндік бағасын көтеру, ата-ана мен бала
арасындагы эмоциялық жылы өзарақатынасты дамыту, қабылдау
деңгейін жогарылату.
Нүсқау: Қатысушы бала жэне ата-ана жұбына болінеді, бала
озіне ойыншық ролін алса, ата-ана осы ойыншықты сататын сатушы,
жетекші сатып алушы. Сатып алушы әр жұпқа біртіндеп келеді, бұл
уақытта сатушы өз ойыншыгын белсенді жарнамалайды, сатып алу­
шы оның ойыншығын таңдау үшін тауарды өткізуге бар күшін салады;
сатып алушы ойыншықты қарап өзін қызықтыратын сұрақ қоюына бо­
лады.
«Мен ата-анамын» тақырыбына үйге шығарма жаздыру
Мақсаты. Ата-ананың өз көзқарасын түсінуі «плюс» пен «минусы»
оаска ата-ана тәжірибесімен танысу. Уақыті ең жогары —1 тренинг (45
минут).
Түсіндірме. бұл тренингке тек ата-ананы шақыру ұсынылады, егер
мүмкін болса баламен келесі бөлмеде жұмыс жасауга болады.
«Мен - баламын, мен- ата-анамын» суреті
Мақсаты: Ата-ананың отбасында баланың ролін зерттеуқажеттілікті қанағаттандыру.
’
Нүсқау. Топ қатысушысына тақырыптық сурет салуды ұсынады.
Соңында топта талқылау жүргізіледі. Суретте не жетіспейді? Уакыт
35-40 минут.
Эмоциялық-мотивациялық аумақты дамытуға арналған
жаттығу
Нусқау: «Пілдің аяғы» жаттығуынан кейін бірден орындау
Мақсаты: Өз денесі мен туындаган эмоцияны сезіну.
Ата-ана үшін: өз дене метафорасы арқылы жэне баланың психоэмоциялық әлемі арқылы білу. Топтың әрбір қатысушысы өзін көбелек
ретінде елестетеді және бөлмеде сәйкес бейнемен қозғалады.
«Жастықпен ұру» ойыны
Мақсаты. Агрессиялық сезім мен әрекетті жою.
Нусгқау: Ойыншылар шеңбер бойында түрып, бір-біріне жастык
атьім ен^т' қ™уга боладьіЬІ
■
« ч р ы су » сөзім ен - ж ем іс-ж и дек , жануарды ң
Ы
КӨ31 ж оғаРылаганда екініш і жастықты
Уақыты: топтагы куат көзінің төмендеу сәтіне дейін.
Болжамды уақыт 10 минуттан 30 минутқа дейін
Құрал-жабдық: 2-4 жастық.
«Кет, ашу, кет» орнына « кет, көк ешкі - кет» ойыны
М ақсаты: Агрессияны байқау.
Нүсқау: Қатысушы кілемге қолын жан-жаққа тізесін бүгіп жаталы
и в д Ш
Ш
Көзі Ж¥мулы- Катысушы колының астында
<<КЭТ' аШу>« " » « " °*—
*
Екінші бөлімінде қатысушы «жүлдыз» позасында бірқалыпты
әуенді ырғағында тыныш жатады (қолы мен аяғын кеңінен жаяды).
Уақыты: баланың күйіне байланысты, жаттыгудың бірінші бөліміне
3-7 минут уақыт жұмсалады.
Құрал-жабдық: кілемше, магнитофон, бірқалыпты музыка ыргағы
мен үнтаспа.
Кері қарай жаса
Мақсаты: Ата-ана мен баланың қарама-қарсы рөлдік көзқараста болуын қалыптастыру, оның баламен ішкі қақтығысын түсіну. Жаттығу
бала-ата-ана жұбында өткізіледі. Қатысушының міндеті — қимылды
бір-біріне қарама-қарсы орындау болып табылады. Алдымен бір ойын­
шы ойлап табады, одан кейін екінші ойыншы.
Мысалы: бала «Үндеме» десе, сұқ саусагын көрсетіп, сәйкес
қимылмен, ал ата-ана болса, керісінше қатты дауыс шығара бастайды.
Түсіндірме: Кейбір қатысушы жұмысқа енжер қатысып жатса, пси­
холог оз нұсқасын ұсынуына болады.
/
Уақыты: 5-15 минут.
«Айна» ойыны
Мақсаты: Зейінді дамыту сонымен бірге балада эмпатияны қолдау
алуды дамыту..
Нүсқау: Жаттығу ең аз дегенде екі қатысушымен орындалады,
оның бірі кезкелген әрекетті бейнелесе, ал екінші айна сенімді бэрін
қайталайды. Ролді үнемі ауыстырьт отыру қажет.
Уақыты: 5-15 минут.
,
«Сезімнің суретін сал» ойыны
Мақсаты: Баланың эмоциялық әлемін дамыту, психолог тарапынан топ мүшесіне қажетті эмоциялық қолдау корсету.
Нұсқау: Жетекші қатысушыдан сұрайды: «Сенің коңіл-күйің неге
ұқсайды?». Егер бала жауап беруге қиналса, оган мүмкін болатын жауап нұсқасын ұсыну, мысалы: күн, бұлт, жылга, бұршақ т.б. келесі
кезеңде қатысушыга ө з көңіл-күйінің неге ұқсайтынын қагазға түсіруін
ұсыну. Сурет топта талқыланады.
Уақыты: 15-30 минут.
Түсіндірме: бұл жаттығуды жоғары қуат деңгейін тудырган
жаттығудан кейін немесе эмоциялык жагдайды белсенді ету үшін
қолдану пайдалы.
Қарым-қатынаста жағымды байланыс жаттығуы
«Танысу» ойыны
М ақсаты. Танысу, қатысушыны өзгенің әңгімесіне эмоциялықтарту, жекелсп айтканда, бала мен ата-ананы әңгімеге қызықтыру.
Нүсқау: Топтағы қатысушы шеңбер бойына отырады, оның біріне
доп беріліп, өз аты айтылады және сүйікті ойыншығын айтып ол тура­
лы сипаттап беру ұсынылу керек.
«Қайырымды сегіз аяқ» ойыны
М ақсаты. Топтың ұйымшылдығы, эмпатия сезімі мен конгруэнтті
өзара әрекеттестік дағдысын дамыту. Ырғақпен жұмыс, зейіннің
шоғырлануы, белінуі, қосылуы, дағдысын дамыту.
Нүсқау. Топ мүшесі шеңбер бойына тұрып, бір-бірінің қолынан
ұстайды. Психолог жәй ғана: көз алдымызға бір үлкен әрі қайырымды
сегіз аяқ екенімізді елестету. Мұнан кейін топ үшін жалпы тынысалу
ырғагын табу ұсынылады. Осыдан соң әркім тыныс ішке алғанда алга
бір қадам жасайды, тынысты сыртқа шығарғанда сәйкесінде бір қадам
кейін жасайды.
«Біздің қайырымды жэне үлкен сегіз аяғымыз тыныс алып, өзінің
жьілы әрі жүмсақ денесін жиырып, қайта жазады. Қайырымды, әрі
сүйкімді сегіз аяқтың қайырымды жүрегінің соғысын естиміз».
Уақыты: 5-7 минут.
Достық күлімсіреуден басталады
Мақсаты: Алгашқы эмоциялық жағымды байланысты орнату.
Нұсқау: Барлық қатысушы шеңбер бойына отырады, әрқайсысы
кезекпен көршісіне қарап күлімсірейді.
Уақыты: 1 минут.
Қошемет сөз
Мақсаты: Конструктивті өзара эрекеттестік дағдысын қабылдау
меңгеру және көрсете білу.
Ңұеқау: Қатысушы шеңбер бойына қолын ұстай отырады.
Әрқайсысы өз көршісіне бұрылып, көзіне қарап қошемет сөз айтады. Көрішсі оған алғыс білдіреді. Қажет болса, ата-анасы баласына
көмектеседі.
Уақыты: 5 минут.
Құрал-жабдық: жымию.
Европалы қ қала ойыны
М ақсаты: Бала мен ата-ана арасында серіктестік қатынасты да­
мыту. Топ қатысушысының өзіндік дәстүрі бар. Европалық қаланың
алдында «болады». Бұл қаланың тұрғыны күнде бір уақытга орталық
алаңга жиналып қоңырау сыңғырының санына сәйкес бір-бірімен
амандасады екен. Егер қоңырау бір рет соғылса, тұргын бір-бірімен
алақанымен амандасады екен, егер екі рет соғылса, арқасымен, егер үш
рет соғылса, бір-бірінің иықтан ұстап жеңіл сілкілейді. Қатысушы эр
қимылын жаңа серіктеспен жасағанын байқауы қажет.
Түсіндірме: бұл жаттығу топты «қыздыруға» оте пайдалы.
«Сен туралы жагымды сөз» ойыны
М ақсаты: Баланың өзіне тэн көрікті белгісін анықтауға қиял тура­
лы әдістемені қолдану.
Нүсқау: Сен бүкіл өміріңде озің туралы қандай жағымды сөз
естідің? Сен оте көріктісің жэне қайталанбас ерекше сұлусың деп
саған біреу айтты ма? Біреуге сен өте коріктісің, тұрақтысың деп айтуы
дұрыс болады ма? Әр адамның тұрақтылығын немесе қайталанбас адам
екенін қалай дәлелдеуге болады? Мен өзің жайлы бірнеще жағымды
сөз еститін гажайып әлеміне саяхатқа шақырғым келеді.
Ыңғайлы отырып, козді жұмуды отіну. Үш рет сыртқа және ішке
дем алып, босаңсып, ыңғайлы отыру. Сен білесің бе? Әрқайсыңыздың
ішіңізде жұлдыз омір сүретін сияқты. Бұл жұлдыз сізді басқа адамнан ерекшелейді. Кейбір жұлдыз бізді бір-бірден түсі арқылы кейбіреуі
үлкендігі арқылы ажыратылады. Ал, енді сол жұлдызды озімізден тауып
корейік. Мүмкін бұл жұлдыз сенің басыңа орналасқан шығар. Мүмкін
жүрегіңде ме? Егер сен оз жұлдызыңды тартымды деп ойласаң, ақырын
қолыңды көтер. Өте жақсы! Сен оз жүлдызыңды таптың ба? Соған
өте мүқият қара! Ол қандай түсті? Көлемі қандай? Ал енді сен өзіңе
елестетіп көрші, өзінің жұлдызыңның қандай көңілді екенін. Сен оның
жүзінде жарқын күлкі көріп тұрсың ба? Сен өзіңнің жұлдызыңның
жүзінде қандай да бір күлкіні байқасаң, ақырын қолыңды көтер. Сен
барлық бала белгі бергенше кідіріп күте тұр.
Сенің жұлдызың күліп тұр ма? Әлде жымиып тұр ма? Өйткені ол
бір құпияны біледі. Ақырын оз жұлдызынды қасыңа алып құлағыңа
тақап, ол саған не айтқысы келеді екен? Сен ненің арқасында сондай
керекті жэне ерекше бала екеніңді айтып берсін. Оның айтқанының
бэрін мұқият тыңдап болғаннан соң ақырын қолыңды көтер. Тағы да
барлық бала белгі бергенге дейін күте тұр. Сен енді білесің бе, неліктен
і
сен көрікті жэне ереісше бала екеніңді. Сен енді өз жұлдызыңды
жаныңның терең жеріне жіберуге болады. Ақырын өзіңе «Мен көрікті
жэне ерекше адаммын» деп айт.
Енді сен керіліп созылуына және денеңдегі бұлшық етіңді босату ыңа
I болады. Өз жұлдызыңмен қоштасып, көзіңді жәймен ашуыңа байланысI ты. Өзіңді қоршаған балаға қарап, бізге оралуыңа болады.
I
Жаттыгуға талдау:
I
‘
өзіңнің ерекше жұлдызыңды қайдан таптың?
- Оның аты бар ма?
- Ол саған ұнайды ма?
- Ол саған не деп айтты?
Енді сен өзіңнің көріктілігің мен ерекшелігіне сенесің бе? - Сен
өзіңді қазір қалай сезініп отырсың?
- Сен өзіңді уақыт өте келе басқа адамнан көрікті жэне ерекше
адамсың дегенді естігің келе ме?
Мінез туралы ” ойыны.
М ақсаты: Балаға адам бойындағы жағымды және жағымсыз мінез
үлпсін бағалауды қалыптастыру.
Нұсқау: Баланы озенге серуендеуге шақырады. Бала болмеге
кіріп, кілемге жайгасады, ортада “домалақ айна —“кол” жатады. Пси­
холог балага “көлдегі” өз бейнеңе қарауды сұранады. Бала кезекпен оз келбеті туралы эңгімелейді. Өзінің сырт келбетінен бастап,
психологтың жетекшілігімен бала өз мінез қасиетін сипаттауға ауысады. Бала кеиіпкердің мінез-қүлқын суреттейді.
“Мақтаншақ - тышқан”. Бір тышқан орманда қыдырып жүріп, алтын мүйізді еліктің лағын кездестіреді.
- Маған алтын мүйізді сыйлашы,- дейді тышқан еліктің лағына.
- Менің алтын мүйізімнің саған керегі қанша? Олар саған кедергі
келтіреді ғой,- деп жауап берді еліктің лагы.
- Сен сараңсың!-деп бұзауды ызаландырады.
- Мен сен ойлағандай сараң емеспін! - деп лақ басындағы өзінің ал­
тын мүйізін тышқанға шешіп береді.Тышқан қуанып кетіп, басындагы
әшекейді корсетуге жүгіре жөнеледі. Ол асыққаны сонша, тіпті рахмет
айтуды ұмытып кетеді.
Тышқан оз құрбысын көріп, оның алдында мақтана бастайды:
Мен барлықтарыңнан тэуірмін, бәріңнен баймын, енді мен сен
сияқты сұр тышқанмен араласпаймын - дейді. Кенет бір бұтаның
астынан мысық шыға келеді. Барлық тышқан тығылып үлгереді, ал­
тын мүйізді тышқан болса қыстырылып қалады. Мысық әлгі тышқанга
атылып барып, жеп қояды. Шөп үстінде алтын мүйіз қалады. Еліктің
лағы өз мүйізін тауып алып, киіп алады.
- Мақтаншақ болу қандай жаман,- деп басын шайқап, күрсінді ол.
и ұятты бала” ойыны.
Нүсқау: Бала көп қабатты үйдің бірінің терезе алдында қатты
дауыспен өлең айтып, баянда ойнап отырды. Үйден бір әйел шығып,
баладан басқа орынга барып отыруын өтінді: “Сен тура біздің терезенің
түбінде ойнап отырсың, ап менің ауру қызым енді ғана үйқтады!”,деді. “Не бопты”, - деп бала баянды одан әрі қатты тарта бастады.
Релаксациялық жаттығулар (Жанасу терапиясынан қарапайым
әдістер)
«Апельсин (немесе лимон)» жаттығуы
Нүсқау: Бала шалқасынан жатады, басы сәл қиғаш. Аяғьі мен қолы
жай ашылған. Балаға оң қолында апельсин барын айтып, одан шырын
жасауға сыгуын сүрайды (қатты қысымда қолы жүдырықталып 8-10
сек. бойы түруы керек).
«Жұдырықты ашып, апельсинді домалату (кейбір бала шырын
қыстық деп ойлайды), қол жылы..., жүмсақ..., тынығады...»
Сосын апельсинді сол қолға ауыстырады. Жаттығу келесі қолда
жасалады. Мүмкіндігінше жаттығуды екі реттен жасау (жемісті
ауыстыруға болады).
«Тасты қозғалту» жаттыгуы
Нүсқау: Балалар шалқасынан жатады. Олардан оң аяғының
қасында ауыр тас жатқанын елестетуді сұрау. Оң аяғымен жақсылап,
абаймен осы тасты орнынан қозғалтуы керек. Ол үшін аяғын сәл бүгіп,
қатты жүмылдыру керек (8-12 сек.). Сосын аяқты бастапқы қалыпқа
келтіреді. Осы жаттығу келесі аяққа жасалады.
«Тасбақа» жаттығуы
Нүсқау: Жаттығу бір қырымен немесе етбетімен жатып жасалады.
Баладан жасыл шөпте (өзен, көл баланың қалауы бойынша) жатқан
кішкентай тасбақа екенін елестетуді сұрау. Күн шуағын төгіп түр.
Тасбақаға жылы жэне жайлы. Қол —аяқ босаңсыған. Бірде аспанды қара
бұлт торлап, күннің бетін жапты. Тасбақаға суық болып, өзін жайсыз
сезінеді, ол қолын, аяғын, мойнын жиырады (балалар тасбақа тэрізді
~
-
.
' . ^ ........................ 5
■*" 1>«ги а л ь а и қ ы и а И Д Ы , Ж Ы Л Ы
жэне жаидары. Тасбақа қайта босаңсып, аяқ- қолын, мойнан жазады
(арқа 5-10 сек. босаңсиды).
«Теңіз жүлдызы» кейпінде босаңсу жаттығуы
Уақыты: 1-2 минут.
Нұсқау: Бұны өзге жаттығудың соңынан босаңсу, қысымды түсіру
ҮШін жасауға болады. Мүмкіндігінше әуенмен жасалады. Балалардан
1САЧТ1РП1Н жұмуды
'ЯГ\ЛІЛ\/ТГІ^І МГАііа
__-ч_
•
.
* - • Щ т--------- тмплвм қауіпсіз сезінетін демалыс
орнын елестетуді сұрау. Сосын сол жерде қалауы бойынша жасағысы
келетш істі жасап жатқанын ойлау.
Т
Жаттығу аяқталғаннан кейін көздерін ашып, бірнеше рет керіліп
терең тысыс алып орнынан тұрады.
МЕКТЕПКЕ ДЕЙШГІБАЛАЛАР
АРНАЛҒАН ТРЕНИНГ
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ:
«МЕН ӨЗІМДІЖАҚСЫ КӨРЕМІН»
(3 жастағы балага арналган)
«Сәлеметсіц бе, мен мысықпын!» жаттығуы
Мақсаты: Баланың өзіндік сыйлауына бағытталған
Нүсқау: Жүргізуші қолына жұмсак мысық ойыншықты алады
(қолға киілетін қуыршақ болса тінтен жақсы). Ол балаларға кезекпен мысықпен амандаеуды сүрайды. Эр бала қолынан ұстап өзінің
есшін жылы сөзбен айтады. Мысалы, «Сэлеметсің бе мысық мен
Аи нұржан м ын ».
’
«Мысық аялайды» жаттығуы
„ Н¥сқаУ: Алдағы жаттығу сияқты жүргізуші қолына жұмсақ
оиыншықты алып. мысыктың алақанымен әр баланың басынан сипап:
«Меиірімді Аинұржан, жақсы Жасұлан» т.б. деп айтады. Балалар кезеклен мысықтың қолын алып аймалайды. Жүргізуші балаларға жылы
сөз айтуға көмектеседі.
«Бір-екі-үш, аққу - үйрек уш, қаты п қал!» жаттығуы
Нүсқау: Балалар бөлмеде жүреді. Жүргізуші оларға: қазір сендер
мен атаған аңга айналасыңдар. Сендерге: «бір-екі-үш, аққу-үйрек үш
қатып қал!»- нұсқауы берілгенде қимылдамай орнында қатып қалу’
Кішкентай балаға қалыпты жүргізуші көрсетіп ал үлкен балалар өздері
ойлап табады. Осыдан кейін жүргізуші аңға айналу қорқынышты емес
пе? (қасқыр, арыстан, аю) - деп сұрайды. Ойын эрі қарай аңдармен
жалғасып кете береді.
«Ермексаз» жаттығуы
Нүсқау: Жүргізуші бір баланы алып ол ермексаздың бөлігі екенін
айтады. Оны жібітіп, илеп бір зат жасауга болады. Жүргізуші баланы
икемдендіріп бір жануарды бейнелендіреді. Қалған балалар қандай жануар екенін табады.
«Ау- у» жаттығу ы
Нұсқау: Бір бала топқа арқасымен қарап тұрады. Ол орманда адасып кетеді. Өзгелері кезекпен оған «Ау-у» деп айқайлайды. Адасқан
бапа кім айқайлағанын табуы керек.
«Сезімді тілмен көрсету» жаттығуы
Жүргізуші балаларга тілдерін шыгаруды сұранады, сосын
барлығына тілдің қорыққанын, қуанғанын, ашуланғанын көрсету.
«Үйшікте кім түрады?» жаттығуы
Барлық бала үйшікке жиналады. Үйшікті эр бала қолдарын төбеге
үйлестіріп бейнелейді. Жүргізуші эр үйшікке барып, тоқылдатады:
«Үйшікте кім тұрады?». Бала өз есімін айтады. Жүргізуші эр ба­
ладан сұрайды: «Сен бәрінен де нені жақсы көресің?», «Неден ең
мықтысың?», бала осы сүрақтарга жауап береді.
ТРЕНИНГ №2.ТАҚЫРЫБЫ: «ШАБЫТТЫ КӨҢІЛ-КҮЙ»
(мектепке дейінгі кезеңге арналады)
М ақсаты: Жағымды эмоциялық коңіл күй мен қарым-қатынас
дағдысын дамыту.
Міндеті:
-денедегі қысымды түсіру
-топ мүшелерін біріктіру
-құрдасына деген жағымды қарым-қатынасты қалыптастыру
Қажетті қүралдар: магнитофон, табигат пен жағымды эуенді
таспа, ватман, түрлі түс пен қылқалам.
Сәлемдесу. «Марғау» жаттығуы
Мақсаты: Бойдағы қысымды шешу, қиялды дамыту, топта
жағымды ортаны қалыптасыру.
Нүсқау: Балалар кілемге отырады. Психолог барлық баланың
кішкен марғауға айналуын сұранады. Эр бала маргаудың тусі мен
атын айтады. Оның қандай екенін суреттейді. Марғау ұйқыда. Пси­
холог таң атқанын, күн шығып, оның шуағы марғауды ұйқысынан
оятпак болып, қытыкгап жатқанын айтады. Маргау ұйқысынан оянып,
керіледі. Үстін жуып, жұмсақ табанымен кетіп барады. Тамақ ішкісі
келіп, анасын шақырады. Анасы келіп тамақтандырады.
Негізгі бөлім
«Сабын көпіршігі» ойыны
Мақсаты: Топтағы біріккендікті, зейінді дамыту, эмоциялық сершн.
к
Нүсқау: Балалар шеңбер болып, бір-біріне тыгыз орналасады Пси­
холог оны «үрленбеген кобік» деп айтады. Балалар оны қолдарын сермеи отырып «үрлейді». Әр үрлеген сайын артқа бір қадам жасайды.
Психолог «пах» деген кезде көбік жарылып балалар болменің ішінде
жан-жаққа жүгіре жөнеледі. Жаттыгуды екінші қайталаганда кобік жарылмайды.
«Шар, үрлен!
Үлкен болып, үрлен!
Осы бетте қалып,
Жарылма!», - деп әндетуіне де болады.
«Көбік шарыныц ішінде» ойыны
Мақсаты: Эмоциялық қысымды шешіп, қиялды дамыту.
Ескерту: Жаттыгу жайлы әуенмен немесе табигат дыбысы
жазылган таспамен жүргізіледі.
Нүсқау:
- Сіздер саяхат жасағанды ұнатасыздар ма? Кім саяхат жасап
көрді?.. Қазір біз таңгажайып саяхатқа аттанамыз.
- Бізде сабын көпіршігі бар емес пе? Мұқият мініп саяхатқа ұшайық.
Көзімізді жұму. Көбік жоғары көтеріле бастады. Міне, аспанга да
көтерілдік, жанымыздан түрлі-түсті әдемі құс үшып жүр. Жерге
қарасақ үлкен бақша көрдік. Онда жұмыс істеп жатқан барлық адам
бізді байқап, қол бұлғауда... Енді биік нулы орманның үстінен ұшып
бара жатыр. Ормандағы аңдар асыр салып жүр. Қандай аңдар? Енді
міне, өзіміздің балабақшаның үстіне де ұшып келдік. Жерге жайлап
қондық. Енді көзімізді ашсақ өз бөлмемізде отырмыз. Саяхаттан кейін
өзіңді қалай сезіндің?
■
.
«Біздің саяхат» суреті
Нұсқау: Психолог барлығына көпіршік суреті салынған ватман
қағаз мен түрлі-түсті қарындаш, фломастер, бояу таратады. Балаға осы
суретті аяқтау ұсынылады.
Балалар тапсырманы орындап болған соң, суретті талқылайды.
«Шарик пен магнит» ойыны
Мақсаты: Таным аймагын кеңейту.
Нүсқау: Балалар болмеде ары-бері еркін қозгалады. Сосын психолог сиқырлы созді айтады. «Крибле, крабло, бумс! Барлық бала агаш
шарикке айналуда. Бір-біріне согысқан кезде «Тук» деп айтқан жөн.
Крибле, крабле, бумс! Барлық бала резина шарикке айнагтды. Балалар
аяқ ұшымен жеңіл секіріп, бір-бірімен соқтығысқанда, «Пум!» дейді.
Психолог: «Крибле, крабле, бумс! Барлық бала темір шарикке
айналды». Балалар болме ішінде жүгіре бастайды, соқтығысқан кез­
де «Дон!» деп айтады. Сосын психолог балалардың ішінен біреуін
«магнит» деп айтады. Магниттке екі қадам жақын тұрган тартыла
түседі. Психолог: «Крибле, крабле, бумс! Барлық бала қағаз шарикке
айналды »,-дейді. Согысқан бала «Ш-ш-ш»,-деген дыбыс шыгарады.
Соңында психолог:: «Крибле, крабле, бумс! Барлыгыңды балага
айналдырдым!»,-дейді.
«Жылан» ойыны
Мақсаты: Баланың багдарлану, бірлікте жүмыс жасауына, топта
көңілді орта қалыптастыруга арналган.
Нұскау: Жыланның басы болып бір баланы қояды (психологтың
озі біріншісінде болып көрсетсе де болады). Қалғандары жүргізушінің
қолынан ұстап, ары қарай осьшай жалгасып кете береді. Жүргізуші
жылдамдыгын күщейте отырып болмені аралай бастайды. Тез арада бұрылыс жасайды. Максаты - бала бір-бірінен ажырамас үшін,
қолдарынан қатты үстау қажет.
Пікір: бала түрлі жағдайда достарына сенім артып, еш кедергісіз
қарым-қатынасқа түсе білуі.
«Фотограф» ойыны
М ақсаты: Зейінді, мінез-құлықтың көрінуін бақылауды, есту
арқылы есте сақтауды дамыту.
фотографты
граф кез келген қалыпта тұрган маман иесін, жағдайды суреггеу қажет.
Ол бар мүмкіндікті (сыныптағы ойыншықты, балаларды) пайдалана
отырып, сол жағдайды суреттейді. Ойын ерекше қызық болу үшін пофотоаппаратын
Кері байланыс.
ұпай
- Ең жақсы фотографтың суреті сапалы болып табылады. Ол топ
көшбасшысы.
Қорытынды.
құрып
аитады
ТРЕНИНГ №3
Т А Қ Ы РЫ Б Ы : «КӨЛБАҚА» (3,5 - 6 ж астағы балаға арналган)
М ақсаты:
1. Психоэмоциялық қысымды түсіру.
2. Өз көңіл-күйін ашық көрсетуге үйрету.
3. Көрнекті қимыл-қозғалыс жасауга үйрету.
4. Ауторелаксацияга үйрету.
Тренинггі өз тілегі бойынша қосуға және өзгертуге болады. Тренинг
уақытысы: 20-50 минут. Топтагы бала саны: 5-10
Балалар орындыққа шеңбер болып отырады.
Кезеңдер
Сәлемдесу
Психолог:
Балалар:
- Бүгін біз кішкентай,
жасыл неге айналамыз 999
- Көлбақага !!!
- Дұрыс, көлбақаға айналу үшін алтыға дейін
санайық.
- Санаймын мен бір, екі,
үш, төрт, бес, алтыға —
айналайық бақаға!
- Кішкентай көлбақалар көлшікте оянып,
әрқайсысы өз жапырағыньщ үстінде отыр.
Күлімсіреп бір-бірімен
амандасады.
- Көршісінің алақанын
алақанымен ұрады.
Негізі бөлім - Ал енді ояну үшін жоғары қарай керілейік.
Кім ұзын? Кім кең және
кішкентай?
- Қолды жоғары, екі жаққа, аяқ ұшына тигізеді.
- Иығымыз құлағымызбен, жауырынымыз бірбірімен амандасады.
- Жаттығу орындалады
- Бақалар өте кішкентай
болғандықтан олардың
есімі жоқ, кэнекей ат
қоялық.
- Балалар өзіне ат ойлап
табады, егер біреуінде
қиындық туып жатса,
бүкіл топпен оған есім
қояды (Квака, бакылдауык, су бақа, т.б.).
- Ал енді кішкентай бақалардың іші шұрылдай
бастады.
- Мұңайған кейіп жасап
ішін түртеді...
- Кім біледі? Құрбақа немен қоректенеді?
- Шыбын-шіркеймен!
қажет.
аулайды.
- Барлығың тамақтандыңдар ма?
- Іштерін сипалап, күлімсірейді.
_____
^__
-Енді тынығуға да бо­
лады (психолог денені
босаңсытатын эуен
қойып, былай дейді:
«күн жарқырап тұр,
жұмып
ұйкыга
Олар ұйыктап жатыр.»)
- Кілемге жатып, аяққолды кеңінен жайып
жатады.
- Көлбақалар оянды.
Ары - бері асыр сап
ойнай бастады.
- Кілемде ары-бері ойнап,
асыр салады.
- Көлбақалар неден корқады? Мен «Аққұтан»
деген кезде әркайсын өз
«жапырағына» (орындыгына) отырады.
- Аққүтаннан!
- «Аққұтан»!
- Көлбақалар өз орындығына жүгіріп келеді.
аққұтаннан I - Шеңбер 2-3 реттен
корқып бөлме ішінде
жүргізіледі.
ойнай бастады. «Мылтелефон» ойынын
ойнайық. Бір-бірінің
құлағына кішігірім қүпияны айтуға болады.
- Көлбакалар әбден ой- Г- Тыгылып, алақанымен
нап, жаңбыр жауып кетгі. бетін жабады.
- Кәнекей, карап көрелік, - Алақанның арасынан
мүмкін жаңбыр басылған | сығалап карайды
шығар?
Тал дау
- Міне, қайтадан күн
шықты!
- Қуанып, секіре бастай-
I Ал енді, қайтадан сүйкімді балақайға айналатын кез келді!
- Санаймын мен бір, екі,
үш, төрт, бес, алтыға айналайық балаға!
- Балалармен ойынды
талқылаиды.
| Ойында не ұнағанын,
ненің есте жақсы сақталып калганын айтады
- Жарайсыңдар!
- Алақандарын шапалақтатып, бір-бірінің басынан сипайды. *
ТРЕНИНГ №4
ТАҚЫРЫБЫ: «ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТ
ЖЭНЕ ОЙЛАУ ЖҮЙЕСІ» (6-7 жастағы балаға арналған)
Мақсаты: Өзге адамға түсіністікпен қарауға, шығармашылық
қабілеті мен ойлау жүйесін дамыту.
Сәлемдесу: Балаларды бір-бірімен жэне тренинг ережесімен таныстыру.
Жүргізуші:
Қызық ойын ойнау үшін ережені сақтай білейік:
11 Ойынды барлығымыз бірге бастайық.
2. Бір-біріміздің сөзін бөлмеу. Кезекпен жауап беру.
3. Барлыгын өз атымен атау.
4. Жиі күлімдеу, өзгені сынап-мінемеу.
Негізгі бөлім
Ширату
«Өзіңді елестет» жаттығуы
Мақсаты: Балада ассоциотивті ойлауды дамыту.
Нүсқау: Бала өзінің есімімен емес, басқа заттың атауымен (сүйікті
гүлі, өсімдік, зат) танысады.
«Түске қолыцды соз!» жаттыгуы
Мақсаты. Зейінді дамытып, эмоциялық қалыпты жақсарту.
Нүсқау: Психолог ішінде түс айтылган сөйлем оқиды. Түсті естіген
окушы бөлмеден сол затты көзбен іздей бастайды, бір-екі-үш деген
белгіден кейін сол затқа қолын тигізу қажет.
Мысалы:
Жазда, күзде жасыл болды.
Қызыл қоян орманда жүр.
Көк түсті ракета ұшты.
Аспанда әдемі, ақ күн жарқырап тұр.
Тауық жұмыртқа басты, ол жай емес, күлгін.
*
«Достық аралы» жаттығуы
Мақсаты: Топты біріктіру, тактильді байланыс орнату.
Нүсқау: - Көз алдына елестетіп көру - сіздер аралдасыздар. Жанжагын су толтыруда. Арал бірте-бірте кішіреюде. Аман қалу үшін
мына кішкентай жерге барлыгың сыюың керек. Жер ретінде газетгі
паидалануға болады? Канекей, сыйысамыз ба?
Кері байланыс
«Мүсін» ж атты ғуы
М ақсаты : Өзгені түсіне білу дагдысын меңгеру, шыгармашылық
ойлау мен қиялды дамыту.
Нұсқау: Балаларды екі топқа бөліп, екі кабатты шеңбер жасайды.
Ішкі қабатта тұрғандар мүсінші де, ап сырты мүсін рөлін ойнайды.
Мүсінші не жасағысы келсе де, мүсінді кез келген қалыпқа келтіре
алады. Қолымен бет келбетін өзгерте алады. 3 минуттан соң рөлдер
ауысады.
Кері байланыс
«Ассоциация» ж атты ғу
М ақсаты : Жалпылау мен ассоциативті ойлау дагдысын дамыту.
Нусқау: Бірінші бала зат немесе құбылысты айтады. Екінші бала да
солай жасайды. Үшінші бала осы екі айтылған сөзден сөйлем кұрайды.
Ойын сосын екінші баладан басталады.
Кері байланы с
'
«Мәселе» ж атты ғуы
М ақсаты : Бойдағы қобалжуды төмендетіп, өзіне деген сенімділік
қалыптастыруға жэне үйлесімді дамуға мүмкіндік беру.
Нұсқау: Қағаз таратып беріледі. Бала бойындагы қорқыныштын
суретін, немесе мәселесін салады, жазады. Кейін осы қағазды жыртып,
таптап тастайды.
Кері байланы с
«А лтын тұяқ» ж атты ғуы
М ақсаты : Эмоциялық қалыпты тегістеп, босаңсьпу.
Нүсқау: Көзді жүмып, өзіңді эдемі, басын кербез көтерген сүлу
маралдай сезін. Сол аяғыңызда алтын түяқ бар. Түяқты тебу арқылы
сіз алтын емес, адамның жүрегін мейірімді жасай аласыз. Оның
мейірімділігі мен нэзіктігін қоршаған адамның барлығы сезіну қажет.
Көршіңізге бұрылып арқасына жеңіл массаж жасау. Тренинг соңында
балалар шеңбер жасап, кезекпен пікірін айтады, немесе әрекет орындайды.
Кері байланы с
п
р
ю
”
*
7
™
у
. ¥ЯЛШаКТЫҚТа" арь,лу- фи3икалы« «““ “■»■тусіру.
Жасы: 5-7 жас
Танысу
жаттығуы
Уақыты: 20-25 минут, әр қатысушыға 4-5 минугган
Нүсқау: Эр бала кезек бойынша «қонақ» болып, бөлменің ош
үстелге отырады. Қалғаны белгілі тақырыпта оған сұрақ қояды
Ұсыныс. Пресс- конференция тақырыбы балаға белгілі және
түс.ннсп болуы керек. Мысалы: «Менің күн тәртібім», «Менің сүиікп
оиыншығым», «Серуенде» т.б. Белсенді жасқаншақ баланың сөй лф н е
мүмкіндік бермеиді. Осыған назар аудару керек.
Сұрақты былай қоюға болады: «Менің сүйікті ойыншығым»- Күн
а е г ж
г 6а?
~
?
Талқылау.
«ж өлдік гимнастика» жаттығуы
Уақыты: 10-15 минут
д ^ Нускау: Балалар кезек бойынша келесі тапсырма катарын орыңдайа) белгілі қыска тақпакты айту: 6) өте жылдам «автомат сиякты,»таРвда- г>
«різді; Д) сыбырлап; е) ете жай «тас&ка
2) қорқақ қоян, арыстан, сәби, қария тәрізді жүру;
3) шегіртке, бақа, ешкі, маймыл тәрізді секіру;
4) тордағы құс, гүлдегі ара, атпен жүру кейпін кел
Талқылау
«Шеңбер бойынша» жаттығуы
Уақыты: 5-10 минут
Нусқау: Жүргізуші (пантомимикамен) шеңбер бойынша: «ыстык
картоп», «мұз», «ұсақ моншақ», «марғау» атамастан бейнелеп бере I
Кдгысушылар қандай зат бергенін ұғынуы керек.
Кері байланыс.
Мақсаты: Қырсықтықты жою, зейінді дамыту, босаңсу.
Танысу
«Барлығы керісінше» жаттығуы
Нұсқау: Бұл жаттығу барлыгын керсінше істейтін балаға тиімді.
Олардың қырсығатынын байқап алу. Жаттыгуды ересек жүргізуші
жүргізеді. Ол түрлі қимыл жасауы керек, ал бала оган қарама-қарсы
әрекетті жасайды. Егер жүргізуші қолын көтерсе, бала түсіру, аяғын
алға жылжытса артқа адымдау керек т.с.с.
із» жаттыгу
ұнатады, ер
лады.
Нусқау: Балалардан «ғажайып» сөзді қалай білетінін, неліктен олай
атайтынын сұрау. «Ғажайып сөзсіз» кез-келген нұсқауды орындауға
болмайды. Яғни ғажайып сөз «өтінемін» тіркесін қосу. Сөйлем барысында осы сөзді айтқанда ғана нұсқау орындалады (мысалы, «Өтінемін *
қолыңды жоғары көтерші»), ал («Үш рет алақанмен шапалақта») десе,
нұсқауды орындамайды.
«Жақындау» жаттығуы
Нұсқау: Түрлі материалдан жасалған заттарды дайындау. Бұл тон
қиқымы, шыны зат, ағаштан, қағаздан жасалған, мақта т.б. болуы
мүмкін. Зат баланың алдына үстел үстіне қойылады. Қарап жатқанда
көзін жабуды сүрану, сосын ол қолына не жақындатқанын табады.
Сондай-ақ бетіне, мойнына, тізесіне жақындатуға болады. Қандай
жағдайда да тигізу жұмсақ, баяу, жағымды болу керек.
Сергіту: «Қатып қал»
Нүсқау: Бұл жатгығуда бала абай болып, өзінің әрекетін бақылай
алуы керек. Музыка әуені ойналады. Музыка ойнағанда бала секіреді,
айналады, билейді. Әуен өшкен бонда бала тұрған қалпындатыныштық
сақтап, қатып қалуы керек. Шартты бұзған ойыннан шығады немесе
қызықты жазалаумен жазаланады.
Кері байланыс
Мақсаты: Баланың шығармашылық қиялын дамыту, салыстыра,
байланыстыра алу қабілетін дамыту.
Жасы: Мектепке дейінгі кезең
Танысу
I
жаттығуы
Нүсқау: Қатысушылар шеңбер бойынша отырады. Жүргізуші
қарама-қарсы жайғасады. Балаға түрлі —түсті картонды квадрат таратылады. Жүргізуші 2-3 минут симфониялық, оркестрлық немесе
аспапты әуен қояды.
Ойыншыга тапсырма —оның ойынша естіген эуеніне байланысты
көңіл-күйді білдіретін боялган түсті квадратты көтереді. Егер баланың
біреуі басқадан ерекше түсті көтерсе, жүргізуші одан пікірін сүрайды.
Сосын эріптестік талдаумен жалғастырады.
«Бүлт, ақ жалды жылқы» жаттығуы
Нүсқау: Бүл ойынды отбасы мүшесімен өткізсе де болады. Ойын
уақытын жылы, шуақты, түрлі бүлттың жылдам көшу күнінде өткізу.
бір бұлтты
бұлты
У) және қандаи көңіл-күйде
Қызықтыру үшін жүргізуші ч
бұлтты
жаттығуы
Нүсқау: Жүргізуші ойынга кезкелген қарапайым, түсінікті
мәтіндегі ертегіні алады. Мектепке дейінгі жастағы балага кейіпкері
көп жэне басты қаһарман бір мэнде ертегіні алу керек. Яғни, жағымды
не жағымсыз болу.
Қатысушылар үлкен шеңбер болып отырады. Жүргізуші дауыстап ертегіні оқиды. Осыдан кейін ойыншыдан кезекпен ертегінің
кейіпкерін мысалмен бекіте (қаһарман) сипаттап беруін сұрайды. Бала
неліктен олай ойлайтынына жауап беруге үмтылуы керек. Барлық пікір
айтылып болғаннан кейін жалпы талқылау жасауға болады. Ойында
жеңімпаз болмайды, әр балаға қаһарманның әрекетін дұрыс багалауга
үйрету маңызды. Өйткені бала шынайы адамга қабылдауы мүмкін.
«Қанекей, эн салайы қ!» ж атты ғуы
Нұсқау: Бұл үшін әнші, жақсы дауысы болудың қажеті жоқ.
Досының немесе танысының алдында жасқанбау. Ән айту тек көңілкүйді көтермейді, сондай-ақ дауысты жетілдіреді. Кей бала ән айтудан жасқанады, қолымнан келмейді деп ойлайды. Бұл ойын осы
жиынтықтан арылуға септігін тигізеді.
Әрқайсысы өзіне ұнайтын кез келген әнді айтуы керек: халық әні,
заманауи, романтикалық, орысша т.б. Өзі шығарган да болады. Егер
ол ұялып, толық дауыспен айта алмаса, жүргізуші ғана көмектеседі.
Бұл жағдайда қатысушыға хормен айтуды ұсынады. Нәтижесінде ең
жасқаншақ бала да жалпы энге қосылады. Ойында жеңуші, жеңілуші
болмайды.
ТРЕН И Н Г №8. ТА ҚЫ РЫ БЫ : «БАЙЛАНЫ СУ»
М ақсаты :
Баланың логикалық
шыгармашылық қиялын дамыту
Жасы: мектепке дейінгі кезең
байланыс
орната
алуы,
«Ертегі ойлап тап» ж атты ғуы
Нүсқау: Жүргізуші кезкелген зат бейнеленген суретті көрсетеді.
Алмадан бастап адамга дейін. Ал ойыншы кезекпен суретте не
бейнеленгені жайлы ертегі құрастыруы керек.
Талдау: Кімнің құрастырган ертегісі қызықты?
«Қиыстыру» ж атты ғуы
Нұсқау: Жүргізуші ой аяқталмаған кез келген фразаны айтады,
мысалы: «Таңертең үйден шықтым да...». Екінші ойыншы сөйлемді
қиыстырады «... қарсы алдымда үлкен колік келе жатқанын көрдім».
Эр ойыншы өзінің фразасьга қосуы керек. Қорытындысында эңгіме
не ертегі құрастырылуы қажет. Жүргізуші ойын басында осы әңгімеге
бағытталған нұсқау бере алады.
«Ащ ы не болады?» ж атты ғуы
Нұсқау: Бұл ойында мүмкіндігінше бала коп болады. Жүргізуші:
«Не қызыл болады? Ащы? Қорқынышты? Күлкілі? Жұмсақ?»,- деген
сұрақ қояды. Сұрақ түрлі болуы мүмкін, ал жауап бір мағынаны беруі
керек.
Ережені күрделендіруге болады: мысалы, жауап беруге уақыт қосу.
Уақытты үнемдей алмаған ойыннан шығады, жеңімпаз көбірек
жауап беруші болмақ. Жүргізуші сөз тіркестері келесідей болмақ:
қагггы, сұйық, сирек, жиі, төмен, жіңішке, жеңіл, қиғаш, тірі, толық
тура, ашық, қою, берік, күшті...
Жасы үлкен балаға тапсырманы күрделендіруге болады. Олар сөз
тітсесін гяня рмрг рлйгта», Құраиды
^__
жауап берулері керек.
г
«Телефон» ж атты ғуы
Балалар шеңбер бойынша отырады. Шеңбер
құлағына сыбырланады. Қайта бішнші ойк^
Қаншалықты дұрыс
Талқылау.
ТА Қ Ы РЫ БЫ : «С ЕЗІМ Н ІҢ
М ақсаты : Өзінің сезімін түсіне алу және оны білдіре алуға
үрейленбеу, тапсырманы орындауда әріптесімен біріге алуға баулу
Сенімлі.
г
:
Сенімді, бякмттч
бақытты Клпо
бола білу.
Жасы: мектепке дейінгі кезең.
жаттығуы
Нүсқау: Жүргізуші кішкентай затгы алып бөлменің бір жеріне тығып
ІЛ Ы . Ь і П О И к І Ы і т л п а и
.......
с ___: ______
Ал
тұрғанын
заттың қайда тұрганын
мг •
.
*
г ....... —
қуаныш, реніш
т.6. Жүрпзуші мақсаты- эмоциясын бақылап, ұпайлық жүйемен бағалау
б0ЛҒан сайь,н көбіРек ¥пай алады. Эмоциясын
р а к кврсету үшін алгашқыда бір багытқа қарай ымдауга болады, ал
дұрыс
дұрыс
өкпе эмоциясын көрсетеді. Бүл
лады. Осынлай «теке^пігами ғ.
жасырады
шығарылады. Көп ұпай жинаушы жеңімпаз атанады
«Мені түсін» ж атты ғуы
Нүсқау: Байқауға қатысуға әр командадан үш адам шақырылады. Әр
қайсысы белгілі ролды алады: соқыр, керең, мылқау. Команда мақсаты:
кездесуді келісу: қайда (кездесу орны), қашан (күн немесе уақыт), не
үшін ( мысалы, киноға, туған күнге, серуенге т.б. бару).
Уақыт: 3 минут
«Мүсін» жаттыгуы
Нүсқау: Балалар жұпқа бөлінеді. Бірі мүсін, екіншісі мүсінші.
Ересектің нүсқауымен (немесе жүргізуші бала) мүсінші саз балшықтан
мүсін жасайды. Олар: ештеңеден қорықпайтын бала, бэріне риза бала,
қиын тапсырманы орындаған бала т.б. мүсін тақырыбын жүргізуші не
бала өзі алуға болады. Сосын балалар ролімен ауысады. Топтық мүсін
нұсқасы да болады.
Талдау: мүсін жэне мүсінші ролінде не сезінді? Қандай қалыпты
жасаған жағымды болды немесе жағымсыз? і
«Анам мені не үшін жақсы көреді» жаттығуы.
Нүсқау: Барлық бала шеңбер бойынша отырады. Эр бала кезек
бойынша анасы не үшін жақсы көретінін айтады. Сосын бір баладан
(қалауы бойынша) барлық топтың анасы не үшін жақсы көретіндіктерін
қайталап шығуды сүрау. Қиындық болганда өзге балалар көмектеседі.
Талдау
ТРЕНИНГ №10 ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ БІРГЕМІЗ»
Мақсаты: Бір-бірімен танысу, бейімделу, тәрбиешімен, өзгемен
жақындасу.
«Канекей, танысайық!» жаттығуы
Нүсқау: Балалар шеңбер бойынша отырады. Жүргізуші қолына
допты алып өз есімін айтып келесі ойыншыға береді. Барлығы айтып
болғанша жалғаса береді.
«Көпіршікті үрле!» жаттыгуы
Нүсқау: Жүргізуші қатысушыларга жартылай шеңбер бойынша
отыруды сұранып олардан: «Сенің есімің кім? Барлығы еститіндей
қатты айт!»- дейді. Бала өзінің есімін айтады. Жүргізуші оның есімін
жылы созбен қайталап қолынан жетектеп келесі балаға барып есімін
сүрайды. Оның есімін жылы сөзбен қаттырақ айтып, өзіне ертіп ары
қарай жалғастырады. Кезекпенен барлық бала қолдарынан ұстайды.
Егер біреуі жаттығудан бас тартса мажбүрлеудің қажеті жоқ. Біртебірте үжымға кіреді. Балалар ұзын шынжыр құрайды. Жүргізуші соңғы
баланың колынан ұстап шеңбер құрады. «Қараңдаршы, біз қандай
көппіз! Көбік (пузырь) сияқты үлкен шеңбер тізілді -деп жүргізуші ай­
тады. Ал енді кішкентай көбік жасайық». Балалар жүргізушімен тығыз
көпіршік болып, оны үлкенге үрлейді. Бастарын ішке тығып дем жинап, кайта сыртқа шығарып созылады. «Ф-ф-ф-ф» дыбысын шыгара
отырып көпіршікті үрлейді. Бұл әрекет 2-3 рет қайталанады.
Сыртқа барынша адымдап, жүргізуші нұсқауымен көпіршік жарылады. Жарылган кезде «Таре», -деп, барлығы алақандарын ұрады.
Қайта бәрі ортаға жиналады.
Жаттығуды аяқгауда ұшқан кейпін танытып, жүргізуші: көпіршік
ұшты-ұшты деп айтуга болады. Балалар жан-жаққа тарайды.
«Қоян» жаттығуы
Нұсқау: Қоян- қоян
Балалар қоянның қолын корсете отырып секіреді.
Кішкентай қоян
Қолын еденнен қашықтау көрсетіп жүресінен отырады
Үзық құлақ
Балалар қолдарымен «қүлақты» бейнелейді.
Жылдам аяқ.
Жүгіреміз
Қоян-қоян,
Қимыл қайталанады.
Кішкентай қоян,
Сыбдырдан қорқасың,
Балапар қолдарымен бүрістіріп, үрейді бейнелейді,
Қорқақ-қоян
«Дірілдейді».
«Кімнің дауысы ?» жаттығуы
Нүсқау: Балалар жартылай шеңбер бойынша отырады жүргізуші
қатысушыға теріс қарап тұрады. Баланың бірі жүргізушіні атымен
атайды. Ал ол кімнің даусы екенін табуы керек.
Алдыменен жүргізушінің есімін қалыпты даусымен айтады, біртебірте бір-бірін жақсы білгеннен кейін дауыс ырғағын өзгертуге болады.
М ақсаты: Көшбасшыны анықтау, топта біріге әрекеттену.
Сәлемдесу.
ш
«Капитан» жаттығуы
Нүсқау: Ойын басында жүргізуші - «капитан» таңдалады. Қалған
ойыншы екі топқа бөлінеді. Бірінші команда «теңізші», екіншісі «теңіз
қарақшысы». «Капитан» эр түрі нұсқау береді ал «теңізші» нақты,
түсінікті болғанда оны орындау керек. «Теңізшіге» «қарақшылар»
шабуыл жасағанда «капитан» шайқас жоспарын ойластыруы керек.
Ойын аяқталғанда барлығы «капитан» эрекетіне 5 ұпайлык жүйемен
бағалайды.
•
, г г ;.
Ойын өзге «капитанмен» жалгаса береді. Барлығы «капитан» ролім
сомдап болғаннан кейін қорытынды жасалады.
«Кім жылдам?» жаттығуы
Нүсқау: Ойыншылар топқа бөлінеді. Топ тапсырманы жылдам,
ширақ орындау керек. Тапсырманы орындаудан кейін әр топтың
көшбасшылары анықталады.
1. Топтыңбарлыққатысушысын ойынғақосуғаталпыну: төртбұрыш,
үшбұрыш, шеңбер, ромбик, әріп т.б.
2. Сап бойынша тұру: бойымен, шаш түсімен, әліппи есімі бойын­
ша, аяқ өлшемі бойынша тұру.
«Арқан» жаттығуы
Нүсқау: 10-20 қатысушы қолдарынан ұстап арқан болып тізіледі.
Сосын оларды бір-біріне жақын болатындай етіп байлайды. Осыдан кейін «Көздерін жұмып», «төртбүрыш құру» нүсқауы беріледі.
Көздерін барлық топ тортбұрышты жасадық деп шешкенде ғана ашады. Осы жаттығудан кейін кішкене үзіліс жасап келесі нұсқауларды
орындайды: үшбұрыш, жүлдыз, алтыбүрыш. Көзін ашып қойғандар
ойыннан шығарылып, бақылаушы болады.
Талқылау.
«Ж ы лы сөз» ж атты ғуы
Нұсқау: Балалар шеңбер бойынша отырады. Көршісінің көзіне
қарап отырып, бірнеше жылы сөз айтады. Мадақтау, жақсыға уэде
беру, жақсылық тілеу. Жаттыгу шеңбер бойынша орындалады.
ТРЕН И Н Г №12. ТА ҚЫ РЫ БЫ : «БІЗДІҢ М ЕКЕНІМ ІЗ»
М ақсаты: Топқа жағымды қатынас орнату.
Сәлемдесу.
«Ж ы лы есім» жаттығуы
Нұскау: Жұргізуші әр баланын есімін сдаайды, ооыдан кейін хормеи ол оаланың есімін еркелетін айтады. Қажет болған жагдайда
жүргізуші көмектеседі.
«Ү йді безендіру» жаттығуы
Нусқау: Обручты өзімнің үйім деп елестеіу. Үстелге безендіруге
болатын түрл. затгы қояды. Бң әдемісін таңдап обручқа әкеледі
Жүрпзуші баланы мадақтап, неліктен оны әкелгенін сұрайды.
«Кім үйшікте тұрады?» жаттығуы
Нұсқау: Балалар обручтың айналысына шеңбер болып тұрады
Жүрпзуші қандаи да бір аңды айтуын сұрайды. Жүргізуші эр балаға
көщл бөліп: «Үишікте кім тұрады?»- деп сұрайды. Бала аңды атайды
ал оалалар хормен жылы сөзбен атайды. Бала обручқа кіреді.
«Сәлем» ж атты ғуы
Н¥сқау: Ватман қағазына түрлі - түсті қағазбен бала алақанының
суретін салады.
Барлыгы алақандарымен бұлгаңдатады. Ватман
оаланың көзі жетепн деңгейде ілінеді.
«Ж ас ағаш » жаттығуы
Нұсқау: Релаксация музыкасы ойналады.
Жел бетімді еседі - қолымызды бетімізді сипалаймыз.
шайқалады —тербелеміз.
бэсеңдейді -жай тербелеміз.
Бұтақтар
жатады
М ақсаты : Еркін әрекет дағдысын игеру.
«Сәлем» ж атты ғуы
Нүсқау: Балалар «сэлем» алақанымен салынған плакатқа келіп өз
қолын табады. Жүргізуші өзінің алақанын табуға көмектеседі. Сосын жүргізуші обручта отырған үлкен арыстанға назар аударып, онымен амандасуын сұранады. Эр бала арыстанның қолынан алып есімін
жылы сөзбен айтады.
«Ж үмсақ табан» ж атты ғуы
Нұсқау: Жүргізуші арыстанның табанын алып әр баланың қолынан
сипап: «Айгерім әдемі қыз, Жанболат жақсы бала» - деп айтады. Сосын
жүргізуші арыстанды сипалап жақсылығын айтқызады.
«Біз қандайм ы з?» ж атты ғуы
Нүсқау: Біз лақпыз—қандайсыңдар?- мүйіздіміз- мүйізді көрсетеміз.
Біз қодықпыз- қандайсыңдар?- құлақтымыз - ұзьш құлақты
көрсетеміз.
'
V
Біз кірпіміз- қандайсыңдар?-тікенектіміз- саусағымызбен инелерді
көрсетеміз.
Ал біз қасқырмыз-ой!-азулы-тісімізді көрсетеміз.
Жүргізуші: «Ал сендер қасқырдан қорықпайсыңдарма?»
Біз қоянбыз- қандайсыңдар? —секеңдеуші- балалар секіреді.
«И нелік қаты п қалды » ж атты ғуы
Нүсқау: Қыс келді, ал инелік өзіне жылы үйшік дайындамады.
Инелік тоңды, қалдырайды. Жүргізуші дірілдеп, тістерін сақырлатып,
қолдарын қимылдатып, аянышты дауыспен: мені аяндаршы, жейтін
тамақ беріңдерші деп көрсетеді. Балалардың бірі инеліктің рөлін алып,
жүргізушінің істегенін қайталайды. Балалар оны аяп, жылы сөз айтып
тамақтандырад ы.
«Қ онж ы қ» ж атты ғуы
Релаксацияға музыка ойналады. «Мен - аюмын, ал сендер
қонжықсыңдар». Қонжық ойнап, қатты шаршап ұйқысы келді. Бала
кілемшеге жатады. Жүргізуші қандай жақсы қонжық деп айтады.
Мақсаты: Көңілді-жабырқаулы эмоцияны бейнелеуді меңгерту баланы өзіндік реттеу әдісімен таныстыру.
| І
«Сәлем» жаттығуы
Нүсқау: Жүргізуші қолына арыстанның баласы қуыршағын киіп
алып б.ршші баламен амандасады: «Сәлем мен арыстанмын». | «Сэлем
мен Аиманмын». Арыстан Айманның қолынан сипайды Журпзунл
қуыршақты балаға береді, ол келесі баламен амандасады. ‘ Ары қарай
жалғаса осрсді.
«Сарғалдак» жаттығуы
Нүсқау: Ертеде сарғалдақ болыпты. - Алақанымен гүлдің қауызын
ғсөрсетеді.
Күз келіп, суық жел соғады. - Алақанға суық желді үрлейміз.
Сарғалдақ жаурайды, жабылады, мұңды. —Алақаны бір - біріне жабысады, бет-элпеті мүңды.
Бірде күн жарқырап шығып, жылы жел соғады. -Алақанга жылы
жел үрлеиміз.
Саргадцак; қауызын жайып, күнге мейірленеді. - Алақан ашылады,
гүлді оеинелейді, бет-әлпен көңілді, шапалақтаймыз.
«С арғалдақ салу» ж атты ғуы
Нүсқау: Жүргізуші фломастердің жылы жэне суық түстерін, жылы
түспенен жақсыны, суық түспен мүңды, жабырқаулыны бояйтынын
түсшдіреді. Сосын жүргізуші екі үлкен парақта салынған көңілді және
жаоырқаулы салынған сарғалдақты беріп, оны бояуын ұсынады.
«Көңілді жэне жабырқаулы қонжық» жаттығуы
Нусқау. Балалар қонжықка айналады. Қонжықтар бала бақшада,
мерекеде - қуанышты, көңілді. Мереке бітіп, қонжықтар жабырқаулы
күиде болады. Сол сәтте анасы жаңа ойыншықтар әкеледі. Қонжық
қайта кеңілді, қуанышты.
«Қонж ық ш арш ады» жаттығуы
Релаксациялық әуен ойнайды. Қонжық шаршап, ұйқысы келіп
кілемшеге жатады. Тәтті түс көреді: жасыл алаң, алаңның шеттері
агаш, бұта, ал агаштың тасасында аю тыгылып қонжық алаңда қалай
ойнап жүргенін бақылап тұр. Ол көңілді.
М ақсаты : Үрей сезімімен танысу, оны ым-ишарамен, пантомимикамен көрсету.
(
; г ггхі
\\чг, «
«Сәлем қоян!» жаттығуы
Нүсқау: Сэлеметсіңцер ме, бүгін бізге қонаққа жаңа қаһарман
келді. Ол сондай қорқақ бізден жасырынып қалды. Қазір мен сендерге
оны бейнелеймін, ал сендер кім екенін табыңдар. Жүргізуші қоянды
бейнелейді. Балалар қонақты табады. Жүргізуші қоянның қалай
секіретінін, сэбізді қалай гүтірлетінін, қорқатынын (қүлағын, қолын
бейнелейді) көрсетуді сұрайды.
«Қорқақ —қоян» жаттығуы
Нүсқау: «Қоян неден қорқады?» - деп сүрайды.
Бірде қоян қардың алғаш жауғанын көріп, оны ұстауға қорқады.
Қорқаққа қалай қарды ұстау керек? Балалар абаймен қарга (ақ қагаздан
жасалған) қолын тигізіп, тартып алады.
«Мықты қоян» жаттығуы
Нүсқау: Қоян қорқудан мезі болады. Қалып: «қол белде, аяғы алда».
«Қасқырдан қорықпаймын! (бір қадам алға). Түлкіден қорықпаймын!
(Тагыда қадам) Қардан қорықпаймын (Қармен ойнайды)».
«Мейірімді мысық- ашулы мысық» жаттығуы
Мен сиқырлы қоңырауды соққанда мысыққа айналамыз. Еңбектеп
тұрып мейірімді мысықты бейнелейміз ( басымыз жоғары, күлімдейміз,
арқамыз томен) және ашулы мысық (басымыз томен, арқамыз
бүкірейген, бақыруга болады). Жаттығу бірнеше рет қайталанады.
«Мысық шаршады» жаттығуы
Жаттығу қонжықтағьздай қайталанады.
ТРЕНИНГ №16. ТАҚЫРЫБЫ:
«ӨЗГЕНІҢ ЭМОЦИЯСЫН ТҮСІНУ»
М ақсаты :
меңгеру
Эмоцияны тануды графикалық сурет дағдысымен
«Хат» жаттығуы
Нүскау: Жүргізуші - «пошташы» балаға аң пиктограммасы
салынган, түрлі эмоцияны бейнелейтін конверт таратады. Бала пиктограмманы алып, өз кейіпкерінің коңіл-күйін айтады. Осыдан кейін
жүргізуші сол көңіл-күйді көрсетуін сұрайды.
«Матрешка» жаттығуы
Нусқау: Жүргізуші топты екіге бөледі. Бір
жабырқаулы « а „ а р Щ
Олар ■ артьша
П
і
ш
і
й
«Самал» жаттығуы
Нұсқау п------г
“ша чи«ды. жүргізуші олашіы са­
мал желге аиналуын с¥Райды. «ТаңерТең самал жел оянып бүгінгі
күн шуакты жылы екенш көреді. Самал жел жай гана айналады Сол
031X6 Зуа РЗИЫ
аспанды қара ■
жабады. Ж аң б ы р ^ ш ы
лап, үлкен дауыл кетеріліп, И
айдап әкетеді. А с п і қ а й ^ Г н '
жарқырап, самал жел тыныштанады».
Щ
%
«Қонжықтар шаршады» жаттығуы
ТРЕНИНГ №17. ТАҚЫРЫБЫ: «МӘНЕРЛЕП СӨЙЛЕУ»
Мақсаты: «Мәнерлеп сөйлеу дағдысын меңгерту».
жаттыгуы
Нүсқау
каадай күйде екенін табуын суранады. Сосын Әр б'алаезше В
таңдап барлығымен амандасады.
Ш
КҮИД1
«Хайуанат бағы» жаттығуы
(қорқынышты арыстан- көнілл
щ
і
сұрайды.
і
і
Г Ш
Ш
Ш
И В сыбыРлайДьі
І
Щ
^ Маргау ма? АРыстан қандай?»,- деп
«Менің итім бар» жаттығуы
т
т
П
Т
Ү
.РПЗУШ
І
балалаРға
«менің
итім
бар
» деген сөзді түрлі
КӨНІЛ—Ю /иМ Ріі ОГІТі;? п . . . . ____
/
алу, жеркену, мұң).
ТРЕН И Н Г №18. ТА ҚЫ РЫ БЫ :
М ЕКТЕП КЕ Д ЕЙ ІН ГІ Ж АСТАҒЫ
БА ЛАНЫ Ң ҚАБЫ ЛДАУЫ Н ДАМ Ы ТУ
М ақсаты: Тәрбиелеудің негізгі әркетін, ерсжесін балаларға үйрету,
ажырата
жаттығуы
хі^сқау: ьресек оаланы шеңОер боиынша тұрғызады. Қолына доп
алып. «Бала, таңертең мен бөлмеден мына допты тауып алдым. Ол
сиқырлы. Сөйлей алады. Мен сендерге қонаққа баратынымды доп
білген кезде бірге алып кетуін сұрады. Сондықтанда біз екеуміз
кслдік. Мен сендердің ссімдерің кім екенін білемін, ал доп білмсйді.
Біз қазір танысамыз. Қолдарыңды дайындаңдар. Мен допты кімнің
қолына беремін сол есімін қатты, нақты айтады». Жүргізуші допты
кезекпен беріп шығады.
Кілемшеде шеңбер бойынша отырып саусаққа жаттығу* жасау.
«Жауыннан тығылу» (қалып) жаттығуы
Нұсқау: Шамамен геометриалық фигура және қол шатырдың үш
суреті дайындалады. Ересек әр қол шатырдың астына бір геометриялық
фигура қояды. Бүл балаға үлгі.
Ф
бүлт
күннің көзін жауып, жауын жауа бастады. Төртбұрышқа, үшбүрышқа,
шеңберге су болмас үшін жауыннан қорғану керек, олар қайда
тығылад ы?»
Балалар: «Қол шатырдың астына».
Жүргізуші: «Дұрыс, бірақ қараңдаршы, қызыл қол шатырдың асты­
на тек шеңберлер, жасылга- төртбұрышты, көкке- үшбұрыштылар
тығылған». Балалар біртіндеп әрекетті орындайды.
«Тамшыны стақанға жина» (түс) жаттығуы
Нұсқау: Балалардың алдына үстел үстіне түрлі-түсті ойылган
саптаяқ қойылады. Балаларга тамшыны саптаяққа жинауын сұранады.
Бірақ бұдан бұрын жүргізуші саптыаяққа әр түрлі тамшыдан салып
қояды. Бір түстегі саптыаяққа түстес тамшыларды жинауы керек. Бұл
тапсырмада: қызыл, көк, сары түс колданылалы.
«Саңырауқұлақ » жаттығуы
Нүсқау: Бір жағы түкті жұмсақ матада (фланелеграф) - орман түрлі
түстеп үш саңырауқұлақ. Кірпі пайда болады. Ол балалардан ең үлкен
орташа, юшкентай саңырауқұлақты табуын сұранады. Балалар атап
көрсетіп, ретімен орналастыруы керек.
Жатгығу қорытындысы: кірпі балаларға алғысын білдіреді.
ТАҚЫ РЫ БЫ
ҚАНДАЙ
«■м. уіча^ымды эмоциялық жағдай құру
қабылдау: қалпын, түсін, мөлшерін.
жаттығуы
,тС_
фигура ұсынылады: шеңбер
&
тертбұрыш. Жүргізуші оларды атайды. Балалардан
белмеден немесе даладан осы фигурага уқсас заттарды табуын
сұранады. Мүмюндіпнше балага пішінді әкелуді сұрау
кубик, тэрелке, т.б.).
}
көмектес» жатгығуы (бір жағы түкті жұмсақ
Матада (фланелеграф) - көл, үш түсті үлкен г
түстеп
Жүргізуші
уыл басталып, -
~
көмектесеиікші
балықка Н
түстес».
ш
г ^
•
■т
т ш1
шелек, күрек т.б.)
Жүргізуші:
жаттыгу
ар жұп заттар;
саңырауқүлақ
Үлкен саңырауқұлақ қайда? Кішкентай саңырауқұлақ қайд
Кішкентаи, үлкен долты экел.
^
” **
Сосын жургізуші затты көроетеді, балалар келемін айтады.
Саусаққа жаттығу
Жемісті жинаймыз;
Саусақтар амандасады;
Саусақтар шомылады;
Қүлып;
Саусақтар қонаққа барады, адымдайды;
Дүрбі;
'
‘
Қоян орманда.
:
^
.ь >
ТРЕНИНГ №20. ТАҚЬІРЫБЫ: «ҮРЕЙДІЖЕҢУ»
М ақсаты : Бала бойындағы үрейді бәсеңдету.
Жасы: 5 жас
«Тышқан және қақпан» жаттығуы.
Нұсқау: Қатысушы —5-6 адам. Барлық бала шеңберге тұрып, бірбірінің қолынан, аяғынан, белінен ұстап құшақтасады. Бұл қақпан.
Шеңбер ортасындағы адамның мақсаты қандай жағдайда да қақпаннан
шығу. Тышқан тесікті іздеуі керек, яғни ол сыртқа шмғудың амалын
табады.
Ескерту: жүргізуші «қақпан» аяғы тышқанды тепкілемеуін, зиян
келтірмеуін бақылау. Егер тышқан мүмкіндік таппай қиналып кетсе, жағдайды өзгертеді. Мысалы: «Канекей барлығымыз тышқанға
көмектесейікті, аяқтарын, қолдарын босаңсытады».
«Кеме» ж атты ғуы
Нұсқау: Шамалы көрпе қажет. Ойыншы саны минимум 2 ересек
жэне бала, немесе 5-6 бала. Көрпе —бұл шағын, әдемі желкенді кеме.
Балалар теңізші. Бір бала капитан. Капитан өзінің кемесін жақсы
көреді жэне теңізшіге сенеді. Ойынды жүргізуші басқарады. Ол
капитанға кеменің ортасында тұру керектігін жэне қатты шайқалыс
болганда кемені, теңізшіні құтқару үшін дауыстап теңізшіге «Якорьды
түсір!» немесе «Машинаны тоқтат», «Жогары көтер!» нұсқауын беруін
түсіндіреді. Сосын теңізші көрпенің шетінен ұстап кемені жайлап
шайқалтады. Жүргізушінің «Дауыл!» нұсқауымен тербеліс үдей түседі.
Капитанға мақсаты ескертіледі. Ол дауыстап нұсқау берген сәттен бастап кеме шайқалысы бэсеңдейді. Кемеден жерге түсіп, капитанның
қолын бэрі қысып, мадақтайды.
жаттығуы
Нүскау: Жаттығуга екі бала немесе ата-ана қатысуға болады. Біреуі
«ұрық» қалпында отырып, басы тізесіне келіп, еденге отырып, тізесін
/ ■О І/Т ' О
ТТ
м
үп л
^ __ _
жұмып
Екіншісі оның артында тұрып, қолын
иығына қойып жаймен әткеншек тэрізді тербетеді. Қимыл ыргақты, эрекет байсалды
Жаттығуды орындау уақыты: 2-3 минут.
Ескерту. Отырған аяққа жармаспауы керек, көзі жабық болуы керек
көзін байлап қоюга болады.
Сосын қатысушылар орны ауыстырылады.
1 1
1 1
1
т ж
ТРЕНИНГ №21. ТАҚЫРЫБЫ: «ҚОРҚЫНЫШТЫ ТОҚТАТУ»
Мақсаты: Бала бойындағы қорқынышты жеңу.
Құрал
~
жаттығуы
і і и
р а і у ,
га дейін мүмкіндігінше баламен сөйлесу: «Сен
қаи кезде қорқасын, қай кезде қорқынышты болады, осы жағдай
болып па еді, қай уақытга қаггы қорқып едің». Осыдан кейін бала­
дан қорыққанының суретш салуды сұрау. Сурет салып болғаннан
кеиш нақгы неден қорқатыныны жайлы сұрау. Сосын салған суретін
қаишымен маидалап қырқу тапсырмасы беріледі. Ол қиқымға
адналганда балаға оны қайта алу, жинау мүмкін емес екенін корсету
Қиқымды үлкен параққа орап қоқыс жэшігіне тастаіу. Қоқыспен бірге
қорқынышының да кеткенін балаға түсіндіру.
Р
Ескерту: Жаттыгуды 1-2 аптадан кейін қайталау. Суретген не өзгеріс
болғанын бақылау (түсі, сюжеті, композициясы).
Р
зерттеуші» жаттыгуы
^Шімен
П Ж
СЫРМаНЫ
0рындауда
ата*аналаР
дз
үМЫС
к-апа»
ӨЗ
қорқынышымен, теріс
г
кояіГ пй?
ҚЭҒа3 НемесеN қаға3 бөлігі-0ны « “ ««кага немесе газетке
кояды. Оиыншы алдына табақшаға сұйық бояу қойыңыз. Балаға және
—
ен, с а у с "
«Әрлендіруші» ж атты ғуы .
Нүсқау: Жаттығуға ерін далабының қалдығы (тюбик) қажет. Ойынды барлық отбасымен және достармен ойнауға болады. Әр қайсысы
далапты алып кез келген қатысушынының бетін, қолын, аяғын
бояуға болады. Нәтижесінде барлығының өзгергенін көресіз. Барлыгы
боялганын бақылаңыз, өзіңізді де «әрлендіруге» мүмкінкіндік беруді
ұмытпаңыз.
«С оқы р теке» ж атты ғуы .
Нұсқау: Ежелгі ойын. Жүргізушінің көзін байлайды, қалған бала­
лар көңілді дауыс шығара отырып бөлмеде жүгіреді: «ку-ку», «ля-ля»,
«мен мұндамын!». Қолына ілінгенін ұстап алып, кім екенін табады.
Осыдан кейін барып көзін шешеді.
III
тарау. Бастауы ш сы ны пта білім алуш ы ға
психокоррекциялы қ ж ұмы сты ц жүргізілу мазмұны.
Психокоррекцияның обьектісі - жеке тұлғаның өзгеруіне дайын
арнайы өріс, оның эсер етуі психикалық шындыққа бағытталады.
Нысаны баланың мінез-құлқындағы бүзылыс болса, ал оәнГ «Мен»
бейнесіне, мұғалімнің оқу мотивациясына шагымдануы. Жалпы жеке
тұлғалық, сапа мен іс-әрекетке және қатынасқа түзетуді мазмұнына
қарай бөледі.
Т үлғалы қ дамуға коррекция бағыты баладағы «Мен - концепцияны» жағымды өзгертуге, жанасу деңгейіне жэне жеке тұлғаның
үйлесіміне, Эго-ны (м ен ) күшейтуге экеледі. Онда жұмыс жетілмеуді,
үйлесімсіздікті, бүтін емес өзін сезінуді, жыныстық ұқсастықтың
бұзылуы, жағымсыз мінез-құлықтың көрінуін дұрыс меңгеруге
жұмсалады.
Т аны м ды қ өріске коррекция бағыты интеллектуалды қызметгі
жаттықтыру, көңіл аудармау тапшылығын меңгеру,
танымдық
психикалық процестің дамуы, мотивацияны қалыптастыруға экеледі.
Э м оциялы қ өріске коррекция психо-эмоциялық қысымды түсіруге байланысты, бала қажеттігіне қобалжуы, аффектілі бейне мен
мінез-құлық стеротипін, қоршаған ортаның сауығуына әкеледі. Балада
мінез-қүлықты эмоциялық басқара алу мен әлеуметтік эмоция мен
қауіпті реттей алуды қалыптастырады.
Еріктік өрісті коррекция балада іс-әрекет қимылында аяқтауды
меңгерту, мақсат қоюға, мотивация, ой қорытындысына келе білуді
қалыптастырады.
қүлық
өзіндік реттелу мен өзіндік
иаммлау дагдьісын, ӘЛеумеТТІК ОртаДв МІНеЗ-ҚұЛЫҚ
лада ішкі көзқарасты қалыптастыру.
Оқу және обын әрекетіне коррекция өзіндік баға мен мақсат қою,
оны бақылауға
құралын
меңгерту жэне жеке тұлғалық, әлеуметгік жэне оқу мотивациясын
қалыптастыруға бағытталган.
Баланың қарым-қатынасын коррекция субьективті қабылдауын,
алеуметпк жағдайдың дамуын өлшеу, әлеуметтік интелект, элеуметгік
бедел, ішкі және сыртқы қақтығысты жеңуге багытталған Г В Бурменской, О.А. Караванова жэне АТ. Лидере зертгеуінде: мектепке
деиінп жэне бастауыш еынып жаеындагы білім алушы кебірек психо­
лог көмепн кажет етеді,- дейді. Себебі балада кездесетін киыншылыкты
төмендеп корсеткішке боле қарастырады:
- Жас ерекшелігіне сай қалыпты дамуға психикалық дамудың
сәикес келмеуі.
.V
П
О
М
------ ------
* _
.
•
- Мектепке баруға: танымдық және оқу мотивациясы жағынан
психологиялық даярлығының төмендігі;
- Мінез-құлқында эмоциялық бұзылыстың болуы;
- Мектепке немесе бала-бақшаға бейімделмеу.
Ақыл-онды дамытуга коррекция:
Сенсорлы қабілетті, қабылдауды дамыту;
Көрнекі-бейнелі (көрнекі қимылды) ойлауды дамытуЬІрықты зейш мен есте сақтаудың алғашқы кызметін дамыту
Ьаланың мектепке даярлығына коррекция;
ч
Баланың ішкі көзқарасын түзету;
Жалпы үлгерімін (жагымды мотивация, танымдық процес өзінлік
бақылау мен озіндік баганы) қалыптастыру;
Бастапқы түсінік сан мен колем (математикадан), сойлеуді түзету
Ұиымдаспаған мшез-қүлыққа коррекция:
Ү У‘
1.
Мотивациялық одақ (мақсат қою) - боліп қарау. саналы менгеоу
^ қ с а т кимылын қабылдау және оған көндіге білмеуі: затгың бейнесін
менгерту және қабылдату; мақсатқа жету мен табысты
1
| В
В
І
" У- Қо6МЖ>'ЛЬ'
ырыкты реггел ™
2. Жағдайды реттейтін одақ (жоспар мен бақылау) - мақсатка жетеп
олды жоспарлауды б.лмеу, қимылды бақылауда дер кезінде түзеі£
жасауды енгізуді қамтамасыз ете алмауы, үлкенмен біріге отырып
мақсатқа жету үшін мазмұн мен жүйелілік жагдайын бірігіп шешу;
жоспардың түрлі жолын меңгерту: (дайын тізбек, моделдеу, жоспартізбек);
йшЁ ■ • • . .
,а.
іс-эрекетке мотивациялық дайындықты қалыптастыру.
Жеке бас дамуына коррекция:
1. Коммуникативті отбасы мәселесі - ата-анамен, туган-туыспен:
коррекциялық жұмыста ата-ана мен педагог арасындагы тәрбиелеу
белгісін өзгертуге багыттау; ата-анага арналган тренинг (ата-ана
біліктілігіне);
ь і
педагогикалық қарым-қатынасқа тренинг (педагог біліктілігін
көтеруге);
|
*
'• •
;,.упсихологтың баламен коррекциялық ойыны (жаңа қатынас түрін
меңгерту);
‘ г |
г
ата-ана жэне бала арасындагы ойын (әрекеттестік ойыны)
2. О тбасынан ты с жерде қары м -қаты насқа түсу киы нды гы :
үжымдық ойын (рөлді жэне қатынасты шынайы боле білу);
мінез-қүлықты түзетуге ойыны (агрессияны бойдан қаңта шыгару);
психотерапиялық бедел (жас ерекшелікке қарай, тепе-тең емес
өзіндікбага);
\
"'
әлеуметтік терапия (топта балага деген қатынастың озгеруі).
3. Өзіндік бага, қобалжу жэне эмоциял ы қ қы сы м ды күшейту,
енж арлы қ:
психогимнастика; трансперсоналды-терапия; арттерапия; психо­
драма және б.т.
Бірінш і сы ны пта білім алуш ы ны ң мектепке бейімделу деңгейін
артты руға бағы тталгаи түзету- дам ы ту багдарламасы.
Білім алушының мектепке бейімделуіндегі қиындықтың бірі оқу
багдарламасын игеруге кедергі келтіретін танымдық процестің томен
деңгейде дамуынан туындайды. Білім алушы мектепке келгеннен соң
психолог танымдық процестің даму деңгейін анықтайды. Анықтау
нәтижесі бойынша қиял, есте сақтау, зейін жэне ойлау процесін түзетуге
багытталатын арнайы топ қалыптасады. Багдарлама құрамында: пси­
хогимнастика жаттьнуы, босаңсу, аутотренинг тэсілі бар. Арт-терапия
техникасы (сурет, сазбен жүмыс жасау жэне т.б), денелік-басқару
терапиясы, элеуметтік психологиялық тренинг жэне тагы баска
қарастырады.
!
->?••' •'
т
• '
Мақсаты. Сыныпта үйлесімділік орнату, танымдық процесті да­
мыту.
Міндеттещ. Есте сақтау, зейін, ойлау процесін дамыту; балада
жагымды эмоцияны қалыптастыру; коммуникативті дағдыны орнату.
Коррекция пэні: баланың танымдық сферасы.
Жүргізу формасы: аптасына екі рет 30-40 минутган 10 тренинг. Топ
10-13 адам. Жұмыс барысында ата-ана жэне мұғалімнің жеке кеңес
беру жұмысы қарастырылады. '
,
Жүргізу құралы: топтың үйлесімін көтеруге, танымдық процесті
дамытуга, қарым-қатынас дағдысына бағыттапган ойын, психогим­
настика элементі, әңгіме, изотерапия.
Хреңинг кезеңі: І-багдарлы (2 тренинг); ІІ-қайта қалыптастыру (7
тренинг); III- бекіту сабагы (1 тренинг).
Тренингтың түрі: әрбір тренинг үш болімнен тұрады: серіктестік
(2-3 жаттығу), негізгі бөлім (2-4 жаттыгу) және қорытынды бөлім (2-3
жаттығу).
Серіктестік бөлімінің мақсаты: топта жагымды багыт қалыптастыру;
күш алу, қысымды төмендету.
Негізгі болім бүкіл тренинг барысында жетекші роль ойнайды.
Багдарлама мақсаты және міндетіне сәйкес эдіс-тэсілді енгізеді.
Қорытынды болім мақсаты: топқа шиеленіс сезімін тудыру
жағымды эмоцияны бекіту.
БАҒДАРЛАМА МАЗМҰНЫ
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ: «КӨТЕРІҢКІКӨҢІЛ-КҮЙ»
Мақсаты: Балага бір-бірімен және ересекпен өзара қарым-қатынас
жасауға жеңілдету, жагымды хал-ахуал қалыптастыру.
«Танысу» жаттыгуы
Нүсқау: Бала психологпен бірге шеңбер бойымен орындыққа отырады. Психолог өзін таныстырады (баладан психолог туралы ойын
сұрауына болады). Балаға өз есімін және тегін атау ұсынылады, екінші
өз есшш және бірінші бала есімін қайталайды т.с.с.
«Бетперде» ж атты ғуы
Нұсқау: Тренингті көңіл-күйді анықтаудан бастау. Ол үшін үш
бетперде дайындалган. Онда үш келбет бейнеленген: көңілді, мұңлы
жэне ашулы. Оған мұқият қарап тренингке келген көңіл-күйіңізді
таңдау жэне «не үшін» екенін түсіндіру.
«Ж үмбақ» ж атты ғуы
М ақсаты : Бейнелі және логикалық ойлауды, маңызды белгіні
ерекшелеу және салыстыру іскерлікті дамыту, ойлау қабілетінің
жылдамдығы мен иілгіштігін жаттықтыру.
«Үзіліс уақы ты нда не істеуге болады?» ж атты ғуы
М ақсаты : Бейнелі және логикалық ойлауды, өз ойын жеткізу
іскерлікті дамыту.
Нұсқау: «Үзіліс уақытында не істеп үлгеруге болады?» деген сауалға
ойланып жауап беру ұсынылады. Бала өз ойын білдіріп болғаннан
кейін, мектепте қандай істер жасауға тиым салынатынын жэне не үшін
екендігін атау үсынылады.
?
.
.
'*і
«¥лу» ж атты ғуы
М ақсаты : Эмоциялық қысымды, агрессияны түсіру. Балада
шапшаңдықты томендету.
' ’“
; =| ■|§~ -®1І
Нұсқау: Сұрақ қою «Үлу не үшін құрбақадан қорқады? Қауіп
тонгенде ұлу не істейді?». Балалар «паравоздың» артынан бір-бірінің
белінен ұстайды. Еңді біз сізбен бір үлкен ұлумыз. «Құрбақа» деп
белгі берілгенде ұлу спираль түрінде оралады жэне қатып қалады,
қозғалмайды және қимылдамайды. «Құрбақа секіріп кетті» белгісі
бойынша бала қолын босатып жан-жаққа тарайды.
ТРЕН И Н Г №2. ТА Қ Ы РЫ БЫ : М ЕЙ ІРІМ Д ІЛ ІК
(Ш ЕҢ БЕР БО Й Ы Н ДА Ж Ү РГІЗІЛ ЕДІ)
М ақсаты : Топта ынтымақ, жағымды эмоциялық жағдай тудыру.
«Бетперде» (1 тренинг, 3 жат) ж атты ғуы
«М ейірімді есім» ж атты ғуы
М ақсаты : Эмпатияны дамыту, жағымды эмоциялық күй тудыру.
Нүсқау: Балага оң жағындағы көршісіне мейірімді түрде атау
ұсынылады, нәтижесінде тыңдаушы алгысын білдіреді. Бірінші
шеңберден кейін жаттығу кері жаққа орындалады (енді сол жағындагы
көршісін мейіріммен атайды).
жаттығуы
Мақсаты: Қысымды түсіру, топты біріктіру. Осы жатгығу
көмегімен баланың өзара қарым-қатынасын бақылауға болады.
Нүсқау: Бала бөлмеде еркін қозғалады. Бірнеше уақыттан кейін
психолог: «Сенің әрқайысың атомсың, жалғыз жүріп ішің пысып
кетгі, сондықтан атом екіден бірікті, содан кейін үштен және төртген
(қатысушы санына байланысты)» тапсырма үсыну.
жаттыгу
Мақсаты: Балада эмпатияны, өз ойын білдіру іскерлігін дамыту.
Нусқау: «Бір-бірін тану үшін «Мен ... ұнатамын » ойынын ұсыну.
Допты кім тосып алады, сол нені үнататынын атай отырып, оны келесі
білім алушыға лақтырады.
«Тыныш тықты тыңдау» жаттығуы.
Мақсатъі: Өзіндік бақылауды, есту зейінін дамьггү, эмоциялық
қысымды түсіру, қозғалыс белсенділігін төмендету.
Нүсқау: Балага 15 секунд үндемей және тыныштықты тыңдаү
үсынылады. Содан кеиш әрқайысысы не естігенін ортаға салады
------------- -"Жаттығуы.
аксаты: Қысымды түсіру, жагымды эмоциялык хал-ахуал жасау
Нұскау: Жүргауш баладан жалпы өлшеіһін зат туралы сммйлы
(термометр, Ц
Й М елшеуіш) жоне „л „е у ш ін ™ “ т Т о ™
кеиш в , кеңи-күйін тек колымен керсетеді: „ашар к е д і ^ В ^ а Г
бір-біргмен жаңасады, жақсы 1 колы екі жакка б а г ы т г а ін
сақтау,
дамыту.
ау, ойлау,
оилау, қиялды дамы-п/
а
д
о
Л
ііу
:
Т
а
Н
Ы
М
Д
Ы
К
П
р
°
Ц
е
С
т
у
р
ш
1
ы
6
“
™
1
ь
,
ру’ есте
р
у
.
е
с
т
е
м
—I..... - жаттыгуы
аксаты: Қысымды түсіру, топта жагымды эмоциялык хал-ахуал
жасау.
| | «“ “ * 1 Й Й О й я а у және киял „е
«Лабиринт» ж атты ғуы
М ақсаты : Көркемдік-бейнелі ойлауды, зейінді, өзін-өзі бақылауды
дамыту.
■
Нүсқау: Балаға лабиринт салынған жолақ жэне қосымша нұсқау
беріледі.
Иі ~ ~
'
, X.
*
«Айна» ж атты ғуы
М ақсаты : Қиялды, кеңістікте бағдарлануды, ересек қимылын
қайталау, іскерліктін дамыту.
<
Нұсқау: Барлық бала шеңбер бойына немесе қатарға орналасады
және «кішкентай айна болады».
,
«Байқа және есте сақта» ж атты ғуы
М ақсаты : Көру есін, байқағыштықты дамыту.
Нұсқау: Столға 7-10 түрлі зат қойылады жэне оны жауып қояды.
Содан кейін 10 секундқа ашып, қайтадан жабады және балаға оны атап
шығу ұсынылады. Бір затты басқа затпен алмастырып баласа өзгерісті
табуды немесе ретін өзгерту ұсынылады.
«М аған ... ұнайды» ж атты ғуы
М ақсаты : Эмпатияны дамыту, топта жағымды эмоциялық халахуал жасау.
Нұсқау: сол жақтағы көршіге келесі сөйлемді айту: «Абылай, маған
сенің ... ұнайды», яғни көршіні мақтау. Оған қошемет сөз айту.
«Көңіл-күй олшегіші» (2 тренинг, 6 жат) ж атты ғуы
ТРЕН И Н Г №4. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «БІЗ БІРГЕМ ІЗ»
М ақсаты : Топты біріктіру. Ырықты есте сақтауды, зейінді дамы«Көңіл-күй өлшегіші» ж атты ғуы
«Бүл мен. Мені таны » ж атгы ғуы
М ақсаты : Эмоциялық қысымды, агрессияны түсіру, эмпатияны,
тактильді қабылдауды дамыту, топта жағымды эмоциялық жағдай жасау.
V
\
Нүсқау: Топ ішінен арқасымен түратын бір жүргізуші таңдалады.
Бала кезекпен арқаеынан алақанымен сипалап былай дейді: «Бұл мен.
Кім екенімді тапшы». Жүргізуші кім екенін табуы қажет. Жүргізушінің
орнында баланың барлығы болып шығуы қажет.
«Шатасу» жаттығуы
Мақсаты: Ерікті есте сақтаудьг дамыту, топта жағымды эмоциялық
жағдай тудыру.
Нусқау: Бір жүргізуші таңдалады, қалғаны шеңбер бойына немесе
6ІР ҚатаРға орналасады. Жүргізуші 15 секунд ішінде баланың ретіне
қарап есінде сақгайды. Содан кейін ол теріс қарайды, ал баланың
кейбіреуі орнын ауыстырады немесе жасырынып қалады. Жүргізуші
өзгерісҮі табуы керек.
«Мейірімді піл» жаттығуы
Мақсаты: Қысымды, агрессияны түсіру, қозғалыс белсенділігін
төмендету.
Нұсқау: Бала шеңбер бойына орналасады. Тугае мейірімді піл
екенін аиту. Әрбір бала алдындағы баланың белінен құшақтайды
Нүсқау боиынша коршісінің иығын, басын, арқасын, қолынан сипайды. Содан кеиін бөлме ішімен жүру және орынына отыру ұсынылады.
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫ РЫ БЫ : АЙЫ РМ АШ Ы ЛЫ Қ
Мақсаты: Топты біріктіру. Есте сақтау, зейін, ойлау, қиял процесін
«Көңіл-күй өлшегіші» жаттығүы
«Артықты тап» жаттығуы
кұбылыс
т
. зг ^ 1
1----- оаиланысты ооната
бшу қабілетін, бір байланыстан екіншіге вту. бірмезгілде ой ерісінде
рнеше затты ұстау және оны салыстыру іскерлігін дамыту
б і « б ! і Ш
і
“1
(ИТ’
Қандай да
лықты тап» жаттығуы
б ак ы л ^ ам С
ойлауды, езік-взі
бер“ е д Г У: БаЛаГа 6е" ГІЛІ бір ерекшелік санын та| ғІ аРналған сурет
«Айна» (3 тренинг, 5 жат) ж атты гуы
«Әңгімелесу» ж атты гуы
М ақсаты : Баланың зейінін, есте сақтауын, дамыту.
Нүсқау: Балаға таныс жануар бейнеленген сурет таратылып
беріледі. Эр бала ол жануар немен қоректенетінін, тіршілік етуін, пайдасын жалпы сипатын, ерекшелігін әңгімелейді.
« ¥ л у » (1 тренинг, 7 жаттыгуын қарау керек) ж атты гуы
«Көңіл-күй өлшегіші» ж атты гуы
ТРЕН И Н Г №6. ТА ҚЫ РЫ БЫ : ¥ҚСАТУ
М ақсаты : Зейін, ойлау, қиялды дамыту; топты біріктіру.
«Бетперде» (1 тренинг, 3 жат) ж атты гуы
«Ш им ақтасқан сы зы қ» ж атты гуы
М ақсаты : Балаларда зейіннің шоғырлануын дамыту.
Нүсқау: 12x7 пішініндегі жолақ, онда б/р түстегі шимақтасқан
сызық бейнеленеді. Тапсырманы орындау үшін 3-5 минут уақыт
беріледі.
:■
"
Нүсқау: «Жолаққа мүқият қарау. Жолақтың екі шетінде шкала
көрсетілген тіке сызық сызылған. Әр сызықтың жанында сан жазылган.
Ол сызық шимақтасқан сызықпен байланысқан. Бірнеше минут ішінде
қолдың көмегінсіз, көзбен бір саннан екінші санға дейін жолды табу
қажет: бірден- бірге, екіден-екіге т.с.с. Сізге кез келген үш жолмен
жүру қажет».
«Ж анды сурет» ж атты гуы
М ақсаты : Баланың қабылдау, қиял, ойлау қабілетін, заттың
маңыздылыгын ерекшелеу іскерлікті дамыту.
Нүсқау: Балаға жануар бейнеленген жолақ таратылып беріледі.
Әрбір бала өз суретіне қарап, қандай да бір қимыл көрсете отырып оны
жандандырады. Қалған бала не екенін табады.
«Ұ қсасты қ жэне ай ы рм аш ы лы қ» ж атты гуы
М ақсаты : Логикалық ойлауды дамыту.
Нүсқау: Балаға өзара екі затты салыстыру ұсынылады. Мысалы, стол
жэне орындық, шам және ай т.б. Соңында тапсырманы күрделендіріп
жэне логикалық байланысты орнату қиын созді ұсынуға болады.
«Тасбақа» ж атты гуы
М ақсаты : Баланы өз әрекетін бақылауға, үлкеннің нүсқауын түсіну
және тыңдауын меңгерту.
Нусқау: Бала бөлменің бір жағына қатармен орналасады. Жүргізуші
оган қарама-қарсы бөлменщ екінші жағында түрады. Оның белгісі
бойынша бала оған қарай қозгалуы керек. Оньщ міндеті - н е з л ы м
ЖЯИ ЖҮПУ Г.ПНкШЯи ігр п п а п
........................... •
+Ғ',І о іт
майды.
жаттығуы
ІГЕНИНГ №7. ТАҚЫ РЫ БЫ : «АЙЫРМАШЫЛЫҚ ПЕН
¥ҚСАСТЫ Қ»
Мақсаты: Танымдық процесті дамыту; топты біріктіру.
«Көшл-куи өлшегіші» (2 тренинг, 5 жат) жаттыгуы
«Атом жэне молекула» (2 тренинг, 2 жат) ж атгьиуы
«Мүрныңды көрсет» жаттығуы
ЕЯУ Х Ш И ДМЬПУ' баЛШЫ* 63
Щ
Ш
бағдар жасау-
Қатысушьі жүргізушіге қарама-қарсы түрады Ол денесінін
ш
ш
- §* і '
«Аяқталмаған фигуралар» жаттығүы
Н ¥ с * С ^ ^ а л ^ ^ ф и і7 ^ Ғ( ^ ^ 5 ^ Ьщ ^ щ у ет*Н* ӘНе
^ьпу.
сызықтар) салынған парақ тарагылады Бала’5 10 ^ ЫШ’ И
СЬЩЫҚ
сызу қосып заттық бейне салуы қажег '
10 МИНут 1ш,нде ^ф лі
«Жұмбақ» жатгығуы
«Көніл-күй өлшегіші» жатгығуы
I
«Бетперде» жаггыгуы ( I тренинг, 3 жатгыгу).
«Мейірімді есім» жаггыгуы (2 тренинг, 2 жат)
«Егер д е ...., не болар еді» жаттыгуы
Максаты: Қиялды, ойлауды дамыту.
Нұсқау: Балага түрлі тақырыпқа қиялдау ұсынылады. Мысалы. егер
эрбір адам туа салысымен басқа адамның ойын оқуға не болса, жер
бетінде өмір қалай өзгереді? Егер адамның барлығы сөйлей алмай қалса,
онда...
_ _
«Лабиринт» жаттығуы (3 тренинг, 3 жаттығу).
« ¥ л у » жаттыгуы (1 тренинг, 7 жаттығу).
«Заттың қолданылу тэсілі» жаттыгуы.
М ақсаты : Бір затқа ойдың шоғырлануын, оны түрлі жағдайларға
және өзара байланыстарга енгізуді дамыту; қиялды дамыту.
Нүсқау: Қандайда бір жақсы белгілі зат аталады, мысалы «кітап».
Мүмкіндігінше оның қолданылу тәсілін көбірек атау қажет.
Тасбақа» жаттыгуы (6 тренинг, 6 жат).
ТРЕНИНГ №9. ТАҚЫРЫБЫ: «АЙНАДАЙ ТАЗАЛЫҚ»
Мақсаты: Ойлау, қиялды дамыту; эмоциялық қысымды түсіру.
«Көңіл-күй өлшегіші» жаттыгуы (2 тренинг, 6 жат).
«Артықты табу» жаттыгуы (5 тренинг, 3 жат).
«Кім көбірек» жаттыгуы
М ақсаты : Ойлауды дамыту.
Нүсқау: Алфавиттегі кез келген әріп таңдалады. Балага сол әріптен
басталатын сөзді атау ұсынылады.
«Айна» жаттыгуы (3 тренинг, 5 жат).
«Тыныштықты тыңдаймын» жаттыгуы (2 тренинг, 5 жат).
«Көціл- күйді өлшегіші» жаттыгуы. (2 тренинг, 6 жат).
ТРЕНИНГ №10. ТАҚЫ РЫ БЫ :ҚАЙТАЛАЙЫ Қ ӨТКЕНДІ
ақсаты: Топта жағымды хал-ахуал қалыптастыру, эмоциялық
қысымды түсіру, өзара қарым-қатынасты анықтау.
«Бетперде» жатты гуы (1 тренинг, 3 жат).
«Атом жэне молекула» жаттыгуы (2 тренинг, 3 жат).
«А яқталмаған фигура» ж атты ғуы (7 тренинг, 5 жат).
«Медаль»
Эр балаға алдын-ала медаль (ең зейінді, ақылды, тәртіпті т с с )
даиындалып, таратылады.
'
«Бетперде» ж атты гуы (1 тренинг, 3 жат).
Бастауыш сынып жасындагы білім алуиіыга арналган түзетудамыту багдарламасы.
Қатысуш ылар: 7-10 жастағы балалар (кіші меісгеп жасындагы ба­
лалар).
Топта: 8-10 адам.
¥ зақты гы : 1 блок 60 сағатқа есептелген, 1 кунде 3 сагаттан 4 апта
дүисенбіден жұмага дейін, 1 ай бойы, барлыгы 20 тренинг.
Треиингті өткізу формасы: психологиялық тренинг.
М ақсаты: Оқу процесі аяқталғаннан кейін психо-эмоциялық
қысымды түсіружәне әр бшганың жеке ерекшелігін ескеріп, жаңа оқу
жылына психологиялық дайындық жасау.
Міндеті:
• Оқудың табысты болуына қажетті таным үрдісін дамыту (зейін
ес, оилау, қабылдау, қиял және т.б.);
• Креативтілікті дамыту;
• Әлеуметтік белсенділікті және қарым-қатынас дагдысын дамыту;
• Эмоциялық аймақты түзету және невроздың алдын алу;
• Көшбасшылық сананы қалыптастыру жэне мәселені өз бетінше
шеше алуға меңгерту;
• Сенімді мінез-құлық дагдысын калыптастыру жэне топта жұмыс
істей алу шеберлігі;
• Өзін көрсете алу және өзіндік бага тепе-теңдігін қалыптастыру.
ЖүргЫлетін тренинг кестесі
1- БЛОК.
Тренинг №1. Тақырыбы: «Көңіл-күй»
әрекет түрі
Қажетті күрал I У ақы т
Танысу “Қуаныш шеңбері
5 мин
Ойын “Сүйікті пәндер”
10 мин
“Кішкентай қоңыз”
10 мин
Жаттығу: “Сіріңкемен
басқатырғыш”
Сіріңке қорабы
20 мин
Психогимнастика: “Нэзік
мысық”
Музыка
10 мин
Сурет: “Менің отбасым
Талқылау
Қаламдар, қағаз 25 мин
“ Сөздер жұбы”
10 мин
Сөзбөлгіштер
15 мин
Үзіліс
20 мин
Психогимнастика: “Жануарды
бейнелеу”
10 мин
Жаттығу: “Бірдей заттарды табу
қагаздар
10 мин
Ойын: “Шатасу”
10 мин
Босаңсу
10 мин
“Айналмақ ”
5 мин
Тренингтің нэтижесін шығару
Қоштасу
10 мин
1Р/с №
Іс-әрекет түрі
11
1Амандасу: “Қуаныш шеңбері”
■
1Жатгығу:“Менің сүйікті
1ойыншыгым”
I^
1
3
Қажетті қүрал
Уақыт
5 мин
Ойыншықтар
Психогимнастика: “Буратино”
15 мин
5 мин
(1
1 Ережені құрастыру
Қагаз, маркер
15мин
15
1“Аударыптастаушы”
Доп
10 мин
16
1“Қаладагы шу”
10 мин
1Ойын: “Тек қана бірге”
10 мин
7
8
1
9
10
1“Өз көңіл-күйіңнің суретін сал”
1Үзіліс
Қагаз, гуашь
1
15 мин
20 мин
1Психогимнастика
5 мин
1“Белгі бойынша іздеу”
10 мин
11
1Сурет: “Менің отбасым” ертегі
1 кейіпкері түрінде
Қағаз, бояу
125 мин
12
1Психогимнастика “Ине мен жіп”
10 мин
13
1 Босаңсу
10 мин
14
1“ Айналмақ ”
5 мин
15
Тренингтің нэтижесін шыгару.
1Қоштасу
10 мин
Іс-әрекет түрі
Қажетті курал 1 У ақы т
Амандасу: “Қуаныш шеңбері”
5 мин
Психогимнастика: “Затты жалгап
жібер”
5 мин
“Соқыртеке” ойыны
10 мин 1
1
“Екі қолмен сурет салу”
Қагаз, қалам
1 15 мин 1
“Көршіңнің суретін аяқта”
Қағаз, қалам
120 мин 1
Ойын: “Соқыр мен жетелеуші
Талқылау.
I 20 мин 1
Ойын: “Тірі топ”.
10 мин 1
Үзіліс
20 мин 1
Пазлмен жұмыс
Психогимнастика
“Мәндес жұп”. Талқылау
Жаттығу: “Анықтама бер’
Пазлдар
10 мин 1
5 мин
110 мин 1
15 мин
Жаттығу: “Білгіш”
110 мин
Босаңсу
110 мин 1
Айналмақ
Тренингтің нэтижесін шығару
Қоштасу
5 мин
10 мин 1
Іс-әрекет түрі
Қажетті құрал
Уақыт
Амандасу: “Қуаныш шеңбері
5 мин
Ширату: “Жел соғады оган”
10 мин
“Керісінше мемлекет
15 мин
Жаттығу: “Сюжет”
10 мин
Ойын: “Ормандагы тал
Сөзді ойлап тап
Жагымды эуен
10 мин
Қағаз парагы
15 мин
сазоен жұмыс: Көзімізді
жұмып илейміз
20 мин
Үзіліс.
20 мин
Жатгығу: “Үлпілдеген мамық
10 мин
Абылай айтты
10 мин
“Морзе әліппесі”
Іс-қагаздар
Жаттығу: “Затты суреттеуді
аяқта”_________
Қалам, іс-қағаз
15 мин
Психогимнастика: “Аспанға
қалай жетуге болады”
5 мин
Босаңсу
10 мин
Айнапмақ ”
Тренингтің нэтижесін шыгару
Қоштасу
5 мин
10 мин
Іс-әрекет түрі
Қажетті құрал
Уақыт
Амандасу: “Қуаныш шеңбері
5 мин
“Жүру керек....Отыру керек.
Қабағын шыту...
10 мин
“Айна”
10 мин
Сірщкемен басқатыргыш
ы I 20 мин
Ойын: “Төрт апат
10 мин
“Бақылампазга арналган панто
мима”
15 мин
Ойламаған оқиға
10 мин
Үзіліс
20 мин
Жаттығу: “Айдаһар өзінің
қүйрыгын тістейді”
10 мин
Пазлмен жұмыс
Пазлдар
10 мин
“Сиқырлы орман”. Пластилиннен аң жасал және жалпы ертегі
құрастыру
Пластилин
25 мин
Психогимнастика “Теңіз толқиды
бір”
Юмин
Босаңсу
Юмин
Айналмақ
Тренингтің нәтижесін шығару
Қоштасу
эмин
Тренинг №6. Тақырыбы: «Өнерлі болу»
іс-эрекет түрі
Қажетті құрал
Уақыт
Амандасу: “Қуаныш шеңбері’
5 мин
Қысқаша өлеңдету: “Мяу. Гав
7 мин
Қызықты
Пуантализм-саусақты сурет өнері Альбом
парақтары
Гуашь
Белгіні белгіле
Іс-қагаз
Айналу
Үзіліс
Психогимнастика: “Теңіз
жағасында”
Сазбен жұмыс. Жануарды иле>
“Қалқан және қылыш”
Босаңсу.
“ Айналмақ ”
Тренингтің нэтижесін шыгару
Қоштасу.
Мамық ойыншықты қолдан
жасалған кал­
кан
Іс-әрекет түрі
Қажетті күрал
Амандасу,
Уақыт
5 мин
Ойын
Сурет “Мен кім болгым келеді?
Белгіні белгіле
Ыргақты әуен
1 10 мин I
Ребустар
120 мин 1
Қагаз, қаламдар 125 мин 1
Іс-қагаздар
Жел согады оған
1 15 мин
10 мин 1
Корректурлы көру “Буренки
Іс-қагаздар
1 15 мин 1
Үзіліс
120 мин 1
Психогимнастика
1 10 мин 1
Сазбалшықпен
тақырып.
жұмыс.
Еркін Саз
Соқыртеке
Босаңсу
Айналмак
Тренингтің нэтижесін шыгару
Қоштасу.
120 мин 1
10 мин 1
10 мин
5 мин
1
10 мин 1
Тренинг №8. Тақы ры бы : Мен көшбасшымын
әрекет
Қажетті құрал
У ақы т
Амандасу: “Қуаныш шеңбері
5 мин
Ойын “Қоян
10 мин
Сіріңке мен басқатырғыш
Сіріңке қорабы
20 мин
Ойын: “Болады-болмайды
10 мин
Ойын: “Тыңда және орында
15 мин
Монотипия
Альбом парақ
тары, бояу
20 мин
Ойын: “Сен не істейсің?
10 мин
Үзіліс
20 мин
Психогимнастика: “Кеме
10 мин
Анықталган
салу
такырыпка
сурет I Қагаз, калам
Шеңбер бойынша жібер
Босаңсу
Айналмак
Тренингтің нэтижесін шыгару
Қоштасу.
I
25 мин
10 мин
10 мин
5 мин
10 мин
Іс-зрекет түрі
Қажетті құрал
Танысу
5 мин
Ойын: “Үрлегіш пен доп
10 мин
Жұдырыгымда не бар?
20 мин
Пазлмен жұмыс
6
У ақы т
Пазла
15 мин
Коллаж: “Өз болашагымды қалай I Ватман, жу
елестетемін?”
I налдар, кай
I шы, клей
45 мин
Үзіліс: ( ата-анамен бірге)
20 мин
Таныстық, “Қуаныш ортасьг’
1
~
Жел соғады
1 5 мин
10 мин
Ойындық су
I реттер
10 мин
Коллажды корсету. Ата-ананың
кері байланысы.
Коллаждар
15 мин
Бірге сурет салу (анамен бірге
сурет салу). Талқылау.
Парақ,
қарындаштар
20 мин
Қу саиқымазақ
Тренингтің нәтижесін шығару
Қоштасул
! •'
■■ЦР
10 мин
I
1
жаттыгуы
^
^
ҚГ СуШЬІ ШеҢбер бойына отырып өз есімі мен сүйікті
оиынын аиту. Көршісшің колын қысып, үнсіз қол жылуын жіберу Бірбірінің көзіне қарап, күлімсіреп, ойша жақсы көңіл-күй тілейді.
ж атты ғуы
Нүсқау: Бала шеңбер бойына тұрып сөз есімімен сүйікті пэнін
атап, келесі оиынщыға жіп орамын жібереді. Бірінші баланың есімімен
сүшкті пәнін атап, одан кейін өз есімін айтады. Осылай жалғаса береді.
Шатасқан жіп нэтижесінде топта бірлік пен үйымшылдық орнату.
3. «Кішкентай қоңыз» ж атты гуы
М ақсаты: Алғашқы сақтық пен, үрейді түсіру, топтың дербес белсенділік деңгеиін анықтау.
Нүсқау: Бала жүргізушінің артына сапқа тұрады. Жүргізуші топқа
арқасымен карап, қолтыгының астынан алақанын ашық күйінде
калдырады. Жүрпзуіш баланың қайсысының оның қолына тигенін табу
керек (бет келбеті, қозғалысы). Жүргізуші дұрыс тапқанша жүргізеді.
4. «Сіріңкемен бас қаты рғы ш » ж атты гуы
М ақсаты: Бейнелі ойлауды жаттықтыру.
Нүсқау: Белгілі сірінке санынан берілген тапсырманы, сөзді не­
месе санды кұрастыру. Ойын ережесі бойынша сіріңке шешім дайын
болғанда ғана жаиып көрсетіледі. Шешім шығару барысында мұны жасап коруге болмаиды. Шешімд^тек ойша іздеу қажет.
A) екі сіріңкені сындырмай қалай 10 санын жасауға болады;
Б) үстелде колденең жатқан 5 сіріңкеге тагы 4 сіріңке қосып 3
шығару;
г
^
B) үш сіріңкені сындырмай, 6 шығаруга болады ма?
5. «Нәзік марғау» психогимнастикасы
Бала қайырымды содан кейін ашулы мысықты бейнелейді.
6. «Менің отбасым» суреті
7. «Сөз жүбы» жаттыгуы
Мақсаты: Есті дамыту.
Нүсқау: жүп создің екіншісін есте сақтау: мысық-сүт, бөлке-май,
бала-машина, қыс-сырганақ, үстел-пирог, тіс-щетке, өзен-көпір.
8. «Шатастыргыш» жаттыгуы
М ақсаты: Зейіннің тұрақтылыгымен шогырландыру.
Нүсқау: Екі ойыншыдан тұратын екі топ кұрылады, эрбір топта
кімнің бірінші нөмірлі, кімнің екінші нөмірлі екені анықталады. Бірінші
ойыншы екінші ойыншыға қарап дауыстап санай бастайды: бірі 100ге дейінгі жұп санды атаса, екіншісі 99-га дейінгі тақ санды атайды.
Әрқайсысы соңғы санга қарсыласынан бұрын жетуге ұмтылады. Әрбір
топтың екінші ойыншыны өз қарсыласын мұкият тыңдал қателессе
жетекшіге хабарлайды. Мұнан кейін екінші рөлдегі біріншімен ауысаДы.
і /£
9. Психогимнастика (І.Тотықұс, 2.аққу, З.күнге кыздырынып жатқан итбалық, 4.судагы итбалық, 5. маймыл, б.жылан)
10. «Бірдей затты тап» жаттығуы
М ақсаты : Логикалық ойлауды дамыту, нысаыаны элемент бойын­
ша салыстырып дамытуды жетілдіру.
Нүсқау: Екі түрлі суретке мұқият карал алып, ондағы бірдей затты
табу. Баланың назары ұқсас заттың көлемінің әртүрлі болуына аударылады. Бірдей затты: қабырғадагы сурет, құс, бантик, кесе, шам, кітап,
шахмат фигурасы, сызғыш, құм сағат, алма, гүл, үстел.
11. «Шатастырмақ» обыны
М ақсаты : Ойын топтық бірлікті көтеруге бағытталады.
Нүсқау: Санамак арқылы жүргізуші таңдалады. Ол бөлмеден
шығады, басқа бала бір-бірінің қолынан ұстап шеңбер құрады. Қолын
жіберместен олар қалауынша шатасады. Шатасу пайда болғанда,
жүргізуші бөлмеге кіріп, баланың қолын ажыратпай шешеді. Босаңсу.
12. «Айналмақ» жаттыгуы. Бала бір-бірінің қолынан ұстап күлімсірейді.
13. Тренингтіц қорытындысын шыгару. Қоштасу. Әрбір бала
шеңбер бойынша осы сэтте өзін қалай сезініп тұрғанын, бүгінгі
тренингте не ұнағанын, ненің ұнамаганын, келесі тренингте нені
қалайтынын айтады.
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫРЫБЫ: «БЕЛСЕНДШ К»
1.
Танысу. Қуаныш шеңбері. Қатысушы шеңбер бойына отырып өз
есімі мен сүйікті ойынын атайды. Мұнан соң көршісінін қолын қысып,
сүйікті
ойынш ығым»
*
ЧИВ.аиИ^іЯРҒ
---------г ж атты
и і дғуы
ДН
™
ҚСатЫ:
Өзш
таныстыруды
меңгерту,
қарым-қатынас
дағдысын
1ҺГIV
дамыту.
Бала өзіне ұнаган бір ойыншықты алады. Бала ойыншыққа
ат оилап тауып, ол туралы топқа әңгімелеп береді. Танысып болғаннан
оиыншық көмегімен ойнауға жэне сол арқылы басқа ойыншық
Туралы ақпарат бшуге болады. Ойын аяқталганнан кейін бала шеңбер
бойына отырып өз әсерімен бөліседі.
—.
ш ш ш тт
л
л
^
3. «Қарлығаш » психогимнастикасы
Қарлығаш керілді (қолымызды жоғары котереміз).
Қолын жазды (қолымызды екі жаққа жазамыз).
Еңкейді (томен карай иілеміз, қолымызды томен түсіреміз).
Шаиқалды (екі жаққа қарай теңселеміз).
Алтын кілт тапты да, (қолымызды айқастырамыз).
айм
Қа®ТГЬІ' (қолды жоғары котереміз де бір орында тұрып, адымқұрастыру
рысында орындауға келісетін ортақ ереже тізімі жасалады.
*
5, «Аударыспақ» ойыны
М ақсаты: Ойша әрекет ету қабілетін жетілдіру.
Нусқау: Үш немесе одан да көп сөзлен құралған
құс
тіркесін кері қараи аиту (отыр құс агашта). Тек сөз тіркесі ғана емес
мағынасы баиланыспайтын сөзді де пайдалануга болады. Мысалы
жылқы, лимон, ұшақ. Ойыншы жауапты кері қатармен атауы тиіс’
ииынның күрделілігі берілген сөздің санына байланысты.
6. «Қаладағы шу» жаттығуы
Мақсаты: Психоэмоциялық қысымды түсіру.
Нүсқау: Балага қалада болатын шуды еске түсіруге бір минут
уақыт беріледі (өтіп бара жатқан көлік, ұшқан ұшақтың дыбысы).
Қатысушының әрқайсысы өзі таңдаған шуды қайта жаңғыртады.
Соңында талқылау жүргізіледі.
7. «Бәріміз бірге»
Мақсаты: Баланы бір-бірімен байланыс орнатуга меңгерту серіктесінщ қозғалыс темпіне ыңғайлану.
Нұсқау: Бала жұппен тұрып допты бірге ұстайды (эр бала допты екі
қолымен ұстауы тиіс). Жетекшінің белгісінен кейін бала бір уақытта
отыруға допты қолынан түсіріп алмай бөлме ішінде жүруі, секіруі
қажет. Ең бастысы, бірге әрекет жасап допты түсіріп алмау.
8. « Өз көціл-күйіңнің» суретін сал ж атты гуы
М ақсаты : Баланы өз көңіл-күйін жеткізе білуге жаттықтыру.
Балаға қалауы бойынша өз көңіл-күйін білдіретін бояу түсін таңдау
үсынылады.
9. Психогимнастика. Мына кейіпкерді бейнеле: а) сиқыршыны,
б) кір тасын көтерген алыпты; в) жыланды; г) сынық әйнекте жүрген
жігіт.
вВ
•••««.>..
: ‘ 10. «Белгі бойынш а іздеу» ж атты гуы
М ақсаты : Логикалық ойлауды жаттықтыру.
Нүсқау: Балаға екі белгі беріледі. Мысалы, жеңіл және рәзіңке.
Олар осындай белгісі бар затты көбірек атауы тиіс. Мысалы, «үрлемелі
шар», «доп», «рәзіңке етік» жэне тағы басқаны, кім коп затты атаса,
сол жеңіске жетеді.
11. «Менің отбасым» ертегі кейіпкері бейнесіндегі суреті
Нүсқау: Бала оз отбасының мүшесін белгілі бала ертегі кейіпкерін
салады. Сурет салынып болғаннан кейін талқылау жүргізіледі.
12. «Ине мен жіп» психогимнастикасы
Нүсқау: Бала бірінің артынан бірі тұрып, алдында тұрған адамның
белінен ұстайды. Бірінші қатысушы «ине», қалғаны — «жіп». «Ине»
бөлмеде бірде жылдам, бірде жэй қозғала бастайды. «Жіптің» міндеті
«иненің» артынан үзіліп қалмай жүріп отыру. «Ине» үнемі ауысып
отырады.
13. Босаңсу.
14. «Айналмақ». Бала бір-бірінің қолынан ұстап күлімсірейді.
15. Тренингты ң қоры ты нды сы н ш ы гару. Қоштасу. Шеңбер
бойынша осы сәтте өзін қалай сезініп тұрғанын, бүгінгі тренингте не
үнағанын, ненің ұнамағанын, келесі тренингте нені қалаитынын аитады.
ТРЕН И Н Г №3. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «ҚАРЫ М -ҚАТЫ НАС»
1.
Танысу. Қ уаны ш шеңбері. Барлығы шеңбер бойына оты­
рып, қазіргі сәттегі сезімімен алмасып, кешегі күнді қалай өткізгенін
эңгімелейді.
2. Психогимнастика. «Затты жалгап жібер»
к Л ? СҚЯУ: Ба^ а шеңбеР бойына тұрып, жетекшінің белгісі
басталғаннан кеиін пантомимика арқылы қандай да бір затгы алып
беруі ти.с: ыстық картопты, мұзды, кобелекгі, ауыр кір тасьщ, үрлемел"
з. «^оқыртеке» жаттыгуы
Мақсаты: Жағымды эмоциялық эсерді қалыптастыру қорқынышты томендету, өзіне сенімділігін жоғарылаіу.
Нүсқау: Бір ойыншының көзін байлап, есік жаққа апарып, босағаға
тұрғызып қолынан ұстауға бұйырады да, бәрі бірге келесі өлеңді айтады:
Мысық, мысық, ананас,
Үш жыл бойы бізді қу,
Үш жыл бойы бізді ұста,
Көзіңді шешпестен.
Мұнан кейін бала эр жаққа тарап кетеді. Мысық ойыншыны устап
алады.
*
4. « ёк ! қолмен сурет саламыз» жаттығуы
Мақсаты: Кеңістікті бағдарлауды, қолдың икемділігін дамыту.
Нүсқау: Бала козін жұмып екі қарындашпен жетекшінің усынган
суретін салады (бірін оң, екіншісін сол қолга). Мысалы, шеңбер шаршы, шырша. Мұнан кейін суретті күрделендіруге болады. Бірнеше
заттың немесе бейненщ суретін салуы қажет. Сурет салып болғаннан
кеиіні тапсырманы орындау жеңіл ме, элде күрделі болды ма, сурет
салу оарысында қандай сезім туындағанын пікірлесуге болады.
5. «Көршініц суретін аяқта» жаттыгуы
Мақсаты: Балада топта ортақ іс-әрекет жасауға меңгерту.
Нүсқау: Балага дербес сурет ойлап табу үсынылады. Жетекшінің
шапалақ ұрғаннан кейін оң жақтагы коршіге сурет беріледі. Сурет
қайтып баланың озіне келмейінше жалгаса береді.
6. «Соқыр мен жетелеуші» жаттыгуы
Нүсқау: Бала жүпқа болінеді. Біреуінің козін байлайды. Екіншісі
жетелеушінің ролін ойнайды. Жетелеуші соқырды жетелеп жәйлап
ақырын болмеде ертіп жүреді. Мысалы, оңга бір адым жасап, жанымен оту үшін түрлі кедергіні айналып оту қажет. Мүнан соң ойыншы
ролімен ауысады. Ойын аяқталганнан кейін талқылау болады: балада
жетелеушінің немесе соқырдың рөлінде болганда қандай сезім туын-
7. “Тірі топ” ойыны
М ақсаты : Логикалық ойлауды жаттықтыру.
Нүсқау: Бала топқа бөліну үшін көрсеткіш ойлап табуы тиіс. Мыса­
лы: шаш түсіне байланысты екі топқа бөліну ұсынылады. Жетекшінің
оң жағына кімнің әкпесі бар, сол жағына інісі бар қатысушы түрады.
8. Бос уақы т. Пазлмен жүмыс
9. “Затты бейнелеу” психогимнастикасы
Нүсқау: Бапа қимыл, ишарамен затты бейнелейді, қалған бала оны
табады. Кім дүрыс тапса, сол жетекші болады.
10. “ Мәндес жүп” ж атты гуы
I
М ақсаты : Логикалық ойлауды жаттықтыру.
Нүсқау: жолақ жиынтығы беріледі. Жолақтың жоғары жагында
магынасы бір-бірімен байланысты екі сөз жазылады (мысалы: алмаалмұрт). Бұл баланың екінші жұп созді құруға арналған бағыты.
Жолақтың төменгі жағында екінші сөз (мысалы: қайың) жэне бірбірімен мағынасы байланысқан бес сөз нүсқасы үсынылған мысалы: а)
жапырақ, б) емен, в) тал, г) жер, д) саябақ. Бала бұл сөздің ішінен тек
магыналық жұбын құруға мүмкіндік беретін сөзді таңдайды.
1) Алмүрт - жеміс; қайың: а) жапырақ, б) емен, в) тал, г) жер, д)
саябақ.
2) Циркуль, шаршы; а) дөңгелек, б) қарындаш, в) қағаз, г) сызық,
д) сызғыш;
3) Еден - кілем; стол: а) паркет, б) үстел, в) дастархан, г) жихаз, д)
бөлме.
11. «А ны қтама бер» ж атты гуы
М ақсаты : Логикалық ойлауды жаттықтыру
Нүсқау: Балаға бір таныс зат атайды мысалы, «қарындаш» осы
затқа нақты анықтама беруі тиіс. «Қарындаш» бұл жазу құралы,
гравинді сия сауыты бар, ағаштан немесе пластмассадан жасалған.».
1. Стақан бүл... (ішуге арналған ыдыс, шыныдан жасалған);
2. Алма ағашы... (алма өсетін ағаш);
3. Үтік бүл... (үтіктеуге арналған тұрмыстық құрал);
4. Шам бүл... (жарықтандыруға арналған электрлі құрал);
5. Мүгалім бұл...(адамды оқытатын адам).
■ вон
жаттығуы
Мақсаты: Логикалық ойлауды жаттықтыруға арналған.
Нүсқау: Сұрақ оқылады және оның ішінде бір ғана дұрыс
д^
жауадұрыс
және
оны
түсінліпү
кажет
1. Менің анам өз қызынан үлкен...
а) ешқашан, б) жиі, в) кейде, д) әрқашан.
2. Көктем айы...
а) маусым, б) наурыз, в) ақпан, г) қыркүйек
3. Сағатта...
а) 60 минут, б) 90 минут, в) 30 минут, г) 50минут
4. 1 метрде...
а) 10 км, б) 50см, в) 100мм, г) 100см.
‘
13. «Босаңсу» жаттыгуы
лімсірейді"НаЛМаҚ>> ЖаГГЫГуЫ* Бала 6ІР '6ІРІҢІҢ колынан ұстап кү15. Тренингтің қорытындысын шығару. Қоштасу. Әрбір ба­
ла шеңбер бойынша осы сәтте өзін қалай сезініп тұрғанын, бүгінгі
тренингте не ұнағанын, ненің ұнамаганын, келесі тренингте нені
қалаитынын аитады.
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫРЬІБЫ: «МЕН ОЙШЫЛМЫН»
Қуаныш
эңіл күй
Ал. том
көрсетпейді.
2. «Жел соғады оған» ширату жаттығуы
Мақсаты: Зейінді,қозғалыс белсенділігін дамыту.
Нүсқау: Бала шеңбер бойында үстелде отырады. Жетекшінің үстелі
жоқ ол түрып түрады. Жетекші белгі береді, мысалы: «Жел таңертең
тіс тазалаган адамға согады». Ойыншы осы кезде орнынан тұрып басқа
оос орынга отыруы тиіс. Өз үстеліне отыруга болмайды. Егер ойыншы
үлгермеи қалса жетекші болады.
3. «Керісінше елі» жаттығуы
Мақсаты: Ойша эрекет ету қабілетін жаттықтыру.
Нусқау: Бала шеңбер бойына отырады. Жетекші үш эріптен
түратын сөзді айтып, допты лақтырады. Допты ұстаған ойыншы әріпті
4. «Сюжет» жаттыгуы
Мақсатыг Есті, қиялды, шыгармашылықты дамыту.
_ Нұсқау: Жетекші бір рет он сөз оқиды: қағаз, кино, тышқан, адам,
ұйқы, теледидар, қаламсап, өзен, гүл, орман. Бала сөзді есте сақтап,
осы сөзбен шағын эңгіме құрастыруы қажет.
5- «Ормандағы ағаш» ойыны
Мақсаты: Балаға қозғалуға, демалуга мүмкіндік беру.
Нусқау.- Музыка ойналады. Сен ағашқа айналуға дайынсың ба? Бірірінің артынан тұру. Орманда күн шыгып барлық ағаш оған жапырақ
жаиып қарап тұрды. т/в— -—— *
г
г
удин
жоғары созылды. Саусақ жапырақ күннің астында билеп тұрды. Кенеттен Қатты жел түрып, талды жан-жаққа шайқай бастады. Бірак талдың
тамыры тереңге кеткен, ол жәй ғана тербеледі.
^
Желдщ артынан жаңбыр жауып, тал алғашқы жауын тамшысын
сезінді. Алдьщғы түрган бапаның арқасын саусағыңмен жауын тамшысындай тырсылдату. Кәдімгі майда жаңбыр жауып тұрғандай қимыл
жеңіл болу қажет.
Жауын одан эрі күшейіп қатты жауа бастады.... Тал бір-біріне
жанашырлық білдіріп жаңбырдың қатты соққысынан қорғап, сипалай
бастады. Көп ұзамай көкжиектен күн көрініп, тал қуанды, олар өзіндегі
артық жауын тамшысын сілкіп тастады. Өзін сенімді, сергек тап-таза
сезініп қалды.
жаттығуы
Мақсаты: Ойша әрекет ету қабілетін дамыту.
„ Нүсқау: 6-7 эріптен тұратын негізгі сөз ойлап табылады (мысалыоиыншьіқ). Келесі ойыншы осы әріптен қандайда бір сөз ойлап табады. Ол сөз кез келген әріп санынан тұрады, бірақ бір эріпті екі рет
қаиталауға болмайды. Егер ойыншы мүны айта алса ұпаи
айта алмаса кезегін жібереді.
7. Балшықпен жүмыс. «Көзімізі жүмып илейміз» (еркін тақырып).
8. «Үлпілдек» ширату жаттығуы
Мақсаты: Қозғалыс белсенділігін дамыту, өз әрекетін бақылауды
меңгерту.
Нүсқау: Әрбір балаға кішкентай мақта таратылады, ол мақтаны
көпсітіп, жеңіл әрі үлпілдек етіп жасайды. Жетекші белгісінен кейін
бала өзінің «үлпілдегін» ауада қүлап кетпейтіндей үзақ үрлеп жүреді,
бірақ қолдың көмегін пайдаланбайды. Егер кімнің «үлпілдегі» ауада
ұзақ ұсталса сол бала жеңіске жетеді.
9. «Абылай» айтты» жаттығуы
Нүсқау: Егер жетекші Абылай сөзін қосып айтса, бала жетекшінің
тапсырмасын орындайды (қолыңды көтер, секір). Егер Абылай сөзін
айтпаса, бұйрықты орындамауы қажет. Қателескен ойыншы ойыннан
шыгады. Соңында ең зейінді ойыншы қалады.
10. «Әліп би» әрпі туралы ойын
Мақсаты: Ойша әрекет ету қабілетін жетілдіру.
Нұсқау: Арап акылшысы және өнертапқышы ойлап тапқан әліп
би осылай аталатындығы балага әңгімеленеді. Әліп биі-хабарламаны
жеткізетін және қабылдайтын арнайы код. Бұл код қысқа және үзақ
дыбыстық белгіден түрады. Қағазда олар нүкте (қысқа сигнал)
жэне сызықша (үзақ сигнал) болып белгіленеді. Бұл сигнал арнайы
тасымалдағыш пен қабылдагыш көмегі арқылы беріледі. Балага
бірнеше жасырылган сөзді Әліп би әрпі арқылы оқу ұсынылады. Суретте осы әліпбиді бейнелейтін бірнеше эріп беріледі, содан кейін жасырылган сөз. Әрбір жолақта - бір эріп жазылган.
Тапсырманың жауаптары: 1- су, 2- нан, 3- бал, 4- кірпі, 5- Әліп-би,
6- сақал, 7- төсек.
11. «Затты аягына дейін сал» жаттыгуы
Мақсаты: Шыгармашылық ойлауды дамыту.
Нүсқау: Іс-қагазда екі катарда салынган бірдей сызық кескіні бар
парақ ұсынылады. Кескін дөңгелекті, иректі, шаршыны еске түсіруі
мүмкін. Баланың міндеті - салынган кескінді пайдаланып көптеген
түрлі затты салу.
12. «Аспанга қалай жетуге болады?» психогимнастикасы
Нұсқау: Не істеуге болады, (иықты түзу, қолды жаю)
Аспанга жету үшін? (қолды көлегейлеп, жогарыга қарау)
Алдымен тамакқа ішерде (жерге,үстелге) отыру
Дәмді ботқаны жейміз ( тамақ ішуді беннелейміз)
Жасыл орманга барып (тұрып , адымдау)
Биік агаш табу (колымызды жогары көтереміз)
Бұтақ арқылы ақ бұлтқа жету (қолымызбен жоғары шыгып бара
жатқандай бейнелейміз)
Бізге ешкім жете алмас! (қолымызды екі жаққа созамыз)
Күнді ұстап аламыз. (қолымызбен күннің формасын үстап аламыз)
Енді міне —кері жол... (Сағатқа қараймыз)
Қолымызды күнге қарап бұлғаймыз (алақанымызбен бұлғаймыз)
Үйге қарай ұшамыз. (үшып бара жатқанды бейнелеп,орнымызға
отырамыз)
13. Босаңсу
14. «Айналмақ». Бала бір-бірінің қолынан ұстап күлімсірейді.
15. Тренингтің қоры ты нды сы н ш ыгару. Қоштасу. Әрбір ба­
ла шеңбер бойынша осы сәтте өзін қалай сезініп түрғанын, бүгінгі
тренингте не үнағанын, ненің үнамағанын, келесі треңингте нені
қалайтынын айтады.
ТРЕН И Н Г №5. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «М ЕН ЕРЕК Щ ЕМ ІН »
1* Танысу. Қуаны ш шеңбері. Бір-бірінің көздеріне қарап, күлімсіреп, кешегі күнді қалай өткізгенін әңгімелейді.
;і
2. «Қалай ж үру... Қ алай оты ру керек... Қ абақты қалай түю
қаж ет...»
: .
Баладан ашулы арыстан сияқты жүруді, қоян сияқты секіруді, қу
түлкі сияқты жүруді, күшті аю сияқты қабагын түюді, жұмыртқа
үстінде отырған тауықтың отырысын бейнелеу ұсынылады.
3. «Айна» ж атты гуы
М ақсаты : Енжар балаларға белсенділігін көрсетуге мүмкіндік
беру.
|
„ Нүсқау: Жүргізілуші таңдалады, қалғаны - айна болады. Жүргізуші
айнаға қарайды, қалғаны оның эрбір қимылын бейнелейді.
4. «Сіріңке.мен бас қаты ргы ш » ж атты гуы
М ақсаты : Бейнелі ойлауды жаттықтыру.
. Ңүсқау. Тапсырма эртүрлі болуы мүмкін. Белгілі мөлшердегі сірщкіден берілген фигураны сөз немесе санды құрау; берілген фигураны бір немесе бірнеше түрге ауыстыру. Ойын шарты бойынша
сірщкені тек тапсырманың шешімін тапқан кезде ғана ауыстыруға бо­
лады. Тапсырманы шешу барысында оны жасауга болмайды. Шешімін
іздеуді ойша орындау керек.
ріңкені қимылдатпай, қалай алып тастауға болады. І
В)
сіріңкеден 8 сіріңкені алғанда алтау қалуы қажет.
5. “Кім үтты“ ойыны
М
| Қимыл жэне естУ знализаторымен байланысты, зейінді
Нүсқау: Ортада (шеңберде) ойыншы отырады. Жүргізуші акыл
ісады: егерде ол “жер” деген сөзді айтса, барлығы қолын томен каоай
ібереді, егер “су” деген соз болса - қолын Ралға қарай созаТы Щ
)зі болса - қолын жоғары котереді, “от” деген соз болса - қолын айілдырады. Кімде -кім қателессе, ұтылды деп есептелінеді.
6 «Бақылағы ш қа арналған пантомима» жаттығүы
^М ақсаты ; Бақылағыштықты және дене тілін “оқи алу” іскерлігін
Нүсқау: Қатьюушының біреуі пантомима көрсетеді, ал қалганы
әрекеттің не білдіретінін табү кепек- Алдымен
__ *______
ій нелеуұсыныл ады, ягни шаш тарау, жуыну, тіс ^у Т ем іс-ж и д Ү к
еу,
футбол
оинаү.
Крйіи
___
______
уу.’
.
р
жидек
еу, футбол ойнау. Кейін күрделірек әрекет корс^і^едГ мьГсГы
[ктархан жасау, саябакга кыдыру, пәтерді ж и н а у ^ у г е рен^ немақтау. Бала әрдаиым ролмен ауысып отырады.
жаттығуы
Максаты: Шыгармашылық қабілетті жаттықтыру
Мысаал ь .^ ҮМК,Н еМе° ЖЗҒДаЙ ЖЗЙЛЫ бЭЛаГа С¥рақ Қойылады.
Егер төмендегі жагдай болса не болар еді:
V
IV** •
. . . ______
қажет
2. Мектепке баланың баруын тоқтатса;
4
^
спесе
жэне
күн жьілу беруді токтатса;
4. Тоқтамаи жаңбыр жауса;
5. Сагаттын тілі кері багытпен жүрсе;
6- Адам 500 жыл өмір сүрсе.
Ш
Ж
II гіс^ісісііні
Іс т е ^ М ж
а Й ыоиларын
Т й « „ б0-Са
Қ" иВЙ Сезімде 6ол»™»ын, калаП
жаилы
айту керек.
8. “Айдаһар өз қүйрығыи тістейді” жаттыгуы
“Е Е
^ ИЫНШЫ бФ-бірінің артында белінен үстап тұрады
іШ т а Ё н Я
~ °Л б,ршші бала> Құйрыгы соңындагь? бала.
рінші түрған оиыншы соңгы тұрган ойыншыны ұстауға дайын бола-
ды - айдаһар өз құйрығын ұстайды. Қалған бала бір-бірлерін мықтап
ұстайды. Егер айдаһар өз құйрығын ұстай алмаса, онда келесі кезекте
айдаһардың басы рөлінде басқа бала болады.
9. Бос уақы т. Пазлмен жүмыс
10. «С иқы рлы орман». Пластилиннен жасалған аң жэне жалпы
ертегі шығармасы.
11. «Теңіз толқиды » бір психогимнастикасы
12. Босаңсу
13. «Айналмақ». Бала бір-бірлерінің қолынан ұстап, шеңбер құрып
тұрады және бір-бірлеріне күлімсірейді.
14. Тренингтіц қоры ты нды сы н ш ы ғару және қош тасу
Шеңбер бойынша эр бала осы сәтте өзін қалай ссзініп түрганын
және бүгінгі тренингте не үнағанын, не ұнамаганын, келесі тренингте
немен айналысқысы келетінін айтады.
ТРЕН И Н Г №6. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «Ө Н ЕРЛ ІБО Л У »
1. “Қ уаны ш шеңбері” сәлемдесуі
Бір-бірінің қолынан ұстап оның жылулыгын үнсіз береді, көзіне
қарайды, жымияды жэне жақсы көңіл-күй тілейді. Кейін шеңбер құрап
отырып, осы сәттегі сезімімен алмасады.
2. Ән “Мяу. Гав. Му.”.
3. “Қ ы зы қты ариф м етика” ж атты ғуы
М ақсаты : Алдын-ала берілген алгоритм бойынша қарапайым операцияларды ойша орындай алуды дамыту.
Нұсқау: Қатысушы шеңбер бойына тұрады. Қатысушының бірі
жетекші ролін орындайды. Оның қолында доп болады. Ол тапсырма
беріп, сол тапсырманың дұрыстығын тексереді. Тапсырма эртүрлі бо­
луы мүмкін.
1 Нұсқа. Жетекші үш саннан тұратын қатарды атайды, мысалы,
7,4,1 - деп ойыншының біріне допты лақтырады. Допты үстаған бала
санды кері қатарда атайды (1,4,7). Мүнан кейін ол допты жетекшіге
қайтарады. Егер ойыншы шатасса, ол ойыннан шығады. Кім жалғыз
қалса сол жеңіске жетеді.
2 Нұсқа. 1 нүсқаға ұқсайды, бірақ ойыншы санды кері ретпен емес
осу ретімен атайды. Мысалы жетекші 2,7,1,4 - деп айтса, ойыншы
1,2,4,7 - деп жауап беруі тиіс.
4. Пуантилизм - саусақ өнері
Мақсаты: Бейнені өздігімен құруға меңгерту.
Нүсқау: Балаға түрлі-түсті дақты бір немесе бірнеше саусақпен
жапсыру арқылы зат салу ұсынылады.
5. “Белгіні белгіле” жаттыгуы
Мақсаты. Зейіннің ауысу ы мен ақыл-ойдың жүмысқа қабілеттілігін
дамыту.
Нүсқау. Ойынды екі нүсқада жүргізуге болады. Бала мүқият ка­
рал алып, тез арада үш әртүрлі белгімен
- дөңгелекпен, “!” - бір
сызықпен . “=” шаршымен белгілейді. Тапсырманы орындауға 5 ми­
нут уақыт жұмсалады.
Екінші нұсқадагы ойынга келесі шарт қойылады: кестеде кездескен
барлықжұп белгілерді “-“ және “<” - бір сызықпен,
және “+” -екі
сызықпен белгіленеді.
Біршама уақыт өткеннен кейін қанша сызылуы қажет белгіні тастап кеткенін. немесе қанша белгіні дұрыс емес сызғанын тексеру
ұсынылады.
6. “Барлаушы” жаттыгуы
Мақсаты: Моторлы -есту есін дамыту, тежелу қозғапысын түсіру.
Нұсқау: Бөлмеде үстел ретпен орналастырылган. Бір бала (барлау­
шы) бөлмеде үстелді кез келген жагымен айналып өтеді, ал келесі
бала болса барлаушының жүрген жолын есте сақтап, жасақты сол жолмен алып өтеді. Мұнан кейін барлаушы мен жасақ топ басшысы басқа
баламен ауысады.
“Айналғыштар” жаттығуы
Мақсаты: Балада шығармашылык қабілетті дамыту.
Нүсқау: Ойын басында баладан уақытша қандай жануарга айналгысы келетіні сұрау. Қазір сен сиқырлы таяқшаны алып өзің
қалаған тірі жан иесіне айналуын қажет. Мүнан кейін эркім көз алдына
еяестетеді: кайда тұратынын, не жейтінін, оның мінезі кандай болар
еді, бос уақытында немен айналысар еді, оған өзінің қожайыны қалай
қарар еді, оган қожайынының қай қасиеті ұнар еді немесе ұнамаган
болар еді.Ойыншыға осы рольге кіруге уақыт беріледі. 5-7 минут уақыт
өткеннен кейін таңдалынган жануар атынан өз өмірлерін әңгімелейді.
8. “Теңіз ж ағасы нда” психогимнастика
Нүсқау: Бала теңіз жағасында ойнайды. Ол тасты суға лақтырады,
бір-біріне су шашып ойнайды, шомылады. Әбден ойнап болганнан
кейін жылы құмның үстінде жатады. Көзін жарқыраган күннен жауып
демалады.
' ‘
'Ц
9. Балш ы қпен жүмыс. Өзіміз әлгінде айналған жануарды илей жасаймыз.
"
>» •
*
.... -г»
10. “Қ ы лы ш пен кал қ ан ” ж атты ғуы
М ақсаты : Эмоциялық қысымды түсіру, агрессияны шығару.
Нүсқау: Қалқан бейнесінде зат қолданылады (тақта, аударылган
үстел) қалқанды доппен немесе жүмсақ ойыншықпен ұрады.
11. Босаңсу
12. “А йналм ақ” ж атты ғуы . Бала бір-бірінің қолынан үстап,
шеңбер қүрып түрады және бір-біріне күлімсірейді.
13. Тренингтің қоры ты нды сы н ш ы гару және қош тасу
Шеңбер бойынша эр бала осы сәтте озін қалай сезініп тұрғанын
жэне бүгінгі тренингте не үнаганын жэне үнамағанын, келесі тренинг­
те немен айналысқысы келетінін айтады.
ТРЕН И Н Г №7. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «М ЕН БЕЙ ІМ Д ІМ ІН »
1. “Қуаныш шецбері” сэлемдесуі
Бір-бірінің қолынан ұстап қолдың жылулыгын үнсіз береді, шеңбер
бойына отырып, осы сәттегі сезімімен алмасады жэне кешегі күнді
қалай өткізгендігін айтады.
2. “Ребус”.
дуд -.^
М ақсаты : Логикалық ойлауды жаттықтыру және ойша әрекет жасауга қабілеттендіру.
Нүсқау: Балага ребусты үсынбас бүрын оны өз бетімен шешу үшін
негізгі ережемен таныстырган жон. Алгашында үш эріптен құралган
жеңіл ребусты шешуден бастаганы дүрыс. Мүнан кейін бірте-бірте
тапсырманы күрделендіру жолымен әріп санымен сурет ұлғайтылады.
3. Сурет “Юм болгым келеді ?”
Нүсқау: Балага оскенде кім болгысы келетіндіпн қиялдап коз алдына елестету үсынылады. Қысқаша талқылап, өзін қалайша елестеткенін
сурет салу арқылы көрсетеді.
4. “Белгіві белгіле” жаттығуын тексеру
Өткен тренингте орындаған “Белгіні белгіле” жаттыгуын тексеру
ұсынылады. Соңында жалпы бағасы есептеледі.
5. Ширату. «Жел соғады оған»
Мақсаты: Зейінді, қозғалыс белсенділігін дамыту.
Нүсқау: Бала шеңбер бойында үстелде отырады. Жетекшінің үстелі
жоқ, ол тұрып тұрады. Жетекші белгі береді, Мысалы: «Жел таңертең
тіс тазалаған адамға соғады». Ойыншы осы кезде орынынан тұрып
басқа бос орындыққа отыруы тиіс. Өз үстеліне отыруга болмайды
Егер ойыншы үлгермей қалса жетекші болады.
6. Корректуралы үлгі “ Сиыр”
Нүсқау: Әр қатарда сегіз сиыр бейнесі орналасқан іс—қағаз
үсынылады.:
A) Бір мүйізді сиырдың астын сыз;
Б) Бір күлақты сиырдың астын сыз;
B) Бір мүйізді екі құлақты сиырдың астын сыз.
7. Психогимнастика (Мүз. Жылға. Жаңбыр. Ыстық. Күн.)
8. Балшықпен жүмыс. Еркін тақырып.
10. «Соқыртеке»
Мақсаты: Шагымды эмоциялық әсерді жасау, қорқынышты болдырмау, өзіне сенімділігін жоғарылату.
Нұсқау: Бір ойыншының көзін байлап, есік жаққа апарып, босагаға
тұрғызып қолынан ұстауға бұйырады да бәрі бірге келесі өлеңді айтаДЫ!
Мысық, мысық, ананас,
Үш жыл бойы бізді қу,
Үш жыл бойы бізді ұста,
Көзіңді тек шешпестен.
Мұнан кейін олар әр жаққа тарап кетеді. Мысық ойыншыны ұстап
алады.
+
11. Босаңсу
12.“Хоровод”. Бала бір-бірінің қолынан ұстап, шеңбер қуры п
түрады жэне бір-біріне күлімсірейді.
т * ^Рен" НГТ^,* корытындысын шыгару және коштасү
Шеңбер бойынша эр бала осы сәтте озін қалай сезініп тұрғанын
және бүгінгі тренингта не ұнаганын жэне не үнамағаның, келесі тре­
нингте немен айналысқысы келетінін айтады.
1. “Қуаныш шеңбері” сәлемдесуі
Нүсқау: Бір-бірінің көзіне қарап, жымияды және жақсы көңіл-күй
тілейді. Кейін шеңбер құрып отырып, осы сәттегі сезімімен алмасады
және кешегі күнді қалай өткізгендігін айтады.
2. “Қ оян” ойыны
Нүсқау: Жетекші мэтінді оқып, белгілі бір қимылды көрсетеді,
бала жетекшінің сөзі мен қимылын қайталайды. Алдымен мәтін түгел
оқылады, содан кейін бір жолдан қимылмен алмастырылады. Өлеңді
ең соңында тек қимылмен көрсетеді.
Орманда бір үйшік бопты
|
Үйшік алдында аңшы тұр.
г
Қоян өтті жүгіріп
Тоқылдатып есікті.
“Көмектес” деп айқайлап,
Айтты сыртта тұрғанын
Мылтығымен аңшының.
*
.
“Кірсең үйге тезірек
Боласың сен аман”
3. «Сіріңкемен бас қаты ргы ш » ж атты ғуы
М ақсаты : Бейнелі ойлауды жаттықтыру.
Нұсқау: Белгілі мөлшердегі сіріңкіден берілген фигураны сөз
немесе санды қүрау; бір немесе бірнеше түрге ауыстыру. Ойын шарты бойынша сіріңкені тек тапсырманың шешімін тапқан кезде ғана
ауыстыруға болады. Тапсырманы шешу барысында оны жасауға болмайды. Шешімін іздеуді ойша орындау керек
А) Екі шаршыдан үш үшбүрышты жасаңыз;
Б) Сіріңкемен тордағы мысықты бейнелеңіз.
4. “Болады -болм айды ” ойы ны
М ақсаты : Қиялды дамыту.
Нұсқау: Балага сөйлем оқылады. Егер сөйлем орынды болса, бапа
алақанымен шапалақтайды, егер орынсыз болса аягымен жерді тарсылдатады.
V
;
.
Мысалы, қасқыр орманда жүреді; қасқыр ағашта отыр; ит аспанда
жүзіп жүр; үй қыздың суретін салып отыр; т.б.
5. “Тыңда жэне оры нда” ойы ны
М ақсаты : Есту -моторлы есін дамыту.
Нұсқау: Бірнеше әрекетті атап, бірақ көрсетгіейді. Бір-екі рет
қайталауга болады. Бала бұл эрекетті қалай аталса, сол ретімен қимыл
арқылы көрсетеді.
К Бю ты оңға карай бдеу, басты тік бұру, басты темен карату, басть,
іе іп в Я
* 0гаРЫ КӨТеРУ' С0Л К0ЛДЫ жоғаРь1 көтеРУ> Ц колды
тару
түсіру, еңкею.
6. М онотипия
Аффекти пгі, қозғыш баланың эмоциялық қозуын бәсеңдету
™ 7кі д Т "
түрлі-түсті
" аракта -П^рлі-гүсті дақты салу
қажет. Мұнан
ұқсас
7. “Сен не істеп жатырсың?” ойыны
шеңбеР бойына тұрады ж С, СШІ қандаи да
бір эрекетті көрсетеді, мысалы, “Тісін тазалайды”. Сол жағындағы
қатысушы оған сұрақ қояды: “Сен не істеп жатырсың?” Жетекші баска
эрекетті атайды мысалы, “Қолымды жуып жатырмы^Гқатысушы
ж а л г а с а б е ^ " * УШ жатқанын «врсетеді. Осылай шенбер брйьімен
8. “Кеме” психогимнастикасы
Мақсаты: Өзіндік бағасын көтеріп, сенімділігін дамыту.
Нұсқау: Көз алдыңызга елестетіңіз, сіз кемеде келе жатьтсыз
тұр” сөзін айтқанда жылы бірқалыптьі
ауа-райын бейнелейсіз. “Боран” сөзінде шу басталып’, кеме қатгы
күшті
теңізшімін”
лсп
яйі^яй
«
күшті теңізшімін деп аиқайлауы тиіс.
ршімсн доспын, мен ең
9. Сурет салу
М ақсаты : Қарама-қарсы түсінікті салыстыра білуді қалыптастыоү
және өзінің эмоциялық күйін жеткізе білу.
£
№
ц
тя«
Жетекші балаға ҚУанышты және мұңлы суретгі салуды
Шеңбер
г ■
~---- — —
и ъ п л и і п п а С I И К аС Ы
^ :
шеңбеР бойына тұрып, жетекшінің белгісі бас” !!!“ Кеи,н Пантомимика аРКЬілы қандай да бір затгы алып беруі
и с. ыстық картопты, мұзды, көбелекгі, ауыр кір тасын, үрлемелі шар-
11. Босаңсу
12. “А йналм ақ” Бала бір-бірінің қолынан ұстап, шеңбер құрып
тұрады және бір-біріне күлімсірейді.
13. Тренингтің қоры ты нды сы н ш ы гару жэне қоштасу.
Шеңбер бойынша эр бала осы сәтте өзін қалай сезініп тұрғанын
жэне бүгінгі тренингте не ұнағанын жэне не ұнамаганын, келесі тре­
нингте немен айналысқысы келетінін айтады.
ТРЕН И Н Г №9. Т А Қ Ы РЫ Б Ы :
«БОЛАШ АҚ БҮ ГІН Н ЕН БАСТАЛАДЫ »
Қуа
Нүсқау: Бір-бірінің қолыңнан ұстап, қолдың жылулыгын үнсіз
береді, сол сәттегі сезімімен алмасады.
2. “Үрлегіш пен доп” ж атты гуы
М ақсаты : Бүлшық етті шынықтыру.
Нүсқау: Бұл жаттыгуға екі адам қатысады. Біреуі - үлкен үрленетін
доп та, ал екіншісі осы допты үрлегішпен үрлейді. “Доп” аягын сәл
бүгіп, қолы мен мойнын бос ұстайды. Денесі сәл алга шығыңқы, басы
томен салбырап тұрады. Доп толық үрленбеген.
Ал “үрлегіш” ысылдап қолдың қимылымен допты толтыра бастайды. Әрбір дыбыс шыққан сайын, доп үрлене бастайды. Бірінші
дыбыстан кейін «доп» ішіне толтырып ауа жұтады, екіншіден
түзеле
құлаштайды. “Доп” үрленіп болды
«үрлегішті» доптан шығарады. “Доптан” аса үлкен күшпен «Ш» дыбысы шыгады. Дене салбырап бұрынғы қалпына қайта түседі. Ойнаушы орын ауыстырады.
3. “Ж үды ры гы м да не бар?” ж атты гуы
М ақсаты : Шығармашылық қабілетті дамыту.
Нүсқау: Қандай да бір шағын зат жұдырықта жасырылады. Бала
бұл не зат екенін табу үшін ол туралы әртүрлі сұраК қояды. Мысалы:
“заттың көлемі қандай?”, “зат неден жасалған?”, “оны қалай өзгертуге
болады?” т.б.
4. Бос уақы т. Пазлмен жүмыс
5. Коллаж: “Меніц болашағым?”
М аксаты: Қиялды, шығармашылықты дамыту, болашақты жоспарлау.
Нүсқау: Алдымен эңгіме жүргізіледі. Әр баладан өскенде кім болгысы келетіні сұралады. Ол өзі таңдаған мамандықты қалай елестетеді
Мұнан кейін балаға ватман қағазы, желім, ескі түрлі-түсті журнал
қайшы таратылады. Баланың міндеті: өзінің болашақ мамандыгын
қағаз бетінде бейнелеу. Бұл үшін ол журналдан сәйкес келетін суретгі
қиып алып жапсырады. Ең маңыздысы бала өзінің суретін неге бұлай
жапсьфғанын түсіндіре алса болганы.
Мүнан кейін ата-анамен бірге жүргізіледі.
6. Танысу: “Қуаныш шеңбері”
Нүсқау: шеңбер бойынша эркім өз есімін атап, жорыққа не алып
шығатынын айтады (өз есімінің бірінші эріпіне байланысты). Бірбірінің қолын шапалақтап, көзіне қарай жақсы көңіл -күй айтады.
7. Ширату. «Жел соғады оған»
Мақсаты: Зейінді, қозгалыс белсенділігін дамыту.
Нұсқау: Бала шеңбер бойында үстелде отырады. Жетекшінің үстелі
болмайды, ол түрып түрады. Жетекші белгі береді, мысалы: «Жел
таңертең тіс тазалаган адамға соғады». Ойыншы осы кезде орынынан
түрып баска бос орындыққа отыруы тиіс. Өз үстеліне отыруга болмай­
ды. Егер ойыншы үлгермей қалса жетекші болады.
8. Үстел ойыны. “Қу саиқымазақ”
Топтық жұмыс. Қиылган суреттен 32 әзілқұмарды жинау қажет.
9. Коллажды таныстыру. Ата-анамен кері байланыс. Бала өз
жүмысын ‘қорғайды”, ата-ананың сұрагына жауап береді.
10. Ортақ сурет (анасымен бірге сурет салу) Еркін тақырып. Басты шарт - үнсіз отырып салу. Талқылау.
11. Тренинг қорытындысын шығару. Қоштасу.
Шеңбер бойынша эр бала осы сәтте өзін қалай сезініп түрганын
және бүгінгі тренингте не үнаганын жэне не ұнамаганын айтады. Сұрақ
пен тілек айтылуга рүқсат ету.
■
Бастауыш сынып білім алушысының танымдық қабілетін
дамыту
Жаңа заман талабы жеке түлганы дамыту мен танымдық ауқымын
кеңейту деңгейінде эр түрлі технологияны жэне эдісті қолдануды қажет
етеді. Бастауыш сынып г-атысында білім алушы педагогикалық эколо-
гияны сақтаған, жағымды микроахуалда, табысқа жетуін қамтамасыз
ететін жағдайда тәрбиеленгені жөн.
Психологияны оқу-тәрбие үрдісіндегі рөлінен бөлек алып қарастыруға болмайды. Оқудың бала дамуындағы ролі Л.С Выготский,
А.Н.Леонтьевтің еңбектерінде баланың оқуы мен тәрбиесінің жалпы
жолының жүйесі анықталган.
Психология гылымының докторы Н.И Непомнящая зерттеуінде
оқытудың “жақсы” деген көрсеткіші оздігінен болмайтынын психологиялық білімнің қажеттілігіне тоқталады. Керісінше, оқытудың
табысты деңгейі баланың психологиялық жэне даму ерекшелігінің
механизмі мен танымдық қабілеттілігін ескергенде ғана жаксы
көрсеткішке жетеді.
1
,
Танымдық қабілеттілікті дамыту мүмкіндігін Дружининнің пайымдауынша, ортаның әсері жэне тұқымқуалаушылық екі бағдарлама
қарама-қарсы қарастырылды. Түқымқуалаушылық 50% үлес алса, 30
% орта, ал 20% генетика әсеріне тиесілі екен.
Дамыту багдарламаның қолдана отырып, ақыл-ой қызметінің
ауқымын кеңейтуге, қарым-қатынаста интеллектіні дамытуға генетика
мен ортаның үлесі жеткілікті. Білім алушының қабілеттілігінің дамуы
белсенді еңбек пен оқу үрдісінде игеріледі. Қабілеттіліктің дамуы жеке
тұлға болып дамуға қолайлы эсер етеді.
Сондықтан, психология тренингтері шыгармашылыққа толы, қызық
болып өтуі тиіс. Нэтижелі тренингтің корінісі төмендегі ұстанымды
сақтаганда туындайды.
- қарапайымнан күрделіге ұстанымы;
- көрнекті әрі түсінікті ұстанымы;
- кері байланыс ұстанымы.
Осы жэне басқа да үстанымды жүзеге асыру шыгармашылық ой­
лауды, қиялды, сөйлеуді дамыту, Мен —тұжырымын қалыптастыруға,
қарым-қатынас және мінез—құлық дағдысын жетілдіруге, танымдық
белсенділікті арттыруга жол ашады. Тренинг аптасына екі рет 2030 минуттан өтіледі. Алғашқы тренинг танымдық үрдісті анықтауға
бағытталады. Бала —шығармашылықтың қайнар көзі. Табиғаттың берген сыйы.
I
Ендеше, осы мүмкіндікті пайдаланып, баланың шығармашылығын,
белсенділігін, білуге қүмарлығын арттыру.
ПСИХОЛОГИЯ СА БА ҒЫ Н Ы Ң ҚҰ РЫ ЛЫ М Ы
1 кезең —қарым-қатынас.
‘ „
Мақсаты мен мәселесі.
Психологтың топпен, сыныппен эмоциялы бірлік орнату. Топты танымдыққа және жекелік сферага, п ынайылыққа, тренингты
озгеше бастауға, мазмұнына жаңа элемент енгізуге қызықтыруға,
шығармашылыққа икемдеу.
2 кезең - танымдық үрдісті дамыту, белсендіру
Тапсырманы орындап шыгу гана емес, әр балакыд субьективті таясырмасы болатындаи, яғни б,лім алушы қабілетгілігі мен мүмгіншЫгіи
6еІ шше талпынатындай болуы кажет. Ізденіс - өзекгі ш селел
жагданы. үқсастык жэве айырмашылықты орнату, кызыстыпу ™ ой
белсенділігін арттыру.
у ^
1ыру және ои
Бшім алушының шығармашылық ойлауын, танымдық әрекетін
З
. 1”
к т ,п - ^ ҮВИСН белсендіру ретінде ойьш тапсы рш ш ^
!,* ® ең I эмо«иялык эстетикалық корытындыны алдын-ала ойластыру
Психология сабагының басталуы мен аяқталуы өзара байлаболуы керек. Оқытуды ұйымдастырудың дәстүрлі емес формасын қолдану, әр түрлі жағдайда баланың оз ойын ашық, е р к і н Ж ы
Бір-біріне қажет кезінде жылы сөздер айтуды қолдану. Психология
сабағының қысқаша мазмұны.
я
1-тренинг. Сэлемтіргу
М р Ш таньіс болмасақ та бір-бірімізге бас изеп амандасу
- Бір-бірімізге ерекше не айтгық. Жай сэлемдесіп, бвдан озге
ешнэрсе айтпадық.
^
- Әлемде күннің тамшысы неден пайда болды?
- Әлемде бақыттың тамшысы неден пайда болды?
- Қуаныштың тамшысы неден жасалады?
Баламен диалог. Сұрақ: Оізге олең ұнады ма?
Бір жылылықты сезгендейсіз бе? Неден?
Қуанышты болдыңыз ба? Қорытынды.
жасыңызға көңіл-күйіңізге қарамастан
оірінші болып амандасу мәдениеттілік деңгейіңіздің жогарлыгын
аңғартады.
г
1 Зейінді дамыту (шоғырлану). Психологтың түсіндірмесінен:
A) Іақтада гүл қалай салынса, жұмыс дәптерінде сол бейне көшірмесін салуды үсыну.
B) Жұмысты тексеруде балага кімнің суретті салуда мүқият болмаганын бақылатып, талдатуга болады.
- Мына геометриялық фигура қалай аталады? Санап көріңіз, геометриялық фигурада қанша үшбұрыш бар? Тагы да қандай геометриялық фигураны байқадыңыз? Үшбұрыштың шаршыдан қандай
аиырмашылыгы бар?
2 Есті дамыту.
Нұсқау: бірінші сөзді тыңдап, содан соң дәптерге жазу. Мысық, құс
сорпа, гүл, доп, алмұрт, бапық, қара өрік, лимон, алма.
Сұрақ.
- Бір сөзбен қорытып жинақтап айтуға болатын сөзді оқу (жеміс).
3 Ойлауды дамыту (талдау жэне жинақтау).
а) “Не өзгерді?” ойыны.
Нұсқау: Әріпті орнына қойып, жаңа сөз шығару: мұрын, орман,
ауЫЛ.
б) Жұмбақты шешу.
Шешіндірсең жылатады (пияз).
Жылт-жылт етеді
Жылғадан өтеді (су).
Кіп-кішкентай бойы бар
Айналдырған тоны бар (қозы)
*
.
і
,
,
? і,
Қиялды дамыту
Нұсқау: Суретті аяқта. Егер сен оған қосымша сызық қоссаң керемет зат немесе бейне сурет шығады. Ерекше ат қою.
Қарым-қатынас тренингі
Дэптеріңе салған гүл қолыңда тұр деп елестету. Кімге сыйлар едің?
Психологтүсіндірмесі: тапсырмасымендиагностикалық орындауға
болады.
Бір-біріне гүлді ілтипатпен жылы сөзбен сыйласын. Мұндай
жағдайда, алғашында бала ұялып қысылады, бірінші қадамды өзіңіз
жасап, бір білім алушыға гүл сыйлаңыз. Бірде-бір бала назардан тыс
қалмауын қадағалау керек.
Балага тренингтегі белсенділігі үшін алғыс айтыңыз.
2-тренинг
Бүгін біз сізбен “Жанымызга жылылық, бақыт неден туындайды?”,деген әңгімені жалгастырамыз. Әрқайсысымыз жэй амандасқаннан тамаша эсер ала білуді меңгереміз.
Мысықтың Айкадан қашуы
Қыздың Айка деген көңілді есімі болды (Әйгерім). Оның мінезі жайдары, эдемі эрі корікті. Бірақ, неге екені белгісіз, ол ешкімге жақпайды.
Одан бэрі ойнаудан қашады. Айка мектепте математикадан тапсырманы кошіріп үлгере алмады. Өзің білесің, бұл эркімде кездеседі. Үнемі
оқу үздігі Қоразбаевтан кошіріп жүретін. Бұл жолы да:
| Қоразбаев, Қораз. Ол үндемеді.
- Әй, әтеш саған айтып тұрмын, сен не саңыраусың ба? Математи­
кадан есепті бер.
- Қоразбаев берші, өтінемін.
і Кетші былай - деп, оқу үздігі ренжіді.
Айка есік алдында мысықты кездестіріп, адамгершілік сезімін
оятқысы келіп,
- Әй, қалың қалай? Сүт ішкің келе ме? Хайуан!
Ауланың аш мысыгы Айкаға ашулана қарады да
Ж Ш
жеРден- «Ч» бдаылады да, маңғазданып жүріп
Қалай ойлайсың? Айканың жолы неден болмады^
(Баламен эңгіме).
Балага: “Сыйлы болгың келсе-өзгені сыйлап үйрен” деген қанатгы
сөз бар екенін есте ұстауга үйрету.
1. Зейінді дамыту (шоғырлануы)
фигурадан
кай жерде көбірек? Әр суретге неше
2. Көру арқылы еске сақтау
’
Нұсқау, Қарап, есте сақтап және қайта жаңғырту.
Тапсырма кезекпен жүргізіледі. Бала дэстүрге дәл суретін салу үшін
■ ^X '
•
1
\
М ш
. . . .
су^ГаСГ
____ ____
. .
К
а
Й
Т
аІ І Ш І
Ш
Ш
1
1
1
1
1
і й і і Л " і л-еспелі с» ак И і болады.
_
ол
*\апдаи I симсі риялык ФИГУПаНЫ (ГйП п
тұрсың Атап шығу, қандай бұрышта шеңбер, үшбұрыш табылады?
3. Шығармашылық ойлауды дамыту
Д '
Мына сөзден сөйлем құрастыр, байланыстыру үшін жүпнак немесе
сөз паидалануга болады. Әр ойланган И ы ,
Ш ІЩ
үш сөзді қатыстырып құра.
,
ы
Доп, күн, шөп.
4. Қиялды дамыту
Сұрау. Неге ұқсайды ?
фигу
сал
■
-і—л раны
—
арқыльі сурет
шекжоқОЛОГ: БаЛЗГа М¥НДаЙ тапсь,Рма өте ұнайды, оның қиялында
Бал^а трснинггегі белсенділігі үшін алгыс айту
1. іеиінді дамьггу.
3
феномен
т
-
-
в
---------------------- --
г я и Ш Р ж Р мен білім
Ішапалақтап
В
;
Ш
'
қатемді
көрсету.
Жаз-жаз-жаз-жас-жаз.
Көп-көп-көк-көп-кеп.
Гүл-гүл-күл-гүл-гүл.
Жол-жол-жол-сол.
2. Аралас есті дамыту.
Д Ц і М О І І
ү ,
боламын. Сіз, мұгалім боласыз Мен
« Р *а«ь1,ссаМ°бГрде3„М
^
зып п З п
0ҚУ КСреК’ бшім алУшы ӘР С0ЗДІ кайталап ауада жаөзен Ш Ғ г РеТ,Н СаЛаДЫ: КІТЗП’ бау’ қияр’ хит' конжық, алмүрт
’жаз' СұРақ: ‘Мектеп бұйымына қандай сөздің қатысы бар?’\
3. Ойлауды дамыту (талдау, жинақтау, дәлділік).
а) Заңдылықты жалғастыру 1 , 3 , 6 , 2 , 4 , 6 , ...,10,15,20.
Психолог қорытындысы, бұл тапсырма математикалық эрекет мен
дағдыны орнықтырады. б) Кім “о” әріпінен басталатын көп сөз жазады
(ауызша түрде де жұмыс істеуге болады).
в) Антоним мен синоним сөзді білесің ме ?
Антоним соз
Лас '
¥зы н Қайырымды —
1
Қуаныш /
,
Синоним соз
Халық Д осӘліпби Киім Бұл
дамытады.
Нүсқау: Серіппе үлгідегі сызықты суреггі аяқта.
Тренинг “Қайырымды шам”.
(шырағданды қолыңа ұстап, сезіміңді, тілегіңді, ойыңды
үтымды әрі нәтижелі болятты4!
йпп. , іг „„
'------- '-ғ « 1*“л жұлдызша коретін
болсаң, ол саған бақыт әкеледі” деген соз бар. “Ойлан, саған не қажет?”
болмаса Менщ тілегім”. . . Осы сәтте менің айтқым келгені.
Біз бүгін сізбен “ақылды” әлеміне саяхат жасаймыз. Бірақ бұл
кабылпямяй Қ° ™ ШЫ’ 613 оған шьгнайы сэлемдесу ойластырмайынша
бас и^еу т б ™
ҚИЯЛЬШЗН шығаРУы ™іс: кызықты соз тізбегі,
1. Бұл планетаның бәрі оте мүқият, ал сен ше?
а) Дәйекті жалғастыр.
графикалық
2. Өзге планеталық есте сақтауды өте жақсы меңперген, ал сен ше?
Әліпбиді тез жатта.
АӘБВГДЖ
3.
Өзге планеталық —қүрастырушы
жақсы ойлайды, ал сендер ше?
Нұсқау: Екі шаршыны сал.
А) біР'“ШІ төртбұрышта екі үшбұрыш шыгатындай сызық жүргіз
осытөрт бұрышта алты үш бұрыш шыгатындай сызық жүргіз
Б) екінші төртбұрышта екі тік үшбұрыш шыгатындай сызық жүргіз
осы төртбұрышта төрт төртбұрыш шыгатындай сызық жүргіз.
’
Д V
---- «у^.пдфуінен. мұндаи тапсырма геометриялык
фигу
Ра үР„алы б,л,мш бекітуге жэне кеңістікті багдарлауга үйретеді
керекС ізгеТ 10 Я
°Ғындадыңыз’ біРа* біз үйге қайтуымыз
рек. Сізге 8-10 таяқша беремін, ракета құрастырыңыз Сегер таякша
болмаса, дэптерге құрастыруға болады).
Р
Қ
Қарым-қатынас тренингі
Нүсқау: Бала, біз досымызбен қоштасуды ерекше тупле айтмп
кереиікші (баланы ерекше қоштасуга икемдеу) Б ы а ғ Г у Л ^ , Н Р
жасалған кеМпкердһ, роліне е„і„
,аш“ рывда„
4
іенинг
- менщ телефоным шылдырлай 6
- Бұл кім екен ? Піл.
- Қайдан? Түйеніңүйінен...
^
ШV
« а*
•
А
Телефонмен сөйлескен екі
1. Телефон шь,лдь,рЫ. А
мәдени қырын танытады.
| В
»
Ар жақтағы адамның даусы: -“ку-ку хи-хи”
Баламе™ ™г‘іМее?
Ға™ » “
ма?
Сізге қай эңгіме көбірек рады ? Не себепті?
Телефон
шсқаболуыкерек.
2. Есті ң ма^ьшалылыгьш дам ь^™ ^ Б) М6Н СИЯҚТЫтор бойына сал.
Телефонмен
іша> бала телефонмен
епежриі
п телефонмен
1слсфонмен і
■ І І ! саетага»ы туралы пікірлеседі
танытқаны үшін рахмет айту!
Нүсқау: Бала! Жылдың қай мезгілі болып тұр? Көктемде қандай
өзгеріс болады (құс ұшып келеді, жылғадан су ағады, күннің көзі
шығады)?
Ендеше әркім күннің суретін салсын (бала сурет салады).
1. Ойлау әрекетін жэне зейінді дамыту.
Дала тегіс сарғайды
Шаруа қысқа қамданды
Күн қысқара бастады
і
Тауғатұнғыш қар жауды.
/
(Күз)
'
^
Тоңғақты тани ды
Аяқ-қолды қариды.
(Аяз)
<
Алтын терек,он екі бұтақ.
<
Үш жүз алпыс бес жапырақ
(жыл,12 ай, 365 күн)
Ойлаудың есте сақтауын дамыту .
ьстщ мағыналылығын дамыту.
Нүсқау: 5 тренингті қараңыз.
Соз: әдемі бала, жер, сүйікті ертегі, ғажайып оңір, от, бұлақ, бақыт,
орман.
3. Шығармашылық қиялды дамыту.(Қайшы мен қағаз қажет)
Қандайда бір 8-10 геометриялық фигу раны қиып құстың суреті болатындай орналасу.
ҚАРЫ М -ҚАТЫ НАС ТРЕН И Н ГІ
Нүсқау: Бала, тренингтің басында күннің суретін салдық, енді сол
суретке оралайық. Коз алдыңызға елестетіңізші, күннің шуағы сіздің
алақаныңызда тұр. Күннің шуағына кімді болегіңіз келеді.
Тренингтегі белсенділігің үшін көп рахмет!
1. Зейінді дамыту (тұрақтылыгы).
Нұсқау: Өріп жинағынан соз тауып дэптеріңізге жазыңыз'
А. Ә. Й. Е. Т. Н. Ш.
К. Д. М. А. О. Т. Е. М.
Қ. У. А. Н. Й. Ы. Р. ЬІ. М. Д. Л. Ш.
■ »
М іы ры м ды лы к дегенді Калай түсінесін?
А.Чеховтың: “Қайырымдылық жасауға асығыңыз” сөзін қалай
түсінесіз?
2. Мағыналылық есті дамыту.
Нұсқау: № 5 тренингті қараңыз.
Сөз: шырша үй, балык, доп, кайырымдылық, нан, ұйқы, ойын
қаигы.
3. Ойлауды дамыту (логика).
Нұсқау:
Жүпты таңда: лимон-қышқыл, қант-? (тэтгі), әке-бала
іде-жаз, сәуір-? (көктем), басы-аяғы, бірінші-? (соңгы).
Жоқ әріпті тауып орнына қой:
Ж..з, б..а, а..ма, саус..қ.
4. Қиялды дамыту.
Нұсқау: әрбір түзу сызықты жұптап суретгі аякта.Түз\
құрауы •
Сызықтың астына, үстіне, жапг салуға
Ж Е Ң ІС
Еске түсіріп көріңізші, қандай ертегі
көп і В
Л
К
И
жеигені Н
Құрастырған ертегінің магынасын ұмытпау
болады.
—і---- - ««міап иасі
болады
Бұрынгы заманда...
Бір....өмір сүріпті.
'р т е гі құрастырып
салуыңа
Бүгін....
Бұл тапсырма баланың ішкі дүниесінің ахуалын
анықтауга
0. №га 6ол™ : агрессивті бала
күшіктің бейнесімен салган
мулдем өзгергенЬШДаП' “
Сүйкімд' күш,к “ ™ " " е р д і. Қазір бала
алгыс айтылады
8 - тренинг
1. Зейінді дамыту (шоғырлануы)
“Не езгерді?”
?
Нүсқау: Тақтадағы суретке зер салып қара да, көзіңді жұм. Осы
уақытта тақтадағы суреттің кейбір элементі өшіріледі. Не өзгерді?
1. Мағыналылық есті дамыту.
Нұсқау: №5 тренингты қараңыз.
Сөз: жел, жарайсың, ащы, дәмді нан, тренинг, қышқыл алма,
көңілсіз бала, спорт, сурет, шөп.
2. Шыгармашылық ойлауды дамыту.
Нұсқау: Кез келген нұсқадағы бес сөзді таңдап эңгіме ойластыр.
Нұсқадагы барлық сөзді пайдалану қажет.
***
1 нұска
2 нұсқа
3 нұсқа
4 нұсқа
Шолпан
Шолпан
Тақта
Өлең
Дастархан
Дастархан
Ай
Ай
Кесе
Кесе
Кесе
Кесе
Қасық
Дала
Тал
Шолпан
Ай
Ай
Шолпан
Дала
Тренингтегі белсенділікке алғыс айтамын!
9
- тренинг
Біздің өміріміздегі эзілдің орны.
Бірінші әңгімені тыңда.
“Достасу”.
Нүсқау: Жанар екеуміз серуендеп жүріп ренжісіп қалдық. Ол
өкпелеп кетіп қалды, мен оның артынан жүрдім. Ол парктегі ескі
ағаштың біріне барып отырды. Мен де оған жақындап, күлімсіреп
қарадым. Ол маған қарап жымиды, екеуміз күліп жібердік. Міне, осылай достасыімсеттік.
Екінші әңгіме.
Нұсқау: Менің інім бар. Мен мектептен қайтқанымда ол мені аңдып
тұрып, мұздай су құиып жібереді де қашады. Мен жылап қаламын.
Осы да көңілді ме?
Баламен әңгіме. Қай әңгіме ұнады? Не себепті? Қорытынды:
Халқымызда “эзілің жарасса атаңмен ойна” деген нақыл сөз бар.
Орынды қалжың жаныңды сергітіп қиялыңа қанат бітіреді.
І.Зейінді дамыту. Нұсқау: Қай фигура артық?
2. Естің магыналылығын дамыту.
тыңдап
салып көріңіз. Мәтін: Көктем келді! Күн шығып шөп бой көтеоді
Барлығы мәз-мейрам көңілді.
’
3. Ойлауды дамыту (салыстыру, жинақтау).
таоиғатты
Сөз: балық, мүйіз, бұғы, жүн, қасқыр.
ічиялды дамыту.
Нүсқау: Өз атыңды сурет бейнесінде, геометриялық ф
сал.
^
н
ш*•
Қ а р ы м -қ а т ы н а с трени нгі
Бала, күлімсіреу-адамгершілік пен ізгіліктің, жылылық пен
И
келісімділіктщ белпсі. Қазір шынайы күлімсіреп жылы сөз айтайық
- 1олқын, сен менің ең жақсы қүрбымсың!
Мен сені қатты сыйлаймын.
10 - т р е н и н г
* •'-плшш. іьщ түілндірмесінен: 10 тренинг-жеке тұлганың ой-өрісін
логикасын, зеректігін қорытындылап жинақтауга бағытталган тренинг’
Тренингті ойын, викторина, жарыс түрінле жүпгічл/гр Кппяпч
___ '
гь.ӨТК13ПҢ13 келсе>соңында достықгың жеңе
Әзш- жұмбақ: Баланы қай уақытта әйел есімімен атауға болады
(ұиықтағанда)?
|______
М Қолыңызда неше саусақ бар, екіншісінде ше?
Тауьгқ бір аяғымен екі келі болады, екі аягымен ше?
Бақшада қандай ағаш өседі. Себетге 5 алма бар еді Бес ю
алманы қалай белуге болады, бірақ бір алма себетге қалуы
қызға себеттен алып беоүі тиігЛ Ү гтрпп»
............ ........ %..
--------------------
1
^
1
^
Қорытынды орнына:
алма қалды. Достық жеңді
„
— 1—
оолуына оптималлы жяғ.
дайдың жасалуы тренинггің табысты әрі нэтижелі өтуіне кепіл
2. Ьаланың қызығушылығын үнемі қадагалап отырыңыз Ж Ж
^ “ уге б Т ь ,Г б ё Д ЙИеСІНе НӘЗ'К
ьілім алушының оқу баг,
іс-әрекеттің қалыптаспауынан
дьі. Үсынылып отырған еңбск
негізгі тәсілі көрініс тапқан.
жұмысының
Нүсқау: 1. Білім алушы әріпті жылдам, әрі жігерлі орындауы тиіс.
Мысалы: “а”, “о”, “е” эріптері. Жаттыгудың сәтті орындалуы уақыт
пен сапаның қатынасына сай, тез, эрі әріптің қалып кетпеуі жақсы
көрсеткішке ие болады. Соңында мадақтап, қызығушылығын арттыру
қажет
2. Келесі жаттыгу зейіннің аударылуы мен бөлінуіне арналады.
түрде
және жаттығуды күрделендіруге болады. Мысалы: бірінші кездескен
әріпті а әріпін ' - ‘ астынан сызу, одан кейін үстінен сызу, үшінші
қажет
Тапсырманың орындалу уақыты
— ------------ „ ______________________•
•
с с
е и
“Байқагыштык” жаттыгуы
Нусқау: Бала үйден шыққан жолдан бастап, мектепке дейін не
байқаганын, мектеп ауласына дейін түгелімен еске түсіруі керек.
Кіші мектеп жасындагы бала мүны ауызша суреттейді, ал сыныптасы
қалдырылган бөлшекті толықтырады. Жогары сынып білім алушысы
Бүл
есте сақтау мен зейіннің байланысы анықталады.
Түзету” жаттыгуы
Нұсқау: Жетекіш бірнеше сөйлемнің эріпін қалдырып немесе
орынын ауыстырып жазады. Білім алушы мәтінді бір рет оқып түсті
қарындашпен қатесін түзеп отыруы тиіс. Келесі білім алушы қагаздагы
қалып кеткен әріпті басқа түсті қарындашпен түзетеді.
жаттыгуы
Нұсқау: Қатысушы шеңбер жасап отырады. Бас бармақты бос
ұстап, қалган саусақты айкастырып, қолды тізе үстіне койыңыз.
Бастадық
белгі берілгеннен кейін бас бармақты қатты
жылдамдықпен бір-біріне тигізбей айналдыру қажет. “Тоқта” деген
жүргізушінің сөзінен кейін тоқталады. Ұзақтыги 5-15 минут. Кейбір
қатысушы түрлі қиындықты сезінуі мүмкін.
“Қателесетін мүғалім” ж атты гуы
Нүскау: Жетекші мәтінді оқып тұрып саналы түрде қате жібереді.
Қатысушы қатені түзеп, көзкарастың дұрыстыгын дәлеледеп отыруы
тиіс. Толық мэтінді пайдаланып “Дақ” ойынына айналдыруга болады.
Нусщяу: Мәтінде қысқа сөздің капып кеткеніне байланысты
сөйлемнің мағынасы кері байланысты болып түр. Қатысушы сөйлемдегі
катені тауып, түзеуі тиіс.
Анаграмма" жаттыгуы
ганү
.
_____
•* мен тұрақтылыгын күшейту. Ж олакты эрбір балага таратып, жолдарды қатесіз кошіруді усыңыңыз:
A) АНЛАДАМА РЕБЕРГЕ АСАМАСА ГЕСКПАЛЛА ЕССАНҒС
САС ДЕТТАЛЛАТА
Б) ЕНАЛЛ СТАДЕ ЕНАДСЛЛАТ ЕТА МТАРРС УСОГАТА ЛИМ
МОДОРА КЛАТИМОР
B) РЕТАБРЕРТА НОРАСОТТАНА ДЕБАРУГА КАЛЛИХАРРА
ФИЛЛИТАДЕРРА
Г) ГРУММОЛД
Т о Г в АТЕРПРООФЕТТА СЕР А ^ИННЕТАСТОЛЕ ЕММОЛЕДАЕ) ГРАС ЕМБЛ ОВУНТ
т е ^ о ГрРАДЕРАСТВЕРАТОНА ХЛОРОФОНИМАТА ДАРРИЕВ а
3) ЛОЙОН САНДЕРА
И) МИНО СЕПРИТАМ АТОРЕНТАЛИ ТЕЛИГР АНТОЛЛ И АДЗЕ
К) М АЗОВРАТОНИЛОТОЗАКОН
Л) М УСЕРЛОНГРИНАВУПТИМ ОНАТАТОЛИГР АФУ НИТАРЕ
М) АДСЕПАНОГРИВАНТЕБЮ ДАРОЧАН
а д н о л ю згл ^
Ё
О) ОСТИМ ОРЕ
вен
ЧИ ГГО ДЕБІ,ГО Ж А Н У Й М СТЕНАТУРЕ™
Ж АСЫНДА о қ у
М О ТИ ВА Ц И Я С ЬШ Д А М Ы ТУ ҒА А РН А ЛҒА Н БАҒДАРЛАМ А
бастауы ш с ы н ы п
елген кіші мектеп білім алуш ысының мотивациялық жүйесінде
маңызды орын алады. Бала мактепке келгенде кең әлеуметгік
игереді (баланың ішкі көзкапягкЛ
Бірінші сынып соңында көптеген мотив ішінде жоғары бага аду
мотиві басты орында болады. Кіші мектеп білім алушының жасында
оқу-танымдық және басқа әлеуметтік мотив (парыз, жауапкершілік,
білім алуға қажеттілік) жетекші орынды алмайды. Сондықтан, осы
жаста оқу мотивациясының төмендеуі заңдылық. Балада мектепке не
үшін оқитыны туралы түсінік әлі де болса күңгірт. Негізінде, оның жауабы жаттанды болады: “оқи алу, санай алу, ақылды болуға, көп білу
үшін”. Бұл түсінікті нақтылауда олар тығырыққа тіреледі. Ата-ана
баласын оқу-іс эрекетіне қызығушылығын ынталандыруда қомақты
сыйақы немесе қоқан-лоққы жасауға тура келеді.
Ұсынынылган бағдарлама арқылы баланы аса қиындьіқсыз оқу мотивациясына ауыстыру болып табылады. Бағдарлама білім алушының
әртүрлі қабілетін дамытуға мүмкін беруге құрылған.
Бағдарлама м ақсаты :
Кіші мектепте білім алушының ойын жағдайы арқылы оқу-танымдық
мотивін қалыптастыру. Баланың шығармашылық мүмкіндігін, ақылойын дамыту.
;:
■ 7'; м Н щ ш Ш аШ Ш I Н І
Тренинг құрылымы:
^
•
1. Ширату (зеректілікті тексеруге, реакция жылдамдығын, есті дамытуға арналған тапсырма).
>*ч>?
2. Мамандықпен танысу (ркымдық талқылау).
- бұл мамандық туралы мен не білемін;
- бұл кәсіппен айналысатын маман нені білуі қажет;
- бұл кэсіпті игеруге қандай пәнді оқу қажет;
- бұл мамандық туралы ата-анамен, таныстан, кітаптан, телехабардан не білдім. \
*. V -іл
. ЙЙС:
і3. Қарастырып отырган мамандық бойынша дамыту жаттығуын
орындау;
щ
Өз қабілетін дербес бағалау.
Нұсқау: білім алушының жаңа сабағында танысатын тапсырма
жиынтығы. Мысалы: “архитектор” байқампаздыққа, кеңістікті бейнелеу, шығармашылық ойлау мамандыгында қабілетін дамытуға көңіл
бөледі.
№1 тренинг
Ш ирату. Зейінге тапсырма.
Нұсқау: Шаршының бір тор көзінде шыбын отыр. Жетекшінің
оның қалаи қозғалатынын айтады. Ал, білім алушы көз арқылы оның
қозгалысын бақылап отыруы тиіс, соңында қай торкөзге тоқтағанын
айтады.
*
Пікірталас.
Мектепте не үшін мұқият болу қажет? (қорытынды: жақсы оқу
үшін).
Не үшін жақсы оқу қажет? Қорытынды: сауатты, білімді азамат
болу үшін, болашақта қызықты, сүйікті іспен айнапысу керек.
Дәптермен жұмыс.
Нүсқау: Бала өз ата-анасының мамандыгы туралы не білетінін,
жұмыста немен айналысатынын жазу үсынылады. Тапсырма
аякталганнан кейін эркім қалауы бойынша не жазганын оқуына бо­
лады жэне ата-ана жүмысының үқсастыгы мен айырмашылыгын
талқылайды.
“ М аы ан ды қ әліпбиі” ойы ны
Нұсқау: Сынып үш топка бөлінеді және алфавитегі әріпті
сәйкесінше үшке бөледі. Топ 5 минут ішінде апфавиттегі түскен әріпке
мамандық атауын жазуы қажет. Мамандықты көрсететін әріпті атай­
ды, ал бала оның кандаГ мамандық екенін айтады. Егер топ өзінің
мүмкіндігін жіберіп алсг>, немесе мамандықты білмесе, келесі топ
ойынды жалгастырады. Орбір аталган мамандыққа үпай есептеледі.
Ойын соңында корытынд ,і ұлай есептеліп, жеңімпаз жарияланады.
Үй талсырмасы: б* та үйде ата-анамен мамандық туралы
әңгімелеседі.
Ширату (көру есі).
Нүсқау: бөлек жолақта мамандық атауын көрсетеді. Білім алушы
сөзді ғана емес, оның жазылуын да еске сақтауы қажет. Барлық сөзді
көрсетіп болғаннан кейін дәптерге жазу. Мұнан кейін жетекші сөзді
көрсетеді, ал, білім алушы жазғанын үлгімен салыстырады. Үлгі:
программист, натуралист, эквилибрист, каскадер, режиссер. Сұраққа
жауап береді. Бұл мамандық нені білдіретінін кім біледі.
Жетекші ешкім сипаттай апмаган мамандықтың магынасын
түсіндіреді.
,£ . . Т
* \
'
П ікірталас
Ата-ананың мамандыгы туралы жаңа не біле алды? Кімнің атаанасында бірдей мамандық бар? Кімнің ата-анасы өз әке-шешесінің
мамандығын жалгастыруда? Кімнің ата-анасы өз мамандыгын ауыстырды? Егер сенің анаң үй шаруасындағы әйел болса, оның жұмысы
неден тұрады? Дәптермен жұмыс.
Нүсқау: Болашақта кім болгың келеді, бұл мамандық туралы не
білесің жэне ол несімен үнайды? Тапсырманы аяқтаганнан кейін
қалауы бойынша жазуына, оқуына болады.
Сұрац: Кім осындай мамандықты тщдЩщсш келеді? Ол саган
несімен ұнайды ?
“Мектептегі мамандық” ойыны
Нүсқау: Сынып үш топқа бөлінеді. Бфеуі мектепке катынасы
бар бір мамандықты атайды (мұғалім, психолог, аспазшы, үй сыпырушы, завхоз, т.б.). Келесі топ оны сипаттап, тагы бір мектептегі
мамандықты атайды. Мүны үшінші топ сипаттайды. Осылай шеңбер
бойымен жалғаса береді. Егер топ тапсырманы орындай алмаса, онда
жалғастыру мүмкіндігін келесі топтагы ойыншы алады.
Пікірталас: Мектепте қандай мамандық иесі жетіспейтіндігі
үсынылады. Өз пікірін түсіндіру.
Архитектор мамандыгы.
■I
№3 тренинг
Ширату. Ақпаратты есту арқылы қабыл,гау жэне есте сактау.
Нүсқау: Тақтаға алты да алты колем’чдегі шаршы сызылады.
Қиялдағы қарындашты бала көзімен қадага: ап отыруы тиіс. Жетекші
канша тор көз жэне қай жаққа жүргізу керек екендігін айтады.
Жетекші. Сол жақтан томен қарай бір тор көзге кері жүруді елестету. Енді сіз қарындашты үш тор көзге жоғары, бір тор көз солга, үш тор
көзге қиғаштап оңға жогары, үш тор көзге қиғаштап томен, бір тор көз
солга, үш тор көз төменге, бір тор көз солға, екі тор көз жоғарыға, екі
тор көз солға, екі тор көз төменге, бір тор көз солға. Мүнан кейін білім
алушы оз дәптерінде пайда болған бейнені салады.
Талқылау.
Жетекші: Бүгін өте қызықты архитектор деп аталатын мамандықпен
таныстық. Алдымен оны өз бетіңше сипаттап көріңіз. Білім алушының
ауызша берген жауабын жетекші толықтырады. Архитектор [ді қүрастыратын
кажет? Оған мат
графи
жүмыс
сүрайды
Нүсқау: біріншіден архитектор кеңістікті багдарлауды жақсы білу,
ойша бейнені елестете алу қажет. Бұл қабілетті біз тренингтің басында
орындаған тапсырмадан тексердік.
Екіншіден, архитектор жобалау мен құрастыруды білуі тиіс. Әдетте,
сен мүны қүрастырмалы ойыншық болшегін жинағанда жаттыгасың.
Қазір біз тренингте геометриялық фигурадан үй құрастыруды
меңгереміз.
Нұсқау: Кез келген екі, үш, торт элементтен үй құрастыру. Бірінші
нүсқаны табу. Бүл қабілетті тексеру үшін жетекші тапсырыс берушінің
роліне кіреді, яғни, керемет үйді жобалауды тапсырады. Архитектор
өзінің қиялын корсете отырып, бес шартты сақтауы тиіс.
1. Үй космос кемесіне ұқсауы тиіс.
2. Үйдің қабаты екіден аспауы тиіс.
3. Үйдің барлық терезесі эртүрлі көлемде болуы керек.
4. Үйдің бояуында міндетті түрде екі түс қатысуы қажет- кок пен
сары.
5. Есік ашылуы үлкен адамга да, аласа адамға да ыңгайлы болуы
тиіс.
Қойылган талаптың орындалуын тексеру.
Нәтижені тапқылау.
Осы бөлімде тексерілген қабілет қалай аталады? Қай тапсырманы
орындау жеңіл болды? Қай тапсырманы орындау қиындық тудырды
жэне неге?
Үй тапсырмасы. Әр түрлі ақпарат көзінен архитектор мамандыгы
туралы мағлүмат білу.
№ 4 тренинг.
Шнрату. “Қабылдау жэне көзбен өлшеу”.
Нұеқау: Үш сурет ұсынылады. Бірінші суретте үйге апаратын үш
жолдың қайсысы үзақ екендігін анықтап алу.
Екінші суретте бейнеленген фигураның биіктігімен салыстыру.
Үшінші суретте екі арақашықтықты салыстыру: жоғары кесірткенің
түмсығынан ортаңгы кесірткеге дейінгі аралық және ортаңғыдан
төменгі кесірткеге дейінгі арақашықтық.
Пікірталас: білім алушыға архитектор мамандығы туралы не
білгенін әңгімелеуге мүмкіндік беру.
?
Сұрақ: Танымал архитектордың аты-жөнін кім біледі? Саган он екі
микроаудандағы үй құрылысы үнайды ма?
'
Дәптермен жүмыс.
Нүсқау: Өткен тренингте архитекторға қажетті қабілетті тексердік.
Осы қабілетті атау. Архитекторға көз өлшемі не үшін қажет?
(жобаланган гимараттың өлшемін сауатты әрі нақты білу үшін).
Логикалық қабілеттің бар болуы бүл архитекторға не үшін қажет?
Талқылау: Алдымен үсынылган шартты талдап алғаннан кейін
үйдің суретін салу. Үй келесі шартты қанағаттандыруы тиіс.
1. Сыртынан Караганда ол бір қабатты болып көрінуі, шын мәнінде
үш қабатты болуы шарт;
2. Міндетті түрде балконы болу, бірақ бірінші қабатта емес;
3. Бірінші қабаттың бэрінде гараж болу;
Салынған сурет жобасын талдау.
Нүсқау: Сынып үш топқа бөлініп, эр топ үй гимаратының жобасын
қүрастыруга тапсырма алады. Әр топтың ұжымдық жобасы өзге топпен қойылган талапқасай талқыланады.
1. Алып пен шынашақ-бала бір үйде түруды шешті. Үй екеуіне де
ыңгайлы болу үшін қандай болу қажет?
2. Таусогар мен Желаяқ достасып өзіне үй согуды ұйгарды. Бөлмеде
Таусогар болса, Желаяқ досымен үнемі соқтыгысып қалатын еді. Бірбірімен араласып, ыңғайсыздық сезінбеу үшін үй қандай болуы тиіс?
3. Ақшақар мен Отты қыз бір үйде түруды жөн санады. Екеуіне де
ыңгайлы болу үшін үй қандай болу қажет?
Нэтижені талдау: Осы тренингте тексерілген қабілет қалай аталады?
Қай тапсырманы орындау жеңіл болды? Қай тапсырманы орындау
қиындық тудырды жэне неге?
Кіші мектептің қары м-каты насы на арналады.
Достық сұрақ-жауап (сұракнама)
Нұсқау: Балаға бүкіл сыныптың назарын өзіне аударуын талап етеді. Оған бағытталған сұрақ өте қарапайым, қызықты жэне де
психологиялық жағынан қауіпсіз болуы мүмкін. Тағы сұрақ қоятын
адам санының катары оте көп болмауы керек. Сұраққа жауап беретін
бапаға өзін таныстыру дағдысын жаттықтыруы мүмкін, өйткені ол
кеиін өзіне «Ура, менде бәрі жақсы өтті» деп жауап береді.
Үлкен шеңбер жасап отыру. Шеңбердің ортасына бір бос орындық
қойылган. Дос сұрагына жауап беруге деген тілек болса ортада тұрған
орындықка отыруға болады. Ортага шығатын бала өзіне 1-2 сұрақ қою
үшін қалауымен тағы екі білім алушы алып шығуы мүмкін Мысальг
«Не жегенді ұнатасың?», «Мектептен кейін не істейсің?», «Қай уақыгга
ұйқыга жатасың?», «Әдетте, сен қай жолмен мектепке келесің?», «Сенің
агаң немесе әкпең бар ма?», және т.б. бұл ойынның аты «достық сұрақжауап» деп аталады, ортада отырган білім алушыга өзіне ыңгайсыз
болатын сұрақ бермегенің жөн. Сұрақ қоярда орнынан тұру. Жаңағы
екі оілім алушы өз сұрағын қойып болганнан кейін тагы біреуі тұрып
«Мен де бірнеше сұрақ қойғым келеді»,- деп, отырган білім алушыга
қояды. Ойынды қалай ойнау қажеттілігі түсінікті ме? Ал, енді, бірінші
болып кім ортаға отырғысы келеді. Кейде қатысушының белсенділігі
үшін, ортадагы орындыкка бірінші болып отыруга тура келеді. Ойын­
ды ұзақ созудың қажеті жоқ, мүмкіндігінше 20 минут жетеді, ал келесі
күні ойынды жалгастыруга болады.
Жаттыгуға талдау:
- Ортага шыққың келді ме?
- Барлыгының көзінше, ортада тұрып сұраққа жауап беру киынга
сокгы ма?
- Ойынның шартын барлық бала ұстанды ма? Бәрекелді, жапайсың!
•
л
г
’
X----------------
и
т
у
о
і п
і а
*
«Мен қандаймын?» жаттыгуы
М ақсаты . Балага өзінің жақсы қасиеті мен істеген қателігін
мойындауды меңгерту.
Нүсқау. Мүрныңыз үнаса, сіз «маган үнайды» немесе «менің
мұрным керемет» деп айтуынызга болады. Сізде 60 секунд уақыт
бар. Дайындалыңыз! Бастаймыз! Енді дэл осындай жолмен шоко­
лад балмұздагын жақсы көретін адам туралы жаксы айтады, мұны
құлпынай балмен жаксы көретін қолдап, канша жақсы сез айтқанын
дауыстап санауы керек. Егер кімде-кім осы жаттыгуды орындауда
ұялшақтық немесе сенімсіздік сезінетін болса, «Мен өзімді жақсы
көремін, мен кереметпін» деп қайталап айтуды ұсыну. Егер сіздің
адресіңізге жағымсыз бағалау түсе берсе, сізге әлі даму керектігін
есіңізге түсіріңіз, әрине, сіз әлі барлығында үйренесіз.
Жаттығу талдауы:
- Өзің туралы көп нәрсе есіңізге түсірдіңіз бе?
- Кейде өзіңе: «Мынау сенде жақсы болады», - деп айттыңыз ба?
- Егер сен үлкен қате жіберсең, өзіңе не дейсің?
- Өз-өзіңе жақсы нәрсе айту неліктен маңызды?
- Өз серігіңнен нені үйренесің?
«Менімен кім ойнайды?» ойыны.
М ақсаты: Материалдың көмегімен баланы өзін өкпедететін жағдайда қалай үстайтынын меңгерту.
Нүсқау: Қайсыңыз әйтеуір бір рет болса да, басқа бапа сізбен ойнамай қойған жағдай болды. Қайсыңызға досыңыз: «Менің қолым
тимейді» - деп өтінішіңізге жауап беріп өкпелетті.
Қазір мен сізге қалай жасау керектігін көрсетемін. Орныңда
ыңгайлы отырып, көзіңді жүм. Ойнап жатқан топқа келіп, мен де ойнайыншы деп сұрауыңды елестетіп көрші. «Кет бүл жерден, ойнамаймыз» деп айқайлап жатыр, бала, сонда сен оларды сөзінен үстағаның
дүрыс. «Кішкентай қыз бен мысық ертегісіндей жаймен қапай елден
сүрағанын алуға болатынын, жақсы көңілді болып кетуді елестет.
Сен өзіңе досыңды теріс қарап ойнап жатыр деп елестет. Сенің енді
сиырға шөп әкеліп жатқаныңды үлкен күшке айналганыңды. Енді
сен досың саған бүрыла таңырқай қарап қалғанын көресің. Бүл енді
өмірінде бірінші мәртекөріп түрған өте кішіпейіл болып шықты. Енді
сен оларды өзіңнің мейіріңмен қызықтыра түсесің. Сосын олар саган
таңырқап «Мәссаған, мынаны қара! Саған жақындауға болады ма?»,деп сүрағанын көресің. Енді олар сенімен бірге ойнауға болама деп
сүрауын естисің. Сен енді түсінесің, олардың менің қасында 15 секунд
түру олар үшін мақтан етенін жай екенін.
Ал енді сен оз-озіңе келіп мысықтың бейнесін есіңде көпке дейін
сақтауыңа болады. Енді сен болған жайга қанагаттанып оз-озіне: «Мен
эйгілі және қызықты адаммын»,- де. Енді ары-бері керіліп, көзіңді аш.
Жаттығу талдауы:
| Сен озіңді ерке мысықтың орнына қойып коре алдың ба?
Саған айналадағы адамның барлығы қарап, қызығып жатқандағы
сезімің қандай?
- Неліктен өзің туралы ойлау керек?
- Өзің туралы жақсы ойлау дегеніміз не?
«Үйрек жэне қаз» ойыны
Нүсқау: Бұл ойынға екі жұмсақ ойыншық қажет. Ол - үйрек және
қаз. Олар мінезімен бір-біріне қарама-қарсы болсын.
Мысалы, үйрек батыл, жеңілтек жэне оптимист болсын. Ал, қаз өте
сақ, ақылды, пессимист болсын. Үйрек жэне қаз үшін бала өз пікірінен
мінез жасауын өтіну. Балада кейбір абстрактылы зат туралы түсінікті
қалыптастыру. Бүл жерде бала күлкіге деген сезіммен өмірге деген
карым-катынасын қалыптастырады.
«Мен нені жақсы жасай аламын?» ойыны
Мақсаты: Бұл ойын өзі санасын дамытуға және оган озін ортамен
салыстыруга мүмкіндік береді.
Нүсқау: Орындықты дөңгелетіп екі қатарга қою. Ол бір-біріне
қарама-қарсы жэне бір-біріне бұрылып түру, ал енді отыру. Сөйлесуге
тақырып беру, біріне бірі қарама-қарсы отырган екі серіктес осы
такырыпқа сөйлесуге болады. Екі минуттан кейін шеңбердің ішінде
отырған бір орынға солга карай отыру керек, сонда олар басқа адамға
қарсы отырады.
Бірінші тақырып былай аталады: «Мен нені жақсы жасай аламын?»
(екі минут). Әңгімені аяқтау. Шеңбердің ішіндегі бала солга карай
жылжысын.
Әңгімелесуге келесі тақырып: «Мен қандай қызықты ойлай ала­
мын?» (екі минут).
Пікірлесуге арналган баска тақырып:
- Мен қандай болсам солай қабылдайтын адам.
- Мен өзіме айтылган сынға қалай қараймын?
- Маған өте манызды м ақсат..
- Басқа менен нені бағалайды?
- Мен өзімде нені мақсат етемін?
- Бір кездері мен барған тәуекел...
- Менің өмірімдегі жақсы елес...
- Менің сүйікті жұмысым...
- Мені кім сыйлайды және багалайды?
- Мен риза болган оқига...
- Менің өмірімдегі ен жагымды демалыс...
- Менің біреуге көрсеткен ең үлкен қуанышым...
- Менде болған сырқат...
- Менің жанүямдағы ең жақсы нәрсе...
Жаттығуды талдау з
- Сен бэрінен де не айтқанды жақсы көресің?
- Саган қандай тақырыпта сөйлескен қиындау?
- Өзіңнің сыныбың турапы жаңа не білдің?
- Қазір сенің көңіл-күйің қандай?
Бір-бірімізге қарайық.
БАЛАНЫҢ ЭМОЦИЯЛЫҚ-ЕРІКТІК ӨРІСІНДЕГІ
АГРЕССИВТІКҮЙДІТӨМ ЕҢДЕТУГЕ БАҒЫТТАЛҒАН
ЖАТТЫҒУ
'
1* “Суретшілер конкурсы” жаттығуы.
Мақсаты: Ертегі және фильмдегі агрессивті кейіпкерді қабылдауды
бүзу.
Нүсқау: Алдын ала қандай да бір ашулы ертегі кейіпкерінің суретін
дайындау. Балаға осы суретті жағымды жасау үшін суретші ролін ойнау үсынылады. Бала үнамды “бөлшекті” салуды усыну: үлпілдек
құйрық, ашық шляпа, әдемі ойыншық кейіпкерді қайырымды етеді.
“Ойыншыққа айнал”
Мақсаты: Балага шынайы сезімін білдіруге мүмкіндік беру.
Нүсқау: Бірнеше ойыншық арасымен өзінің болғысы келген ашулы
таңдау жэне осы кейіпкер атынан
эңгіме қүрастыру. Әңгімеде баланың өз қақтығысы мен тілегі болатыны белгілі. Психолог бүл жаттығуды диагностика ретінде пайдалануына болады.
“Әқгімені көңілді етіп ойлап тап” жаттығуы
Мақсаты: Қорқыныш деңгейін төмендету.
Нүсқау: Балаға қорқынышты әңгіме білім алушы және әңгіменің
соңын көңілді аяқтауды үсынады.
“Баяғы бір заманда Майра атты қыз өмір сүріпті, апасы мен
атасы болыпты. Бэрі керемет еді, егер бір күні Майра құрбысымен
орманга қыдырып кетпегенде...Олар орманда ән салып, жидек теріп
жасырьшбақ ойнауды шешеді. Майра ойынға қатты қызығып кеткені
соншалық, қүрбысы оны таппай қалсын деп алысқа үзап кетеді. Ол
дауысты естімей, өзінің қайда тұрғанын түсіне алмады. Ол қатты
қорықты. Кенет алыстан ұлыган бір дыбыс естілді - бұл қасқыр еді.
Қыз қасқырдың өзіне жақындап келе жатқанын байқады.
БАСТАУЫШ СЫНЫП Ж АСЫ НДАҒЫ ДА ЖЕКЕЛІК
ҚАСИЕТТІ ДАМ Ы ТУ
“Екі дос” ойыны
Мақсаты: Мінез қасиетін салыстыруга, өзге адамның эмоциялық
күйін түсінуді дамытуға, баланың эмоциял ық өрісін түзетуге бағытталады.
Нұсқау: Екі жас дос күнге қыздырынуға өзенге келді,
Біреуі суга шомылып —сүңгіп, жүзе бастады.
Екіншісі тасқа шьпғып, толқынға қарал отыр,
“Батып кетсем қайтем”, - деп жүзгенге қорқып отыр.
Қыстың күні екі дос сырғанау га барады,
Біреуі-екі беті албырап сырганап жүр,
“Тайгақ екен мына жер, құлап қалсам қайтем” деп екіншісі қарап тұр.
Бала екі баланың мінез-құлқына бага береді, рөлді бөліп ала­
ды. Жетекші тағы бір рет өлеңді оқиды, бала пантомимикамен оны
бейнелейді.
“Осылай әділ болады” ойыны
Мақсаты: Мінездің жагымсыз қасиетін түсінуге жэне багалауга
арналады.
Нүсқау: Әңгімені тыңдап, агасы мен інісінің қылығын бағалауды
ұсынады.
“Анасы дүкенге кетті. Есіктің жабылганын көре салып, бала асыр
салып ойнауды бастады: үстелді жагалап жүгірді, бір-біріне жастық
лактырды, күресті.
Кенеттен анасы келіп калды. Үлкен агасы есіктің ашылганын көре
сапып, диванға отыра салды. Ал, кіші інісі анасының келгенін көрмей
жастықты лактыруды жалгастыра берді. Ол, жастықты лақтырып
жіберіп еді, төбедегі аспалы шам теңселе бастады. Анасы қатты
ренжіп, кінәліні бұрышқа тұргызды. Үлкен агасы диваннан тұрып
інісінің қасына келіп, түрды.
- Сен неге бүрышқа түрдың? Мен сені жазалаған жоқпын гой!-деді
анасы.
- Осылай эділ болады.* деп үлкен ұлы байсалды жауап берді.
-Жастықпен ойынды ойлап тапқан - мен.
- Анасы екеуіие қарап күлімсіреп, олардың бұл кылыгын кешірді.
КІШІ
МЕКТЕП
ЖАСЫНДАҒЫ
БАЛАЛАРДЬЩ
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТШ ДАМЫТУ
Қажетті құрал: шығармашылық альбомынан тапсырма үлгісі, түрлі
көлемдегі қағаз, бояу, қарындаш, фломастар.
№1 жаттығу
1 тапсырма. Суреттен сенің нені ұнататыныңцы, қай нәрсе саған
ұнамайтынын түсінуге болатындай етіп салып көр.
2 тапсырма. Парақта салынған фигураға мұқият қарап алып, қызықты суреттеме ойлап тап. Суретті қалай аяқтагың келеді?
3 тапсырма, Таусогар, Желаяқ, Тыңшы қатты өзеннен өтіп лашыққа
жетуді армандайды. Суретке мұқият қарап оларға мұны қалай жасауга
болатынын ойланшы.
№2 жаттығу
тапсырма. Сенің алдыңда алты тікбұрыш берілген. Ол неге ұқсайды? Мысалы, бір тікбұрыш үйшікке ұқсайды, екіншісі, кітапқа, т.б.
2
тапсырма. 6 шеңберден кейін, 6 үшбұрыштан құралған сурет ой­
лап тап.
4 тапсырма. Саған 3 қатар фигура ұсынылган: бірінші —сызық, келесіде - жақша, үшіншіде - шеңбер. Осы әр қатардағы фигураны әдемі
әрі қызықты өрнек шыгатындай қосып шық.
№3 жаттығу
1 тапсырма. Өзіңнің сүйікті ойыншыгыңның суретін сал. Ол
күлкілі және қызықты болу үшін не істеу қажеттігін ойлан.
2 тапсырма. Мына суретте эртүрлі зат салынған. Мұқият қарап суреттегі барлық үйшікті сана ( психолог баладан тапсырманы орындап
болғаннан кейін мұнан өзге не көргенін сұрайды).
3 тапсырма. Мына суретке қарашы - онда әдемі көбелек суреті салынған. Енді көз алдыңа елестетіп көрші, сен көбелексің. Қай жерде
паналайтын едің, немен қоректенесің, сенің досың кім болар еді ал
ата-анаң кім?
4 тапсырма. Мына параққа өз қалаңнан (аулыңнан) көргің келетін
керемет, әрі сұлу көшені ойлап тауып, суретін салшы.
№4 жаттығу
1 тапсырма. Мына сия даққа мұқия қарап алып неге ұқсайтынын
айтшы.
V|
2 тапсырма. Қалай ойлайсың, ескі шэйнек өз өмірі туралы не айта
В алады?
|
3 тапсырма. Саган аяқталмаған екі ертегі берілген. Бір ертегінің
Й соңын көңілді етіп, екіншісін бәрі таңқаларлықтай аяқта.
*
ш ш
■
■
I
Ертегіге дейінгі аңшы
Бір шал мен кемпір және аңшы өмір сүріпті.
Қыстың күні аңшы шалға келіп үйіне түнетуін сүранады.
К
- Жарайды, бүгін менің қонағым бол, - дейді шал, - бірак менің саған
I қоятын шартым бар. сен көпті көрген адамсың, түні бойы маған эңгіме
I айтып бересің. Аңшы келіседі. Ол екеуі кешкі тамақтарын ішіп, сәкіге
| шығып жатады.
I
Аңшы шалга өзінің бүл өмірдегі көріп-білгендерін үзақ түн ортасы ауғанша эңгімеледі. Кенет, үнсіз қалып шалдан сүрады:
- Қожайын, сенімен бірге сәкіде кімнің жатқанын білесің бе?
[
- Кім - деп сүрады шал. - Әрине, аңшы .
- Жоқ, аңшы емес, бүл - қасқыр.
Шал аңшыға қараса, шынымен-ақ, қасқыр екен. Шал қорқып кетті,
ал қасқыр оған былай деді:
- Қорықпа, енді сенде қожайын емессің, сен аюсың.
Шал өзіне қарап еді шыныменде аюға айналып кетіпті...
Патш а мен көйлек
Бір патша қатты ауырып былай депті:
- Мені емдеп жазған адамға патшалығымның жартысын беремін.
Барлық ғүлама жиналып оның қалай емдеу керек екендігін
ақылдасыпты. Бірақ, ешкім жауабын таба алмапты. Бір гүлама патшаны емдеуге болады дейді. Ол айтыпты:
- Егер бақытты адамды тауып, оның көйлегін кигізсе, сонда патша
жазылады.
Патша өзінің уэзірін бақытты адамды іздеуге аттандырады; бірақ,
уәзір үзақ жүріп бүкіл патшалық бойынша бақытты адамды таба ал­
мапты. Өз өміріне риза болған бір де бір адам болмапты. Егер біреудің
денсаулыгы жақсы болса, ол кедей, бай болса әйелі нашар болады, ал
келесінің балалары жаман болыпты. Бәрінің де әйтеуір көңілі толмапты. Бір күні кешке патшаның үлы ескі лашықтың жанынан өтіп бара
жатса, біреудің сөйлегенін естиді:
- Міне, құдайға шүкір, бір үзім нан таптым, қарным тоқ, енді
үйықтаймын; мүнан өзге маған не бақыт керек? Қандай мен бақыттымын
деп риза болып жатқынын Патшаның үлы естіп, көп ақша беріп, оның
көйлегін шешіп алмақшы болады. Уәзір бақытты адамга келіп оның
көйлегін шешіп алмақшы болады, бірақ ...
№5 тренинг
1 тапсырма. Мына парақта эңгіме жазылған. Мүқият тыңдап ал да,
оған ат ойлап тап. Ертеде күн мен солтүстік желі кім күшті екеніне
таласып қалыпты. Ол көп дауласып, ақыры күшін кетіп бара жатқан
жолаушыға көрсетпекші болды.
. *
■
Қарашы,- деді жел, - мен қазір ұшып барып анау адамның шапанын
жүлып аламын,- деді де ұшып кетті. Жел қүйындаган сайын жолаушы өзінің шапанын мықтап бекітті. Жел ашуланып, ысқырып, байғұс
жолаушыны қар мен жаңбырдың астына алды. Ақыры шаршаған жел
шапанды жұлып ала алмайтынына көзі жетті.
Күн өзінің қарсыласының әлсіздігін байқап, бүлт арасынан жымия қарады. Бүкіл жер жүзіне нүрын шашып жылытты. Сонымен қоса
әлгі жолаушыны да жылытты. Күннің жылылығын сезініп, оған алғыс
білдіріп, шапанын шешті.
Міне, көрдің бе,- деді күн ашулы желге, - ашуға қарағанда,
қайырымдылық пен мейірімділікпен коп жақсылық жасауға болады.
2 тапсырма. Егер күн кенеттен жоғалып кетсе, не болуы мүмкін,
суретін сал да әңгімелеп бер.
3 тапсырма. Сен қалай ойлайсың, табигатта көктем болмаса, жануар, өсімдік, адам өзін қалай сезінер еді?
4 тапсырма. Орманда жаңбырдан қызгылт қоңыз қайда жасырынады, бірнеше тәсілін ойлап тап.
5 тапсырма. Қалай ойлайсың, құмырсқа өзенді жүзіп өту үшін
кемені қандай материалдан жасаган дүрыс?
"
Ш
№6 тренинг
1
тапсырма. Егер үлкен адам балага айналып кетіп, ал бала ересекке айналса, не болар еді?
2 тапсырма. Суретте қиялдағы жануар бейнеленген. Ол қайда тұрады, немен қорекгенеді, оның отбасы қандай, досы бар ма, мінезі
қандай екенін сипаттау. Қаласа, оған ат ойлап табуга болады.
3 тапсырма. Егер барлық адам сойлесе алмаса не болады? Бұл жагдайда олар қалай қарым-қатынас жасайды?
4 тапсырма. Бір семіз адам ішіне ауа толтырылған шардың бірнешеуін сатып алды. Шар оны алые аспанға ұшырып алып кетгі. Мына
суретке мұқият қарап, оған жерге түсу үшін не істеу қажетгігін ойлап
табу.
№7 тренинг
1 тапсырма. Егер қасқыр тым қайырымды болганда “Қызыл телпек” ертегісі қалай өзгерер еді. Суретін салып, әңгімелеп бер.
2 тапсырма. Сыйқырлы қыз” ертегісінде асқабақ үйшік-арбага
айналып кетеді. Қалай ойлайсың, асқабақты басқа неге айналдыруга
болады? Ол неге ұқсайды?
3 тапсырма. Егер сенің сиқырлы таяқшаң болганда не істер едің?
№8 тренинг
1 тапсырма. Қалада қатты боран болып ілініп тұрған жарнама
бөрене құласа не болады?
2 тапсырма. Коз алдына елестету, сен сиқырлы кілем-ұшақтасың
қызық әрі қиял елінің үстінде ұшып барасың. Онда ерекше не
көретініңді әңгімелеп берші.
3 тапсырма. Шашылган нүкте қандайда бір кескін немесе өрнек
болатындай қосып көр.
№9 тренинг
1 тапсырма. Өзіңді әлемдегі ең жақсы тәтгі тагам даярлаушы деп
елестетші. Мақта қыз бен мысықтың туган күніне арналган мерекелік
торттың қоспасын ойлап табу.
2 тапсырма. Жаңа және оте дәмді кәмпит ойлап таптың делік. Оган
сен қандай ат ойлап қояр едің? Ал, орама қагазга қандай сурет салар
едің? Бірінші кезекте, өз кәмпитіңді кімге ұсынасың?
1 тапсырма. Бір күні көлбақа, кірпі және әтеш үшеуі орманга
жеміс-жидек пен саңырақұлақ теруге аттанды. Жолда олар төрт әр
түрлі дөңгелек тауып алды. Достар алғашында қатты қуанды, арба
соғайын деп ойлады, бірақ ешнәрсе шықпады. Олар қатты қапаланып
эртүрлі дөңгелектен не соғуға болатынын ойлай бастады. Досыңа бір
нәрсе ойлап табуға көмектес жэне суретін сал.
2 тапсырма. Қыр қызы суда өсетін алып гүлдің үстінде түр.
Төмендегі затты пайдаланып гүлден қалай түсуге болатынына
көмектесуді ойланып көр (үлу, қарлығаш, шарф, көбелек, нан).
3 тапсырма. Бір үмытшақ суретші өзінің картинасын аяқтамапты.
Сен қалай ойлайсың ол не салгысы келді. Суретшінің ойын жақсы
бейнелейтіндей суретті аяқта.
№11 тренинг
1 тапсырма. Қасқыр және қоян, Ақшақарга арналған театр киімін
ойлап тауып, суретін салу. Көбірек үнайтын кейіпкерді таңдау.
2 тапсырма. Әртүрлі театр бетпердесі жатады. Қалай ойлайсың,
қай ертегінің кейіпкері оны киеді?
3 тапсырма. “К” әрпіне басталатын бірнеше сөз жазу.
№12 тренинг
1 тапсырма. Келесі сөзді қолданып көптеген сөйлем жаз: қала, ав­
тобус, адам, оқиға, қайық, теңіз, дельфин, құм.
2 тапсырма. Өз қалаңның орталығын кестеге сал және негізгі
көрнекі жерге қалай өтуге болатынын түсіндіру.
3 тапсырма. Сөз жүбы берілген: Әрбір жүп сөзге оны ортақтастыратын үшінші сөзді табу қажет.
"
Мысалы: нан - қоян - ақ; Ине - қазан; Доп - қарбыз; әйнек - жібек.
4 тапсырма. Суреттің астында бейнеленген затты пайдаланып,
ашулы айдаһардың түтқынынан ханшайымды қүтқаруға ханзада
көмектесуін салу.
№13 тренинг
™
' ‘‘ 1
1 тапсырма. Сен досыңмен ойнағың келетін қызықты және керемет
бала алаңын ойлап тауып, суретін сал.
2 тапсырма. Сен білетін көп мамандықты ата.
3 тапсырма. Ертегі кейіпкері, біздің заманымызда болса, қандай
мамандықты таңдап, кім болып жүмыс істер еді? Неліктен?
5 тапсырма. Суретте бейнеленген затты топка бол (жүзім, тышқан
лимон, қуыршақ, доп, раушан гүлі, қарбыз, түлкі, жіп, туфли, қоян’
мысық, саңырауқұлақ, қарындаш, күртеше, торт, нан, кілт, орамал
балга. шеге, пальто).
«Бірі жагымды қызметі үшін, бірі жақсы
қы лы ғы үшін берілсін» ойыны
Мақсаты: Сыныпта психологиялық ахуалды жақсарту.
пайдаланады. Баланың арасынан кез келген біреуі басқага қайырымды жүмыс жасаса, онда ол үшін купон
алады. Осының арқасында бала «алу» және «берудің» арасындағы
аиырмашылықты үйренеді.
Қүрал: Әрбір балага бір корсеткен қызметі үшін купон керек. Каотоннан визитканың колеміндей жолақ жасап, әрқайсысына жазу: «Біоі
жагымды қызметі үшін, бірі жақсы қылыгы үшін берілсін».
Купонды күліп тұрған бейнеде эшекейлеуге болады Егео сізге
Ш Ш М ЖаГДаЙ Жасаса’ қалай қарар едіңіз? Сіз оган алгыс айтасыз ба Сіз оган жақсылыққа жақсылықпен жауап берер ме едіңіз*?
С з бір кезде біреуге бір қайырымды іс істеген кезіңізде не болып еді?
Сізге рахметін айтты ма? Сіз ол үшін бір жақсы нэрсе жасадыңыз ба*>
дәл
казіп36ізге ж а м м Г ™
КӨрСетеді'
айналадашмыз
д л қазір бізге жагымды нәрсе жасаганын керек ететінімізді әокашян
б,ле оермейді. Сондьлсган ез тілегіңді а й ^ а д а г ь Г хабаплауды
үйрену өте маңызды. Мен әрқайсысыңа «Бір қайырымды ісі үшін күпон» даиындадым. Сіз бунь, кай уакытга к^амадыньгз б и Гпо„7ь,
артаньщ үстіне алып коясыз ол дәл осы уакытта сізге көмек ете кажет
к а р 9! Г с Т кандай
^лС
айКеРеК
Я
И
беЛГІСІ'
СоВДа
*“
■»
көмек бсру ксоск скснін гупяы
Ш
-Й
-
а
Ш
Щ
М Я ёІ
' V
І і і І І і і кез келген НЭР « ед аган оңай ма?
Ж
аладыГа?"ТаГЫШ
й
ем“ ' “
баЛа сені Ә| И
™
І И
м і« ™
ла»Р І і айта
6ар?ҚаЙЬфЬШДЫ ІСКС КаЙЬІрымды іспе" жауап берудін кандай манызы
«Сөйлейтін заттар» ойыны
Нүсқау: Бұл жаттығу өзін бейнелеуде баланың жарнамашылық
оелсенділігі артады. Сонымен бірге ойын жақсы, ол оны талқылауда
бала сынып тапсырмасының қайырымды байланыс алуга мүмкіндігі
бар. Осындай жағдайда жаттығу барысында бала қауіпсіз жолмен өз
тұлгасымен, мінезімен әртүрлі жағдайда танысады.
Қүрал-жабдық: Қагаз жэне қалам бала санына қарай таратылады.
Нұсқау: Сіз сөйлейтін затты өзіңізге елестете аласыз. Сізде айналаңызды қоршаған зат сізге бір нәрсе айтатьш сияқты сезімде болмайсыз ба? Мысалға: теледидар «Мені қос мен сенің ішіңді пыстырмаймын» деп айтқысы келеді. Ал, футбол добы «Жүр, менімен ойна. Сен
менімен егістікте ойнағанда, өзіңді бұрынғыдан жақсырақ сезінесің»
деп немесе велосипед: «Кәнеки, маган мін, мен сені Мақсат досыңа
апарамын!»,- дейді. Ал есік айтады «Аш мені, ішке қара, сен көп
нәрсені коресің» қосымша айтады...
Бір зат сөйлеп үйренеді деп ойлавдар. Олар сендер туралы не айтар
еді. Мына тізімнен үш зат таңдаңыздар жэне жазыңдар. Әрқайсысы
сендер туралы не айта алар еді. Тақтадағы мына зат атауын жазыңдар:
- Тіс щеткасы, автобус, пальто
- Бәтеңке, шкаф, парақ
- Қаламсап, айна, тамақ ішетін стол
- Тосек, телевизор, тарелка
- Велосипед, радио, қазақ тілі кітабы
- Сабын, жазу столы, лампа
- Футбол добы, жұмсақ ойыншық, үй жануары
Осы заттарды бейнелейтін үш сурет салу үшін балаға шамамен 20
минут уақыт беріңдер.
Одан кейін эр заттың атынан бала оз атынан сөйлем құрап, оны
жазу керек.
Ал енді төртке болініп бір-біріңнің суретіңді, әңгімеңді көрсет. Бұл
жағдай туралы басқалар не ойлайтынын сұра.
Ж атты ғу талд ау ы :
- Өзіңе қандай зат таңдап алдың?
"
'
- Зат сен туралы не айтты?
- Саган қайсысы көбірек ұнады?
- Зат сенің әлсіз жақтарың туралы айтты ма?
- Саған кімнің әңгімесі оте қызық болды?
- Мұғалім отырған орындық саган не айтар еді?
«Міне, мен қандаймын!» жаттыгуы (8 жастан)
Мақеаты: Бұл ойын оку жылының басына жақсы, балалар өздеріне
сыныптастарының шағын ортасында өздерін артық көрсетемін деп,
қызығушылығын айтқанын елестетеді. Жоғары сынып білім алушысына толық, жан-жақты ашып жауап беретін ашық сұрақ көбірек келеді.
Мұндай жагдайда олар өздері жауап бергісі келетін сұрақты құрауға
болады. Мысалы. «Осы жылы өміріңе бэрінен де не эсер етті?», «Саған
қашан оқыган ұнайды?», «Сенің дос болғың келген адамдар қандай
болуы керек?», «Үлкенмен қалай, қайсысымен араласқан қызығырақ
жэне жеңілірек?».
Қуралдар. Әр балаға «Мен қандаимын?» сөйлемін аяқтауға бір данасы керек.
«Мен қандаймын?» сөйлемін аяқта
1. Менің атым...
2. Менің жасым...
3. Менің көзім...
4. Менің шашым...
5. Мен тұратын көше...
6. Менің сүйікті тагамым...
7. Менің сүйікті түсім.„
8. Менің сүйікті жануарым*.
9. Менің сүйікті кітабым...
10. Менің сүйікті телебағдарламам...
11. Менің көрген ең тамаша фильмім...
12. Мен өзімнің... жақсы көремін.
13. Менің сүйікті ойыным...
14. Менің ең жақын досымның аты...
15. Менің баргым келген ел...
16. Мен бәрінен де ... жақсы істеймін.
17 Менің ағам және әкпемнің аты...
18. Менің ең негізгі мақсатым...
Нусқау: Қазір мен тарататын парақтагы сөйлемді аяқгау. Ал
*
ТӨРТК£ ®Л1НШ б,Р"бФіНе не жазганыңды оқу. Өз жауабын басқа
баланың жауабымен салыстыру.
Ж аттығуды талдау
- Балалардың ішінде сенің пікірің кіммен пікірлес?
- Одан кейін оның жауабы өте қызықты көрінеді.
«Саған қай сұраққа жауап берген қиы ны рақ?» ж атты ғуы
(10 жастан)
М ақсаты: Сананың дамуына өз денесін қабылдау білімін жэне
түсшудің
Келбет адамның мінезін жэне ерекшелігін айқынырақ жэне күштірек
көрсететін дене бөлігі болып табылады. Әрбір балаға өз келбетін,
келбеті қалай солай жақсы көруі өте маңызды. Ойын барысында бала
өз келбетіне көңіл бөлуді үйренуге болады.
*
Қүралдар
•
•
•
ш
айтыңдаршы
аласыңдар
сұлу келбеттщ арасындағы айырмашылық неде? Сұлу беттен гөрі,
қызық бетті болудың маңызы неде? Егер барлық адамдар келбетін
жауып тек көзін ғана көрсетіп жүрсе не болар еді? Өз бетімізбен біз
айналамызға өзіміздің кім екенімізді көрсетеміз. Сынып көмегімен өз
сезімімізді және жан жағдайын көрсетеміз. Жеке бет пішіні, мұрын не­
месе ауыз формасы жанүяда ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін. Әрбір
бет бірегей жэне қайталанбайды. Ол саусақ іздеріндей қайталанбас.
Мен бірнеше қалта айнасын әкелдім. Ол арқылы өз бетіңе ұқыптап
қарау. Естеріңе маңдайдың формасын, көздің кесімін, қас пен мүрының
формасын, ерін, иекті анықтап қарау.
Ал енді әрқайсысың бір парақ қағаз алып және өз бетің салу. Өтінемін оған өз есімді жазбау керек (10 минут).
Одан кейін барлық парақты жинап алып, балаға кез келген ретпен
түскен қағазды қарап,
°нда кімнің келбеті туралы айтылғанын тауып көріңіз. Келбетг дұрыс
тапқанша, оның иесі үнсіз отыру тиіс (10 минут).
Жаттығуды талдау
- Саған беттің қай бөлігін суреттеу қиынырақ болды?
- Сенің бетіңнің қай бөлігі саған қызық көрінді?
- Саған кімнің суреттеуі үлкен эсер қалдырды?
- Саған оны табу оңай болды ма?
- Ата-бабаларыңның қай бет бөлігі саған ұқсайды? Басқалары кімге
тартқан?
Көз алдына елестетіп көрші, егер сенің айналандагы заттарға
(сенің ойынш ықтарың, сен отыратын үстел, төсегің, тэрелкең,
касыгың) жан біткенде өзара не сөйлесер еді?
Сен туралы не айтар еді?
М ына дөңгелектер қандай да бір суреттеме болатындан етіп
суретті аяқта. Бірнеше дөңгелектерді бір суреттемеге біріктіруге
болады.
Б ф кұбылыстың немесе заттың жақсы және наш ар қасиеті
болуы мүмкін. М ысалы, от қыздырады, бірақ оған күйіп қалуға
болады. Суреттерге қарап ш ығып әрбір бейнеленген заттың неме­
се қубылыстың қандай жақсы жағы, болмаса наш ар қасиеті бар
екенін айтшы.
Суретке қарап, кейіпкерлерге не болғанын жэне ары карай не
болатыны туралы әңгімеле.
Міне, бүгін куырш ақтыц туған күні. Оған түрлі сы йлы қ алып
келді.
,; д• І&Ш Н А Ж А Ш А
і [
Бірақ сурет ш айылып кетіп, одан тек сы зы қтар ғана қалды.
Қандай да бір зат ш ығатындай әрбір сызықты аягана дейін салып
К0.р.
і Щ Щ Хі :
і:
БАСТАУЫ Ш СЫ Н Ы П Ж АСЫ НДАҒЫ ЛАРДЫ ТӘРБИЕЛЕУГЕ
АРНАЛҒАН Б АҒДАР ЛАМА.
Бағдарламаның максаты:
1. Балалардың адамгершілік қасиетін түсінудің негізін дамыту.
2. Балалардың адамгершілік қасиетті күнделікті өмірде қолдануын
әдет, дағдыға айналдыруын меңгерту.
^
Міндеттері:
1. Білім алушыны әртүрлі адамгершілік қасиетпен таныстыру
(қасиеттің мағынасын ашу).
■
2. Адамгершілік қасиет негізінде білім алушыны өзін қоршаған
адаммен уйде, мектепте қарым-қатынас жасауға меңгерту, (қалай және
не үшін бүл қасиетті көрсету, білдіру керек).
3. Ата—ана және отбасы мүшесін ізгілік ісіне тарту, баулу.
ТРЕНИНГ №1. ТА Қ Ы РЫ БЫ : «АДАМ ГЕРШ ІЛІК ҚАСИЕТ»
Міндеттері:
1. Мұгалім мен білім алушы арасында жылы қатынас тудыру.
2. Өнегелілік тренинг жайында жалпы түсінік беру.
Білім алушының адамгершілік қасиет туралы не білетінін
анықтау.
.
ЦЗк
'
Кіріспе:
. 4 '
1. Көңіл-күйді жағымды күйге келтіру, жайлы күй әуенін тыңдау.
2. Қысқаша өнегелілік тренингінде нені қалай оқитынын айту.
.5. Танысуға арнапған ойын. Мысалы: бірінші білім алушы өз атын
атайды, екінші білім алушы біріншісінің есімін қайталап, өз есімін
қосып айтады. Үшінші білім алушы алғашқы екеуінің есімімен қоса өз
есімін айтады, сөйтіп жалғаса береді. Соңғы білім алушы барлыгының
есімін қайталап, өз атын айтумен аяқтайды.
Негізгі бөлім:
Адамгершілік қасиет туралы әңгіме жүргізу. Мына жайында
сұхбаттасуға болады:
а) қандай жақсы мінез-құлық қасиеті балаға белгілі?
ә) қандай адам ұнайды, қандай үнамайды және неліктен?
“Ауызша волейбол” ойыны (бала бір-біріне допіы беріп жібереді де,
сол мезетте кез келген жақсы сөзді айтады: мысылы, апа, балмұздақ,
әдемі, қуыршақ, жәнет.б.)
Дэйексөзді жаттау: “Адамзат элемін эрқайсысы жарқыраған шам
тәріздес өнегелі қасиеттіңмен нүрландыр”.
А) Түсініксіз сөзбен жүмыс жэне дэйексөздің мағынасын ашу (сөзді
рет-ретімен есте сақтап қалу).
Қорытынды бөлім:
Сурет салу: айтылған дәйексөзден түсінгенін суретке салу. Үй тапПМЯСМ* я т я - я и я и р и А р а
тг«
_________
—.
мүшесімен
*I жаттаү.
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫРЫБЫ: «ШЫНШЫЛДЫҚ»
Міндеті:
1. Балага
түсінік
2. Осы қасиетті күнделікті өмірде қолдануын меңгерту
Кіріспе:
■
- туралы
- Л ------- --
■•»»» іо щ д а у .
Ңұргүл деген қыз болыпты. Ол анасын өте жақсы көреді және
ІІІІЯН пгяи
г :____ *жТ
күні
Нұргүл
* * — -г г - 1 —
аяқты жуып жатып
ұрсады
күтеді.
Нұргүл
*
^
— г г * і — « и і и ш о і д и а л а с д і , Ш ЫНЛЫКТМ
айту ка„шаль,кгь, киын болса да, ол езініч ыдысты б ай к ау сш Г сы н
5 ? “ , ™ ™ “ " моиынДап, шынын айтты. Шындықгы жасырмай
етийлі
‘К РИЗЭ 6олганы" а Н¥ргүл та« қалды. “Ештене
’ 6,3 жаңа ь|дь|с
сатып аЛамыз,
ең. бастысы менін
адал сенім
ЯМТЯ я п а п т
С .___________•
.
щ О Д Я Л , ССН 1М
жетті
Негізгі белім:
Шыншылдық туралы әңгіме жүргізу. Мыналар жайында сұх
баттасу:
а) шыншыл болу деген не?
үшін
в) шыншылдық нені білдіреді?
Ж
А
...и,^!!!НШЫЛДЫҚ хсөздің ақиқаттығы жэне сөзбен істің бір жещіен
лплп ’ епіқандаи жагДайда жалган, өтірік сөйлемеу. Шыншылдык
м з Д Ё Й І І 1 І І 1 Ш жалгандыкгы айыРа 6ІЛУ кабілегі, жалған
3 «Кжггі.
у' г Я
Ө3 аРыңнь,Ч алдында шыншыл болу
~
Г
ь Г ™ ' * 0" 0ЙЫИЫ' Б|Р"'“ Р«"*> м ұ г а л ім б ір б М щ
күлагына сыбырлап сол пікірді қайталайды, солай жалгаса бепіп
I
д
^
Х
“
іледі- Ен сонгы 6і™
пікір
‘Мен әрқашан жэне барлык жерде тек қана шындыкты айтамын”.
4. Дәйексөзді жаттау: “Шындық барлық адамгершілік қасиеттің
негізі”.
Д-’. ■’ '-.V,
'*М
А) түсініксіз сөзді түсіндіру және дэйексөздің магьшасын ашу.
Б) дәйексөзді жаттап алу.
*
т
Қорытынды бөлім:
5. Сурет салу: Нұргүл жайында әңгімені суретке салу.
6. Үй тапсырмасы: Ата-ана немесе басқа да отбасы мүшесімен
бірге тренингте өткен дәйексөзді жаттап алу.
*
ТРЕНИНГ №3. ТАҚЫРЫБЫ: ШЫНШЫЛДЫҚ (БЕКІТУ)
Міндеттер:
1. Шыншылдық туралы алынған білімді бекіту.
2. Баланың осы қасиетті қаншалықты меңгергенін анықтау.
Кіріспе:
1. Көңіл-күиді жагымды күйге келтіру; күй сазында мұғалім бала­
дан келесі сөзді ішінен қайталауды сұрайды: “Мен шыншылмын. Мен
әрқашан тек шындықты гана айтамын. Мен ешқашан ештеңені еселеп
сөйлемеймін. Мен шындыққа тура көзбен қарай аламын. Маған сенім
білдіруге болады. Мен тек қана шындықты айтамын.”
Негізгі бөлім:
2. Мінез-қүлықтық жағдайды шешу (баладан эртүрлі жағдайда
не істейтінін сүрау);
а) Сен мектепте нашар баға алдың. Егер сен шыншыл болсаң, анаңа
ол туралы айтасың ба?
б) Сен иттен қорқып қашып кеттің. Осы оқиға туралы досыңа
әңгімелеп бергенде, сен өзіңнің батылдығыңды көрсеткің келеді. Бірақ
сен шыншыл болсаң, осы жагдайда не істер едің?
в) Сен мектепке әдемі салынған сурет экелдің, ал мүғалім сені
мақтап, саған егер суретті өзің салған болсаң “бес” қоямын деді. Бірақ
сен суретті салуға үлкен әпкең көмектескенін білёсің. Сен егер, шын­
шыл болсаң, не істер едің?
3. Тексеруге арналған тест “Жетістікке жеткізетін адам”,
(“Адам шыншыл болып есептеледі ме, егер ...?” - бала “иэ” не “жоқ”
деп жауап беруі керек):
а) эрқашан тек шындықты айтса:
б) өзінің кемшілігін мойындаса;
в) өзінің пайдасына керек болса гана шындықты айтсаг) б,РеУ сені« досыңды жамандаса, ал сен жаман сөзге ел
досыңа сонда да эділ қарайсың ба?;
д) болмаган нәрсені ойдан шығарып алып, оны шындық десее) өзін жазаласа да шындықты айтса*
5
4.
“Бұзылған
телефон
ар •
.
— ---- >иі\ірді *^лсшин
телефон
Сенщ маган сенуще болады - мен тек шындықты айтамын
8. Дәиекеозд, Кайталау: “Ш ындьщ-барлыкадамгершіліккаснетги
негізі
Л
“Ауызша волейбол” ойыны - (доіггы бір-біріне берген кезде бала
дәиексөздщ келесі сөзін айтуы керек).
Қорытынды бөлім:
жаттау
7.
Үй тапсырмасы: Ата-ана не басқа отбасы мүшесімен біпге тое
нингтегі дәйексөзді қайталау.
ү
шрге ^
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫРЫБЫ: «ӘДІЛЕТТІЛПС, ӘДІЛДІК»
Міндеттер:
1. Әділдік туралы білім апушыға түсінік беру
I СЫҚаСИСТГІ кҮнделікті өмірде өмірде қолдануын меңгерту.
Кіріспе:
І.Ж ақеы күй сазында әділдіктуралы ертегі т ы н і я ү Ңүш үлы
ұлдарын
—,—.
*»н, на 11
алып былай депті:
оилаисыңдар
қаисьща мен бүкщ патшалығымды беруім керек'?
- М ен
пяттна
үлкенмін.
7 Жоқ, мен п
мен ержүрекпін.
Ал, кіші ұлы
1Іатша күлімдеп
.......................
...
г
ұлы
ұлы
түрде тең бөліп алуымыз керек.
керек
Балаларым менің, әрқайсысыңда қабілеттілік бар, үшеуіңде елбасшысы болуға лайықтысың. Мен патшалықтың байлыгын үшеуіңе
тең бөліп беремін, бірақ патшалықты кіші ұлым билейді, өйткені, ол
патшаға керекті ең маңызды қасиетке ие, ол эділеттілік.”
Негізгі бөлім:
2. Әділеттілік туралы әцгімелесу. Келесі сұрақ бойынша сұхбаттасу:
'
’і
* :
** ' д
а) Әділеттілік деген не?
:
•
і
б) Не үшін әділетті болу керек?
,
в) Қалай әділетті болуға болады?
Әділетті болу деген, ешкімнің сөзіне еліктемей, шындыққа сүйене
отырып, ешқандай жағдайға қарамастан дұрыс, адал көзқараста болу.
Әділеттілік деген - эрбір адамның істегеніне қарай тиісті үлес алуы,
еңбегінің лайықты бағалауы. Әділ болу деген - өзінің де өзгенің де
сөзін қоргай білу.
- »Т
3. Жағдайлы волейбол” ойыны. (Жүргізуші —мүғалім эділдік пен
әділетсіздікті көрсететін жағдайды айтады, сол арада дүрыс жауапқа
бала допты қагып алмайды). Осыған үқсас жағдай үсынылады: “Сенде
бауыр, менде қарындас бар. Қарындасыңа сен ылғи кәмпит бересің, ал
бауырыңа бермейсің. Осы эділ ме?”. Сен тренингті оқып келмедің сол
үшін мүғалім саған екілік қойды. Бүл эділ ме?”
4. Дәйексөзді жаттау: “Өділеттілік жолмен жүр, ойткені ақиқаты
сол, бүл ең сенімді жол”.
А) түсініксіз созді түсіндіру және дәйексөздің мағынасын ашу,
Б) дэйексөзді жаттап алу.
Қорытынды бөлім:
5. Мұғалім балаға достық бейбітшілік, сүйіспеншілік жайында ән
жаттату.
6. Үй тапсырмасы: дэйексөзді жаттау.
ТРЕН И Н Г №5. ТА ҚЫ РЫ БЫ : «Ә Д ІЛ ЕТТІЛ ІК (БЕКІТУ)»
Міндеттер:
1. Әділеттілік туралы алған білімді бекіту.
2. Баланың осы қасиетті қаншалықты меңгергенін анықтау.
сазындаШ
*акш, неніц жаман екенін айыра аламын. М
е ^ ^ К
Негізгі бөлім:
Қрьіқтық
баланың не істейтінін сұрау);
баладан
І Л
жагдайда
Қыз13 бала ар т ™ Г ^
мүгалім оган ұрысты. Ал
болсаң, не істейсің?
балаға тиісе берді.
сенің досыңды
I Ү й«е қонаққа д о сщ келі с Г дТ„ К
бөлісесің?
3. Тексеру тест тапсырма:
б" “ « не №
6
әдш 6олсаН онымен тортты калай
м .
‘
Жетістік
Адамды әділетті
кадам
с - ” * ^ ‘ = иолама,егер...9
а) басқа баланы ызаландырый; - һ Щ -------------------------------------6 ™вд,ан„самандамаса
’
“ "ешн ж а к “ . ненін нашар екенін аіш„„ »
Д)
~
і№ 5
түспесе;
я Н щЯНк ш
“е
~
,
Ш
Мралім' с е з ~ ІНД: Г
бала » 4 * « , “а п ^ Г ^
«• »« Щ
м даят болуы
болуы керек.
керек.
УЫСТЫрЫп & №
с о н д ь ,^ ™ "
Дзйексөзді қайтала»- - о •
Г Г
Щ ен сенімді ж о л » Д'ЛеТГЩІК жолымен жүр, өйткені
Л _
I I
Д VI Л
А _
_
•
________ ____________________
1
•
г Үй ^іпсырмасы- Т ^ адхяп даді Қай1
Қайталау.
* Үйдспмен бірге
тренингтегі дәйексөзді
Міндеттер:
1. Ізеттілік туралы түсінік беру.
2. Осы қасиетті күнделікті өмірде қолдануын меңгерту.
Кіріспе:
|
Щ М М РІМ Н
1. Күй сазында ізеттілік туралы ертегі тыңдау:
Ертеде өте алыс елде бір қала болыпты. Бұл өте бір мұңлы қала
еді, өйткені онда не күн жарқырамаған, не бақша гүлдемеген, не гүлі
бүршік атпаган. Кісі жүзі жабыраңқы, қайғылы, жьшап жүреді екен,
ауылда анасы оны еркелетіп, жылы да мейірімді сөз айтпайтын еді.
Өмірлері қуанышсыз еді. Күннің бір күнінде бүл қалаға үрлеме шармен бір ақылды сиқыршы үшып келеді. Ол өте бір биязы сыпайы еді.
Ол қаланың көшесімен өтіп жүріп, барлық кісіге мынадай сиқырлы
сөз айтады: “рахмет”, “өтінемін”, “рақым етіңіз”. Оның сөзінен адам
күлімдей бастады. Адам биязы, сыпайы, ізетті бола бастағаннан кейін,
олар күннің жарық шашқанын, бақшаның гүлденгенін, гүлдің бүршік
атқанын көрді.
і * ■
щ ..
Негізгі бөлім:
2. Сыпайылық туралы әңгіме жүргізу. Мына жайында сұхбаттасу:
а) Ізеттілік деген не?
б) Неге ізетті болу керек?
в) Қалай ізетті болуға болады?
Сыпайылық деген ол өзіңді өзің үстай білу және жақсы мәнерге ие
болу, сүйіспеншіліктанытып эрі ескерте білу. Адам мен қарым-қатынас
жасаганда, олар сенен қамқорлық, қүрмет көрсеткеніңді сезініп түру
қажет. Шын мәніндегі ізеттіліктің түйіні тек қана елдің ішінде сыпайы
болу емес, үйде де, досымен де, барлық жерде де, кез-келген уақытта
да сондай болу.
3. “Сиқырлы сөз” ойыны (мұғалім кез-келпен өтініш айтады, ал
білім алушы оны әдепті түрде айтуы керек, мысалы, “Айнаш, дэптерді
бер», -”Айнаш, өтінемін, дэптерді берші».
4. Дәйексөз жаттау: “Ізеттілік - адамгершілік қасиеттің анасы”.
А) Дэйексөздің мағынасын ашу, ізеттілікті неге анамен теңейтінін
түсіндіру.
Б) Дәйексөзді жаттап алу.
КорміМН ІМ
% <»р*» ім у . һетпайг •«« Ллтт «мммы о ф г т е «мп ішташфшт
ОРМ*МЯГМП Я М »!
в*Й® ; лғ.>.% , , I
•* Ү* Гйпсмрчі»IX: т— т ііііін *аг« «Й И М ІII «ггт*г
7 7.-' ."
\КЫ!*ЫЬМ «ГШТТІТШ С ЫИлНМ ГЫҚ*
(КҒКГТП
к»гтері
і«ғгтіяік гуролы шяпт
ЮТгі баланыц «амшл імчты чяіг ямг»чго тшпт
кіріспе:
I. К*»им
■•лі ІрV: П | ІЙ И Ш
—я«<< с^уц ішгерінеіі каітамулы сурай.іы М ш ------*~гпиі Ц щ
******* в ^ Р * * М ч г і снқырлы я ц Уһ —ыи М и ж м щ і ш ш
У * ? "Н *14** ^ €И 'РМиии бардык ІШ ІП ыкылкспеи қ.юай*і и
эрдагіыч гіет гідіюі кайда б м и к ш м рсстм «гуремт '
*■, Н иім і П”лі',: ■ » ■ * » « тсшу (артүрлі а и я и і п . ктей.ш:
»» МП Ш ІЦ,— отырсан. » і ш м ім і щщя Шт я т Л к т - т - т
С « т т т і бодсан м істер едін>
«* Оксн еынган ойынишгыцды м ц д щ Ц » .
цайындад» і. сен сыпайы болсач. не істер едіцг
со»1с„ 'Г 2
Ж
~
**"* ^
_
~
аЛ і_ г_ _ і
~
—
А. Гексеруге арна.іған тест п м ы м а
ти )
1 ‘МЛМ * ГТП 6олып
" * егер
бала ~*ә"тне ж *
^ зрдайым көршісімен амандасса;
Ь> әнгімелесіп жатқанда с п я белее;
В> гслефонмен чәдениетгі сөйдессе;
П 6*аді кіргенде. есікті ұстап түрса,
Д) өтінбей. әркашан талап етсе.
4
Ойыяы.
1 Дәйексвзді кайталау: 'һ г ғ п ш - адамгершілік касиетпн анасы
Сур*т салу: Сикыршы кедгеннен кейінгі------ ц _ц .
<Ж*сы*е* бфг* «*сяс«пхі О в г а л »
1. Мейірімділік туралы балаға түсінік беру.
2. Күнделікті өмірде осы қасиетті қолдануды меңгерту.
Кіріспе:
Щ
1. Күй сазымен мейірімділік туралы әңгіме тыңдау:
Бір мазасыз балапан өмір сүріпті. Күннің күнінде ол анасынан
“Мейірімділік деген не?” — деп сүрапты. “Сен әлі хішкентайсың.
өскеннен кейін түсінесің.” —дейді анасы. Бірақ, балапан шыдамсыз
еді. Ол жауапты тезірек білгісі келіп, жолға шығады. Жолда ол жылап жүрген ешкіні кездестіреді, ол балапаннан жоғалып кеткен лағын
тауып алуға көмектесуін сұрайды. “Менде уақыт жоқ”, деді бала­
пан. -«Мен мейірімділіктің не екенін білуім керек,» - дейді де, эрі
қарай жүгіріп кетеді. Шалғайдан қыз баланы кездестіреді, ол агашқа
ілініп қалған шарды ала алмай жүреді. “Балапан, маған шарды алуға
көмектесіп жіберші,” - дейді. “Менде уақыт жоқ, мен мейірімділіктің
не екенін білгім келеді” дейді балапан. “Мен мейірімділік не екенін
білемін”, - дейді қыз. “Онда маган оның не екенін айтшы,”- дейді
балапан. “Бірінші сен шарды алып бер”, - балапан ұшып барып шарды
алып береді. “Мінекей, сен қайырымды іс жасадың. Мейірімділік деген
осы.” “Қандай оңай?” —деп таң қалды балапан.
2. Негізгі бөлім: Мейірімділік туралы сүхбат жүргізу.
Мына жайында әңгімелесу:
а) мейірімділік деген не?
б) неге мейірімді болу керек?
в) қалай мейірімді болуға болады?
Мейірімділік - ол басқаның игілігіне қамқор болу. Қайырымды болу
- жердегінің бәріне қамқорлық жасау дегенді білдіреді. Мейірімділік
адаммен, табиғат жэне жан-жануармен қарым-қатынаста байқалады,
айқьіндалады. Мейірімді болу адамға қамқорлық жасау және де қоршаган
ортаға, өзіңе жасаган артық болмаса, кем қамқорлық жасамау.
3. “Қүпиялы қасиет” ойыны. (Барлық бала бір шеңберге тұра
қалады да, қолын алдына қарай, алақанын бір-біріне тигізіп созады. Мүғалім қолында, мейірімділік қасиетін білдіретін белгі ретінде
тиін, монета ұстап тұрады. Мүғалім екі алақанының арасындагы
тиынды баланың алақанына салғандай тигізеді де былай дейді:”Алма
мейірімді”, “Азат мейірімді” және т.б.
Баланың әрқаисысы өзінің алақаңына тиінді салғандай алақанын
жабады. Мұғалім шынында тиынды бір білім алушының алақанына
салады. Мұғалім барлық баланы шеңбер бойымен аралап өткенде,
баланың біреуі тиын кімде екенін шешу үшін былай дейді:”Алма
өте мейірімді . Сонан кейін Алма алақанын ашады да, тиын бар ма,
жоқ па екенін көрсетеді. Балаға тиынның кімде екенін табуға үш рет
мүмкіндік беріледі.
әйексөзді жаттау: “Сөз жүзінде ғана емес, шынымен мейірімді
болу.”
А) таныс емес сөзді түсіндіріп, дәйексөздің мағынасын шешу.
Б) дәйексөзді жаттап алу.
ытынды
5. “Мазасыз балапан” көрінісіне дайындық.
6. Үй тапсырмасы: үйдегімен бірге дәйексөзді жаттап алу.
ТРЕНИНГ №9. ТАҚЫРЫБЫ: «МЕН БӘРІН БІЛЕМІН»
Мақсаты: кіші сыныптың назарын үзақ уақыт шоғырландыру, есті
дамыту.
Танысу.
жаттығүы
Нүсқау: Қатысушылар шеңбер бойынша отырады. Әр қатысушы
өзінің есімін атай отырып сүйікжемісін айтады; екінші адам біріншінің
есімін, жемісін, осыдан кейін өзінікін айтады. Үшіншісі алдыңғы
екуінікін, одан кейін барып өзінікін. Осылай кете береді.
«Ьанқағыш» жаттығуы
Балаларға мектеп алдында, үйден мектепке жеткенше жүз рет
көретінді сипаттау ұсынылады. Бұл жаттыгу ауызша орындалады, сыныптасы қосымшамен толықтырады.
Кері байланыс.
жаттығү
Балалар шеңбер бойынша отырады. Жүргізуші бір затты атайұшатын
түрде
қолын өздігінен, еліктеу күшімен көтереді. Үшпайтын зат болмағанда
колдарын көтермеуді аңгару.
«Алақан» жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушылар шеңбер бойынша отырып алақанын көршісінің тізесіне қояды: оң қолын көршісінің сол аяғына, сол қолын
көршісінің оң аяғына. Ойын мәнісі алақан апма кезек көтеріліп,
«толқын» секілді тербеледі. Бірнеше жаттығудан кейін уақытылы
көтерілмеген, жаңылысқандар ойыннан шыгады.
Кері байланыс.
ТРЕНИНГ №10. ТАҚЫРЫБЫ: «ЖАҒЫМДЫ АТМОСФЕРА»
М ақсаты: Топқа жағымды атмосфера орнату, өзін жаңа қырынан
тану, шаршауды басу
Танысу: «...қайта сен» жаттыгуы.
Құрал-жабдық: А4 парағы, қаламсап.
Нүсқау: Уақыты адам санына байланысты. Өр қатысушы параққа
озінің жетіспеушілігіне жазып, басқасына береді. Ол параққа «...қайта
сен» деп ол адамның жағымды сапасын жазады (сенің козің оте әдемі,
сен қалжыңды жақсы айтасың).
Жаттығу аяқталған кейін парақтарын оздеріне қайтарып береді.
«Бәтеңке» жаттыгуы
Нүсқау: Барлыгы шеңбер бойынша отырып аяқ киімін ортага жинайды. Сосын барлығын араластырып сыныптың эр бұрышына тастайды. Бэрі түрып қолынан ұстайды.
Тапсырма: Қолын үзбей, аяқ киімін қиюі керек. Егер шеңбер үзіліп
кетсе, қайта бастайды. Жаттығудан кейін келесі сұрақ қойылады:
Жаттығуды орындаған ұнадыма, кім көмектесті? Жаттығуды орындауда не сезіндің?
«Апельсинді бер» жаттыгуы
Нұсқау: Қатысушы шеңбер бойынша түрады. Біреуіне апельсинді
беріп мойны мен иегінің астына қысуын сұрайды. Қатысушыға тап­
сырма - осы апельсинді қолдың қатысынсыз шеңбер бойынша беру.
Егер апельсин құлап қалса жаттығуды қайта бастайды.
«Ец зейінді адам» жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушылар жартылай шеңбер болып түрып, жүргізушіні
анықтайды. Жүргізуші қатысушылардың тұру ретін бірнеше минут
бойы қарап тұрып есте сақтайды. Сосын ол нұсқау бойынша теріс
қарап жолдастардың түру ретін айтады. Жүргізуші ролін кезек бойын­
ша барлық қатысушы иеленеді. Шатаспағанға қошемет көрсетеді.
Кері байланыс.
ТРЕНИНГ №11. ТАҚЫРЫБЫ: «ӨЗІНДІК БАҒА»
Мақсаты: Оқушылардың өзін өзі бағалау қасиеттерін жоғарлату
Танысу: «Есімдер» жатығуы.
Нүсқау: Қатысушылар өз есімдерін айтады жэне өзін бейнелейтін
3 сын есім айтады.
Уақыты 5 мин.
«Мен осындаймын» жаттығуы
Нүсқау: Оқушылар тұрып, 2 шеңбер түзеді ішкі жэне сыртқы
шеңбер, эр бала қарама- қарсы тұрган балага өзінің жақсы қасиетін
айтады, әрі қарай керісінше, рөлі ауысады, сосын шеңберге отырып
талдау жасау бір- біріне мінездеме береді.
«Жанасу арқылы білу» жаттығуы
Мақсаты: Өзаражақындасудың дамуына ықпал ету, сыныптасының
бағалауына эсер ету.
Қатысушылар шеңбер бойымен отырады. Ортада бос орындық тұр.
Нүсқау: «Ойыншының біреуі шеңбердің ортасына шыгады да,
орындыққа отырады және көзін жұмып, алақанын жоғары қаратып
қолын тізесіне қояды» Бәріміз кез келген ретпен оган жақындаймыз
да, өзіміздің қолымызды оның алақанына қоямыз.
Орындықта отырған ойыншы кімнің қолы екенің табу керек. Егер
дұрыс айтса, онда мен «иә» деймін, ал егер қателессе онда «жоқ»
деймін. Естеріңізге саллмын, біз өз еркімізше қолымызды ортадагы
ойыншының алақанына қоямыз жэне біреу бірнеше рет қолын немесе
тіпті бір де бір рет жолаліауы да мүмкін»
Талдау: жанасқан кім және қалай сезілді ? Кім қалай тапты?
«Мейірімді сөз» жаттығуы
Нүсқау: Сендер бүгін қызықты көп нэрсені білдіңдер деп ойлаймын. Бала да, үлкен де өзін мақтаганды үнатады.
Осыган байланысты мен бір ойынды ұсынамын, бұл ойын барысында бір-біріңе көптеген жақсы сөз бен мақтау айтасыңдар. Барлыгың
бір үлкен шеңбер құрып түру қажет.
Жүргізуші ойыншының біреуін, ортаға шығарып қара шынылы
көзілдірікті «ол сиқырлы» деп түсіндіріп киюді сұрайды.
Өзінің оң жақтағы көршіңе қара, ол сенің козілдірігіңе қарап тұрып
«Түсімде емес, өңімде, менің бойымда қандай жақсылық бар?» деген
сөздерді айтсын.
,
...
«Көзілдірік» (демек көзілдірік киіп түрған адам) оның атынан
қандай да бір жақсы сөзді оған айтсын. Көзілдірік оған қараған балаға
беріледі, ал оның көршісі жаңағы сиқырлы сөзді айтады.
Керемет! Бір-бірлеріңде жиі мақтауға тырысыңдар.. Осылайша
өзіңнің досыңның көңіл-күйін көтеру. Ал егер досыңның көңіл-күйі
жақсы болса, онда сіздің де көңіл- күйіңіз жақсы болады.
ТРЕНИНГ №12. ТАҚЫРЫБЫ: «КІШІ СЫНЫПТЫҢ
ТАНЫМДЫҚ ӘРЕКЕТШ ЖАНДАНДЫРУ»
Мақсаты: Кіші сыныптың танымдық әркетінің дамуына жағдай
құру.
РЩ
:*; V
* ^
.Гт
Міндеті:
- кіші сыныптың танымдық әркетінің дамуы;
-әркеттік жұмыс дағдысының дамуы;
- түлғаның әлеуметтік-психологиялық сапасының дамуы;
- рефлексияның дамуы.
Танысу. «Жентек қар» жаттығуы
Нүсқау: Қатысушыны ынталандыру жэне жаттығу жылдамдығьш
нығайту үшін кез келген ойыншықты пайдалануға болады. Барлығы
шеңбер бойынша отырады. Жүргізушінің сол жағында отырган адам
ойыншықты алып өз есімін айтып келесі адамға ұсынады. Ол адам
біріншісінің есімін қайталап өзінікін айтады. Осылай жалгасып кете
береді. Ойынды жүргізуші аяқтайды.
Негізгі бөлім.
«Ребус» жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушы санына қарай үш бөлікке болінген суретке байланысты топтасады. Суретті жинай отырып бала ребусты шешіп өзінің
тобының атауын біледі. Топ ойындық үстелге хайгасады.
Сонымен, бізде топ жиналды: «Шие», «Күн*, «Алма».
«ттцгіме кура» жаттығуы
Берілген сөз:
ТУ,
ДАҒБАЗАШЫ,
ҚЫС,
МҰРЫН, ОБРУЧ
ҚОШЕМЕТТЕУ
Бұл сөзді ретсіз қолданып эңгіме кұрау керек.
■Тапсырманы орындау киын болды ма? Неліктен?
КЛОУН
«Поезд, томар, ағаш» жаттығуы
Н.үсқау. Егер мен «Поезд» деп айтсам - барлыгы көз алдына
елестетіп, бірінің артына бірі отырады. қолдарын алдагы адамнын
иықтарына қояды. Ал «Томар» деп айтсам отыра қалып бастарын
қолдарымен жабады, «Агаш» десем барлыгы шеңберге жиналып
қолдарын жоғаы квтереді.
«Суреттік хат» жаттығуы
Нүсқау: Бір кездері адам баласы әріпті білмеген. Біріқ бір-біріне
хат жаза алатын. Қалай? Олар сурет сала алатын. Серіктесіңе сурет
арқылы хат жазу. Тапсырманы орындауға не көмектесті?
Аяқтау бөлімі.
жаттығүы
Жүргізуші келесі сөзді жылдам оқиды: ажар, жұмыс, амур, қыз.
асык. ат, тарақ, арба, қырау, аң, шар, ара, сагыз, Ахмет, Омар, берік,
отын.
Қандай сөз шықты? Жүргізуші барлық қатысушының жауабын
көреді.
Қатысушы шеңберге отырып өзінің эсерімен бөліседі.
ІІІ-ТАРАУ.
ЖЕТКШШЕК ЖАС КЕЗЕҢІНЕ АРНАЛҒАН
ПСИХОКОРРЕКЦИЯЛЫҚ ЖАТТЫҒУ.
5
сыныпта оқудың басталуы - баланың мектептегі өмірінің екінші
бейімделу кезеңі. Әрбір білім алушы алдында оқудың жаңа шартына бейімделуге тура келеді: көптеген оқу пән мұғаліміне, жаңа пәнге
және т.б. Бесінші сыныпта мазасыздану жоғары, тренинг үлгерімінің
төмендеуі, мінез-құлқындағы мәселе көрініс табады. Мұнан өзге бала
жеткіншек шаққа жеткенде “қиын” жас жақындайды. Іс-әрекеттің
жетекші түрі тұлгааралық қатынас болса, ең негізгісі оқу болып қалады.
Бұл бесінші сыныптың бастан өткізетін ішкі қақтығысының бір себебі.
Сізге ұсынылған “Мен және Біз” тренингтік сабағы бесінші
сыныптағы білім алушының бейімделу кезеңінде көмек көрсетуге
шақырады, оның қобалжуын төмендету, сонымен бірге айналадағының
қолдауын пайдалануын меңгерту, өзгеге көмек көрсете білу, өзінің
күшті жэне әлсіз жағын көре білу, өзін қабылдай білу жэне жетілдіру.
«МЕН ЖӘНЕ БІЗ» ТРЕНИНГІК САБАҒЫ
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ: «КЕЛ, ТАНЫСАЙЫҚ!»
М ақсаты : Психологиялық тренинг ережесімен танысу, топтағы
өзара әрекеттестік тәсілін талқылау, қоштасу салтына дағдыландыру.
Міндеттері: Психологиялық тренинг туралы білімін қалыптастыру;
психотренинг ережесін талқылау және қабылдау.
Қажетті қүрал:
Д°п және жұмсақ ойыншық, қағаз, сонымен бірге “Бізге ерекше
қажет , Психологиялық тренинг” деген сөз көрнекі қатты қағазда жазылады.
Тренингтің жүргізілуі.
Кіріспе бөлім.
Танысу бөлімі: Жетекші қатысушыдан “Адам есімі және қасиеті”
жаттығуын орындауды ұсынады: қатысушы шеңбер бойына отырады (барлық тренинг шеңбер бойында өткізілгені дұрыс) да допты
бір-біріне лақтырып атын атайды немесе өзінің бойындагы жақсы
қасиетінің бірін, есімінің бірінші әрпіне сэйкес келетіндей етіп айтады.
Мысалы; “Мадина - мейірімді”. Бұл жаттығуда “қар ұлпасы” тәсілімен
де жүргізуге болады. Әрбір қатысушы оган дейінгі барлық өзінің есімі
мен жақсы қасиетін қосып айтады. Мысалы: “шыр.айлы Шырақкүл,
мэдениетті Мадина, фантазер Феруза”. Келесі адам осы айтылганды
қайталай өзінің есімі мен жақсы қасиетін байланыстырады.
Жетекші аталған сапага көңіл аударумен бірге оның эртүрлі екендігін, бірақ, алда ортақ іс күтіп түрганын жеткізеді. Мүнан кейін
жетекші сүрақ қояды: ортақ жүмыстың табысты болуына қатысушыдан
не қажет?
Пікірталасты қорытындылай келе жетекші қатысушыдан белгілі
ереже сақтау қажеттігіне түрткі боларлықтай ой салады. Үстел үстінде,
тақтада, шеңбер ортасында “Бізге ереже қажет” сөзі жазылган қағаз
болуы қажет.
Ережені жетілдірмес бұрын қатысушыға психологиялық тренингте
немен айналысу қажеттігін түсінуді жетекші айтып өтеді. Мұнан кейін
сұрақ-жауап түрінде пікір талас өтеді (бір-бірін бөлмей кезекпен өз
ойын ортага салу). Білім алушы тренингке не үшін барады?
Тренингте мінез-қүлық ережесі бар ма? Ол неден қүралған? Біздің
бүгінгі кездесуіміздің тренингтен не айырмашылыгы бар?
Психотренингтегі мінез - «құлық ережесінің тренингтегі мінез
-қүлық ережесінен айырмашылыгы бар ма? Қалай ойлайсыз, тренингте
біз не істейміз? (ең қызық ойды жазып қою).
Негізгі бөлім.
Жетекші барлық қатысушының пікірталаста өз ойын еркін
түрде айтылғаны мен кезектесіп сөйлегенін салыстырады. Жетекші
қатысушыға бір-бірімен қарым-қатынаста қайсысы тиімді болғанын
бағалауды ұсынады, екінші нүсқаның ыңғайлылығына көңіл аудартады. Қатысушы екінші нүсқаның артықшылығына көз жеткізуі
үшін “Менің мекен-жайым” жаттыгуын орындауьгаа болады:
барлыгы бір уақытта өзінің іегекен-жайын атауы тиіс, сонымен бірге
әрбір қатысушының жауабын айналадагы естуі қажет. Жетекші
қатысушыдан бөлменің екінші шетіндегі бір білім алушының мекенжайын қайталауды сүрайды. Қысқаша талқылаудан кейін акпаратты
түсінбеу себебі болган “ережені қалыптастыру” бір-бірін бөлмеу.
Екінші ереже —сөйлегенде бір-біріне кедергі жасауға болмайды.
Жетекші тренингте түрлі өмірлік мэселе талқыланатынын,
әр адамның жеке пікірі болатынын айтады. Сүрақ қойылады:
“Әрқайсыңыздың пікіріңіз бір болуы мүмкін бе?” Тренингте дұрыс,
дұрыс емес деген жауап пен пікір болмайды. Егер қатысушы бірбірімен бәсекелесіп қалса да, ренжіспеуі қажет.
Үшінші ереже: Қарым-қатынаста - бір-біріне тіл тигізуге,
балағаттауға болмайды.
Жетекші үш жазу жазылган қагазды көрсетеді: “Бір- бірін бөлуге
болмайды”, “Бір I біріне кедергі жасамау”, “Бір-біріне тіл тигізбеу”.
Ереже оте коп болуы мүмкін, бірақ негізгісі жазылды, қалай ойлайсыз
ол дөрекі естілмейді ме? Неге? Бәлкім ереженің дорекі естілуі болмау, жасамау, тигізбеу” созінің қолданылуында болар. “Болады’ деген
созбен қалай алмастыруға болатынын ойланайықшы.
Талқылаудан кейін жетекші өз нұсқасын ұсынып көреді, эр ереже
бөлек параққа жазылады.
сөзіңді ешкім бөлмей тыңцаса
Қатысушының ешқайсысына кедергі келтірмейтіннің барлығын
С
_____
»
жасауға болады
“ Ешкімнің саған тіл тигізбеуіне сенімді болу”.
Талқылаудан кейін ереже кез келген тәртіппен орналастырылады.
Ол жогары жагында “психологиялық тренингте” деген жазуы бар ват­
ман қагазында жазылуы мүмкін. Қатысушының бірі дауьістап оқиды.
Осы сәттен бастап ереже тренинг өткізілетін бөлмеде ілініп тұрады.
Алынган тәжірибені түсіну, ой қорытындысын жасау. Жетекші бірінші
тренинг бойынша алган эсерімен алмасуды ұсынады. Бұл үшін “менің
көңіл-күйімнің түсі” жаттыгуы орындалады. Қатысушы шеңбер бойы­
на жайгасып, бір-біріне допты немесе ойыншықты жалгай отырып өз
көңіл-күйін қандай түспен ұқсататынын айтады. Мүнан кейін жетекші
тренингтің аяқталып қалганына қоштасу уақытына көңіл бөлуге аударады. Адам бір-бірімен неге қоштасады? Талқылау кезінде жетекші
баланың ережені сақтауына түрткі салады, қоштасу салтын ойлап табуды үсынады. Талқылаудан кейін келесі нұсқаны үсынуга болады,
барлыгы шеңберде тұрып, бір-бірінің қолын үстап, бірге “Сау бол!” деп
айтады. Қатысушы соңгы буынында қолын жогары көтеріп шеңбердің
ортасына бір қадам жылжиды. Осылай бірнеше рет қайталанады.
44
Үй тапсырмасы.
тренингте
Бұл туралы
нып келуді үсынады.
Жетекшіге ескерту.
•
Кіріспе бөлімінде талқылауда бөлме шулы болып еркін түрде өтуі
тиіс. Қатысушының тыныштықты сақтауына ескерту айтудың қажеті
жоқ, бір уақытта сөйлеп бір-бірін естімей жатса, өзі қолайсыздықты
сезінуі қажет.
"
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫРЫБЫ: “5 СЫНЫП ДЕГЕНІМ В НЕ?”
М ақсаты : Бейімделу мәселесінің алдын-алу: ішкі қорды (ресуры) жүмылдыру, өзіне жэне өзгеге колдаү көпсете білү
Міндеттері: Бесінші сынып білім алушысының жаңа әлеуметтік
мэртебесж бастауыш мектеп білім алушысының мәртебесімен салыстыруын дамыту; өз мүмкіншілігіне жағымды қатынас қалыптастыру,
сонымен бірге туындаған қиындықты жеңе білу және өзгеге қолдау
көрсету; өзін қолдау көрсетуге, топтың мүшесі ретінде ойлауға
көмектесу.
Қажетті құрал:
Ватман қағазга “Мектеп жолы” суреті, жұмсақ ойыншық немесе
доп.
Тренингтің жүру жолы.
Кіріспе бөлім.
Әдеттегі танысудан кейін “Ұжымдық есеп” ойыны өткізіледі.
Қатысушы басын жерге қаратып, бір-біріне қарамай шеңбер бойына
тұрады. Натуралды сан ретін кезекпен атауы жэне аса жылдамдықпен
үлкен санга жетуі тиіс. Оның үстіне үш шарттың орындалуы қажет:
қатысушыға есепті кім бастады және келесі санды кімнің атауы белгісіз;
бір қатысушы екі санды қатар атауга болмайды, есеп 1 санынан басталады. Қандай да бір тәсілмен өзара келісімге тыйым салынады. Топ
ұйымшыл болса, соғүрлым үлкен санға жетеді. Ойын аяқталғаннан
кейін жетекші “Кімде-кім” жаттығуын орындауды ұсынады: егер кімде-кім тәттіні жақсы көрсе, бір қадам алға шығады, егер кімнің мысыгы
болса, ол қолын көтерсін, егер кімде кім футбол ойнауды ұнатса, отырсын, т.б.
Жаттыгу аяқталғаннан кейін барлыгы бір-бірінің қолынан ұстау
ұсынылады.
Қатысушының бірі өткен тренингте қабылданған мінез-қүлық
ережесін оқып шыгады. Жетекші қажет болса, қандай да бір ережені
қосуына болатынын айтады, бірақ каніналықты ереже коп болса, оны
сактау күрделі болады.
Өткен тренингтегі қабылданган ереже жеткілікті түрде кең тараган,
тренингте кездесетін барлық мүмкін болатын жағдайды қамтиды.
Жетекші мұнан кейін сәлемдесу салтын қабылдауды еске түсіреді.
Талқылау барысында адам бір-бірімен не үшін амандасатыны жэне
сәлемдесу ишарасымен сөздің магынасы неде екендігі түсіндіріледі.
Егер қатысушы сэлемдесу нұсқасын ұзақ уақыт тандай алмаса,
жетекші келесі түрін ұсына алады. Барлыгы шеңберде тұрады, сол
алақанын
1
і------- ?
сиіси\апы.п 1«МсН
қаратады, әрқайсысы өз қолын көршісінің қолымен ұстасады, барлыгы
РГе’ Сэ-ле-мет-сіз-бе” деп айтады. Соңғы буынында алақанымен
шапалақтайды.
Тақтаға немесе шеңбер ортасында “Мектепке жол” суреті бекітіледі
Онда тау бейнесі салынған, сол жағы биік асу түрінде кескінделген’
Ьұл 1,2,3,4 сынып. Жетуге жолы қиын тау кемері түрінде бейнеленген
Жазық жер телімі кескінделген: 5-6 сынып шағын өр, 7 сынып - едэуір
көз шаларлық шың, 8-9 сынып жайпақ өрдің басталуы, 10-11 сынып таУ ШЬІҢЬІ' Сыньш арасы бірдей, оның жолаушымен немесе тіл арқылы
көрсету қажет.
Мектеп
Қатысушыға осы сызықтың ішінен қазіргі өз орнын табу ұсынылады
ТРІГПІ1 һяпапои
___________ ____
_
жүк
қажет
алуды
Жолаушы демалу кезінде не айтады? (өткен жолды еске түсіріп
алдағы
* — ----іі— —*
іушіды / і\андаи
қиындық кездесті? Оны жеңуге не көмектесті? (қатысушыға келесі сөз
тіркесін жалғастыруды ұсынуға болады, “Кіші сыныпта маған ең есте
қалғаны ..
Г Я Г І^Г
Л ІГ Г Ч Т Т Т ІТ
л й п о л т ,
______\
А Т Л ____ *
1
Г
9
Барлығы шеңбер бойынша допты немесе ойыншықты бір-біріне
жалғаи отырып айтып шығады. Жетекші барлық қатысушының
жеткілікті түрде үлкен мектептік тэжірибе бар екендігіне көңіл бөледі
сондықтан алдағы жол жеңіл болуға тиіс екендігін атап отеді Ол
қандай болады? (“Бесінші сыныпта ... болғанын қалаймын”).
құлшынысты
ескеру қажет.
Жетекші мектеп омірінде 5 сыныпқа көшуге байланысты қандай
жаңалық паида болганы туралы эңгімелесуді ұсынады. Айтылған
әңгімеш жинақтап келесі сүраққа жауап беруді өтінеді:
^5^,Ы^ ЫПТа барлық пайда болған жаңалық қызық па, әлде қиын
* гҢ
--- - ~ ~«****«ЖА1С4Г01 ОҚУ ҚИЬШ әрі
қызық іс деген оиға жетелейді. Оның үстіне эрбір бесінші сынып білім
түрде
(Сіз жарты жолды жүріп өткен тәжірибелі жолаушысыз!...).
П О V
/%
. . . . - __ _
^
«
•
...
Негізгі бөлім.
Жетекші қатысушы назарын “Мектеп жолы” бөлігіндегі 5 сыныпбұл
Негізі мектеп звеносы деп аталады. Непзі звено дегеніміз не?” қатысушы қалауымен бірбіріне допты беріп өз ойын айтып шығады. Жетекші баланың “Мектеп
жолында” негізгі бөлімдегі қиындықты жеңіп шығуды қолға алғаньгаа
көңіл аударады. Тэжірибелі саяхатшы қандай да бір қиын жолды жүріп
үшін
X
ТТ 1 Т Т
УТ
I
• • •
« О
_______ ____.
{
•
•
*
і« х г ^ О Д Ы
М О ,
Д О -
сына немен көмектесе алады?) Жетекші 5 сыныпта өзімен бірге қандай
жүк алып жүру қажеттігін
тәжірибесі). М үн
М П / І Л
О
П Т
ІГ Т
___ ____ ______ •
•
Ш
м
*
Л
^
с¥раққа жауап береді. “Мактаулы қошемет” жатгығуы орындалады: қатысушы шеңбер бойымен отырып қолына кезекпен доп ала­
ды, ал қалганы сол доп ұстаған қатысушының жағымды мінез сапасын
аитады. Жаттыіуды қорытындылай келе, жетекші қатысушының ең
м тті яиттіпгои улттта,
____• .
*
' '
таңдаиды
Әрбір адам қандай да бір артықшылығымен ерекшеленіп өзгеге
і^лдау керсете алады жэне оз кезегінде қиын жағдайда басқаның
көмепне сүйене алады.
Қорытынды кезең.
жаттыгуы
ж е к і« е \Г™ і Сжге бҮКТеЛ' ДІ' Я
^
^
‘^ Т г ін е с ы й ™ ™
“ Ш" ° ™
кандай
талқыланады
іса, согүрлым бұл жаттыгу табысты орындалады
Үй тапсырмасы.
| СМШ)Шщ кандаи комек қажет
алатыныңды ата-ананмен тя к тп о ,,
Жетекшіге ескерту.
МА
*
іі
экепуі мллц
.
таңдаганы
туған күні
Н
^
0
'
. ------ таңдауы таласқа
а
Ш
" емесе оиыншық сол сөйлегені дұрыс (бұл
пайдалануга болады).
« ■
еЗІ
М ақсаты : Айналамыздағы жақынымыздың рөлі қолдау көзі екенін
түсіну.
І
.
*
'7/'
Міндеттері:
Адам өміріндегі жакынының рөлі ұғымын дамыту;
Жақын адам өмірдің тірегі болуын қалыптастыру; в
^
Сонымен бірге оған өзінің көмек беруге үмтылысы;
:
Жақын адамға қолдау көрсетуге өз мүмкіншілігіңізді
түсінүге
көмектесу.
I
Қажетті қүрал: Жұмсақ ойыншық немесе доп, ватман қағаз, ақ
қағаз, түрлі қарындаш немесе қатысушының санына қарай фломастер.
■/
Тренингтің жүргізілуі
Кіріспе бөлім.
Екінші тренингте қабылданған сәлемдесу салты. “Алтылық” ойы­
ны; Әрбір қатысушы натурал санды ретімен атайды (1,2,3,4,..). Кімге
алты саны немесе құрамында 6 цифры болатын болса, үндемей секіру
керек және алақанымен шапалақтау қажет. Қате жіберген ойыншы ойыннан шыгарылады. Ойын аяқталғанан кейін “Ассоциация” жатгығуы
орындалады: қатысушы шеңбер бойына отырады, бір-біріне допты
жалғастырып үсынылған сөзге ұқсас сөзді атайды.
Үй тапсырмасын талқылау
Қатысушы өз қалауы бойынша өмірлік жағдайда қандай көмек
қажет екеніне жауап береді. Барлық айтылған тақтаның бір бөлігіне
немесе парақ^а жазылады.
Жетекші тақтадағы жазбаны салыстыра келе, өмірдің кез келген
жағдайында айналамыздағы адамнан көмек алатынына көңіл аударады. Әдетте көмекке бірінші кезекте кімге хабарласатынын ойлануды
ұсыну. Білім алушы ойланып болганша, тақтаға немесе қағазға бірнеше
айналадағының суреті шеңбер арқылы сапып қойылады. Ортадағы
шеңберге Мен” деп жазылады. Талқылау кезінде айналадағы шеңбер
толтырылады: екінші -жанұя (ата-ана), үшінші - дос (сыныптасы)
төртінші-мұғалім (немесе сүйікті мұғалім). Талқылау уақытында
қатысушының эрқайсысының өмірде қорганысы мен тірегі бар
екендігіне ойға келеді. Мұндай қорганыс пен тірек-біздің жақынымыз.
Негізгі бөлім
Жетекші балага біздің жақынымыздың кім екендігін ойлану
үсынылады. Қатысушы өз ойына бір-біріне ойыншықты жалгай оты­
рып жеткізеді. Айтылғанды жинақтай келе, адам үшін жақьшы - бұл
оған үнемі көмек көрсетуге дайын адам. Олар көмекті адал ниетпен,
жақын адамының табысына шын мәнінде қызығушылық көрсетіп,
сәтсіздігіне қамығады. Әр адамның өзінің жақын адамы бар. Жақын
адамның шинде, кіші іні
касы келген апа, ата бар - бұл
қажет етелі. Неге .іпям
адамына қолдау корсете отырып, өзі де күшті болады деген түсінікті
талқылайды. Бұл жағдайда өз күшімізге, білімімізге жэне тэжірибемізге
құптау аламыз.
Қорытындьшай келе, жетекші эрбір адамның өмірінде біреуге
көмек көрсеткен және қолдау берген сәті болған шығар.
Қатысушыга, кішкентай күніндежақынынакандай көмеккөрсеткені,
ал- казф олар үшін не жасай алатындыгын әңгімелеу ұсынылады.
Қорытынды бөлім
Жетекші тренинггің басында жазылған жазбага назар аударуын
ұсынады. Көптеген адамның комектесуге деген ұмтылысы және өзгені
қолдауға қабілеті бар екендігі айтылады.
Қатысушыға дәптердің екінші бетін аударуды ұсынады (егер кесте
тақтада сызьшса, барлыгына бір парақ қағаз бен қарындаш таратылады). Мұнан кейш “Күн сәулесіндегі менің кескінім” жаттыгуы орындалады. қатысушы парақтың ортаңгы тұсына шеңбер салады, оган
Менің қолымнан келсді ’ деп жазады.
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫ РЫ БЫ : “КӨҢІЛ-КҮЙ НЕГЕ ЖӘНЕ
КІМ ГЕ БАЙЛАНЫ СТЫ БОЛАДЫ ?”
Мақсаты: Ерікті бақылау дагдысын дамыту жэне көңіл-күйді ретМіндеттері:
Адам көңіл-күйіне эсер етуші факторды маңызды ету;
Ш көніл -күйіне ерікті эсер ету дағдысын дамыту;
Жинақталған мәселені түсінуге көмектесүпа“
Қ¥РаЛ! Д° П Немесе
ойь,ншық. АЗ қагазының
парагы, түрлі қарындаш жиынтығы, эр бояуға арналган бояу жаққыш.
М ақсаты : Айналамыздағы жақынымыздың рөлі қолдау көзі екенін
түсіну.
,
Міндеттері:
Адам өміріндегі жақынының рөлі үғымьщ дамыту;
Жақын адам өмірдің тірегі болуын қалыятастыру; ,
Сонымен бірге оған өзінің көмек беругё ұмтылысы;
Жақын адамға қолдау көрсетуге өз мүмкіншілігіңізді
түсінуге
көмектесу.
1
Қажетті қүрал: Жұмсақ ойыншық немесе доп, ватман қағаз, ақ
қағаз, түрлі қарындаш немесе қатысушының санына қарай фломастер.
Тренингтің жүргізілуі
Кіріспе бөлім.
Е™ ® тРенингте қабылданган сәлемдесу салты. “Алтылық” ойы­
ны; Әрбір қатысушы натурал санды ретімен атайды (1,2,3,4,..). Кімге
алты саны немесе қүрамында 6 цифры болатын болса, үндемей секіру
керек және алақанымен шапалақтау қажет. Қате жіберген ойыншы ойыннан шығарылады. Ойын аяқталганан кейін “Ассоциация” жаттығуы
орындалады: қатысушы шецбер бойына отырады, бір-біріне допты
жалғастырып ұсынылган сөзге ұқсас сөзді атайды.
Үй тапсырмасын талқылау
Қатысушы өз қалауы бойынша өмірлік жағдайда қандай көмек
қажет екеніне жауап береді. Барлық айтылган тақтаның бір бөлігіне
немесе параққҚжазылады.
Жетекші тақтадағы жазбаны салыстыра келе, өмірдің кез келген
жағдайында айналамыздағы адамнан көмек алатынына көңіл аударады. Әдетте көмекке бірінші кезекте кімге хабарласатынын ойлануды
үсыну. Ьілім алушы ойланып болғанша, тақтаға немесе қағазға бірнеше
аиналадағының суреті шеңбер арқылы салып қойылады. Ортадагы
шеңберге Мен ’ деп жазылады. Талқылау кезінде айналадагы шецбер
толтырьшады: екінші -жанұя (ата-ана), үшінші - дос (сыныптасы)
төртінші-мұғалім (немесе сүйікті мұғалім). Талқылау уақытында
қатысушыньщ әрқайсысының өмірде қорғанысы мен тірегі бар
екендігіне ойға келеді. Мұндай қорганыс пен тірек-біздің жақынымыз.
Негізгі бөлім
Жетекші балаға біздің жақынымыздың кім екендігін ойланү
ұсынылады. Қатысушы өз ойына бір-біріне ойыншықты жалғай оты­
рып жеткізеді. Айтылғанды жинактай келе, адам үшін жақыны - бүл
оған үнемі көмек көрсетуге дайын адам. Олар комекті адал ниетпен
жақын адамының табысына шын мэнінде қызығушылық корсетіп
сәтсіздігіне қамыгады. Әр адамның өзінің жақын адамы бар. Жақын
адамның ишнде, кіші іні - қарындас, жасы келген апа, ата бар - бүл
саған қорған болудан гөрі өзі көмекті қажет етеді. Неге адам жақын
адамьша қолдау корсете отырып, озі де күшті болады деген түсінікті
т я п і с к і п я и п и і Ь ү Ц м г о г п о й п » ............... ! _ •
-
.
.
.
I
1 1
құптау
Қорытындылай келе, жетекші әрбір адамның өмірінде біреуге
көмек корсеткен және қолдау берген сэті болған шығар.
Яп Г " СУШЫҒа’к,шкентай күніндежақынынақандай көмеккорсеткені
қаз,р олар үипн не жасай алатындығын эңгімелеу ұсынылады.
’
Қорытынды бөлім
жадбага « § *
айтылады
Қатысушыга дәптердің екінші бетін аударуды ұсынады (егео кеете
№
д
М Р ІГ
™
й
'
1
™
‘Г
сЬШа
6ІР
1¥нан кеиін КҮН сэулесшдегі менің кескінім” жаттығүм «пит
“мГнГн ҚаТЬІсушьі паРау ь щ ортаңғы тұсына шеңбер салады
Менщ қолымнан келеді” деп жазады.
Ш
Ш
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫРЫБЫ: “КӨҢІЛ-КҮЙ НЕГЕ ЖӘНГ
КІМГЕ БАЙЛАНЫСТЫ БО л Д ь і Ғ
Максаты: Ерікті бакьшау дагдысын дамыту жэне көңіл-күйді ретМіндеттері:
Адам көңщ-күйіне эсер етуші факторды маңызды етуЖиК
Л Г я‘КҮЙШе еріеті
^
« « ыт^;
Жинақталган мәселені түсінуге көмектесу;
Қажетті қүрал: Доп немесе жұмсақ ойыншык АЧ
>ағы, түрлі қарындаш жимнтиггл лп
— Қагазының
Кіріспе бөлім
Үй тапсырмасын талқылау (көңіл-күйің неге жақсарды). “Күн
сәулесіндегі менщ кескінім” суретін орындаганнан кейін әркім өзінің
жағымды қасиетін көреді.
“Қанша аталса, сонша адам түрсын” оныны
_Н¥скау: Жетекшінің “Тертеу тдау” (ушсу, бесеу) дел айтылпшнан
кеиін, қанша аталса, сонша қатысушы орнынан тұру қажет. Жатгыіуды
орындауда эрбір қатысушы ешкіммен келіспестен тұру немесе орнында отыру қажеттігін өз бетінше шешуі қажет. Ең соңында бұл
жаттыгуды дұрыс орындау қажет. Мұнан кейін қатысушыға кезекпен
ортақ қағаз бетінде өз көңіл күйін түрлі қарындашпен немесе бояумен
оеинелеу керек.
Барлығы алқа тәріздес тұрып, лезде үстелге жақындап түрлі
қарындашпен әшекейлеп қол қояды. Аяқталғаннан кейін жетекші
қатысушы топтың жалпы көңіл күйінің қандай екенін сұрайды ГМ» і
сурет даярлау.)
к “
№ 1 сурет
Жетекші қатысушыдан көңіл-күйінің Қай кезде нашар болган сәтті
Г
АЛЛ
ш
о
п
а д о і,
Шеңбер бойынша бір парақ қағазға эрбір қатысушы өз
кезегімен
өз кезегімен
қарындашты тавдап алып, эртүрлі сәттегі көңіл-күйді салады.
Мүмкін болатын сәт:
Жасағың келмей тұрған істі орындау;
Адамга кемшілігін көрсету;
Біреу оны әділетсіз кінәлау;
Біреу оған берген уәдесін орындамау;
Ол өзі ойламаган бағадан төмен баға алу; т.б...
Бір жагдайды бірнеше қатысушыға ұсынуға болады. Бұл № 2 сурепи
Жетекші екі суретп тақтаға іліп, көңіл-күйдің не екенін талқылауды
ұсынады. Қатысушылар “Көңіл-күй дегеніміз - ...” сөз тіркесін пайдалана отырып шеңбер бойымен жауап береді.
Ары қарай көңіл-куи неге байланысты болатыны талқыланады.
Қорытындылай келе жетекші, адам көңіл-күйіне тек өмірдегі шынайы
болып жатқан оқиганы ғана емес, еске түсіру, өзін сезінуі, ауа-райы
эсер етеді.
Негізгі бөлім.
Нүсқау. жетекші көңіл-күйі нашар болса, не сезінетінін еске түсіруді
ұсынады. Жабыраңқылық, мазасыздық, ашуланшақтық, т.б...
Адам өзінің нашар көңіл-күйін жеңе алу қажеттігі талқыланады.
Кзндай жагдайда мұны жасай білу қажет? Білім алушы назарын әрбір
адам өмірінде өз көңіл-күйін басқара алу қажеттігі туындайтынына аудару керек. Қалауы бойынша өзінің нашар көңіл-күйін қалай
жеңепндіпн эңгімелеуге болады (жалғыз қалу, досыңмен кездесу
жақынына айту, музыка тыңдау, сурет салу).
Жетекші өз ойын айта алмаған қатысушыга оның көзқарасы
ооиынша, көңш-күйді басқарудың қай тәсілі ұнады, соны таңдауы
Қорытынды бөлім
Жетекші Кемпірқосақпен жогары көтерілу” жаттыгуын орындау
арқьілы өз көщл-күйін жақсартуға болатынын айтады. Барлыгы тұрып
көзін жұмады, терең дем алып, сонымен бірге олар кемпірқосаққа
жоғары шыгады, демін сыртқа шығаруда төбеден төмен түседі
Жаттьігу үш рет қайталанады. Одан кейін алган әсерімен бөліседІ
Үй тапсырмасы.
бірі^орындау ^ емп'Рқосақпен Ж0гары көтерілу” жаттыгуын үйреніп,
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ ЖӘНЕ БІЗДІҢ ДАҒДЫМЫЗ»
Такы рыбы: Күн тәртібі.
Мақсаты: Күн тэртібі түсінігін қалыптастыру, өзінің жеке
ерекшелігі, қызыгушыпыгы мен дагдысын ескере отырып өз бетінше
жұмысын жоспарлай білуге үйрену.
:еттері
Дағды туралы түсінікті адамның күнделікті міндеті мен жекелік
ерекшелігі мен баиланысты өзектендіру; тиімді күн тәртібін сақтауға
үмтылысты қалыптастыру.
«имау*а
Қүрал-жабдык:
Доп немесе ойыншық, қатысушының мектеп күнделігі, “Менің аптам іс-қагазы (А4 кагазы 7 тік сызыкка белшген! аптанын ж еТ к^ні
және көлденеңшен 3 сызық: ертеңгілік, күндіз. Кешкі уақыт), т ^ л і
қарындаш қызыл, сары және жасыл түс қатысушы санына байланысІЫ .
а^
Тренинг жүргізілуі
Кіріспе бөлім.
Мүрын-еден-төбе” ширату жаттыгуы.
К іп ^еТеК£ П М¥РНЬШ’ едеңді және төбені көреетіп, осы затгы атайды
Бірақ ол бір уақытга көрсетш, басқа нәрсені атау, мысалы “еден” деп
аитып төбені көрсетеді. Қатысушы жетекшіге қарап, көрсеткенін емес
аитқанын орындауы қажет
■
н с.кснінемес,
м
1 Ш
Ш
болды ма? Барлыгы бірге б¥Л « # ,ды
я ! қатысушыдан біріне өзінің күнделікті күн тэртібін сипатШ
Ш
Ж
тептенРкейін
е
н
У
еЛеС1
І
1
ТірК6СІН
жалғастыруды
өтінеді:
Мен
мектептен кеиін ең шрінші жасаитыным,...’\ Бұл
қалғаны жалғастырады.
Жетекші қатъісушыға тапсырма береді | “Дағды дегеніміз не'?”
екенін анықтау (адамның ойланбастан жасайтын қылыгы)
Мүнан ЯГАИІіі іготттлчмгт.. “ тт___ _ _ •
.^
, Ш Р ! — — түсінеді).
Ьарлық бала мектептен үйге келгеннен кейін үй тапсырмасын
л н л ау ғя отм пягпл
ит
БІЛІМ алушы бөлменін
______
-
1
М
ш іи ы р м д с ы н
И
Ш
И
келе сала тРенинг дайындайтын, жәно бірінші дем алатын бо-
лып әроір топ өз дағдысын артықшылығын айтып қорғауы қажет.
Қзтысушының жеке ерекшелігіне бяйланысты екі нүсқада жақсы деп
қорытындыланады.
Негізгі бөлім.
Мектепте күн тәртібі болады ма? (тренинг кестесімен үзіліс уақыты
қаралады).
Қатысушыдан келесі сұраққа жауап беру сұралады:
кажеті
тэртібі мектептегі күн тэртібімен қалай байланысты? Алдағы күннің
тренинг кестесі болуы қолайлы ма?
Мектептен тыс қандай үйірмеге катысатынын сұрау.
Менің жұмыс алтам іс-қагазына қатысушы өзінің күнделігіне
қарап отырып апта күнімен, тэулікті бояйды: кызыл түс - тым үлкен
/ісүктеме, сары - орташа жүктеме, жасыл - демалыс (бүл жұмыс мектепте басталып үйде аяқталады). Түс қатысушының апта ішінде жэне
әрбір күнде күшін ұтымды бөлуін көрсетеді.
В
Ж
^
.
#
____
ИІІГТЙІ Д ^ г п і і
-
1 _____#
^
*
-
’
V - -------
"
---------------------------- 7
—
Г
Г
IV V П
Қорытынды бөлім.
Алынган тәжірибені \:гыну: қатысушыдан ЧСүн тәртібГ түсінігіне
байланысты ұқсастықты атаумен аяқтау.
Үй тап сы рм асы . ‘
Іс-кагазды бояуды аяқтау, ата-анамен күн тәртібі туралы пікірлесу
Жетекшіге ескерту.
Кіріспе бөлімінде қа.ысушы сөзінің күнделікті әрекетін айтқанда
шапшаң орындалуы қажет.
ТРЕПИНГ №6. ТАҚЫРЫБЫ:
«БІЗ Ж >НЕ БІЗДІҢ ДАГДЫМЫЗ»
Тақырыбы: Тазалық
Мақсаты: Жеке тазальн ты сақтау дагдысын бекіту.
Міндеттері:
Тазалык түсінігінің м щыздылығы;
Жеке тазалыкты сақт удың қажеттілігіне көз жеткізу;
Тазалық дағдысын
іну және түзету.
Қажетті қүрал: Жұмсақ ойыншық және доп, екі ақ парақ, флома
стер.
• ....
- -.у:-- - - ■■■■^ ^
Тренингтің жүргізілуі.
Кіріспе бөлім.
жумыс
ұсы-нады.
Ең
жүгі
көп
қатысушы
мен
“жүгі
аз
«■
"
—д*“ ~ »>иіі«и^ши ішықталады,
эрқаисысына өзінің күн тәртібін айту ұсынылады. Қатысушыньщ жалпы күн тэртібіне, оның міндеті мен дағдысының бір екеніне назар аударту. Сондықтан қажет болғанда олар бір-біріне қолдау көрсете ала44
« г
-
*
*
*
и ш ң М ұН Ы
л
\ . а
ы
х
у
ы
оңаи болды ма? Қалыптасқан күн тәртібін өзгерту неге қиын? Жетекші
ошш алушының көңілін жеке тазалық ережесін сақтау дағдысына аударады. Қатысушы шеңбер бойынша допты жалғай отырып келесі соз
тіркесін жалғастырады:
Тазалық- бұл ...” Неге барлық адамның тазалық дағдысы бао? Ол
тазалық
қажет
Т А І Г
а т т о &
і п о
______ О
т
г
_____
.
•
Негізгі бөлім.
Қатасушы екі топқа бөлініп “Идея аукционы” өткізеді: кезекпен
Мұнан
құралды
жазады
да, шрыңгаи жеке Оас тазалыгының құралының тізімі құрастырылады
Алынган тізім шеңбер ортасына қойьшады. Адамға неге мұншалыкгы
коп жеке бас тазалыгы құралының қажет екегдігі талқыланады. Жеке
оас тазалығын сақтаған адам озгенің тіс щеткг.ымен, бет орамалымен
сүлгісімен қолданбайды.
г \ Л
/%
м
—
-
__________________________ -
—
Қорытынды бөлім
Жетекші балага жеке бас тазалығының неге байланысты болатынын оилануды ұсынады. Жеткіншек жаста т залық дағдысы озгеруі
тиіс, мысалы, су бүріккішін жиі қабылдау, ойі :ені, тері безі қарқынды
жүмыс жасайды.
к
Қатысушы шеңбер бойымен бір-біріне ^опты жалгай отырып,
“Тазалық -бұл өте маңызды, өйткені, ...” - дәйек сөзді жалгастыруы
тиіс. '
Үй тапсырмасы.
Үйдегімен пікірлесу: жанұяда барлығы жеке тазапықты сактайды
ма?
Жетекшіге ескерту.
Кіріспе бөлімінде гигиеналық дагдыны талқылауда жеке қарсыласу
болмау үшін шапшаң жүргізу қажет.
Негізігі бөлімде тазалық құралы иіс су құралынан айырмашылығы
бар екеніне көңіл бөлу.
ТРЕНИНГ №7. ТАҚЫРЫБЫ:
«ДҰРЫС ТАМАҚТАНУ ЕРЕЖЕСІ».
Мақсаты: Адам өміріндегі тамақтың маңызы туралы түсінікті да­
мыту, толыққанды дүрыс тамақтану қажеттілігін қалыптастыру.
Міндеттері:
Құнарлы зат түсінігін меңгерту;
Құнарлы тамақтану артықшылығын дамыту;
Оның ұстамына ұмтылыс;
Тамақтану тэртібін сақтауда әдетті нығайту.
Қүрал- жабдық: Жұмсақ ойыншық немесе доп, қағаз, фломастер,
“Адамның адами қасиеті”, “Дұрыс тамақтану” кестесі.
Тренннг жүргізілуі.
Кіріспе бөлім.
“Үжымдық есеп” және “Менің көціл-күйімніц түсі” жаттығуы
Нүсқау: Талғам мен әдет қай жерде көрінетінін сүрау. Осы жер­
де тагам туралы да соз қозғалады. Шеңбер ортасына немесе тақтага
“Адамның адами қасиеті” шагын плакат ілінеді. Қатысушы допты
бір-біріне жалғай отырып, адам не үшін тамақтанады сүрағына жауап
береді. Тагамда негізгі құнарлы зат: ақуыз, май, көміртек, дәрумен, минерапды элемент, сүйықтық бар екендігіне қорытынды жасалады. Бұл
зат адам ағзасы үшін қуат көзі, сонымен бірге әлеуметтік тозімділікті
(иммунитет» нығаитуға арналған құрылыс
қүнарлы зат болатынын еске т у с і п ү у с м н и п
Бүл үшін "‘Дұрыс тамақтану”
қолданылады
“Дүрыс тамақтану” кестесі
Негізп құнарлы заттар (НҚЗ) құрамында болатын азықтың
күнделікті тагамда болуы.
Ақуыз: Агзада бойдың есуіне; ет, бал
сүт
Май мен көмірсу.
Қуат көзі: Ет, балық, сүт күніне 2 түрімен тамақтану. Нан, жарма
4 реттен кем емес.
Дәрумен, минералды зат.
1'
Иммунитетті нығайтады: Көкөніс мен жеміс-жидек күніне төрт рет.
Сұиықтық: Ағзаның жасушасы мен қанның құрамына кіреді. Сұйық
затты күніне 4 реттен қабылдау.
Қатысушы аштықтың қауіптілігін (ассыз адам 1 ай ішінде, сусыз
і.Р аптада елеД0 немесе негізгі тағамдық заттың болмауы (бойдың
өсуі, әртурлі аурудың дамуы), тойып тамақ ішудің қауіптілігі (егеп
тагамнан түскен қуат көзі өз деңгейінде жүмсалмаса
болады).
ұлттық
ұлттық тағам бір-бірінен ерекшеленеді (географи
құнарлы
үлттық
Негізгі бөлім.
Жетбкші
флом
/г; .
•
.
* - V ------------ > .« V » ,
д а и ь ш д с іи д ы ,
оірінші - таңертеңгі ас, екшші - түскі ас, үшінші- сәскелік, төртінші кешкі асты дайындайды.
Мүнда тағам әртүрлі және негізгі құнарлы затты-ң қүрамында бо­
луы және өзінің сүйікті асын қолдануға болады. Қатысушы кезекпен
Аптаға жасаған ас мәзірГ кезекпен өз нұсқасын оқиды. Ол тақтаға не­
месе шеңбер ортасына қойылады. Ұсынылған тағамның әртүрлілігімен
негізп құнарлы заттың болуы базаланады. Қажет болса, өзгеріс
енгізшеді. Ас мәзірінің ұтымды болуы талқыланады.
Қорытынды бөлім.
Қандай жағдайда тагам зиян келтіруі мүмкін екендігін ойлану
үсынылады. Қатысушы бөлінген топ бойынша тапсырма орындайды:
бірінші топ артық тамақтану қауіптілігі; екінші-тәттіні шектен тыс пайдалану; үшінші - сапасыз немесе лас азық-түлікті қолдану; төртінші жеткіліксіз немесе біркелкі тамақтану.
Қатысушыға аштық сезімі туралы еске түсіру ұсынылады. Жетекші
корытынды жасағанда тамақтану күн тэртібін сақтаудың қажеттілігін
айтады. Қатысушы мына сөз тіркесімен аяқтайды: “Мгнің тамақтану
күн тэртібім төмендегідей: таңертеңгі ас -.. сағатта, түскі ас.. сәскелік
ас кешкі ас
“
Үй тапсы рмасы .
Жанұядағы тамақтану күн тәртібін талқылау қандай тағам жанүяда
сүйікті екендігін шешу.
Жетекшіге ескерту.
“Адам ... жаралған” сөзі жазылған қағаз қажет болса, талқыланады.
ТРЕНИНГ №8. ТАҚЫРЫБЫ:
«БІЗ ЖӘНЕ БІЗДІНКЕМШІЛІК ПЕН ЖЕТІСТІК»
VI
Тақырыбы: Адам элсіздігі мен күшілігі.
Мақсаты: Өзінің күшті және әлсіз жағын анықтау. Әлсіздігін жеңу,
артықшылығын пайдалану.
Міндеттері: Адамның әлсіздігі мен жетістігін жеке адамның ажырамас бөлігіңде түсінуді меңгерту.
Нүсқау: Мінезінің әлсіз және күшті жагын нақтылы бағалап да­
мыту, өзінің әлсіздігін жеңуге үмтылысты қалыптастыру, жетістігін
дамытып, артықшылыгын пайдалану; өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігін
түсіну және өзін қабылдау.
Қажетті қүрал: Доп жэне жүмсақ ойыншық, ақ қағаз, фломастер
мен түрлі қарындаш, “Менің айдаһарым” пиктограммасы, қатысушы
санына сэйкес қаламсап.
Кіріспе бөлім.
Нүсқау: Кез келген сан” жэне “Кемпірқосақпен жоғары көтерілу”
жаттыгуын ойнау. Жетекші қатысушыға қалауы бойынша өзінің
сүйікті асы туралы әңгімелеуді ұсынады.
Дағдыға арналган алдағы үш тренинг бойынша нәтиже шығарылады.
Қандай әдет өзге үшін адамды сүйкімді етеді, қай әдет бізді өзгеден
өзгеше істейді, қандай әдетті біз өзімізде және өзгеде’ багалаймыз.
Қатысушыға жоғарыда келтірілген жетістікті бір сөзбен қалай айтуға
болатынын ойлану ұсынылады. Жетекші келесі мақалды келтіреді:
“Қылықты болсаң-әдетті боласың, әдетті болсаң - мінезді боласың,
жақсы мінезді болсаң - тағдырың өз қолыңда”. Қатысушы 3 топқа
өлінеді. Эр топ осы айтылған мақалдың бір бөлігін алып бірнеше ми­
нут ішінде шағын әңгіме немесе ертегі ойлап шығарады.
Негізгі бөлім.
Топтағы әңгімені жинақталып, біздің мінез-құлқымыз көп жағдайда
тагдырымызды анықтайтыны айтылады. Қатысушыға неге адам бір
жағдайды әртүрлі шешетіндігін талқылау ұсынылады. Бала өз ойын
аитып біткеннен кейін, жетекші әрқайсысымыздың қылығымыз
жетістігіміз бен кемшілігімізге жағдай жасайтынына қорытындылауға
түрткі болады.
Қатысушыға “Менің айдаһарым” пиктограммасымен жұмыс жасау ұсынылады. Қатысушы “айдаһар” кескіні салынған парақты ала­
ды. Жетекші әлсіздігіміз, өмір сүруге кедергі келтіретін - айдаһар
басы екенін елестетуді ұсынады. Қатысушы айдаһар басының сызығы
ішіне өзінщ кемшілігін жазуы тиіс. Мұнан кейін парақ ауыстырылып, екі ортасынан бүктеледі. Қағазға адам бойындағы қандай жетістік
•
—
^
^ в л ^
свтінін жазу керек (мысалы,
еріншектікті еңбексүйгіштікпен, ұқыпсыздықты -зейінділікпен жеңуге
болады).
^
Қорытынды бөлім.
•»
Жетекші бойында қасиет жетістік немесе кемшіліктен тұратынын
қаиталап айтады. Ең жақсы адамның әлсіздігі де, ал нашар адамның
өз жетістігі де болады. Барлық адам бақытты өмір сүруге ұмтылады
мұндай өмірде сәттілікке жету үшін әлсіздікті жеңіп, жетістіктІ
шыңдау қажет. Қатысушыға пиктограмма парағындағы өзіндегі күшті
қасието бір сызықпен, ал дамытуды қажет ететін сапаны екі сызықпен
сызу ұсынылады. Шеңбер бойында отырып, допты бір-біріне жалғай
отырып озінің дамытқысы келетін мінез қасиетін айтып шығады.
Үй тапсырмасы.
Үйдегі ата-анамен парақта екі сызықпен сызылған жетістікті қалай
жетілдіруге болатыны талқыланады.
Ескерту:
Кіріспе бөлімде (мақалмен жаттығу) болған оқиға мен сол оқиғаға
қатысты адамды еске түсіріп қатыстыру қажет емес.
“Менің айдаһарым” пиктограммасымен жұмыста қатысушыға сурет
өзінде қалатыны ескертіледі. Талқылау кезінде қатысушы қатысқысы
келмесе қинамау қажет.
ТРЕНИНГ №9. ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ ЖӘНЕ БІЗДІҢ
ҚҰҚЫҒЫМЫЗ БЕН МІНДЕТІМІЗ»
Тақырыбы: Құқық қорғау.
Мақсаты: Өз жэне өзге адам құқығымен байланыс туралы түсінігін
дамыту, құқыгын қорғауга ұмтылысты, міндетін, өзге құқығына
сыйластықпен қарау қальштастыру.
Міндеттері:
Жеке құқыгы мен міндеті түсінігін меңгерту;
Өзге құқығын сыйлау және өз құқығын қоргауды дамыту;
Алынган нэтижені түсіну.
Қажетті құрал: Доп немесе жұмсақ ойыншық, “Сенің құқығың
бұзылмасын десең” ережеде жазылган АЗ парағын жэне “Жеке
құқықты қалай қорғау” ақ парақ қатысушы санына сәйкес қаламсап.
Тренингтің жүргізілуі.
Кіріспе белім.
Нусқау: Қатысушыға “Алтылық” ойынын ойнату, “Менің көңілкүйімнің түсі” жаттыгуын орындату. Қатысушы өз бойындағы
элсіздікті жеңуге көмектесетін мінез қасиетін қалай дамытуды
әңгімелейді. Жетекші адам өз кемшілігі, әлсіздігін мойындай отырып,
бақытты адам болуға ұмтылуына қорытынды жасайды. Әрбір адамның
құқығы
Құқықтың
құқыгым
құқыгы
Құқық пен міндеттің қандай байланысы бар? Дүниеде тек құқыгы
бар адам, бірақ міндеті жоқ адам бола ма?
Талқылауды қорытындылай
қүқығы
мен міндеті болатынын айтады.
Негізгі бөлім.
Қатысушыға келесі жағдайды ойлану ұсынылады:
құқығы
жұмыс
- бір жерде күштеп ұстаса;
Нұсқау. Адам құқығы бұзылғанда оның сезімін сипаттауд ц ұсынады (өкпе, ашулану), қатысушының назарын кейде өзіміз
байқамай өзгенің құқығын бұзып қоюымыз мүмкін тұсына көңіл аудартады. Мысал келтіруді ұсыну. Қатысушы қиналса, келесі нақты
жағдайды талқылауға болады:
* өзгенің затын рұқсатсыз алуда:
- алған қарызды уақытында қайтармауда;
- мұғалімге тренинг өтуге кедергі келтіруде;
- кішкентай баланы ренжіту.
Сонымен бірге құқық бұзылуы мүмкін. Же
құқы
құқыгың бұзылмасын десең, өзгенің құқыгына
келтірмеу қажет.
адамда
есте сақтау.
Құқығыңды сыйлату үшін сен де өзгенің қүқығын
бұл
даиын күиінде, тақтаға іліп қою немесе шеңбердің ортасына қою
қажет. Мұнан кейін қатысушыға жеке құқықты қалай қорғауга бола­
тынын ұсыну.
Жеке күқықты қорғау.
1. Егер бала құқығы бұзылса, ең тиімді тәсілі - үлкенді көмекке
шақыру (ата-ана, мұғалімді).
2. Өз жеке құқыгын қорғаған адам сыйластыкпен қолдауға лайық,
бұл әлсіздікті көрсету емес, өзін-өзі сыйлау.
3. Өз жеке құқыгын қорғаудың ең жақсы тәсілі - өзгенің кұкыгын
қорғау.
Бұл ереже тақтага ілінеді немесе шеңбер ортасына қойылады.
Қорытынды бөлім: Қатысушыга тренингте талқыланған ережені
ескеріп, жеке құқығын құрастыруды ұсыну. Қатысушының көпшілігі
2-3 бөлімін жазып болганнан кейін оны дауыстап оқу ұсынылады.
Үй тапсырмасы.
Ата-анамен жеке құқықты тапқылау және тізімді толықтырып жазу.
Ескерту: “Менің құқыгым бар” сөз тіркесін аяқтауда жетекші
қатысушының бірінші кезектегі өмірлік қажеттілігін қанағаттандыруда
жогарғы құқықтық тәртіпті есте ұстауына көңіл аударуы қажет.
ТРЕНИНГ №10. ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ ЖӘНЕ БІЗДІҢ СЫНЫП»
Мақсаты: Қобалжуды төмендету, топ ішіндегі ұйымшылдыққа
жету, өзінің жеке “Мен” жэне “Біз” ұгымының жалпы бөлімі екенін
түсіну.
Міндеттері:
Топтағы алынган өзараәрекеттестік тәжірибесін жинақтау, топтың
әрбір мүшесіне кері байланысты қамтамасыз ету, айналадагыға қодцау
көрсете білу немесе қабылдауга дамыту, қолдау көрсетуге қабілетті
өзін топ мүшесі екенін түсіну;
Қажетті қүрал:
Әр парақтың ортасына “Мен” деп жазылган (қатысушы санына бай­
ланысты) фломастер жиынтыгы немесе түсті қарындаш, алты бүрышты
ватман қагазы, артынан алтыбұрышты кіші қагаз жапсырылады, фото­
аппарат, тренинггіц циклінің тиімділігін, багасын анықтауга арнапган
анкета іс-қагазы.
Кіріспе бөлім.
Жетекші
„
”
------ ^ —V
^іАіісл^оіпа и а г а и с р і і
топтың ұиымшыл екенін, бір-бірін сөзсіз жақсы түсінегінін және үлкен
көрсеткішке жетуге мүмкіншшігі бар екенін айтады. (Үжымдық есеп )
Неге осылаи болғаныня ш ш иШ ННЕЕ»!*
я/
лг;
----- ------ ЖүрПЗІЛеДІ. ііцалыцуціЫ
ртақ т?ж 'Рибе берген, 10 тренинг өткенін, бір-біріне қолдау
көрсеткенін үиренгенін айтуы тиіс.).
^
і
Негізгі бөлім.
« ¥сқау жетекші психологиялық тренинг циклі аягына жақындағанын, бірақ, келесі тренингте психологиялық ойын үстінде
өткізетінш аитады. Бүгін оған дайындық болады. Тағы бір рет барлық
қатысушымен болған жагымды өзгеріс айтылады. “Қошемет сөз”
жаттыгуы жүргізіледі. Қорытындылай келе, жетекші жатгыгуда
белгілі болган жагымды қасиет топтың ұйымшыл болуына тиімді
жэнр Г 6КеНШ аитады- ҚатьісУшы біР парақтан алты қырлы қагазды
сяттл/ ^Л0мастер -ы н т ы г ы н апады. Әркімге өзінің жеке таңбасын
^ынылады, онда әр адамның аты мен жагымды қасиеті жазылуы
Иіс. Таңбаны әсем көркемдеу қажет (бояу, шетіне өрнек жүргізу т б )
*атысуш“ “( - К алтыбдаышты формата ез танбасьш жапірады. Жетекші таңба бір-бірімен тыгыз жабысып түруын ескертеді
С о ™ а н Н“^ ”РсС" ЮҮШІ" алдьга-ала катысушы саньщ ескеру кажет
сондықтан Біз сөзі жазылатын орын қалу қажет.)
Жетекші қатысушының назарын ортақ таңба балара ұясына
ұқсаганына аударады. Бәрімізге белгілі болгандай балара ұясы - берік
л Г Г ~ Н,^ ° ЛаР ӨТС СҢбеКСүЙГІШ’ Үнемі бір-біріне көмектесуге
^ы лган
Қатысушыга бір созбен әрбір болек
жазылган Менді бірге қалаи атауга болатынын ойлау үсынылады
Қатысушының оиын әрбір бөлек “Мен” қосылын бірге “Біз” сөзін
құраитынына келтіру қажет. Біз
31_____________
ды.
“Біз қандаймыз” жаттыгуы жүргізіледі. Барлыгы бірге “Біз
эріміз деп дауыстаса, әрбір қатысушы, кезекпен жеке тақтадагы
қасиетін копше түрде айтады. Мысалы: біз ақылдымыз, әдо^м із
қаиырымдымыз, зейіндіміз, т.б...
д
з’
Қатысушы “Газетпен саяхат” жаттығуын орындайды. Топтың барлыгы сыю үшін, үлкен көлемде қағаз немесе кілемше қажет.
Мүнан кейін “Кімде кім” жаттыгуы орындалады. Мүнда жетекші
қатысушының ортақ қасиетін айтады, соңында бұл сыныпта кім оқыса,
сол бір-бірінің қолынан ұстасын деп аяқтайды.
Қатысушы шеңберге отырып бір-біріне допты жалғай отырып,
тренингтегі есте қалған маңыздысын айтуы тиіс.
Топ ортақ суретке түседі. Жетекші бүл ортақ таңбаға жапсырылатынын, сонымен бірге келесі тренингтегі ойынға қажет екендігін айтады.
Үй тапсырмасы.
Тренинг циклін багалауға арналған анкетаны толтыру (бүл
психологиялық ойынга рұқсат қагаз).
Анкета.
Құрметті бесінші сынып білім алушысы!
Біздің ортақ жұмысымыз туралы сенің пікіріңді білу қызық болар
еді. Келесі оқу жылында мұндай тренингті одан әрі қызықты, эрі пайдалы етіп өткізу үшін бірнеше сүраққа жауап беруін өтіну.
1. Тренингті талқьілаганнан қандай тақырып пен сұрақ есте қалды?
2. Тренингте саган қай жаттыгу, ойын, тақырыбы ұнады?
3. Саган не ұнады?
4. Тренингте білгенің өмірде қажет пе?
5. Келесі жылы тренингтен нені білгің келеді?
Жетекшіге ескерту.
Циклдің аяқталуы қатысушы үшін тосын жагдай болмауы тиіс,
сондықтан қанша тренинг калганын үнемі еске салып отыру керек.
Цикл аяқталганнан кейін қалауы бойынша психолог қабылдауында
жеке болуға мүмкіндік бар екенін айту қажет.
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ: «БАРЛЫГЫ БІРГЕ»
Мақсаты:
Тренинг басында алынган тәжірибені ұсыну;
Оқытудың жаңа кезеңімен байланысты қобалжуды төмендету;
'Гоптық қарым-қатынас дагдысын дамыту.
Қүрал-жабдық: танымал ән жинагы жазылған
ін кассета, магнитафон, байқауга тапсырма, үлкен кілем, қаламсап, қг
қағаз, қатысушы санына сэйкес орындық.
ы санап, әр кезең нәтиже
ииынша номинантты таңдауға көмектесетін көмекші-ассистент
қажет. Оиын алдында қатысушыдан анкетаны жинап алу қажет.
У ақыт: 80-90 минут.
Ойынның жүргізілуі.
Ойынға нүсқау.
Сізге алда үлкен жол тұр, соны жүріп өтуге тура келеді. Мақсатқа
бірге бара отырып, (мақсат бұл үлкен сыйлық) бірге-бір нэрсені жасау
кеиде, күрделі болатынын бірақ, қызық та көңілді болатынын көресіз
Сізге бірнеше конкурсқа қатысуға тура келеді. Оның эрқайсысына
із ұпаи аласыз - барлығын бірге немесе топ бойынша, бірақ ойын
соңында барлық топтың ұпайы қосьшады. Бұл топ арасындағы жарыс
емес екеніне ерекше көңіл бөлу: топқа бөлу жұмысы қолайлы, топ арасында өзара көмек көрсетуге болады.
Ұпаи санын қаншалықты көп жинау, соншалықты үлкен сыйлыққа
ие болдыртады. Әрбір конкурс нәтижесі бойынша сіздің табысыңызға
баиланысты оиын соңында қандай сыйлыққа ие болғаныңызды білетін
кілтті аласыз.
Ш .г
ш
Оиын соңында барлық үпай санын қосып үш сыйлықтың қайсысын
алатындығыңды көресіз: кішкентай, үлкен, жэне орташа.
Ширату.
Кез келген жаттығу орындалуы мүмкін, мысалы, ”алтылық” “кез
келген сан”, “кімде-кім”.
к ’ кез
“Интеллект” конкурсы.
Ойында қатысушы 5 топқа бөлінеді.
Нүсқау.
Бұл конкурс сізден зеректікті талап етеді. Әрбір дұрыс орындалган
тапсырма үшін топ 1 ұпайдан иемденеді. Тапсырманы жылдам
орындаған топ өзге топқа көмектесуіне болады. Қатысушының міндеті
-е ң жоғарғы ұпай жинау қажет екенін ұмытпау. Шуга немесе дөрекілік
үшін ұпай саны алынып тасталуы мүмкін.
Нүсқау: Топ жұмыс жасаганда, жэй музыка ырғағы қойылады.
Қатысушы бұл кезеңді орындап болганнан кейін сыйлыққа бірінші
“кілтті” алады. (Т әріпі).
Т апсырма.
Бірінші топ үшін:
Сөйлемді толықтыру:
... - бұл адам киім тігеді.
IШ ... - бұл адам көлік жүргізеді.
... - бұл адам рояльда ойнайды.
Екінші топ үшін.
Дұрыс жауапты табу:
а) Абылай, Кенесары және Тэуке үшеуі ағаштың үстінде отырды. Қандай ретпен (солдан оңга қарай) отырғанын жазу, Абылай
Кенесарының сол жагында отырса, ал, Кенесары Тәукенің оң жагында
отыр (жауабы: Абылай, Кенесары, Тәуке).
б) Ит қоңызға Караганда жеңіл ме? Ит жылқыга Караганда ауыр ма?
Бәрінен жеңілі жэне бэрінен ауыры қайсысы? (жауабы: қоңыз бәрінен
жеңіл, жылқы бэрінен ауыр).
в) Алмада, шиеде жоқ, асқабақта, қиярда, қарбызда, қызанақта бар?
(жауабы: қ әріпі)
Үшінші топқа арналган.
Заңдылықты тауып жетпей түрган санды жазу: 8 14 22 32 ...(жауа­
бы: 44)
9 12 17 24 ... (жауабы: 33)
22 15 94 ...(о )
Төртінші топқа арналган.
Магынасы жагынан қарама-карсы сөзді жазу:
А қКөңілді —
Ақымақ —
Күшті Бай —
Өтірікші —
Бесінші топқа арналады:
Жүмбақ: Ти, ти десем, тимейді, тиме десем, тиеді. (ерін). Коршілес
жатып бірін-бірі көрмейді (көз). Жүрсе ізі жоқ, сойса, қаны жоқ (қайық).
(тапқанга
арнайы сыйлық автордан).
Бұл кезеңнің тапсырма к
_
топқа көмектесу қажет екендігін өзі білу қажет.
бүл
топ арасындагы жарыс емес, барынша
жұмыс екенділн ескеру қажет
тепе-теңдікке әкелуге арналған жаттығу
Нүсқау: Бүгінгі тренинг сүйіспеншілік тақырыбына арналады. Біз
ұната
жағын қарастырғанда егер, өзімізді өзіміз жақсы көрмесек бізді кім
ұнатады?
•
Ш
Ж
Ь .
I
Я
Ж
■
(
1
я
я
Г Т Г
V
- -'
ж
-~
А
7
ЙГ
\ 7
М 1 1 Ы
Х / М ^ І Т І І О *
Алдындагы қаламсаппен қағаз алу. Сізді барлық қысқартылган, еркелеткен есіміңізді жазып шығу. Егер отбасының бірі немесе дос сізге
1#А1
Ш
/ч ж
/%м а
л —_ _
**'_
таңдап
алыңыз. Ұсынылған есімнің бэрін жазу. Мүмкін сіз толықтыруды
тыңдап тұрганда, өзіңіздің ойыңызга да, бір есім келген болар,
барлығын жазу. Сізді бүлай ешкім ешқашан атамаганы маңызды емес.
Қазір атамаса да мүмкін кейін атайтын шығар.
Сіздің есіміңіз қандай мағына береді:
а) барлыгы үшін I мысалы, осы есіммен байлянмгты
ұлы
тұлга
б) ата-ана үшін - неге бүлай атады, кімнің құрметіне, отбасының
басқа мүшесі қалай қарады;
в) өзіңіз үшһі - өз есіміңізге қалай қарайсыз, оны не үшін жақсы
көресіз, ол сіздің мінезіңізге сэйкес кеде ме?
Өзіңіз жасаган тізімнің ішінен өзіңізге үнайтын есімді таңдау.
Психогимнастика жаттығуын орындаганда, жалпы қолайлы не­
месе қолайсыз жагдайда өзіңізді осы есіммен атау - бүл сізге өзіңізді
құрметтеуге жэне жақсы көруге көмектеседі. Ал қазір өзіңізді жаңа
туылган нэресте жэне бір мезгілде | кіндік шеше (эке) ретінде елестету. Балага сүйікті есім беру - өзгертіліп алынған жаңа есіммен атау.
Қарапайым жэне жагымды жаттыгу көмегімен көңіл-күйді көтеріп
өзіндік сезінуді жақсартуға, депрессия мен қобалжуды жеңуге болады.
Гимнастиканың пайдасы адам ағзасы үшін зор екені бэрімізге таныс.
Психогимнастика жаттыгуы жаныңызды жігерлендіріп, тынышталуға
көмектеседі, егер жүйке жұқарса, сергітеді, селқос, енжар болса, көңілкүйді көтереді, мазасыздық төмендейді.
Жаттыгу №1:
Нүсқау: Таңертең айна алдында тұрып, (ең дұрысы-куәгерсіз)
айнадағы өз бейнеңізге қарап күлімдеу, есіміңізді атап: “маған осы есім
ұнайды” деп айту. Егер осы шағын жаттыгуды айна алдында үнемі жасауда, көңіл-күй көтеріледі. Бір аптаның ішінде күніне бірнеше рет жасап көру, көңіл-күйдің көтерілгенін сезіну.
Ж аттығу №2:
Нүсқау: Жауырын астымен, иықты қатты-қатты құшақтап дауыстап “Мен қандай тамаша жанмын” деу. Қолды түсіру. Сіз, үйде
айнадағы өз кескініңізге қарап күлімдеуді, көшеде шабыт беретін
жақсы сөзді айтуды жолға қоюды іске асыру қажет. Өзіңізді тагы бір
рет қатты құшақтап “Мен тамаша адаммын” деп айту. Сізді мүлдем
жалыктырганша барлық жақсы сөзді айта беруге болады: “акылды,
әдемі, қайырымды, дарынды” т.б. күлімсіреуді естен ұстау. Бұл ең
маңыздысы. Жылы сөз, қошемет сөз адам бапасының өзіне тән “жанасу” қажеттілігін қанагаттандырады. Эрик Берн жазғандай “жанының”
бұлшық етін ныгайтады. Қолайлы немесе колайсыз жерде жылы
сөз айтуды эдетке айналдыру! Бірнеше уақыт өткеннен кейін өзіндік
сезінумен айналадагы элемді қабылдау қуанышты, көңілді болады.
ЗЕЙ Ш Д І ДАМ Ы ТУҒА АРНАЛҒАН Ж АТТЫ ҒУ
“Фигураны есте сақтап, суретін салу” жаттыгуы
Мацсаты: Керу зейінін дамыту.
Нүсқау: Шагын өлшемдегі әртүрлі фигура тақтага салынып бетін
жауып қояды. Бала дәптер мен қаламсапты дайындайды.
Психолог: Мен қазір фигураны тақтаға саламын. 1,2,3 деп санап
тақтадагы фигураны көрсетемін. Мен беске дейін санап бұл фигураны
қайта жауып қоямын. Сенің міндетің - фигурага зейін салып қарап,
оны есте сақтау.
1
Алғашқы тэжірибедебұл жаттығу бағаланбайды. Бала жатгыққаннан
кеиін багалауға болады. Фигура қатары әртүрлі болуы мүмкін. Ең
күрделі элемент» шетінде болганы жөн.
Бір қараганда бірдей болып көрінетін, бірақ, кеңістіктегі багдарында
аиырмашылығы бар фигураны пайдалану қызык.
Радар.
Төменде келтірілген суретте «Радар» сөзіЙ неше тәсілмен оқуга бо­
лады.
/
*
Барлық багытта жүруге болады.
1 бөлім. Есті дамытуға арналған жаттығу.
Нүсқау: 20 сөз берілген. Оқып шығып, еске сақтау. Жаттығуды
орындауға 1 минут уақыт беріледі. Егер есту арқылы еске сақтау жақсы
дамыған болса, онда сен оны өзге біреудің оқып беруін сұрануыңа бо­
лады. Сөзді бір-ақ рет оқуға рұқсат етіледі.
11. Қағаз
1. Сүлгі
2. Қоян
12. Парта
3. Теледидар
13. Жұмыртқа
14. Жылан
4. Шам
5. Жүзім.
15. Қияр
16. Күн
6. Шұлык
17. Көбік
7. Тесік
8. Пісте
18. Сағат
19. Кілем
9. Дәрі
10. Көңіл-күй
20. Шелек
Осы сөзді білім алушы қайта жаңғырту арқылы еске түсіріп, рет санын шатастырмай жазып шығуы тиіс.
1.
2.
11_________________________
___ 12
3.
___13
4.
___14
5.
___15
6.
___16
7.
___17
8.
___18
9. _____________________ ___19
10___________________ 20
Білім алушы жауапты тізім бойынша салыстырады. Егер сөз қалып
кетсе немесе орны ауысса бұл қате деп есептеледі.
Қанша ұпай жинаганы талдау үлгісі:
1-2 қате —9 ұпай
11-12 қате - 4ұпай
3-4 қате - 8 ұпай
13-14 қате —3 ұгіай
5-6 қате - 7 ұпай
15-17 қате - 2 ұпай
7-8 қате —бұпай
18-20 қате -1 ұпай
2 бөлім. Есті дамытуға арналған жаттығу.
Нүсқау. Сөзді еске сақтау үшін эңгіме ойлап табуды ұсыну.
Мағынасы жоқ байланыссыз сөзді қалай еске сақтауға болатынын
үйрену. Мүны саган Мадина есімді қыз үйретеді. Мадина сөзді
механикалық түрде емес (жаттанды), магыналы түрде есте сақтайды.
Әңгімені экраннан қызықты бір фильм ретінде елестетсе, ол адамның
есінде үзақ уақытқа сақталады.
Алғашында он сөзден бастау қажет.
1. Маса
6. Сия тамшысы
2. Қылыш
7. Аю
3. Мысық
8. Шие
4. Сабан
9. Кең сарай
5. Шалбар
10. Пианино
Білім алушының осы сөзді байланыстырып. келесі сөзді қалай есте
сақтау қажеттілігін мысалмен көрсетейік:
Бірінші сөз - маса. Мен бір жағында қылышы бар масаның үшып
бара жатқанын көрдім. Қылыш бүл екінші сөз. Қылышқа қарасам оның
сабы мысықтың басына үқсас етіп жасалған екен. Фильм жалғасуда:
мысықтың мүрты сабанға ұқсайды. Сабаннан мен шалбар тоқып алдым, сосын мен шалбарға сия тамызып алдым. Тамызылған сияға
қарасам ол аюға ұқсайды екен. Ол шиені жақсы көретін болу керек,
өйткені шиеден кең сарай соғып алыпты. Кең сарайдың ішінен мен
пианино көрдім.
Фильм бітті.
Фильмді тамашалауда Мадина шиенің дәмін сезінгендігін,
пианиноның басқышына қол тигізіп, музыка ойнағанын айтады.
Енді білім алушы келесі ұсынылған сөзді байланыстырып, өзі
әңгіме қүрастыруынұсыну:
6. Шал
7. Алма
8. Күлкі
9. Кілем
10. Аққала
Білім алушы тапсырма парағына фильмді қалай қүрастырғанын жазады жэне орындауда қандай дэмді сезінгенін т.б әңгімелейді.
сақтауға арналған жаттығу
Б ул
қаншалықты есте сақтағандықтары тексеріледі.
Нүсқау: «Мадинаның эңгімесін есіңде қаншалықты сақтаганыңды
тексеріп көр. Сол айтылған әңгімедегі сөздің ретін шатастырмай жазып шық».
1______________________6_____________________________
2______________________7_____________________________
8.
3.
4______________________ 9.
10.
5.
Есті дамытуға арналған жаттығу.
«¥мытылған аттар» жаттығуы.
Есім. Күн. Сөз.
Нүсқау: Ерте есімді, күнді, сөзді қалпына келтіруге көптеген
айғақты көз алдымыздан өткізіп, біршама күш жұмсау кейде нәтижесіз
болып жатады. Еске түсірудің нәтижелі болуына ақылдың ойға күш
түсіруі кедергі келтіреді. Керісінше - босаңсу қажет. Мысал ретінде
Мадинаның қалай еске түсіретінін көрейік: «Ыңғайлы жайғасып,
отырғаннан кейін, көзді жұму. Денені босаңсыту. Бірнеше уақыт
өткеннен кейін өзіңді сырттан көріп түрғандай сезіну. Көз алдыма сөздің еске түсуіне жагдай жасайтын кинофильмнің лентасы
елестейді». Сен де осылай жасап көр. Ең алдымен Мадинаның екінші
бөлімдегі есте сақтаған сөзін еске түсіріп көр. Сөзді ретімен атап шық:
1. Маса
4----------------------8-------------------------------2
5________________ 9.
3
6___________________ 10.
7.
Енді екінші бөлімдегі өзің есте сақтаған сөзді еске түсір
1. Доп
4 -------------------8----------9.
2______________ 5
3________________ 6 __________________
10.
Сөзді жазып болганк ін кейін жауапты салыстыр. Егер сөз қалып
немесе ауысып кетсе қаіе болып саналады.
Юұпа і
9-10 қате - 10 ұпай
1-2 қате - 9 ұпай
11-12 қате - 9 ұпай
3-4 қате - 8 ұпай
13-14 қате - 3 ұпай
5-6 қате - 7 ұпай
15-17 қате - 2 ұпай
7-8 қате - 6 ұпай
18-20 қате - 1 ұпай
V
---------------------------------------------
IV.
.................................................................
«Ағылш ын сөз әлемінде» жаттыгуы.
V
Нұсқау: Бұл жаттығу жұмысында біз білім алушыга ағылшын тілі
сабағында сөзді қапай есте сақтау керектігін меңгеріу.
Мысал ретінде Абылай мұны қалай жасайтынын көрсетейік.
1. Щ й (вол) қабырга (стена)
таңдау
Бүл
“вол”
сөзі мен агылшын тіліндегі ^аіі сөзі арасы іда ортақ ундестік бар.
Орыс тілінде вол сөзі - өгіз деп аударылады. Сонда орыс тілінде келесі
сөилемді оилап табуға болады: “Представляю картину: вол упирается
лбом в стену. Стена шершавая”.
2.Теаг (тиэр) —көз жас (слеза)
“Үндес сөз” -тир. Мен мына суреттемені елестеттім: тирда атып
жатқан кезімде, маған көзімнің жасы кедергі жасайды. Көз жас ащы.
3.РисМІе (падл) —шалшық (лужа)
“Бұл жерде үндестік орыс тілінде түсіндіріледі, ағылшынша Рисісііе
(падл) сөзі орысша Падал (құлау) сөзімен үндес, сонда “Падал в лужу”
(шалшыққа құлау) сөйлемі болады.
Енді білім алушының өзі дэл осындай тапсырма орындайды. Ең алдымен ағылшын сөзіне ундес орыс тіліндегі сөзді таңдап апу қажет.
Содан соң үндес сөзден жэне аудармадан эңгіме ойла. Әңгіме қызықты,
көңілді болғаны дұрыс. Осы әңгімеге сурет ойлап тауып, салу қажет.
Суретті неғұрлым анық көрсең, согұрлым сөз есте жақсы сақталады.
Томенде еске сақтауға арналған сөз берілген.
Үагё (яд)—ал аң (двор)
8һооІ (шут) —ату (стрелять)
Роскеі (покит) - қалта (карман)
Сіаіш (клейм) - талап ету (требование)
Сіоуе(глоув) —базар (рынок)
Оһсһ (дитч) - қанау (канава)
НаЬіІ (хэбит) - әдет (привычка)
\Уа5 һ (вош) - жуыну (мыться)
Ағылшын сөзін жүйелі түрде қалай есте сақтауға болады?
Абылайдың есінде қалай сақтайтынын мысал ретінде көрсетейік:
“Созі жүйелі турде есте сақтау үшін үндес сөзден әңгіме құрастыру,
коз алдына елестету. Мысалы: “Вол каждый раз падал, когда в него
попадали”.
Ағылшын тілінен таңдап алған (қазақша) сөзден әңгіме құрастырып,
оны жазу керек. Оны анық елестетіп, фильм ретінде кору қажет.
Сенің фильмің. Сенің әңгімең.
Сезілген дәм _____________________
Сезілген иіс_____________________
Естілген дауыс-------------------------------Мысалдағы Абылай үндес сөзден құрастырған әңгімесін еске
түсіріп орындау кажет. Бұл білім алушыға ағылшын сөзінің орнын
ауыстьфмай жазуга көмектеседі.
Орыс тілі әріпімен жазу. Осыдан соң оның аудармасын қайта
жаңгырту.
(ағылшын сөзі)
3
(аудармасы)
.
Дэл осылай білім алушы өзінің есте сақтаған сөзін жазуды ұсыну
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10
Білім алушының қайта жаңғыртуы арқылы жазған жауаптың
жогарыда көрсетілген еске сақтауга арналган тізім бойынша салыстықажет
саналады.
Қате жоқ-10 ұпай.
10-11 қате -2 ұпай
1-3 қате - 9 ұпай
12-13 қате -1 ұпай
4-6 қате —бұпай
7-9 қате - 4 ұпай
Ж еткінш ек жасындағы эмоция-ерік-өрісін дамыту
<4Сезімді тап” жаттығуы
Нусқау: Ойынның басында психолог адамда қандай эмоциялық
сезімнің болатынын баламен талқылайды. Жагымды сезім : (қуану,
шаттану, таң қалу, ішкі еркіндік, сабырлылық, тыныштық). Жағымсыз
сезім: (қорқу, уайым, кінэлэу, қайғыру, қобалжу, күйзеліс, кектену
т.б.). Мұнан кейін балаға аз гана уақыт беріліп кез келген сезім түрін
ым ишара, қимылмен көрсетуін сұрайды. Басқасы бұл қандай сезімді
бейнелеп тұрғанын табуы қажет.
“Өлең” жаттыгуы
М ақсаты: Баланы тыныштандырып, қозу мен импульсивтілікті тепе-теуге желу.
Нүсқау: “Қазір бәріміз бірге өлең айтып көрейік (бала өзіне таныс
өлеңді таңдайды). Өлең кемінде екі шумақтан тұруы керек. Жүргізуші
ойын ережесін айтады. Мен бірінші шапалақтағанда бэріміз өлеңді
бірге айтып бастау керек, екінші шапалақтағанда бэріміз ішімізден дыбыссыз айтуымыз керек.
/
| і
Бұл жаттығу баланың көңіл-күйін тыныштандырып, ұжыммен
қарым-қатынасын нығайта түседі.
“Шеңбер бойынша сөз тізбегі“ жаттығуы
Нұсқау: Қандай да бір қарапайым фразаны таңдайық, мыса­
лы “бақта алма түсіп жатыр”. Енді оң жақтағы ойыншыдан бастап
осы фразаны кезекпен айту. Ойынның эр қатысушысы фразаны жаңа
ырғақпен айтуы тиіс (сұраулы, қуанышты, таңқалушы, немқұрайлы
жэне т.б). Егер қатысушы жаңа еш нәрсе таба алмаса ойынан шығады,
ойын бірнеше рет ойналады. Басқа адамның ыргагын қайталауға болмайды.
Назар аудару. Ойынды бастау, жеңімпазды құттықтау.
“Ж ылы сөз” жаттыгуы
М ақсаты: Баланың белсенділігін арттырып, эмоциялық қысымды
төмендету.
ш
Нүсқау: Барлық қатысушы шеңбер жасап тұрады. Бастаушы өзінің
көршісіне бұрылып кошемет соз айтады (комплимент), ол оган рахмет
айтып келесі адам га жаксы соз айтады. Ойынды бәрі жылы соз тындап
болганнан кейін токтатуга болады. Баланың психологиялық коңілкүйін ескеріп оны қалыпты жагдайда ұстау үшін түрлі жаттыгу жасату
оз нәтижесін көрсетеді.
“Алманы жұлып ал ” жаттығуы
Мақсаты: Берілген жаттыгу жүйкені тыныштандырып, босаңсуга
мүмкіндік береді.
Нүсқау: Жетекші қатысушыны бір-бірінен алшақтау тұруын
сұранады да: “Қазір біз бақшадан алма жинаймыз, олар өте биікте
өсіп тұр, оң қолымызды барынша көтеріп бір-біріміздің артымызга
тұрамыз, ішке терең тыныс алып алманы жұлу. Енді тынысымызды
жәйлап шығарып, алманы себетке салу.
тар
жүлып
алып екінші алманы сол қолмен жұлу, тынысты сыртқа шығарып
алманы себетке салу.
Ж ЕТКІНШ ЕКТІҢ Ж ЕКЕЛІК ӨСУІН ДАМЫТУҒА АРНАЛҒАН
ТРЕНИНТІК БАҒДАРЛАМА
М ақсаты: Жеткіншек жаста баланың жекелік өсуіне жагдай жасау.
іренинг міндеттері:
1. Өзін-өзі тануға ұмтылыс, өзінің ішкі элеміне үңілуге және оны
бағдарлы қалыптастыруға жағдай жасау.
^
2. Қатысушы сезімі мен эмоциясы туралы білімін кеңейту, өз сезімі
мен эмоциялық реакциясын білдіруде басқара білуді меңгерту.
3. Қарым-қатынас дағдысын жетілдіру, тыңдай білуге, өз
көзқарасын білдіре алуға, өзге адамды түсіндіруге, ымырашылдыққа
келуді қалыптастыру.
4. Өмірлік мақсаты, оган жетудің жолы мен тәсілін, келешек өмірі
туралы ойлануға қабілеттендіру.
Қатысуш ы категориясы: Тренинг жасы 11,12-ден аспаған жеткіншекке арналады. Кіші мектеп жасындагы бала жеткеншек кезеңде
болатын өзі туралы ізденетін жасқа жетпегендіктен ол үшін өзекті болмайтын тақырыппен айналысу күрделі.
Топ қүрамы:
- Адам саны 10-15;
" Топтың қалауымен жинақталуы;
Әртүрлі жынысты топ арасында өткізілгені дұрыс, бірақ біржынысты арасында жүргізуге болады;
қажет
Өткізілу түрі: Топтық тренинг. Тренингтің жиілігі аптасына бір
рет. Әрбір тренинг үш бөлімнен тұрады.
1. Кіріспе бөлім (ширату)
2. Негізгі бөлім (жүмыс)
3. Қорытынды.
Тренинг 6 тренингқа 2 академиялық сағатқа есептелген (жалпы ұзақтыгы 12 сағат). Кіріспе бөлім мен қорытынды бөлім барлық
уақыттың 4/1 бөлігін алуы тиіс.
Кіріспе бөлім қатысушы жағдайы мен бір - екі ширату жаттығуынан
тұрады. Әрбір тренинг басында психолог топтың ахуалын сезінуі
маңызды. Бүл оган бір күнге жасаған жоспарын қайта түзетуге
мүмкіншілік береді.
Қатысушыға келесі сұрақты қоюға болады: “Өзіңді қалай сезініп
тұрсыз?”, “Осы уақыт ішінде қандай жаңалық болды?”, “Өткен треиингте не есіңде сақгалды?”
Ширату кезінде әртүрлі жаттығу қолданылады, қатысушыны жұмыс
күйіне келтіріп, белгілі тақырып бойынша жұмыс жасауға белсендіру.
Бүл жаттығу топта талқыланбайды.
Бірінші тренинг кіріспе бөлімі көп уақыт алады, ережені кеңінен
түсіндіруге, қатысушының мотивациясына көңіл бөлуге, жұмыс немен аяқталатыны айтылады. Топтагы бірінші тренинг топтық қалыпты
жасауда, мотивация беруде, жұмыска қатысушының белсеиді кірісуіне
шешуші роль атқарады.
^
Тренингтін сәтті болуы көп децгейде топ ж үм ы сы ны ң арнаулы
үстанымын сақтауға байланысты.
- Қатысуіиының белсенді үстанымы: топта үнемі әртүрлі әрекетке:
ойыи, пікірталас, жаттыгу саны мен бірге өзге катысушы эрекетін
мақсатқа багыттап, бақылайды, талдайды.
- Қатысушының зерттеу көзқарас үстанымы: қатысушы қарымқатынас мәселесін озі шешеді, жетекші туындаган сұраққа жауапты өзі
іздеуіне ой салады.
құлқы
...............
....... .......... ^ о;оісады. МУ-ПДД
құралы кері оаиланыс видеотехника көмегімен болады.
Серіктестік қарым-қатынас үстанымы: топтагы өзараәрекеттестік барлық қатысушының қызыгушылығын ескеріп
құрылады: эрқайсысының жекелік құндылығына құрметпен қарау
көзқарастың тевдігі, сонымен бірге бір-біріне жаны ашу, тусіну.
Қазір жэне осы ж ерде” үстанымы: топ мүшесі өз назарын
дәл қазіргі болған әрекетке шоғырландырады, басқа тэжірибені
баиланыстыруға болмайды.
Құпия сақтау үстанымы: топтық “психологиялық жабылуы ” қатысушының психикалық жарақат алу тәуекелін азайтады.
Топтық пікірталас кезінде қатысушы мәселені топтық үрдіспен
оасқаруға үйренеді, пікірталаста эртүрлі рөлде: коммуникатор
идея генераторы, эрудит т.б. Осындай белсенді жұмыс үрдісінде
топтық қарым-қатынас қалыптасады. Рольдік ойынга түлғааралық
өзараэрекетке тіреу жасалады. Жогары оқыту қүндылыгын көптеген
үшін
маңызы бар роль мен жағдай “ойналады
талдау
құлық
------ларым-қаіынас дағдыны жеке тұлға
болуға шынайы өмірінде сәттілік әкеледі.
Әртүрлі жаттығудан тұратын психогимнастика топтың жайлы ахуалын қалыптасуға топтағы қатысушының жагдайының өзгеруіне, соны­
мен бірге әртүрлі қарым-қатынас қасиетін бірінші кезекте айналадағы
әлемді қабылдауға сезімталдықты жоғарылатады.
------ — —
—
V
& ш
ч
/ п
Тренинг бағдарламасы
Іж атты ғу - “Бастау алу”, танысуға арналады және жетекші мен
топ арасында байланыстың орнауы, кедергіні жою, сенімділік ахуалы
мен топтың үиымшылдығын құру.
2
ж атты ғу - “Адам әлемінде” топтың ұйымшылдығына арна­
лады, қарым-қйтынас сауаттылығын көтеру, конструктивті қатынас
дағдысына үиренуге, тықдай білуге, өз көзқарасын шығарып, жеткізіп
алуға өзге адамды түсініп ымырашылдыкка кет/
3 жаттығу - “Эмоция теңізінде”, қатысушының сезімі мен
эмоциясы білімін кеңейтуге арналады, өз эмоциясын білдіре алуға
дағдыны үйрену жэне өзгеден осыны көре білу.
4 жаттығу - “Ішкі жан тереңдігінде”, өзін тануға жағдай жасау,
өзінің ішкі әлеміне үңілуге жэне оған бағдар жасауға арналады.
5 жаттығу - “Өткен шақ, осы шақ, болашақ” келешек өмірін
түсінуге, өмірлік мақсатты, олардың жолы мен жету жолына қабілетті
жагдай жасауға арналады.
^
] ,
6 жаттығу - “Ф инал” қорытынды жасауға, жеткен нәтижені
бекітуге, топтық жұмыстың аяқталуына байланысты шыгуға арналады.
Ширату жаттыгуы
“Кездесу мен ұқсастық”.
Нүсқау: Қатысушыға кездесу мен ұқсастықты айту ұсынылады.
Мысалы: ”Егер біздің кездесуіміз жануар болса, онда бұл ит болар
еді”.
“Ауа райы.”
Нүсқау: Бір парақ қағаз бен қарындаш алып, қазіргі көңіл-күйіңізге
сәйкес сурет салу, сізде қазір “нашар ауа райы” немесе “дауылды жел“
соғып тұруы мүмкін, сізде ауа райы өте жақсы, күн жарқырап тұрған
шыгар.
“Жазу машинасы”.
Нүсқау: Қатысушыга соз немесе сөз тіркесі жасырылады. Әріпті
құрайтын мәтін топ мүшесінің арасында бөлінеді. Мұнан кейін сөз
тіркесі жылдам айтылуы тиіс, эркім өз әрпін айтады, ал, сөз арасы
алақанымен шалалақтап отырады.
“Ергежейлі мен алы п.”
Нұеқау; Барлыгы шеңбер бойына тұрады. “Алып” деп бұйрық
берілгенде барлыгы тұрады, ал “ергежейлі” дегенде барлыгы отыРа
кажет. Жетекші қатысушыны -“Алып” дегенде отырып
қалатындай етіп шатастырады.
“Сигнал сыйлық”.
Нүсқау: Қатысушы бір-біріне жақын шеңбер бойына отырады.
Қолын көршісінің тізесіне қояды. Қатысушының бірі көршісінің аягын
жеңіл шапалақтап сыйлық” жібереді. Сигнал тез арада жүруге тиісті
жэне авторға шеңбер бойынша айналып келеді. Сигналдың нүсқасы
болуы мүмкін (саны эртүрлі немесе қозгалыс түрі).
“Өзгермелі бөлме”.
Нүсқау. Қане, бэріміз бөлмеде жәй жүреміз. Ал, енді көз алдыңызға
елестетіп коріңіз, болме сагызға толы, сіз оның арасымен отіп барасыз.
Қазір болме қызғылт сары - қабырга қызгылт сары. Еден де, төбе де
энергияга толы “Фанта” сусынындагы көпіршіктей көңілді эрі жеңіл
сезінеміз. Енді жаңбыр жауды, айналаньщ барлыгы когілдір әрі сүр бо­
лып кетті. Сіз коңілсіз, мұңлы, шаршап келесіз...
“Уілдеген мотор”.
'
Нүсқау: Сіз нағыз автомобиль жарысын көрдіңіз бе? Қазір, біз
шеңбер бойындағы автожарысты ұйымдастырамыз. Коз алдына
уілдеген жарыс автомобилін елестету - “ррррррммм ”. Арадан біреуіңіз
‘рррмм деп бастап, басын оңға немесе солға бұрады. Оның көршісі,
бірінші адам басын қалай бұрса, сол адам рррмм деп айтып жарысқа
түседі. Осылай мотор уілі шеңбер бойынша шапшаң жүріп өтеді. Қане,
кім бастагысы келеді?
Тренингті аяқтауга арналған жаттығу
“Шеңбер бойынша қошеметтеу”.
Нүсқау: Біз бүгін тамаша жүмыс жасадық. Мен қазір ойын үсынгым
келіп тұр. Мұнда шапалақтау алдымен жэй, содан кейін қатты-қатгы
шапалақ болуы керек. Жетекші алақанымен шапалақтап жәй ғана бір
қатысушының жанына барады. Мүнан кейін бүл қатысушы топтан бір
адамды таңдап, енді екеуі қол шапалақтайды. Үшінші адам төртінші
адамды таңдайды. Соңғы адамға бүкіл топ қол шапалақтайды.
“Сыйлық,”.
Қатысушылар шеңбер бойына тұрады.
Нүсқау. Қазір бір-бірімізге сыйлық жасаймыз. Жетекшіден бастап
эрқайсысымыз кезекпен понтамима арқылы қандайда бір затты бейнелеп оң жақтағы көршіге сыйлық береміз (гүл, балмүздақ, т.б.).
“Жанға жағымды жағдай!”.
Нүсқау: Қане, ортақ шеңберге тұрайық. Бұл жаттығу салтанатты
сезінуге, бір-біріне алғыс айтуға, достық сезімін білдіруге көмектеседі.
Ойын келесі үлгімен өткізіледі: оның бірі ортаға тұрады, екінші адам
келіп қолын қысып: “жанға-жағымды тренинг үшін алғыс айтамын!”,
- дейді. Екеуі қолын ұстап ортада түрады. Мұнан кейін бірінші жэне
екінші адамның қолынан ұстап алғыс айтады. Осылайша барлыгы бірбіріне алгысын айтып шығады.
Ьг.
і >
ТРЕНИНГ №1. ТА ҚЫ РЫ БЫ :“БАСТАУ АЛУ”
“Қойдын басы”жаттығуы.
Нүсқау: Біздің алдымызда үлкен ортақ іс түр, сондықтан бірбірімізбен танысып, есімізді еске сақтау керек. Тренинг бізге өмірде
әдетте қол жетпейтін тамаша мүмкіндік туып тұр, - өзімізге есім
таңдау. Біреуге ата-анасының қойган есімі үнамайды, есім тандауга
30 секунд уақыт бар. Топтың басқа мүшесі мен жетекші тренинг бойы
сізді осы есіммен атайды.
Ал, енді бір-бірімізбен танысайық. Барлық ойыншы есімін бірден
және берік еске сақтау қажет. Біздің танысуымыз: бірінші адам өз
есімін атаса, екінші адам бірінші адам мен бірге өз есімін атайды,
үшінші адам алғашқы екі адаммен өз есімін атайды. Соңгысы осындай
үлгімен барлық топтың мүшесін атап шыгады. Есімді жазуға болмайды, тек есте сақтау қажет. Бүл үрдіс “қой басы” деп аталады. Неге?
Егер сіз өз серіктесіңізді атап келіп, біреудің атын үмытып қалсаңыз,
“қойдың басы” деңіз.
Қосымша шарт - адамның есімін атаганда, оның көзіне қарап айту.
“Келісім ш артқа түру”.
Нұскау: Барлық ережені жасағанда мига шабуыл көмегімен өткізіледі, барлық ереже тақтада немесе ватман қагазда жазылып қояды.
1. Ноль-ноль заңы (дэлдік)
2. Қолды көтеру ережесі: кезекпен сөйлейді, біреуі сөйлегенде
калганы үндемей тыңдайды, сөз алу үшін қолды көтеру қажет.
3. Багалау: эртүрлі көзкарас болуы мүмкін, ешкімде бірін-бірі
бағаламайды, тек әрекетін талкылаймыз; сын жүйелі болу қажет.
4. Құпия сақтау: тренинг өтілгеннің барлыгы катысушы арасында
қалады.
5. Тоқта ережесі. Қатысушының жеке тәрбиесі талқыланса, жагымсыз тәжірибе тоқта сөзін аитып, тақырыпты тоқтату.
6. Белсенділігі: егер кімде-кім тренингте белсенділік көрсетсе, курс
соңынан көп нәрсені білетін болады.
“Адамдар әлемінде”, “Ж арнам алы қ ролик”.
Нүсқау. Жарнама сөзі жақсы таныс. Күнделікті біз теледидардан
көптеген жарнамалық роликті көріп, тауардың әртүрлі болатынын
түсінеміз. Бәріміз - жарнамалық тауардың түтынушысы болғандықтан,
озімізді жарнама маманы деп санау артық болмайды.
Коз алдыңызға қандай да бір тауардың жеке ролигін жасауға
жиналғанымызды елестетіп көріңші. Біздің міндетіміз - халыққа
тауардың жақсы жагын ұсыну, оны қызықтыру. Барлығы да - кәдімгі
жарнамалық қызметтің іс-әрекетіндей болады. Бірақ, чішкентай бір
өзгешілік бар —біздің жарнаманың нысанасы осы шеңберде отырған
нақты адам. Әрқайсысыңызға топтағы қатысушының есімі жазылған
бір жолақты таратады. Мүмкін сіздің өз есіміңіз жазылған жолақ
түсер. Еш қорқынышты емес! Онда сізге өзіңізді өзіңіз жарнамалауға
тура келеді. Біздің жарнамада тағы да бір шарт бар: сіз жарнамалап
отырған адамның есімін атамайсыз. Сонымен қатар адамды қандай
да бір тауар ретінде елестету үсынылады. Мүмкін оны тоңазытқыш
ретінде жарнамалайсыз ба? Әлде қала сыртындағы үй ме? Онда ол
қандай тоңазытқыш? Қандай қала сыртындағы үй? Сіздің жарнамаңыз
халықтың қай бөлігіне арналған? Жарнамалық роликте нысананың ең
маңызды жэне шынайы бейнесі жарнамаланушы. Әрбір жарнамалық
роликтің үзақтығы - бір минут. Мүнан кейін топ бүл жарнамада кімнің
жасырылғанын табуы тиіс.
Қажет болғанда бөлмедегі кез-келген затты татуаж ретінде
пайдалануға және басқа ойыншының көмегіне сүйенуші болады.
Дайындыққа 10 минут уақыт беріледі.
“Не көріп түрсам, соны айтам ы н”.
Нүсқау: Өзге адамның мінез-қүлқын сипаттау өзгеше әрекетін
бағалаусыз бақылауды хабарлауын білдіру, яғни, жеке қасиеті найту, бағалу. Сипаттап айту, баға беріп айтуға қарағанда серіктесімен
қатынасқа түсуде, түсінікті және өз мінез-қүлқын түзетуге мүмкіндік
береді. Мысалы: “Майра сен жалқаусың” - бүл тіл тигізу, бага беру.
Майра, сен өз төсегіңді жинаған жоқсың” —мінез-Күлықты сипаттау.
Барлығы шеңбер бойына отырып, көршінің мінез-құлқын
бақылайды. Сонан соң кез келген қатысуга байланысты не көргенін
айтады. Мысалы: Қанат аяғын айқастырып жатыр”, “Аян күлімсіреп
отыр”.
Жетекшіге ақпарат: ой қорытындысы мен пікір қолданбағанын
бақылайды. Жаттығу аяқталғаннан кейін қатысушы қаншалықты оған
жаттығу күрделі болғанын, білім алушы не сезінгенін талқылайды.
“Даяш ы, менің сорпамда шыбын жүр”.
Нұсқау: Топтағы қатысушыға бір қымбат мейрамханадағы
шиеленіс жағдайда болуын сезіну ұсынылады. Әрбір қатысушыға
төменде келтірілген сценарийдің бірімен танысып шығуды ұсыну.
Жаттыгу қарым-қатынасты түсіндіруге багытталган рольдік ойын
екенін түсіну. Екі орындаушыны ортаға шақыру, өзгені бұл екеуі ести,
эрі коре алатын болсын, мұнан кейін ойынды бастау.
Жагдайды ойнап болғаннан кейін қатысушының сахнадагы пікірін,
уайымын, әсерін талқылау, соңында топ мүшесінің пікірін тыңдау.
Егер уақыт болып, жаттығуды қайталауды қалайтын болса, басқа ойыншымен жүргізуге болады.
А рөлі:
Сіз, өзге елде саяхаттап жүрсіз делік. Бүгін сіз қымбат бір дэмханадан
түстеніп отырып, сорпадан жэндікке ұқсас бір нәрсе табу. Сіз даяшыга
шағымданып едіңіз, сізді бұл жәндік емес, дәмдеуіш, деп сендірді. Сіз
келіспестен басқарушымен сөйпесуді қалайсыз. Міне, басқарушы —сіз
отырған үстелге жақындап келеді.
Б рөлі:
Сіз —жақсы бір мейрамхананы басқарып отырсыз. Бага оте жоғары
болуы мүмкін, бірақ қызмет корсету сапасы оны ақтайды. Мейрамхана беделі керемет, оган шетелдік қонақ көп келеді. Бүгін сіздің
мейрамханаңызга бір шетелдік түстенуге келді, даяшының бірі сорпа
әкеліп берді.
Қандай да бір шагым түсіп даяшы шетелдіктің сізбен сөйлескісі
келетінін жеткізді. Сонымен сіз ол отырган үстелге бара жатырсыз.
Талдау:
1)
А шагымданды ма? Тапсырысты өзгертті ме? Сорпа үшін
төлеуден бас тартты ма?
ту
сінбеушшіпн жеңді
ма?
) Екі жақ түсіністі ме? Мәселе екі жақ қанагаттандыратындай шешілдіме?
',‘\ г .
4) А өз шағымын түсінікті етіп жеткізуге болар ма еді?
Рөлдік ойынды адам мінез-құлқындағы өзгешелігін көрсетуге,
пайдалануға болады.
ТРЕНИНГ №2. ТА ҚЫ РЫ БЫ :“ТҮРЛІ ЭСЕР ТЕҢІЗІНДЕ”
жаттығуы
М ақсаты : Қатысушыны эмоцияға байланысты сөздік қорын
белсенділеу.
/
,
Нұсқау: Қане көрейікші, кім сезімді білдіретін коп соз атай алады?
Кезекпен сөзді атап, ватман қагазға жазу. Жаттығуды екі топ арасында
жарыс немесе жалпы топтық миға шабуыл ретінде жүргізуге болады.
жұмыс
Т ренинг барысында бұл
бұл
1 алқылау: Аталған сезімнің ішінен саған қайсысы кобірек ұнайды?
Сеніңше, қайсысы жағымсыз сезім? Қай сезім саған жақсы таныс?
“ Ш ұрым —бүрым” жаттығуы
Нүсқау: Жүргізушіге бір сезімді жасыру ұсынылады, мұнан кейін
сөз мэнері (интонация) арқылы шеңберден артқа қарап, шұрым-бұрым
деп дауыстайды, қалған жасырылған сезімді табады.
"Қағаз доп жаттығуы
Қажетті кұрал: ескі газет, топты екіге боліп тұратын жабысқақ
лента, оны сызық ретінде белгілеуге болады.
Нұсқау. Үлкендеу газет парағын алып тығыз етіп, жеке доп жасау.
Енді екі топқа бөлініп, топ арасы шамамен 4 метр болатындай етіп,
сызық бойына түру. Бұйыру, кейін қарсыласу жаққа допты лақтыруды
бастау. Әрбір топтың ойыншысы барынша шапшаң өз жағына
түскен допты қарсылас жағына лақтыруы тиіс. “Тоқта” дегенде доп
лақтыруды тоқтату. Қай топ жақта доп аз қалса, сол топ жеңімпаз атанады. Бөлінген сызықтан асып кетпеу.
“Сикырлы қол”ойыны
Нүсқау: Әрбір топтағы қатысушы қағаздың жогарғы жагына өз
есімін жазып, қарындашпен өз қолын айналдырып сызып шыгады.
Әр саусаққа өзінің қандай да бір қасиетін жазып, түрлі-түске бояуына болады. Мұнан кейін “алақан” шеңбер бойына жіберіледі де басқа
қатысушы алақан кімге тиесілі, соның басқа қасиетін жазуга тиісті.
Талқылау: Өзіңіз туралы жаңа не білдіңіз? Біз өзімізді қалай
қабылдаймыз жэне өзге бізді қалай көретіндігінде шындықтың бар
екендігін талқылау.
“Сикырлы дүкен”ойыны
М ақсаты: Өзі туралы, ерекшелігін түсіну мен талдауга, қандай
қасиетін өзгерткісі келетінін ойлануға мүмкіндік береді.
Нүсқау: “Мен сізге өзіңілді жаңа бір қырынан тануға мүмкіндік
беретін жаттығу үсынгым келеді. Жайғасып отыру. Бірнеше рет демді
ішке тартып, сыртқа шығару, босаңсу. Көз алдыңызға орманда бір
аяқты жолмен жүріп келе жатқанды елестету. Сізді жасыл - желекті
табиғат қоршап тұр. Айналаға қарау. Сізді қоршап тұрган орман іші
жарық па, элде күңгірт пе? Не естисіз? Қандай иісті сезіп тұрсыз?
Кенеттен жалғыз аяк жол бүрылып, ескі бір лашыққа алып келеді.
Сізге бүл қызық болып көрінді, үйге кіру. Барлық жерде ыдыс - аяқ,
банкі, қорап түр. Бұл - ескі дүкен, бірақ сиқырлы. Көз алдына елесте­
ту - бұл дүкеннің сатушысы мен боламын. Қош келдіңіз! Сіз дүкеннен
заттан басқа, мінез қасиетін^қабілетке қатысты не қалайсыз соны алуға
болады. Бірақ ережесі бар: эрбір сіздің қалаган қасиетіңіздің орнына
басқа қасиетіңізді бересіз немесе бас тарту қажет. Сиқырлы дүкен
қызметін кімде-кім пайдаланғысы келсе. не қалайтынын маған келіп
айтсын. “Не үшін берес'Н?” деп сүрақ қойганда, бұл мәселені шешуі
керек”.
Қорьггынды кезінде гім не сезінгенін айтуы қажет.
ТРЕНИНГ №4. ТА ҚЫ РЫ БЫ : “ӨТКЕН ШАҚ, КЕЛЕР ШАҚ,
ОСЫ ШАҚ”
“Өмірбаян”ойыны
М ақсаты: Өткен жуне қазіргі өміріміз бізге қалай эсер ететінін
сезіну.
Нүсқау: Өмірбаянын жазу эртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреуі
мүны хронологиялық тэртіппен, өмірін жылмен әңгімелесе; екіншісі
өміріндегі қандай да бір себеппен орын алған оқигадан бастайды.
Бұл тәсшдің барлығы да сәтті болуы мүмкін. Кейде жалпы жоспарды
хронологиялық тэртіппен құрастырып, содан қазіргі сәтге қай оқиғага
бірінші тоқталгысы келетінін ең соңында, жоспардан қандай да бір сэт
қалып кетуін тексеру.
Шығарма грамматикалық жэне көркемдік ережеге қарсы келетін
болса да жеңіл жазу. Жеке өміріңіздегі болған оқиганы ашып айтқан
бүл
ұялатын
отырып, өзщіз үшін көптеген пайдалы нәрсені аңғарасыз.
Жанды жердщ себебі неде екенін корсету. Өмірге шынайы, адал
ниетті көзқараспен қарап, оны түсінуге жэне эрі қарай жүйелі қадам
жасауға ұмтылу.
Егер өмірбаян тым үзақ эрі байланыссыз болып кетсе, оған қосымша
Бұл
көмектеседі.
Сіздщ жалпы дамуыңыз. Өмірдің әр кезеңінде сіз қандай адам
олдыңыз. Содан бері қалай озгеру? Қасыңыздағы таныс, сізді өзіңіз
қабылдағандай етіп, қабылдайды ма? Қандай бетперде кидіңіз?
Дамудагы кез келген қиындықты немесе өмірге өзгеше көзқараспен
қараған соқпақты сэтті сипаттау. Мұндай оқиға “сын” ретінде
қиындықты қалай котеруге беріктікті тексеру болып табылады.
Өмірщіздщ басқа жагдайында қайталанған қандай да бір қақгығыс
Оолды ма? Өмірлік тэжірибеден қандай да бір сабақ алу.
Нақты сүрақтар.
Бұрын болған бір оқиғаны сипаттау. Бала кезде корген түсті айту.
Сізді жарақаттаған кез-келген оқиғаны еске түсіру, мысалы, ауру
бақытсыз оқиға, олім, айырылысу, зорлық, жь шстық қорлау т.б. Бул’
І Г Ы
Г І іГ Я
Н
И
О
І Л
Г І
Т
__________________ К ё _________ ___________________
ТЧ
;
табу ҚШіаИ ӘССР еТТ1? ЖбКе ӨМІрДІ эңгімелеп>а;,ыз немесе ергегі ойлап
Егер оз ертегщізге ат қойғыңыз келсе, қандай ат, тарау берер едіңіз?
Өмірлік тәжірибені қабылдайсыз ба, жоқ оған кағымсыз қарайсыз ба?
Болаш ақты
МН НРГПГ1 ях/ллагг'гт т
жазуды ұсыну. Эрбір адам өмірінде бо______ __/г
қажет
і тық, кәсіптік, демалыс.
Әрбір аумақта осы оқиға сізде болғанын немесе жеткізгіңіз келетін
жетістікті нақты мақсат қоюға жэне шынайы оқиғаны болжауға дайын болу. Енді жақын арадағы мақсатты бөліп көрсету. Бұл алдағы
мақсатка жету жолы мен кезеңі.
Хронологиялық тәртіппен жазып, уақытын қоюға болады. Өз
өміріңіздің әртүрлі аумағындағы оқиға мен мақсат арасында қарамақайшылық жоқтыгына назар аудару. Ол бір-бірінедсөмектесіп тұр ма,
әлде бір-біріне ешқандай әсері жоқ па? Оны келістіру. Әртүрлі мақсатқа
жетуде табысты болуга әсерін тигізетін жетістікті, кемшілікті бағалау.
Кемшілікті жеңу жолын анықтау. Мақсатқа жету жолындағы барлық
сыртқы кедергіні белгілеу. Сыртқы кедергіні жеңудің жолын анықтау.
Жоспарды іске асыруда қай мақсаттан бастайсыз: нақты күнін көрсету.
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫ РЫ БЫ : “ФИНАЛ”
“Раушан гүлі бұтасы”ойыны.
Нүскау: Ерте кезден Шығыс елі мен Батыста кейбір гүл “Мен”
бейнесінің белгісі болып саналды. Қытайда бұл гүл “Алтын гүл” деп,
Үндістан мен Тибетте-лотос гүлі, Европа мен Персияда—раушан гүлі.
Орындалу тэртібі.
1. Ыңғайлы отырып, көзді жүму, бірнеше рет терең тыныс алып,
шыгару, бойды еркін ұстау.
2. Көз алдыға үлкен раушан гүл бұтасын элі ашылмаған қауызды
елестету. Енді назарды раушан гүлінің бір қауызына аудару. Ол әлі жасыл күлтешемен жабық, бірақ жоғары жағынан раушан гүлінің үшы
көрініп тұр. Назарды осы бейнеге шоғырландыру.
3. Осы жасыл күлтеше жайлап ашыла бастады. Енді осы күлтешенің
бөлек жапырагы тұрады, оның бәрі бір-бірінен бөлініп төмен
қарағанын, бірақ элі раушан гүлінің ашылмаганын көру. Ол бірте-бірте
ашылу, тұгас ашылган гүлді көру.
4. Толық ашылган гүл жапырағы ақырын ашыла бастады. Раушан
гүлінің өзіне ғана тән хош иісті сезіну.
5. Енді осы раушан гүліне күн сәулесі түскенін елестету. Ол оған
жылылыгы мен нәрін береді. Бірнеше уақыт бойына күннен жылулық
апып тұрған раушан гүлін елестету.
6. Гүлдің өзекшесіне коз тастау. Онда сіз ақылды жан бейнесін көре
аласыз. Ол сізге деген сүйіспеншілікпен түсіністікке толы.
7. Өмірдің дәл қазіргі сәтінде сіз үшін маңызды болып тұрган
нэрсемен сөйлесу. Дәл қазір сізді не мазасыздандырып тұрғанын
ұялмастан сұрау. Бүл мүмкін өмірлік мәселе, бағыт әлде таңдау болар.
8. Енді өзіңізді осы раушан гүлі бейнесіне айналдыру. Елестетіп
кору. Енді осы раушан гүлі болу. Раушан гүлі мен ақылды жан енді
сізбен бірге, кез-келген уақытта арқа сүйенуіңізге болады.
Қорытынды
Жеткіншек жасындағының жекелік қасиетін дамытуға арналған
жаттығу.
Ж ақсы көпу!
Нүсқау: “Қоршаған ортамен өзара әрекеттестікке түскенде оның
Iүнамаитынын
ЩЦЩ---------- ---------- «агапм адамның
ішкі қасиетімен байланыстырып жатамыз. Қане, адамньщ қасиетін
қалай бағалаймыз және қабылдаймыз. Тапсырманы жазбаша орындау.
Бір парақ алып топ ішінен көп жағынан үнамды бір адамды таңдау.
Адамдағы^ үнайтын бес қасиетті белгілеу. Сонымен адамның өзін
белгшемей, ол кісіде саған ұнайтын бес қасиетті жаз. Бастадық. Уақыт
сипатыңды
^.
V.
-- ----Г.....**
ауісіш ін
анықтап көреиік. Ал, енді кім бастайды. Сол жақтан оң жаққа қарай
бастауға болады. Бастау. Ал, енді қазір қорытынды жасауға болады.
Қатысушының қайсысын тезірек таныдық, яғни ең танымал адамның
қатарында кім болды.
П 1 Т Т 1
С
Т Ү ТТ*
__________
•
•
ЖЕТКІНШЕК ЖАСЫНДАҒЫ КЕЗЕҢДЕ
Т¥ЛҒ ААРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТЫ
ТҮЗЕТУГЕ АРНАЛҒАН ЖАТТЫҒУ.
«НАШАР
ҚАЛАЙ
М ақсаты: Өзін ашып көрсетуді теревдету; озіне талдау жасай
алуға баулу; шыдамсыздық сезімін жеңуге көмектесетін сезімді қалай
табуды жэне одан қалай арылудың жолын корсету.
1. Амандасу салты.
2. Менің түсім қандай?
Нүсқау. Қазір әрқайсымыз бірнеше уақыт ойланып, жеке
айтудан бастауды ұсынамын., Бірақ, бұл
де әңпме СІЗД’^ киіміңіздің түсі туралы емес, сіздің қазіргі кездегі
жағдайыңыздың түсі болмақ... Енді айту, жағдай қалай өзгереді, сіз
оянған азангы уақыттан бастап, осында келгенге дейінгі көңіл-күйдің
өзгергенін айту, және ол өзгеріс немен байланысты болды? Әңгіме
соңында қазіргі жағдайға мінездеме беру жэне оның мағынасын ашу
үшін түстің атауын неге олай бергенін түсіндіру.
3. Көңіл-күй қандай?
1 Көбіне қандай жағдайда жүруін ойланып, анықтау: өмірге деген
қүштарлық, көтеріңкі көңіл немесе көңілсіз, қайғылы, жабыраңқы не­
месе бәрінен түңілген күйде. Бүл - көңіл-күй түрі. Әрбір адамның
әдеттегі көңіл-күйінің езіндік жагдайы болады. Біз алдымен соның
біреуі туралы ғана сөз қозғайық: «өмірге риза адам», бір уақытта онда
да көңілсіз, жабыраңқы көңіл-күй болуы мүмкін. Келесі біреуін біз
үнемі көңілсіз, түрінен қанағаттанбаган нышан байқасақ та, оның кей
кезі көңілді, «тірі» күйде көруіміз мүмкін. Ең қызығы, біз өзіміздің
көңіл-күйіміз туралы ешкімге тіс жармаймыз, бірак көзқарас, сөз,
қимыл-қозгалыс, бет-әлпет, бас изеу, екпін, дем алу, күлкі арқылы
барлыгын көрсетіп қоямыз. .
Сізде жиі болатын көңіл-күйіңіз бар ма? Ал, сіз қалай ойлайсыз,
сізді досыңыз, құрбы-құрдасыңыз, ата-анаңыз кандай күйде көреді?
Нұсқау: Біз көңіл-күйді өзгеге ықтиярсыз-ақ жеткіземіз. Психологиялық зерттеудің көрсетуі бойынша, адам өзінің үнемі суық
көңіл-күйін қарым-қатынас жасайтын адамына таратады дейді.
Соңында басым копшілігінің коңіл-күйі томен болуы мүмкін. Біреумен
әзілдескісі, сөйлескісі, алған әсерімен бөліскісі, басына жаңа ой, идея
келмегенде, адам жанын жабыңқы коңіл-күй жаулап алады. Ал, бір
жағынан қараганда үнемі толқынды, көтеріңкі көңіл-күйде, өмірге
риза болып жүру кейде қоршаган ортадагы адамга кері эсер етеді,
оны жалықтырады. Әсіресе, бір адамның жоғары көңіл-күйі жалпы
ортаның көңіл-күйіне сай немесе кері эсер етеді. Сондықтан күнделікті
көңіл-күйді білу және көңіл-күйдің сол кездегі жагдайга сай ма, әлде
сай емес екендігі туралы ойлау қажет. Басқа сөзбен айтқанда, коңілкүи сізді емес, сіз коңіл-күиді сол ортага саи оасқару керек екенін есте
үстау керек.
«Ж ақсы сезіну» жаттыгуы
Нүсқау: Сезіміңізді оятатын: «жаксы сезіну» тақырыбында бес
түрлі жагдаятты корсету. Оны ой елегінен огкізу, сол кезде пайда болған
сезімді ойыңызда сақтау. Енді сол сезімді кажет болган жағдайда ала
алатындай етіп, сенімді бір жерге салып қою. Ол жерді суреттеп беру
және алган әсерді суреттеу. Тапсырманы орындауга арналган қысқаша
талдау.
Аукцион.
Нүсқау. Аукционға нашар көңіл-күйден арылуга көмектесетін
мейілінше көп әдіс тәсілін ұсыну. Аукцион жүргізушісі қабылдаған
барлық әдіс-тәсілді тақтаға жазылып қояды, сонан соң күнделікке
көшіріледі.
Денені еркін үстау.
Нусқау. Алдымен психолог маман адам ауыр күшті ссзінгенде
қарапайым тәсіл көмегімен өз-өзіне көмектесе алатын жағдаят туралы
айтып береді. Ол тәсіл тек өзін сабырлы немесе тыныш қана сезінумен
қатар, басқа бір адамның қызығуына зиян келтірмейтін ойлы қимылқозғалыс туындатады.
А.
Ыңғайлы отыру. Денені бос ұстап, үстелдің арқасына сүйену,
қолды тізенің үстіне қою, көзді жұмуға да, ашуга да болады. Жүмып
отыру өзіңізбен-өзіңіз болуға толық мүмкіндік береді. Алдымен жаймен 10 ретке дейін іштей санап терең демді ішке тартьпі, сонан соң
жәймен шығару. Егер оңай болса санамаса да болады. Бастайық.
Аяқтаганда: Енді көзді ашуга болады. Бұл жаттыгуды жасау барысында нені байқады, нені сезінді ішкі ойды айталық. Менің бастауыма
болады ма?
Жүргізуші өзінің не байқаганын, сезімі туралы қалай дәл жеткізуді
көрсетед і.
Б. Денені еркін сезіну үшін «сиқырлы сөзді» айтуға болады. Мысалы, біз толқыганда, осы сиқырлы сөзді айту арқьшы өзімізді сенімдірек
корсете аламыз. Мұндай сөз эртүрлі болуы мүмкін : «тыныштық»,
«үнсіздік», «нэзік самал» т.б. ең бастысы олар көмектесетіндей бол­
сын, қане, жасап көрелік.
таңдағанын
жэне не сезінгенін сүрайды.
В. Тынышталу немесе өзін еркін сезіну үшін тағы бір тәсіл. Әдетте
түсіру
імді, саоырлы сезініп түрған
бұл пайым ұнамды болуы «
сабырлымын».
Бастайық. Соңында жүргізуші кім қандай сөз тіркесін қолданды, не
сезінді сұрайды және қиын болмаса, қандай жағдай есіне түскенін ай­
тып беруін өтіну.
**
Г. Кемпірқосақ тәрізді жоғары қарай.
Нүсқау: Бала орнынан тұрады, көзін жұмып, терең ішке қарай дем
алу барысында, өзін кемпірқосақ тәрізді жоғары көтерілгендей, ал,
кері шығару кезінде одан көпірден түсіп келе жатқандай елестетеді.
Жаттығу үш рет қайталанады.
Бұдан соң айтқысы келген болса, алған әсері туралы пікір алмасады.
Артынан жаттығуды көзді ашық күйінде қайталайды, 7 рет қайталауға
болады. Алған әсері турасында жасалған қысқа талқылаудан кейін
қатысушы еркін сезінудің қарапайым әдісін ұсынады (мысалы, барлық
бұлшық етті мүмкіндігінше қатайту, қайта босату).
Ж арамсыз нәрсені салатын шелек.
Нүсқау: Жарамсыз нәрсені салған шелектің қайда тұрғанын суреттеп корсету жэне бала ойынша, жарамсыз нәрсені салатын шелек
ненің белгісін көрсететіндігін түсіндіруді сұрау. Психолог әңгіме
сұхбатты эрбір қатысушы озіне жат, қажет емес нәрсені оз омірінен
алып тастауға мүмкіндік барын түсіндіре отырып жүргізеді, солай
бағыттайды. Бүл - адам, қандай да бір зат, орын немесе сезім болуы
мүмкін. Оны бейне бір қолдан сырғып, жарамсыз нәрсе салатын шелекке түсіп бара жатқандай етіп суреттеу керек.
Бала өміріндегі керексіз жайтты суретте бейнеленгендей етіп айтып береді. Сүрақ қоя отырып, қайсысын таңдауын байқайды. Психо­
лог топқа сезімін және жалпы тақырыпты үқсатуга көмектеседі. Бүл
кейбіріне мүлдем жат көрінуі мүмкін. Мысалы, пайдасы жоқ сыйлық.
Өйткені біреу қажет емес қарым-қатынас сияқты абстракты үғымды
суреттеп береді.
Үй тапсырмасы.
Сөйлемді аяқтау...
Мен өзімді .... кезде өзгеден бақыттырақ сезінемін.
Мен өзімді ... кезде нашар сезінемін.
Мен неге .... осындай екеніме түсіне алар емеспін.
Егер мен ... болсам, менің өмірім элдеқайда бақытты болар еді.
Ең бастысы мен өз бойымнан .... өзгерткім келеді.
М ақсаты: Жақсы қатынастың дамуына ықпал жасау. Сыныптағы
өзара қатынастың ахуалын жақсартады. Эмоцияны еркін көрсете алу,
бұл кейбіреу үшін үлкен мэселе. Ойында барлық қатысушы маңызды
дағдыны дамытудың шынайы мүмкіндігін алады.
“Өрмекші торы ” жаттығуы
Қажетті қүрал: түрлі-түсті жіп орамы.
Нұсқау: Ортада шеңбер құра отыруды өтіну. Қызық бір ойынға
қатысуды үсыну. Қазір үлкен бір түрлі-түсті өрмекшінің торын құру.
Жеке сыныптас жолдасқа деген мейірімді ой мен сезімді көрсете алу.
Ойын тәртібі: Жіп орамының үшын бірнеше рет алақанда орау
орамды баланың біріне көрсету. Менің не істегенімді көріп тұрсың,
мен өрмекші торында” келесі болатын білім алушыны таңдадым.
Орамды біреуге бергеннен соң: “Құрман, (Нұрболат, Жансерік) сен,
маған ұнайсың, себебі, ...” деп ойды жалгастыру мысалы, мен былай айтамын: “Құрман! Сен маған ұнайсың, себебі, маған сыныптың
есігін аштың’ . Оған айтылып жатқан сөзді тыңдап болған соң, Құрман
өрмекшінің торы тартылып түруы үшін, өз алақанын жіппен орайды.
Содан соң орамды кімге берерін Құрман ойлап, шешуі керек. Орам
келесі қатысушыға келгенде, Қүрман ойыншыға былай дейді: ‘Түлжан,
сен маған ұнайсың, себебі кеше математикадан қиын тапсырманы шешуге көмектестің . Бұл адам сізді немен қуантқалы отыр немесе сіз
не үшін алғыс білдіру керектігі туралы айтып ескертіп отыру керек.
Осылайша ойын әрі қарай жалғасады. Орамды беріп жатқанда сізге не
айтқанын жақсылап есте сақтау қажет.
Ойын барысында барлық бала орамды алып шығуын мүқият
қадагалау. Егерде кейбір балада алгашқыда “сен маган үиайсың, себебі
...” деген дәйексөзді айту қиындық тудырса, оны “маған ... ұнайды”
деген сөзбен ауыстыруға мүмкіндік беру.
Бірте-бірте “өрмекшінің торы” өсіп, толықтырылады, соңғы орам­
ды алған бала, оны кері бағытта жинай бастайды. Онда әрбір бала
жіп орамын жинай отырып, баланың есімі мен қандай сөз айтқанын
қайталап, балага орамды қайтып береді.
Жаттығуды талдау.
- Басқа балага жагымды нәрсені айту саган оңай ма?
- Осы ойынга дейін саган жагымды нәрсені кім айтты?
- Біздің сынып жеткілікті тату ма?
- Бұл ойында бір нәрсе сені таң қалдырды ма?
“Жақсы дос” жаттығуы
М ақсаты : Сыныптагы өзара достық қарым-қатынасты дамыту.
“Жақсы дос” ойыны бұл маңызды тәрбиелік тапсырма.
Қажетті күрал: әрбір балага-қагаз, қалам, фломастер.
Нұсқау №1: Жақсы дос туралы ойлау, бұл шын мэнінде дос болып
жүрген адам болуы мүмкін. Егер сенің шынайы досың болмаса, онда
сен жай гана елестетуіңе болады. Кіммен енді достасқың келетіні жа­
йында ойлан. Сен ол адам туралы не айта аласың? Сен бірігіп не істей
аласың? Сенің досың қандай? Саган оның қандай қасиеті ұнайды? Сен
достықты эрі қарай ныгайту үшін не істемексің?
Осы сұрақтар бойынша ойланып көр, оган жауапты қагазга жаза
аласың, суретін сапсан да болады (15 минут).
Нусқау №2: торт адамнан топқа бөліну, егер қаласаң өз суретінді
және шыгарманы бір-біріңе көрсетуге болады. Бұл жаттыгуды орынДап жатқанда не туралы ойлаганды айта алады. Сенің тобыңда баланың
не айтатынын мұқият тыңдау (10 минут).
Жаттыгуды талдау:
- Адам досты қалай табады?
- Неліктен өмірде жақсы дос қажет?
- Біздің сыныпта сенің досың бар ма?
“Достың өмірбаяны” жаттыгуы
Мақсаты: Адам өзінің досының өміріне шынайы белсенділік пен
қызыгушылық танытатын болса, достық қатынасы дамып, тереңдей
түсетінін меңгерту. Бұл ойын баланы досының өмірі жайында ойлануга
ниеттендіреді.
Қажетті қүралдар: Қатысушы санына арналган анкета. Сыныпта
білім алушының аты немесе тегі бар жолақ жинагы.
Нусқау: Анкета. Саган түскен адамның өмірбаянын жазу. Ол
жайында көбірек сүрастырып білу. Міндетті түрде өмірбаянга қосу:
- ол баланың аты-жөні;
- жасы;
- туылған күні;
- мекен-жайы;
- оның сырт келбетін суреттеу;
- оның отбасы мүшесінің есімі;
- ол не істегенді ұнатады?;
- ата-анасы жұмыс істейді ме, қандай жерде?
- Оның өмірін не әсемдейді?
- Сенің өз қолыңмен досыңа жасаған портретің.
Нүсқау № 3 ; Қьізықты ойын ұсыну. Сен өз досыңның өмірбаянын
жазуың керек. Өмірбаянның не екенін білесің бе?
Ол не екендігі жайында баламен сөйлесу, мумкін болса, мысал
ретінде біреудің өмірбаянын айту. Сыныптың барлық қатысушысының
есімі бар, жолақты мен дайындап қойдым. Жеребені тартып, өзіңнің
есіміҢ
түспегенін тексер, егер түскен жағдайда, біреумен жолақ
жазылған адамның
өмірбаянын құрастыр. Онда көмектесу үшін анкета дайындалған.
мұқият
оқып шығу.
таңдаған адаммен сөйлесуге 10 минут
соң, қоиылатын сұраққа жауап беру үшін тағы да 10 минут беремін.
Ал, енді сен сыныптасыңның өмірбаянын жаза аласың (30-45 минут).
Жазылған өмірбаянды ауызша оқып беруін сүрану.
^
р
^
т /
------- ^ ------- ----
Ж аттығуды талдау.
- Сен суреттеген адам туралы жаңа нәрсе білдің бе?
- Сеннің араңда ортақ нәрсе не, немен ерекше?
- Өзге адамның жазған сенің өмірбаяның ұнады ма?
- Қазіргі сәттегі сенің өмірлік мақсатың қандай?
ТРЕНИН Г №2. ТАҚЫ РЫ БЫ : «ҚОШ ТАСУ...»
М ақсаты: Қатысушының өзінің ерекше жан екендігін таныстыруды бекіту, сана туралы түсінікті жагымды жагынан байыту, жеке түлға
бейнесін әсерлі бояумен сапаландыру, топ мүшесінің арасындагы
достық қарым-қатынасты бекіту.
Амандасу салты.
Үлкен топ екі топшаға бөлінеді де, «топ ішіндегі топ» болып, бірбіріне қарап тұрады. Мынадай тапсырма беріледі: Бірінші топ орнында
тұрады, екіншісі сағат тілімен жылжиды. Мысалы, әрқайсысына күле
қарау, мақтау немесе жагымды сөз айту.
«Мен сізге .... ж азамын» жаттығуы.
Нүсқау: Қазір хат түрінде жазылатын жанр түрімен айналысуды
меңгеру. Тренинг соңында барлық қатысушыны қамтып жазылған бір
хатқа ие болу. Бірақ, алдымен парақтың төменгі оң жақ бұрышына (атыжөніңізді - өз қалауынша) белгі жазу, оны оң жақтағы көршіге беру.
Сіздің қолыңызда көршінің аты жазылған парақ түр. Оган арнап
бірнеше сөз жолдау. Не жазу керек? Ол адамга айтар барлық сөзді:
мейірімді сөз, тілек, мойындау, күдік.
Оны суретпен де көрсетуге болады. Бірақ айтатын ой бір екі
сөйлемнен аспауы шарт. Сіз жазган сөзді жолдаған адамнан басқа біреу
оқымас үшін парақтың жоғарғы жагын бүктеп қою қажет. Ол парақ оң
жақтагы көршіге өтеді. Ал, сізге жаңа парақ келеді. Сіз ол парақтың
егесіне де қысқа жолдау жаза аласыз. Бүл осы жолмен сіздің өз атыжөніңіз жазылган парақ қайтып келгенше жалғасын табады.
Топ құра отырып жазған бұл хат эрбір қатысушының қолынан өтті,
мүмкін онда сізге бүрыннан айтқысы келген сөз де жазылган болар.
Қорытындыда, бұлай дөңгелектене жазылган хатты барлық бала
бір-біріне әсерлі сипаумен алмасады.
Психолог бұл хатты омірдің қиын сәтіне де айнападагы сені қандай
«көңілді», «сенімді», «тәрбиелі», «әзілкой» ретінде танитындыгын
еске алу үшін сақтап қоюга кеңес береді.
«Бүкіл әлем сахна» ж атты ғуы .
Нүскау: Талқылаудың басында баланың назары актердің жиі арман
еткен бейнені туындататын сахналық мүмкіншілігіне аударылады, оны
бейнені басқага ауыстыруга болады.
Бапа өзі қатысқысы келетін сахнаны ойлап шыгаруды сұрайды.
Ол сахнада өзі қалаган костюмін киіп тұрганын елестетеді. Мүмкін
топтагы жолдасы көмекші актер ретінде таңдапынып алынар.
Бала өзі қалагандай етіп көрерменді де суреттейді. Құрметті қонаққа
арналган спектакльге арнайы келген даңқты кісі бейнеленеді.
Бала берілген рольдің, костюмнің жэне қызметтің себебін түсіндіруді
сұрайды.
Сонымен бірге, таңдалган сахнаның магынасын да түсіну керек.
Жэне де қатысушыдан жалпы корермен мен құрметті қонақты таңдау
себебін түсіндіру талап етіледі; суреттелген автордын ролінде бейнеленген көрерменнің қандай роль атқаратындығы сұралады.
«Сау бол» жаттығуы.
Нұсқау: Біздің тренинг аяқталуга жақын жэне біз қоштасамыз.
Бірақ сіз бір-біріңізге барлығын айтып улгердіңіз бе? Мумкін сіз өз
қобалжуыңызды топпен болісуді ұмыт қалдырдыңыз ба? Әлде сіздін
озіңіз туралы ойын білгіңіз келетін нақты бір қатысушыңыз бар ма?
Ол мүмкіндік дәл қазір сізде бар. Алдыңгы тренингте улгермей
қалғаныңызды орындау. Шешіміңізді ертенге қалдырмау. Осы жерде
жэне тап қазір жасау.
*
,
■
«Мен —бул менмін» жаттығуы.
Нусқау: Букіл элемде «Мен» екендігімнен нақтырақ ешкім жоқ.
Маған бір жері ұқсайтын адам бар, нақ Мендей ешкім жоқ.
Сондықтан менен шығатын барлық нәрсе ол — менің кейіпім,
ойткені оны тек «Мен қаладым». Маган озімде барлық нэрсе тәуелді:
денем, дене мүшелерім, санам, ақыл ойым, жоспарым; барлық бейнені
коре алатын козім, қандай да болмасын —дабылды, рахат, күштену, махаббат, тітіркенген, қуанышты, сезімді; сыпайы, нәзік немесе дорекі,
дұрыс немесе бұрыс сойлеу, аузым мен созім, қатты немесе жай дауысым, басқаға немесе озіме арналған іс-әрекет.
Маған қиялым. арманым, үмітім жэне үрейім тәуелді. Маған жеңіс
пен жетістік тэуелді. Барлық жеңіліс пен кателік - маған ғана тәуелді.
Сондықтан да, мен озімді жақсы коріп, достаса да аламын. Сонымен
бірге, мен барлық қызығушылық әрекет жасауын қадағалай аламын.
Менің ішкі әлемімде озім білмейтін нэрсе бар екендігін және бір
нәрсе ойландыратынын білемін. Бірақ озім достасып, сүю арқылы,
шыдамды озімді абдырататын нәрсенің козін аша аламын және түрлі
зат туралы коп білім алдым.
Менің дэл қазір ойлап, сезгенім - барлығы да «Мен». Осының
барлығы маған қайда, дәл қазір кім екендігімді нақты білуге рұқсат
береді. Мен өзімнің откен шагыма коз жіберсем, не коргенімді жэне не
сезінгенімді, не айтқанымды жэне не істегенімді, қалай ойлағанымды
жэне қалай сезінгенімді коремін. Мені толық канағаттандырмайды.
Мен өзіме сай емес нэрседен бас тарта алып, өзіме қажет нәрсені
сақтай аламын және өзімнен жаңа бір нәрсе аша аламын.
Мен көремін, естимін, сеземін, ойлаймын, сөйлеймін және іс-әрекет
орындай аламын. Өзгеге жақын болуым үшін Менде барлығы бар жэне
айналамдағы зат әлеміне тэртіп пен магына ендіру үшін тиімді бола
білуім қажет. Мен өзіме тәуелдімін және өзімді түзей аламын.
Мен —бұл Менмін. Мен —бүл керемет.
«Сыйлык» жаттығуы.
Нүсқау: Әрбір жеткіншек жанында отырған досына сыйлықты ой­
лап табады. Ең басты шарт —сыйлық ол адамға қуаныш әкелетіндей
болуы керек. Ойға алган сыйлық туралы айта отырып, олар неге сол
сыйлықты таңдағанын түсіндіреді. Сыйлық «ұсынған» қатысушы өз
ойын айтады: ол шынымен-ақ, осы сыйға разы ма?
«¥зақ жолдың алдында»жаттығуы
М ақсаты: Жеке қүндылықты анықтауга көмектесу; жеке түлғаның
күшті жагын ашу; қайта байланыс негізінде өзін-өзі бағалауды бірдей
қалыптастыру; жеке қордың маңыздылыгы.
1. Амандасу салты.
2. Сиқырланган.
Нүсқау: Жүргізуші таңдалып алынады. Топ бөлмеге тарайды. «Тоқта» деген бұйрык берілгенде барлыгы тұрган қалыпта
қатып қалады. Жүргізуші сиқырланғанның ішінен біреуін күлдіруге
шакырады. Егер ол күлдіре алса, адам сиқыры тарап, күлдірушіге
қосылып екеулеп жүргізеді. Ойын барлыгы снқырынан айыққанша
жалгаса береді.
ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШ ЕЛІГІ.
Мінез-қүлық көп деңгейлі үрдіс,ол түрлі механизмді жүзеге асыру
мен қамтамасыз етуде айқындалады, оның басты көрінуі:
Бейнелеу механизмі, адам белгіні нақты жагдайга немесе ортага
байланысты қоюы;
Субьектінің қимыл механизмі, нақты және тепе-теңдікті бейнелеу
шарты;
Мінез-қулықта эмоцияпы реттеу механизмі, барлық кезеңде бөлініп карастырылу ы;
Осы айтылған механизм қызметі жанама түрдегі сөйлеу мен
есте сақтауда көрінеді. Бейнелеу механизмі үрдіс түрінде - қабылдау,
түйсік, ойлау т.б; Қимыл механизмі - әрекет түрінде, іскерлік, дагды'
бағдарлама немесе стратегия; эмоцияльщреттеу механизміне тікелей
сезім жэне уайым жатады.
Мінез-қүлықтың үйымдастырылуы түрлі деңгейде қарастырылады:
биохимиялық, физиологиялық, әлеуметтік
және психикалық.
Нақтырақ тоқталсақ, психикалық деңгей өз алдына үш түрге бөлінеді:
психо-физиологиялық, психологиялық, әлеуметтік -психологиялық, әр
қайсысы арнайы қоршаған ортамен жеке қызмет атқарады; дене ортасына қатысты, жанама түрде субьектінің даралық-жеке түлғалық сипатына; әлеуметтік-психологиялық жагдайға қатынасы.
Девиантты /ауытқулы/ мінез-қүлық - деп, қазіргі қоғамда белгіленген ережеге сэйкес келмейтін, әлеуметтік мінеэ-қүлықты ай­
тады (И.А.Невский). Танымал социолог И.С.Кон анықтамасында,«девиантты мінез-қүлық ол психикалық саулық, құқық, мәдениет
жэне адамгершіліктің эрекет жүйесі ретінде, жалпы бекітілген
ережеден ауытқуы» - деп қарастырды. Бейімделген мінез-қүлық
түжырымдамасына сәйкес ауытқу процесі кез келген бейімделуді
бүзады (психикалық, элеуметтік, әлеуметтік-психологиялық, орта).
Девиантты мінез-қүлықты үлкен екі категорияға боліп қарастырсақ.
Біріншіден, мінез-құлық - ережеден ауытқыган психикалық саулық,
ол ашық немесе жабық психопатологияны білдіреді. Екіншіден
бейәлеуметтік мінез-құльщ ол әлеуметтік, мәдениет және құқықтық
ережені бүзу. Егер эрекет аз болмашы болса, онда қүқық бүзушы, ал
маңызды күрделі болса қылмыс түрінде —ол қылмыскер деп қаралады.
Әлеуметтік ауытқуды С.А. Беличева «девиантты мінез-қүлық» деп
төмендегідей топтастырды:
пайдақор багытта: қүқық бүзу, материалды, ақшалай, мүліктен
пайда табу (ұрлық, алдау, жымқыру, сату, т.б.)
агрессивті бйгытта: жеке бас дамуына кері багытталған қимыл
(бүзықтық, соққы, тіл тигізу, өлтіру, зорлау).
Әлеуметтік-енжар түрі: әлеуметтік жэне жеке мәселелерді шешуде
(жұмыс, оқу, нашақорлық, ішімдік жэне суицид) белсенді омір сүруден
қашу, азаматтық жауапкершіліктен жалтару.
Бейсаналы мінездің сыртқы жағдайда көрінуі, ол ішкі ресурстың
реттелуімен: әлеуметгік, адамгершілік бағыт және түсініктің
өзгеруі негізінде қарастырылады. Сондықтан, баланың бір жағынан
мінез-кұлқында белгі, дабыл, нышан пайда болуы жэне дамуы деп
қарастырсақ, екіншіден жеке бас дамуына мақсатты әсердің құралы
тэрбиелік эсердің сапа көрсеткіші.
./ і
Мінез-құлықты феномен ретінде қарастырсақ индивид психикасы ерекшелігіне сай жеке бас дамуының жағдайын дұрыстау, сыртқы
үрдісті даму бағытында ескеруіміз қажет. Психолог ауытқу деп
мінез-құлықты қарастыруда (жағдайын, тұрақтылығын, пайда болу
жиілігін, жеке бас ерекшелігін сипатьш және жас шамасын т.б) түрлі
әсерді анықтауга көшеді. Жеткіншек жасында ауытқудың байқалуы
адамгершілік жэне әлеуметтік дамуда: уақытша, жағдайлы, тұрақты
болып келеді. Ол жеке бас дамуында дара ерекшелігіне нақты әрекетіне
жэне омір сүру жағдайына қарай қарастырылады.
Мінез-құлықта кертартпалық жағымсыз жағдай немесе өмірдегі
жүйелі, бір жақтылы әрекет, біртіндеп жиналып кейіннен откір
кедергіге әкеледі. Кертартпалық мінез-құлықтың деңгейіне мысал келтіріп отсек: қарсылық, шектелу, кету, агрессия. Ол белгілі
бір психологиялық жағдайда пайда болады, ал одан арылуга ниет
етіп, күш салғанда жоюға болады. Егер де жағдай қайталана берсе,
психологиялық бүтін емес сезіну қалыптасады. Мінез-құлықтағы
белсенді жэне енжар ыңғайлану: топ ішінде жэне жеке әрекетінің
өзгеруі: бұзылган-агрессия ол қайта құруга бағытталуы, деструктивті
орнын толықтыру, ол кону немесе талапты орындаудан тұрады. Девиантты мінез-құлықты бірнеше түрге бөліп қарастыруға болады
у *
*
^
• __
_
_• _
Девиантты мінез-құлық
ык
Бейәлеуметтік мінеч-купы
агрессивтілік
құқыққа қарсылық
қылмыстық
Аффектілі
Аутилді
Суицальды
Аддиктивті
Негізінле:
Жеке бас және психикалық
дамудагы бұзылыс
Психикалық депривация,
кері кету,
Негізінде:
Әлеуметтенудің бұзылуы
әлеуметтік-педагогикалық
Әлеуметтіліктен кету
Девиантты мінез-қүлықтың себеп факторы.
Балада мінез-құлықтың бұзылуы, келесі себепке байланысты болуы
мүмкін:
,
а) әлеуметтік-педагогикалъщ қараусыздық баланы тэрбиелеуде қажетті жағымды дағдының, білім жэне іскерлік дұрыс берілмеуінен,
онда жағымсыз стеротип қалыптасады.
б) психикалық терец жабдықталмау, отбасында психологиялық
ахуалдың жағымсыз орнауынан, ата-ана мен отбасы мүшесі, мұғалім
арасында өзара қатынастың қолайсыздығынан (әділ болмау, дөрекілік,
мейірімсіздік) баланың оқуға деген ынтасын төмендетеді, сондай-ақ
құрбы-құрдасымен қарым-қатынасқа дұрыс түсе алмайтын болады.
в) денсаулық және психикалық жагдайъщыц дамуы мен бұзылуы,
жас ерекшелік дағдарысы, мінездегі акцентуация, түрлі физиологиялық
жэне психоневрологиялық себеп жатады.
г) сыртқы жэне ішкі белсенділікті шыгаруга шынайы жагдайдың
қарастырылмауы: пайдалы іс-әрекет түрімен шұғылданбау, балада
элеуметтік маңыздылықтың, жеке мақсат пен жоспардың болмауы.
д) әлеуметтік-психологиялың бейімделмеу негізі бақылаусыздық,
онда әлеуметтік және жекелік құндылықтың жағымсыз жағы
қарастырылады, қоршаған ортаның кері әсері.
Жетекші ролде элеуметтік-психологиялық бақылаусыздық себебі
тэрбиеде немқұрайдылық, қарым-қатынаста назардан тыс қалу ба­
лада жалғыздық сезімін тудырады, озін керексіз санайды. Осындай
элеуметтік жағымды тәжірибенің жоқтығы, элемтану мен құндылық
бағытын, этикалық қалыпты, эстетикалық сезімді дамытпайды. Осыдан
барып балада үлкенді сыйламау, шеттелу, қажетсіз сезіну байқалады.
Қадіргі жеткіншек микроортасын жағымды деп қарастыра алмаймыз,
себебі: қоршаған ортада, аулада жэне үйде түрлі мінез-құлықтың
бұзылу түрімен кездеседі, оған әлеуметтік, мәдени, экономикалық фак­
тор эсер ететіні белгілі.
Тұрмыстық идеология негізі қоғамды ырықтандыру үрдісіне
экелуде. Күнделікті әңгімеде беделге жету жеке құндылық негізінде
емес заңсыздық жэне құқық бұзу деңгейінде жеткені туралы коп
қозғалады. Ол тек материалды тұрғыда табысқа жетумен қатар қоршаған
орта құрылымына енуі және қоғамдық лауазымды қошаметіне жетіп
отырганы баяндалады.
Жас жеткіншектщ идеалды элеуметтік жэне жекелік құндылық
багытына кері әсерін тигізетіні сөзсіз. Сондықтан қазіргі таңда мектепте еркін ортаны қарастыру баланың жағымды әлеуметтік тэжірибе
жинауына бар қажетті мүмкіндікті жасау. Бала келешекте кім бола­
ды, іштей кімге еліктейді, идеалды жүзеге асыру үшін қандай жоғары
адамгершілік ұстанымды ізгілік құндылықты меңгеру керектігін
біртіндеп қарым-қатынас жасау барысында қалыптастыру қажет.
Тәуекел тобына табысты болу үшін қажетті факторды анықтап алып,
оның әсерін мінез-құлықтың ауытқуына апаратын жағын қарастыру
жатады. И.А.Невский, Л.С.Колесова тэжірибеде мектеп қызметкеріне
экспертті сұрақнама откізген. Педагог пікірінше сыртқы фактор
негізінде қаланатын мінез-құлықты түзетуге жататын:
1. Қогамда болып жатқан үрдіс: қоғамдық құндылықтың иерархиялы озгермеуі, мемлекеттік идеологияның болмауы; қылмысты жазалауды заңның дүрыстығы, қүқық қоргау қызметкерінің оз жұмысына
жауапкершілік алуы. Жұмыссыздық (ашық және жабық); отбасына әлеуметтік қолдау мен жәрдемақының дұрыс қарастырылмауы.
Ақпарат көзі арқылы қаталдық және зорлық туралы коп насихат жасалуы; баланың дене және психикалық жағынан түзетуге жэне көмек
корсетуге қажетті мекеменің аздыгы; балаға ақысыз сапалы үйірменің,
қосымша білім алу көзінің қарастырылмауы, керісінше ішкілік пен
темекіні жарнамалау және оны сатып алу оңайлығын соз етуге болады.
2. Отбасы жагдайы жзне оның ахуалы: бүтін емес отбасы;
отбасының материалды жагдайы (кедейлік және байлық); ата-ананың
томенгі әлеуметтік-мэдени деңгейі; отбасында тәрбие стилінің бол­
мауы (агга-ана каталдығы, балага жүйелі талаптың қойылмауы,
жазалаудың эділ болмауы); балада өзіндік құндылықтың болмауы;
баланың мүмкіндік қажеттілігін өтеуде
асыра сілтеушілік немесе
жеткізбей бағалау; ата-ананың ішімдік және нашақор пайдалануы; атаананың шектен тыс мейірімінен балаға психобелсенділік туғызатын
затты пайдалануға шек қойылмау.
3. Мектёптіц ішкі өмірінде үйымдастыру жүмысының жетілмеуі:
оқыту мен тәрбие үрдісін басқару дұрыс жолға қойылмаган; ма­
териалды жабдықталу томен; қоғамда және отбасымен бірге бала
тәрбиесі туралы жүйелі жүмыс жасау жоспары қарастырылмаған; пән
мүгалімінің жетіспеушілігі; тренингтың жиі өтілмей қалу себебінен;
тренингтан тыс мерекенің қанағаттандырылмауы; балага қажетті
үйірменің үйымдастырылуы мен өтілуіне шыгармашылықтың аздыгы;
мұғалімнің кәсіби қызметіне біліктіліктің жетіспеуі, жас ерекшелік
тұлғааралық
қалатын соз қолдану) жүйесін ықпал етуді жеткілікті меңгермеуінен;
аК
И
I
1
т€
V/
Г 1
X.
I I О
К і ТТ О
Ж
Ж
О
Л
Ж
ШШш
жтш
ш-
— _ . --
_
ҚҰРУДа
Т '
_ -
,
Ч- Д
--------- 1----------- «■ I
ү
і і и
д
д д х V
толық жауап қарастырмау; мектепке қабылданған балада төменгі
мотивацияньщ болуы. Осы айтылған фактор сыргқы эсер болып табылады. Сондай-ақ, тэуекел тобына эсер ететін ішкі фактор бар. Педакажет
в
I-------------У 4 1 Н - Ш 1
томен бағалауы, озіне сенімсіздігі, озін бақылау жэне тәртіпке әкелу
жеткіліксіздігі, түрлі жағдайды сынай қарауы, ойын еркін жеткізе алмауы, өзіндік ашылуы сезілмейді.
БОПСАЛАУ (Бублинг) ТОБЫ
Бұл күшті бала әлсізді қорқыта отырып, озінің қажетін жүзеге
Бұл
құрастырылып
жұмыс
__ ___ *
.
*
-------—2
нақіы
күшті және әлсіз топтан тұрады. Оны бірнеше бала немесе бір бала
басқаруымен жүзеге асырылады. Бұл әжетхана мен аула сыртында
жүретін үрдю. Осы топты басқарушы неден бопсалау жүргізеді деген
сұрақ туындаиды. Астарында, бопсалаушы бала өзінің агрессиясын
оасқара алмаиды, суық қанды, өзіндік бағалау балада болмайды
Бопсалау тобында: мэселе коп, бейімсіз, психосоматика, сезімсіз
оолуға тэрбиеленеді.
Бұл бопсалаушы баланың мектеп қабырғасындағы өзін корсету
әрекеті: ым-ишара қолдануы жабық, мұғалімді елемей отіп кетеді
ортаның ахуалын бүзады, соққы жасағанды қалайды, әлсіз адамды’
күлкілі етш корсетуге дайын тұрады, озіне куэгер іздеп жүреді.
Ал, бопсалатушы бала портреті: дене жағынан әлсіз, енжар
қобалжулы белсенді қолдауды агрессорлы топқа көрсетеді, мұгалімді
сыилауды бшмеиді, озін корермен орнында үстайды. Психикалық
саулығы ең төмен деңгейде.
Жібершген қателіктің орнына келтіру: Мектеп болып қолға алу мек­
теп директоры мен еден жуатын адамға дейін осы мэселені бақылап
корт, тоқтатуды, бір-біріне белгі бере отырып, кішкентай эрекетгің
өзін ескерусіз қалдырмай жаппай ортада қарау керек. Өрг сондіруге
қандаи даиындық керек болса, тура сондай жылдамдықпен кез келген
жеРДе бәР» табыла білуі керек. Жауапкершілікті мектеп іші кадрдың
бэрі алган жагдайда істе нәтиже болары сөзсіз. Оны бопсалаушы топта аңғарып, кішкентай әрекетінің бақылауда екенін толық қабылдауы
керек. Ата-ана арасында да баланың әрекетін отбасы мүшесінің бэрі
естіп, бақылауды олар жагынан да күшейту керек.
Психолог тренинг өткізуде ескеретін жайт:
1. Сүйіспеншілік тақырыбын қозгаудың қажеті жоқ.
2. Ауру туралы әңгімені тек күлкіге аударатын болады.
3. Ата-анасынан көмек сұраудың қажеті шамалы, еш көмек бере ал­
майды.
4. Нарцистік құрылым ұқсастануды басқа адам арқылы жүргізетін
болады.
5. Баланың қапыптасу жүйесін ескере отырып, жұмысты жоспарлау
қажет.
Мектеп оқушысының әлемі
Оқушы өзі (микро жүйе)
Оқушы элемі (мезо жүйе)
Отбасы
Мектеп
Орта
Оқушы әлемі (экзо жүйе)
Жұмыс Құндылық КеңейСалтБаспасөз Заңдар
құралы
дәстур
орны
тілген
отбасы
Бопсалаушы топпен жүмыс жүргізу ерекшелігі:
Қимыл
кезеңдері
Қарымкатынасқа әкелу
Байланыск түсу сипаты мен
мазмұны
Жалпы қабылданған фраза мен түрді
қолдану. Мечірімді жэне тепе-теңдік
карым-каты састы орнату аркылы
эмоциялык кагымсыз реакцияны
төмендету, к щес беруде сенімге ене
білу, тәуелсі дік, еркіндік көңілді
баскага аудару
Негізгі
әдістер
қолдау
келісу
шартсыз
қабылдау
Нәтиже
Қабылданган
келісім
Жалпы
қызыгушылықты іздеу
Жағымды
сапаны
алдынала ескеру
Қарым-қатынаста қызығушылықтың бейтараптылығы. Бірегей еске
түсіру арқылы жалпы пікірден,
нақты пікірге әкелу оның құндылығы, жагдай сапасына өзіне
талдау жасатуға жеткізу
I Бірегейлігіне ізденіс, эңгімені жағымды сапаға аудару. Өз бойынан
жагымды сапаны таба білуге әрекет, ізденіс
Қауіпті
тұлғаның
сапаны
жететін жерін бекіту. Қарымалдынқатынасқа келтіретін сапаны
ала анық- I анықтау, болжау, көру және түсініксіз жагын ашу.
Тепе-тең
катынаста жеке
бас дамуының
бірегейлігін ес­
керу
1Эмоция1лық жа1гымды
I келісім
Сенімді ІЖеке
толық- 1тұлға
тыру
I шетте1нуін қа1былдауы
Сенімді I Жагдайқатынас- I дың
ты жал- ашык
гастыру қаралуы
Мінез-құ- I Жагымды және жағымсыз сапаны | Кері бай- | Келісім
лық жағ- I еске алу. Қарым-қатынасты есепке ланыс
даиын
алу және жекелікті ескеру
бейімдеу
К*
Орнықты I Баламен бірге жалпы жоспарқарымқа- | ды бірге құрастыру, ролге бөлу,
тынас
қа-рым-қатынас қалпы. Өзгсруге
құрау
Қ¥РУ
'Т'
V# •
Түиіндеме
Нақты
жоспар
иантты мінез-құлықты
Уақыты
Қыркүйекқараша
Жүмы
кұлықты
анықтау.
А) сынып жетекшісі лен әңгіме өткізу.
құлқын
Аяқталмаган
В) Кәмелетке толма* ан бала ісін қарайтын
жұмыс
44
Желтоқсан
қаңтар
Девиантты мінез-құлықтың алдын-алу.
A) ата-анамен кеңес жүргізу
Б) пэн мұғалімі сынып жетекшісімен кеңес
жүргізу.
B) жеткіншекпен кеңес жүргізу.
Г) ата-ана жиналысы мен сынып сагатына
қатысу.
Ақпан
Девиантты мінез-құлықты жеткіншекті
диагностикалау.
Өзіндік багасын анықтау.
Қақтыгысқа арналған тест.
“Әлемде жоқ жануар” проективті әдістемееі.
Қобалжуды анықтаудың Басса-Дарки сұрақнамасы.
Наурыз
Тренинг және лекциялар өткізу.
Тренингтің тақырыбы.
“Мен жэне қоғам”
“Менің ішкі әлемім”
“Мен өз болашагымды қалай көремін”.
“Қақтыгыс жэне одан шығудың жолдары
“Менің болашақ мамандығым”
“Менің жанұям, досым, біз бэріміз біргеміз”
“Өзіңді жагымды тәрбиелеу”
“Өзіңе-өзің көмектес”
Өткізілетін лекция тақырыбы:
Қазіргі жастың көңіл көтеруі;
“Қатынас мәдениеті”
“Нашақорлық жэне болашақ”
“ҚР кейбір заң аспектісі”
Мамыр
Қорытынды. Жыл бойына жасалган
жұмыстың нәтижесімен таныстыру.
Бағдарлама 4 құрылымнан, психикалық процесті өздігінен
реттеуге
і
және девиантты мінез-құлықтың алдын-алуға бағытталады.
Ш
І
юкым
М ақсаты: Топтың ұйымшылдығын және жекелік ерекшелігін
анықтау, қобалжуды төмендету.
2 құрылым: “Тиімді қары м -қаты нас”
М ақсаты: Қарым-қатынас қабілетін дамыту, агрессияны болдырмау, қақтығыссыз қарым-қатынас дагдысын әдетке айналдыру.
3 құрылым: “Мен ең, ең”
М ақсаты: Болашағын жоспарлай білу, шыгармашылық жэн( ұиым"астырушылық қабілетті дамыту.
4 құрылым: “Табысты болаш ақ”
М ақсаты: Өзін-өзі реттеу, тиімді мінез-құлық бағдарламасын құру
көшбасшылық дағдыны әдетке айналдыру.
Нормативті ұсыныс: 1 құрылым: 4 тренингтен тұрады, 1 тренинг 4С
минут, аптасына 1 рет, барлыгы 16 тренинг (4 ай).
Жоспарды әркім жеке құрастырады.
жүргізу ұсынылады:
1. Әдістеме “Әлемде жоқ жануар
Аяқталмаған
3. Әдістеме “Кактус
Шиеленісті
Мына телімелі әдістемені
55
55
55
(К.Томас.)
“Топтамалы сюжеттік сурет” әдістемесі.
М ақсаты: Шығармашылық қиялды дамыту.
Нұсқау; Суретке әңгіме құрастыру. Мына суретті араластырып
(шатастырып) тастадым. Енді сен бұл суретті дұрыстап ретімен қойып
көр. Әңгіме құрастырып беруіңді өтінемін. Әңгіме неден басталады?
Әңгіменің ортасында не болды? Әңгіменің соңы немен аяқталады?
Әңгіме.
1.
Қоян ақшақардың мұрнындағы сәбізін алып жеу үшін секіріп жатыр. Секіріп-секіріп ала алмады.
2. Бір жерден саты экеліп, онымен де ала алмай жатыр.
3. Сатымен шықса да ала алмаған соң, не істеуге болатынын ойланып отыр.
4. Бір кезде бұлттың арғы жағынан күннің көзі көріне бастады.
Күн жылынып, қар еріп, шөп көгере бастады. Сол кезде ақшақар да
еріп, мүрнындағы сәбізі жерге түсіп қалады. Оны көрген қоян қатты
қуанып, сәбізді жеп қояды.
Мэтіннің жасырын түрдегі мағынасын түсіну әдістемесі.
Арыстан мен тышқан.
Арыстан ауырып қалып, жем іздеуге шыға алмайтын болды. Сонда ол інінде жатып алып, мүлдем қалтыраган кейіпке келіп, қулыққа
көшті. Аңдар оның көңілін сүрап келе бастады. Түлкі де келді. Бірақ ол
апанның аузына келіп, ішке бас сұқпады. Арыстан одан. “сен неге ішке
кірмейсің?” деп сүрайды. Түлкі:” Мен көп ізді көріп түрмын. Бірақ
сенің апаныңа кірген із бар да, шыққан із жоқ”,-деп жауап беріпті.
Арыстан үйықтап жатты. Оның үстінен тышқан жүгіріп өтті.
Арыстан оянып кетіп, тышқанды үстап алды. Ал тышқан бол­
са, одан жалынып жіберуін сүрайды, оган да жасаған жақсылыгын
қайтаратындыгына уәде берді. Арыстан қарқылдап күліп, тышқанды
босатып жіберді. Бір күні арыстанды аңшы ұстап алып, есікке жіппен
байлап қояды. Тышқан арыстанның жылаган дауысын естіп, жүгіріп
келіп, байланган жібін кеміріп, тістеп үзеді де, арыстанды құтқарады.
Кішкентай Ербол таңертең көңілсіз ұйқысынан оянды. Оган анасы
дәрі берді де, қолшатырын алып, жүмысына кетіп қалды.
Сен калай ойлайсың? Неге Ербол таңертең көңілсіз оянды? Ерболга
анасы не берді?
Қандай адамға дәрі береміз? (ауырған адамга)
Қадай ойлайсың? Далада ауа райы қандай еді?
Анасы не алды? (қолшатыр)
Қолшатырды кай кезде үстайды? (жаңбыр жауганда).
Ап, енді ауа-райы қандай екен? (бүлтты, жанбырлы).
Тренинг: Тақырыбы: «Меніц отбасым —қазір және ертең»
М ақсаты: Өзінің отбасылық тәжірибесін түсіну және қабылдау;
жыныстық - рольдік иденфикация, қарама -карсы жыныс өкілімен
қатынас орнату іскерлігі, отбасындагы қарым —қатынас, отбасының
болашагы жайлы түсінік калыптастыру.
Қойылған мақсатына сәйкес тренинг 3 кезеңнен тұрады.
—
отбасылық тәжірибесін түсінү және кабылдаү. Өзінің
отбасылық тәжірибесін түсіну мен қабылдау өмірін одан әрі дұрыс
құруга қажет. Өзінің барлық уайымдауларын анықтай біліп, ата аналарга деген қарама —қарсы сезімдерін айыра білу өте маңызды.
Тренинг барысында қатысушылар келесілерді орындауы қажет:
отбасындагы өз багытын анықтай отырып, өзіндік бақылау
дағдыларын жетілдіру;
- өзіндік сананы арттыру;
- отбасының жүйелік табиғатын түсіну;
қатынастар динамикасы туралы
түсінікалу;
#
1
'
Р№ В
- өз отбасыларындағы қатынас динамикасы жайлы Үүсініктерін
жетілдіру;
'
г
Төз отбасындағы бүрын ескермеген қарым -қатынас ерекшеліктерін
түсіну;
< ^г
г:,;-- - өзіндегі жэне отбасындагы мүмкіндіктерін өзгерту.
Жеткіншек жасқа арналған тренинг
«Нәтижелі қарым-қатынас орнату»
( жеткіншекке арналган қары м-қаты нас тренинг кешені)
ТРЕНИНГ №4.
Тақы рыбы : «Адам өміріндегі қарым-қатынас». (1,5 сағат)
М ақсаты: біріктіру, тренингтік топта өзара жағымды қарымқатынас орнату.
г
Міндеті:
- Қатысушыларды таныстыру;
- Адам өміріндегі қарым-қатынастың маңызы жөнінде эңгімесұхбат жүргізу;
- Тренингке қызығушылықты ояту;
- Тренингке қ&тысу ережесін қабылдату;
- Ойын, жаттығу арқылы өзара әрекеттестікті, жағымды көңіл-күйді
көтеру.
1
Қажетті құрал-жабдық:
бейджик, жұмсақ ойыншық, ереже
жазылған плакат.
Тренингтің барысы:
1. Қатысушылармен танысу.
Психолог тренинг қатысушыларына:
Нүсқау: Танысуды біз ерекше жолмен жасайық. Әр қайсың кезекпен «Сәлеметсіздер ме? Менің есімім.... және «Менің хоббиім....,
еебебі...» деп айтып көрейік. Танысуды менен бастайық. Сәлеметсіздер
ме! Менің есімім Мадина. Мен адам жанын зерттейтін психологияны
ұнатамын. Себебі маган өзімнің ішкі дүниемнің қалай қалыптасқаны
жэне өзге адамның ішкі жан дүниесінде болып жатқан құбылысты білу
қьізықты. Рухани көмекке мұқтаж болған адамга көмек көрсету - менің
ең сүйікті ісім. Сондықтан, мен осы мамандықты таңдадым».
Ары қарай қатысушылар жалғастырады.
2. Тренингтің мақсатымен танысу, қарым-қатынастың адам
өміріндегі маңызы жөнінде әнгіме-сұхбат жүргізу.
Психолог тренинг ерекшелігімен таныстырады:
- Тренинг біз қарым-қатынас орнатуды үйреніп қана қоймай, білім
мен білік, көтеріңкі көніл-күй аламыз.
- Кім маған «қарым-қатынас» үгымын түсіндіріп бере алады?
Бірнеше пікірлер тыңдалган соң, психолог: «Қарым-қатынас - бүл
адамның бір-бірімен тәжірибе, білім, ой-пікір алмасу мақсатынада жасалатын озара әрекетестік. Қарапайым озара эрекеттестіктен, қарымқатынастың ерекшелігі, бұл үрдісте бір-бірі арқылы өзін ашады. ( Мен
—саган өзіндік Менмін, ал сен маган - өзіндік Менсін.)»
- Қарым-қатынас үнемі жагымды көңіл-күй әкеледі ме?
- Қарым-қатынасқа үйренген жөн бе? Ол үшін не қажет деп ойлайсыз? (Қарым-қатынас адамға өзінің адам екенін сезінуге қажет).
Психолог адам өмірінде қарым-қатынастың маңызы бар екенін,
адамга қуаныш пен пайда әкелу үшін жагымды қарым-қатынас орната
білуге үйренген жөн деп түжырымдайды.
3. Ережіне қабылдау
Кез келген топ бірлесе жүмыс жасау үшін ортақ ережесі болу керек
екеніне келіседі. Психолог плакатта жазылган тренинг ережесін талқылауды үсынады.
1. Тренингте әр қатысушының белсенді болуы.
2. «Микрофон» заңы (тек қолында микрофоны бар адам гана
сөйлейді). Микрофон ретінде қаламсапты, фломастерді, ойыншықта
пайдалануға болады.
,
,
3. Айтушыны мұқият тыңдау.
4. Бір-біріне сенім арту.
5. Күлкіге айналдырмау.
6. Тренингтен тыс жерде талқыламау.
7. Әркімнің оз пікірі бар.
8. Тренингке кедергі келтіретін құралды өшіру (ұялы телефон, есік
сыртына тренинг жүріп жатқанын айғақтайтын «ескертпе ілу»),
4. Тақырып бойынша жүмыс.
1) Адам өмірін қарым-қатынассыз елестету мумкін емес. Егер
қарым-қатынасымызды сараласақ, барлыгы жагымды көңіл-күй сыйлай бермейтініне коз жеткіземіз.
- Неліктен олай болатынын ойланып кордіңіздер ме?
- Зерттеулер адамның арасындагы шиеленістің болу себебін, қарымқатынас мәдениетін білмеуден деп тұжырымдайды.
- Шиеленіс кезінде көбінесе, адам озін емес өзгені кіналайды. Қарымқатынас жасау мәдениетіне үйренуге болады. Ол үшін, ең алдымен,
адам өзімен жүмыс жасап үйренгені жон. Сіздердің рұқсаттарыңыбен
оүгіннен бастап, біз мінсіз қарым-қатынас орнату өнеріне үйренеміз.
2) «Мен сенімен қарым-қатынас орнатқаныма қуаныштымын» жаттыгуы.
Нұсқау: Қолын адамга созып «Мен сізбен қарым-қатынас орнатқаныма қуаныштымын» деп айтады. Қолын алган адам «Мен де» деп
жауап беріп, екінші қолын келесі адамга сол сөзбен созады, тізбек осы
ретпен жалгасып кетеді. Нәтижесінде шеңбер жасайды.
5. Тренингті талдау.
- Тренингте не үнады? Өзіңізде не өзгерткіңіз келеді?
6. Қоштасу салты.
Қатысушылар қолын бірінің иыгына бірі қойып: «Рахмет! Кездескенше!»,- дел айтады.
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫРЫБЫ: «АДАМДАР НЕЛІКТЕН ЖАНЖАЛДАСАДЫ, НЕМЕСЕ ЫМЫРАҒА КЕЛГЕН ШИЕЛЕНІС»
Мақсаты:
1. «Шиеленіс» үгымымен таныстыру;
2. Шиеленіс жагдайында озін үстау ерекшелігін анықтау;
3. Шиеленісті жағдайдан шығу тәсілін меңгерту;
4. Жеткіншектің шиеленісу деңгейін төмендету.
Қажетті қүрал-жабдық: жұмсақ ойыншық, шиеленісті жағдайдан
жанжалсыз шығудың тәсілі жасылған ережесі бар плакат.
Тренинг барысы.
1. Сәлемдесу салты.
Қатысушылар шеңбер жасап отырады.
- Бүтігі күнді былай бастайық: орнымыздан тұрып, сәлемдесейік.
Барлығымен 30 сек ішінде амандасып шығуыңыз керек.
2. Топ ережесін қайталау.
- Балалар топ ережесін тағы қайталап шыгайықшы. Қане, кім
бірінше ережені айтады? Психолог кезекпен ережені қайталатқызып
шыгады.
3. Тақырып бойынша жүмыс.
1) Шиеленіс туралы сұхбат.
Психолог жеткіншектерге: «Адамдар неге жанжалдасады?» деген сұрақ қояды. Ойлануга 3 минут уақыт беріледі. Сосын, айтылган
жауаптың барлық нұсқасы тақтага жазылады.
- Көңіл-күйін басқара алмау.
- Өзгенің пікірін қабылдамау.
- Өзгенің құқұгымен санаспайды.
1 Өзгені тыңдай алмайды.
- Әдейі біреуді ренжіткісі келеді.
Адаммен қарым-қатынас жасаган кезде өзін басқара алу өте
маңызды. Алайда бұл өте қиын. Қазір біз бірнеше жаттыгу жасайық,
сосын оны орындау барысында, өзіңізді калай сезінгеніңіз жөнінде
әңгімелесеміз. Жаттыгу жұппен орындалады.
2. «Жудырық туй» жаттыгуы.
Біреуі қатты жүдырық түйеді. Екіншісі оны күш қолданбай ашу
қажет. Сосын жүп орындарын ауыстырып орындайды. Күшсіз
қолданган нәтижелі тэсілдер (кондіру, өтіну, қулық) талқыланады.
3. «Сөзсіз итеріс» жаттыгуы.
Қатысушылар болмеде еркін ары-бері қозгалып, итеріседі, түртеді,
бірақ сойлемейді. Сосын әр қатысушы әсерімен боліседі.
4. «Иэ жэне жоқ» жаттыгуы.
Барлық қатысушы жұпқа бөлінеді. Әркім өзіне «иә» немесе «жоқ»
Ұстанымын таңдайды. Кезекпен эр жұп өзінің әріптесінің ұстанымын
қарама-қарсы жаққа өзгертуге талпыну қажет.
5. Ойыннан кейін пікір алмасу.
- Қандай көңіл-күйде болдыңыздар?
- Қобалжу мен ашулану сезімі болды ма?
- Саған қалай шиеленіскен ыңғайлы - «Иә» деп айтқан ба, әлде
«Жоқ» деп айтқан ба?
- Шиеленіс алды жағдайды сезіндіңіз бе?
- Шиеленістен құтылауға не көмектесті?
4. Шиеленістен шығуды меңгерту.
Қатысушы шиеленістен шыгу тэсілін меңгертуді бастамас бұрын,
олардың өзінің жеке тэжірибесімен бөлісуге мүмкіндік берген орынды!
Пікірлер тақтаға жазылады.
Такта жанына қақтығысты жағдайда өзін ұстау ережесі жазылады:
1) Әріптестің барлық шагымын байсалды тыңдау.
2) Әріптестің агрессиясына өз эмоциясын басқара отырып эсер етіп,
әңгімені басқа тақырыпқа ауыстыру. Мүмкін болса, мейірімді, оқыс’
көңілді тақырыпқа аударған жөн.
3) Әріптестің нақты дәйектемен сөйлегенін кері эмоциясыз талап
ету.
и нал 4) Үнемі тең және сенімді деңгейде өзін ұстау, сынамау, әжуаламау.
5) Қателескен жағдайда кешірім сүрай білу.
Барлық нүсқалар талқыланып, дәптерге көшіріліп жазылады.
5. Тренингті талдау.
- Өз мінез-қүлқыңды үнемі басқаруға болады ма?
- Шиеленісті жағдайдан лайықты шыға аласыз ба?
- Тренингте сіз үшін ең қиын болған не?
«Адам көпірдің орнана қабырга орнатса, жалғыздықтың күйін
кешеді» деген пікірді қалай түсінесіздер.
6. Қоштасу дәстүрі.
Қатысушылар қолын бірінің иығына бірі қоңып: «Рахмет! Кездескенше!»,- деп айтады.
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫРЫБЫ: «ЖЫЛЫ-ЖЫЛЫ СӨЙЛЕСЕҢ...»
Мақсаты:
1. Қарым-қатынас жасау дағдысын меңгеру;
2. Қарым-қатынасты қуанышты көңіл-күй сыйлайтындай етіп орна­
ту үшін, топ арасында жағымды байланыс орнату;
3. Жагымды өзіндік бағаны дамыту.
Қажетті қүрал-жабдық: Жұмсақ ойыншық, достық ережесі
жазылган плакат, таза парақ пен қарындаш (қатысушы санына қарай)
1. Сәлемдесу.
Қатысушылар шеңбер жасап отырады. Оң жақтагы жұбына қарап,
бүгін таңертең қаншада жэне қандай көңіл-күймен оянғанын айтады.
2. Тақырып бойынша жүмыс.
1. «Қалай дұрыс достасуға болады?» тақырыбында сұхбат жүргізу.
Соның ішінде қатысушының өзі қолданатын тәсілді, ережені талқылау.
Дұрыс деп тапқанын «Достық ережесіне» еңгізу.
Досты к ережесі.
1. Досқа көмектесу. Қолыңнан келетін іске үйрету. Дос қиын
жағдайға кезіксе, қолдан келгенше жәрдемдесу.
2. Доспен бөлісу.
3. Дос жаман қылық жасаса, тоқтату. Ол қателессе, түзету.
4. Бос нарсеге жанжалдаспау, ерегіспеу, салгыласпау. Өзіңдікі өзгеден жақсы орындалса дандайсымау, қызганбау - достың жетістігіне
қуана білу. Егер қателік жасаса, оны мойындау, ренжіткен адамыңнан
кешірім сұрау.
^
'
5. Досыңды бір-бірімен салыстырмау. Салыстыру - озіңе деген
жеккөрушілікті тудырады.
6. Көмек, кеңес пен ескертуді байсалды қабылдау.
2) «Жагымды соз» жаттыгуы.
Сол жағында отырган көршісіне жагымды соз айту. Міндетті шарт:
1) көршінің атын атап байланыс орнату жэне 2) соз айтушыга емес,
тыңдаушыга жагымды болу кажет.
Жаттыгуды талдау.
- Айтылган жагымды соз ұнады ма? Өзгеге жагымды айтқан соз ше?
- Осы кезде қандай сезім де болдың?
3. «Досты «дайындау» мәзірі» ойыны.
Бүл ойында балалар бір-бірі туралы кобірек білуге мүмкіндік бар.
Ойын жұпен өткізіледі.
Нүсқау: Сыныптан өзіңіз аз араласатын окушыны таңдаңыз. Ең ап-
дымен досыңызға өзіңіз туралы айтып беріңіз. Сосын досыңыздан өзі
туралы, не ұнайтынын, қандай тағамды сүйіп жейтінін, қандай киім
киген ұнайтынын, ойынның қандай түрін ойнайтынын, қалай демалатынын т.с.с сүрап білгеніңіз жөн. Досыңыз туралы қажетті ақпарат
жинап болған соң, осындай досты жасап шығару жолын жазасыз.
Мысалы, Ферузаны дайындау жолы.
Қажетті өнімдер:
- 50 см қоңыр шаш;
- Екі қоңыр көз;
- Орташа келген қоңыр ерін;
-164см б ой ;
)
- Арықша келген дене.
- Кок кофта;
- Қара джинси;
- Ақ туфли.
- Байсалды мінез;
- Әдемі күлкі.
Дайындау жолы:
Шашты тарап артқа буып қою, көз күлімдеу үшін басты күнге
қарату, ауыз кішкене ашылып, ерінді екі қүлаққа дейін шамалы тарту,
Аталған киімді үстіне кигізу, аяғын айқастырып, қолын клавиатураға
қою.
Дос мәзірін жазып болғаннан кейін, әр қайсысы ортаға шығып өз
мэзірін оқиды. Қалғандары мэзір кімге тиесілі екенін табады.
4. Тренингті талдау.
- Өз досыңыз жайлы не білдіңіз?
- Өзіңе арналған мәзір үнады ма?
- Сен үшін мәзірде ең бастысы не болды?
- Барлығынан кімнің мәзірі үнады?
5. Қоштасу.
Қатысушылар қолын бірінің иығына бірі қойып: «Рахмет! Кездескенше!»,- деп айтады.
ТРЕНИНГ №6. ТАҚЫРЫБЫ:
«БІЗДЕГІ ҰҚСАСТЫҚ ПЕН АЙЫРМАШЫЛЫҚ»
Мақсаты:
1. Топта өзара қарым-қатынас дағдысын дамыту.
2. Өзін жэне өзгені тану және қабылдау дағдысын дамыту;
фЩ
3.
Тренингтік топта тұрақты жағымды байланыс орнатуға жағымды
көңіл-күй орнату.
Қажетті құрал-жабдық: Жұмсақ ойыншық, достық ережесі жа­
зылган плакат, таза парақ пен қарындаш (қатысушы санына қарай).
1. Сәлемдесу. Өзін әлемнің біртанымал жұлдызына теңеп сэлемдесу.
2. Тақырып бойынша жумыс.
1) «Біздегі ұқсастық пен айырмашылық» тақырыбында әңгімелесу.
Психолог қатысушыларга:
- Адам бір-біріне ұқсайды ма? Несімен ұқсауы мүмкін (мінезі, өмір
сүру үлгісі, озін-өзі ұстау мәнері, козқарасымен)?
- Адамның бір-бірінен қандай айырмашылыгы бар (сол сияқты
мінезі, өмір сүру үлгісі, өзін-өзі ұстау мәнері, козқарасымен)?
- Қандай адаммен тез байланыс орнатасыз, сізге ұқсайтын ба, әлде
сізден айтарлықтай ерекшелігі бар адаммен ба? Неліктен?
I Мүлде ұқсас жері жоқ адамдар бір-бірімен қарым-қатынасы қалай
болады? Елестетіп көру.
Психолог жеткіншектерді адам бір-біріне үқсайтынын және өзіндік
ерекшелігі болатынын түсіндіреді. Әр адамның —бір әлем екенін, ол
өзіндік ерекшелігімен, жекелік қабілетімен айшықталатынын айтады.
2) «Біз бәріміз үқсаспыз...» жаттығуы.
Нүсқау:
Топқа 1-ден 4-ке дейін санау ұсынылады. Эр топ
бірлесе отырып, топ мүшесінің өзара ұқсастыгы жайлы жазады. Ол
төмендегідей болуы мүмкін.
I Барлыгымыздың әпкеміз бар;
- Барлыгымыздың анамыз таңертең жұмысқа барады;
- Жұмсақ ойыншыгымыз бар;
- Сүйікті түс —көк;
- Демалысты ұнатамыз, т.с.с.
Жеціске көп ұқсастық жазған топ жетеді.
Жаттыгуды талдау:
| Басқа бала туралы қызықты маглүмат білдіңіз бе?
т Сыныптагы барлық баланы біріктіретін не нарсе бар екен?
- Сізді топтан ерекшелейтін қандай қасиетіңіз бар?
- Топта қалай жүмыс жасадыныз?
ұнай ма, элде ерекшеленгенді дұрыс
көресіз бе?
Досыңыздың қандай болғанын: сізге ұқсағаны, әлде мүлде озгеше
болганын қалаисыз ба?
жаттығуы
Нүсқау. Бойдағы қысымды шешуге,
құлқының
Психолог қатысушыға:
щ
—
•—
я
■
■—
^
эмоционалды
оянып,
•
’ Бі3„бф әРекетгі бірнеше түрде орындай аламыз. Кәне, осыған көз
гкізеиік.
жеткізейік.
А) Барлыгына таныс өлең жолын
- Сыбырлап;
- Өте жылдам;
- Робот секілді;
- Шет ел адамы секілді;
- Мұңцы;
- Асқан сезіммен айту.
Б) Жүру:
- Сәби секілді;
- Қарт секілді;
- Аю секілді;
- Мысық секілді;
- Қорыққан адамдай;
ін адам (
жүлдыз
Отыру
секілді
- атта отырғандай;
қомданған
түю
бүлт
- ренжіген ана секілді;
- ашуланған арыстан секілді
Д) Күлу;
- күн секілді;
- сәби секілді.
Жаттығуды талд ау:
- Сізге қай кейіпте өлең айтқан немесе тыңдаған ұнады?
- Ал қай кейіпте күлген, отырған, жүрген ұнады?
4) Тренингті талдау:
- Жаттығудан не ұнады?
| Бүгін өзіңе қандай жаңа ақпарат алдың?
5) Қопггасу.
Қатысушылар қолын бірінің иыгына
Кездескенше!»,- деп айтады.
бірі
қойып:
«Рахмет!
ТРЕНИНГ №7. ТАҚЫРЫБЫ: «СӨЗСІЗ ТҮСІНІСУ»
Мақсаты:
1) Топтың арықарай ынтымақтаса жұмыс істеуіне жагымды көңілкүй қалыптастыру;
2 ) Қарым-қагынастың вербалсыз дағдысын дамыту, өзгені қабылдай
отырып, өзін тануга үйрену.
3) Шыгармашылық қабілетті дамыту.
Қурал-жабдық: жұмсақ ойыншық.
1. Сэлемдесу.
Есімінің бірінші әрпінен түратын бойындагы жағымды қасиетті
айту. Мысалы: Айсұлу - ақылды, т.с.с.
2. Тақырып бойынша жумыс.
1) «Адам сөзсіз қарым-қатынас жасай алады ма?» тақырыбына эңгіме-сұхбат жүргізу.
Психолог жеткіншекпен карым-қатынас жасаудың баска да жолы
жайлы сұрайды. Адамның ойлаганын оның ым-ишарасына қарап білуге
болатыны жайлы талқыланады. Ақынның өлеңіне, композитордың
әуеніне карал отырып, оның көңіл-күйін анықтау.
Әуен немесе өлең тыңдап, ондагы көңіл-күйді талқылау.
2) «Меніц сүйікті ісім...» жаттыгуы.
Нусқау: Қатысушы ортага шыгып өзінің сүйікті ісін ым-ишара,
қимыл арқылы көрсетеді. Қалганы коріністі соңына дейін тамашалап,
оныц сүйікті ісін табады. Кезекпен ойынды жалгастырады.
Жапгтыгуды талдау:
- Қай баланың көрінісін табу оңай болды?
- Ұқсас қызығушылығы бар балалар бар ма екен?
- Сыныпта сізбен қызыгушылығы ұқсас бала бар ма?
- Өзхнщ қызығушылығымен сізді таңқалдырған бала болды ма?
- Слзді табу қаншалықты қиын болды?
«сіинек арқылы» жатығуы.
б а гы ™ га “
° ЙЫ “ е" КӘЧІЛ' КГЯш ым' ишаРа аРКылы жеткізуге
Н*сқау: Балага ортасын калын, дауыс өткізбейтін әйнек бөліп
Чргандан В
керек. Мысалы, дала суы к, бас киіміңді киіп ал. Маган
б.р стакан су акелт берцн, мен шөлдедім. Немесе бала езі. ойлап табаДЫ.
,
‘ 4 ■-у .&
Жаттыгуды талдау:
- Өз оиыңызды ым-ишарамен жеткізу оңай болды ма?
3. Жаттыгуды талдау.
- Жаттыгуды жасау кезінде не ұнады?
- Бүгінгі тренингтен өзіне пайдалы не алдьщ?
4. Қоштасу.
Қатысушылар қолын бірінің иығына бірі қойып: «Рахмет' Кездескенше!»,- деп айтады.
ТРЕНИНГ №8. ТАҚЫРЫБЫ:
«МЕНІҢ ЖАГЫМДЫ ҚАСИЕТІМ»
Мақсаты:
ДеГ6Н сеншділікті Қзлыптастыру, өзіндік баганы көтеру, әр
қатысушы жаңа қырынан көрінуге мүмкіндік беру;
- Қарым-қатынаста өзін және өзгені үйлесімді қабылдауға үйрену
- Қарым-қатынаста мінез-қүлыктың жағымды үлгісін жасап шығару
К&рал-жабдық: микрофон ретінде жүмсақ ойыншық, ертегі кейіпкерінщ атауы бар карточка, сөмке, айна.
жүргізуМеНІҢ жағымды қасиетім» тақырыбына әңгіме-сүхбат
2) «Жақсы адамға қарашы» жаттығуы.
Нүсқау: Айна сөмкені ашқан бетте назар түсетін жерге жапсырылады. Психолог: «Менің сөмкемде ең сүйкімді, ақылды, бақытты, табысты адамның суреті бар». Ол кім болуы мүмкін? Менің сөмкемде
сол кісінің суреті бар. Бір-бірлеп барып көреміз. Көргеннен кейін
ешкімге жарияламай, орнымызга барып отыру.
Жаттыгуды талдау:
- Көрген портретпен кім келіседі? Кім келіспейді? Неліктен?
- Көрген кезде қандай күйде болдыңыз?
3) «Рөл» жаттығуы.
Нүсқау: Оқушының әрқайсысына қандай да бір рөлде ойнау керектігі ұсынылады.
• Мейірімді перизат;
• Мейірімді сиқыршы;
• Ертегі патшайымы;
• Қайырымды ханзада;
• Ерке ханшайым;
• Ақылды патша;
• Аққу-ханшайым;
• Дана жұлдызшы.
Бала ортаға шыгып өзін рөлін екі сөзбен бейнелейді. Қалган
қатысушы оны табады.
Жаттыгуды талдау:
- Қаншалықты өз рөліңізді жемісті орындадыңыз?
I Сіздің рөлге қандай қасиет тэн? Ол қасиет сіздің бойыңызда бар
ма?
- Көрген рөлден қайсысы ұнады? Есте кайсысы жақсы сақталды?
- Қай рөлді табуда қи .індық туды? Неліктен?
4) Жаттыгуды талдау.
- Жаттыгуды жасау кезінде не ұнады?
- Бүгінгі тренингтен өзіңе пайдалы не алдың?
5) Қоштасу.
Қатысушылар қолыч бірінің иыгына бірі қойып: «Рахмет! Кездескенше!»,- деп айтады.
ТРЕНИНГ №9. ТАҚЫРЫБЫ:
«ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ БҰЗАТЫН НЕ?»
Мақсаты:
,5
1) «Қарым-қатынасты бұзатын әрекет» түсінігімен таныстыру;
2 ) Коммуникативті қарым-қатынасты дамыту;
Қүрал-жабдық: микрофон ретінде жұмсақ ойыншық.
1. Сәлемдесу.
жұмыс
1) «Қарым-қатынас жасауда жіберілетін қателік» тақырыбында
әңгіме-сухбат жүргізу.
.
— і
«-V? түсіне және тыңдай оілуді
меңгерген жөн. Серіктестің түсінуі, жеңіл байланыс орнатуы адамның
қарым-қатынас жасау мәнеріне байланысты.
ЁЩ
келті^еді?* ° ИЛаЙСЫЗДар’ нэтижелі қарым-қатынас орнатуға не кедергі
- Қарым-қатынаста қандай әрекет жағымсыз байланыс орнатады'?
Психолог жеткіншекке адам қарым-қатынаста тең дэреже сойлесу
с е т т іг іи
______
г
1
қажеттігін
болады.
және түрған» жаттығуы
бала
ОПЫ НПМ к-ІГЯ п т ш л а тті
Т-.
.
А
----- і-- іхиьш гупя ды
Екеуі эңпмелеседі. 3 минут откен соң, орындарын ауыстырады.
С о сын «жоғарыдан» жэне «томеннен» қарым-қатынас жасаудың
аиырмашылығын талқылап, алған әсерімен бөліседі. Ойын балаға
қарым-қатынас жасаудың қате тэсілін меңгеріуге арналған.
Жаттыгу/іы талдау:
Орындыққа отырып сөйлескен кезде қандай күйде болдың'? Ал
тұрып тұрғанда ше?
ұнады?
- Қалай ойлайсын осы сезімдер немен байланысты?
- Егер Алмаспен қатар гурып сойлескенде не озгеретін еді?
қалыптя
көрдіңіз бе?
3) «Арқамен арқаға» жаттығуы.
Нүсқау: Психолог жеткіншектерге жұпқа бөлініп, орындыққа
арқаларын түйістіріп отыру қажет. Олар теріс қарап отырып әңгімелесуі
қажет. 3 минут өткен соң алдыга қарап өз әсерімен бөліседі.
Жаттығуды талдау:
I Адамды көрмей тұрып қарым-қатынасқа түскен оңай ма?
- Осы қалыпта гүрған кезде қандай күй кештің?
Сол қапыпты өзгерткің келген кез болды ма?
Тренингті талдау:
- Осы жаттыгудың ішінен қайсысы ұнады?
- Бүгінгі тренингтен қандай жаңа нәрсе білдің?
- Өзіңдегі не нәрсені өзгерткің келді?
3) Қопггасу.
ТРЕНИНГ №10. ТАҚЫРЫБЫ: «ШИЕЛЕНІСТІҢ АЛДЫН АЛУ»
Мақсаты:
1) Шиеленісті жағдайдың алдын алуды меңгерту;
2) Шиеленісті жагдайдағы мінез-құлық дагдысын бекіту.
Қажеггі құрал-жабдық: микрофон ретінде жұмсақ ойыншық,
қаламсап, қагаз.
Сәлемдесу.
Тақырып бойывша жумыс.
1)
«Шиеленістің капай алдын алуга болады?» тақырыбында әңгімесұхбат жүргізу.
- Шиеленістің сэтті алдын-алған кезіңізді еске түсіріңізші.
- Адаммен жагымда қарым-қатынас жасауга не кедергі келтіреді?
- Жагдайды жанжалга айналдырмауга өзінде күш жеткілікті деп санайтын адам қолын көтерсінші.
«Аркан тарту» жаттыгуы.
Ойын жұппен жүргізіледі. Қатысушылар көз алдына елестете оты­
рып, арқан тартады. Ойын екі жактың біреуі жеңіске жеткенше жалғаса
береді.
- Арқан тартуда жеңіске жетуде не көмектесті?
- Жеңіске жетуде не кедергі келтірді?
Шиеленістің алдын алу дағдысын меңгерту.
Психолог эр қатысушыдан төмендегі шиеленісті жагдайдын шығу
жолын жазуды сұранады.
■Сізді көптің алдында жасамаган іске кіналайды.
- Анаңыз жүмыстан шаршап келіп, пәтердегі ретсіздік үшін сізге
рСНЖИ ОЯСТЭДЫ.
■:
,.т
- Мүғалім сізге бағаны томен қойды.
„ - Сыныптасыңыз жағдайдың анық-қаныгына коз жеткізбестен сізді
аиыптаи бастады.
- Көшеде өткен машина сіздің үстіңізге балшық шашып кетгі
Жүмысты орындауга 10 м и н у т
л»™*»™
----------------------талқыланады
«отештер» жаттыгуы.
Нүсқау: Ойын жұппен өткізіледі. Бір аяқпен <
екіншісі екі аяқпен тұрғанша ойын жалғаса береді.
Тренингі талдау.
- Өзіңізді жанжалшыл адаммын деп ойлайсыз ба?
- Шиеленістен шығудың қай жолы сізге тиімді?
- Өзіңізде нені өзгерткіңіз келеді?
Қоштасу.
,
Т? ? НИНГ
ТАІ^ЫРЫБЫ: «МЕН ҮШІН НЕ МАҢЫЗДЫ?»
м а қсаты.
1) Қарым-қатынастың вербалсыз дағдысын дамыту;
2 ) Шығармашылық қабілетті дамыту;
3) Өзін-өзі тану үрдісін дамыту;
4) Өзара әрекеттестік дағдысын бекіту;
5) Шиеленісті жағдайда озін үстау дағдысын бекіту;
6 ) Қатысушы топ үшін маңызды деп алынған тақырыпта қосымша
жұмыс жүргізу.
Қажетті қүрал-жабдық: микрофон ретінде жүмсақ ойыншық, көз
оаилаитын орамал.
Сәлемдесу.
Менің есімім және ең сүйікті түсім.
Тақырып бойынша жүмыс.
«Қарым-қатынас үнемі жагымды болу үшін не істеу керек?»
тақырыбында эңгіме-сүхбат жүргізу.
- Сіздер қалай ойлайсыздар, жағымды қарым-қатынас жасау үшін
не істеу керек?
Оқушы пікірі тыңдалган соң, мүғалім өзінің пікірімен бөліседі:
- Ең алдымен, әңгіме айтушыны жақсылап көре және тыңдай білген
жөн. Тыңдаушыны ым-ишарамен, кейде сөзбен қолдап отырған жөн.
Егер біз осы құралдың біреуін жақсы қолдана алмасақ бізде сәтті
қарым-қатынас орнату қиындайды.
«Пікірталас» жаттыгуы
Нүсқау: Топ үштен бөлінеді. Әр үштікте біреуі - «саңырау-мылқау»
- ести, сөйлей алмайды, бірақ онда ым-ишара мен көру қабілеті жақсы
дамыған. Екіншісі, «саңырау-сал» рөлін ойнайды. Ол көріп, сөйлей
алады. Бірақ қозғалып, ым-ишара арқылы көрсете алмайды. Үшіншісі
«соқыр-мылқау». Ол тек естуге жөне көрсетуге ғана қабілетті. Үштікке
тапсырма беріледі: Астана қаласына кездесу орнын белгілеп, туған күн
иесіне сыйлық алуға келісу керек. Сол сияқты, үйдің сыртқы қақпасын
қандай түске бояу керектігі жайлы ортақ шешімге келу.
Жаттыгуды талдау:
I Рөлді ойнап шығу қаншалықты қиын болды?
- Өзара шешімге келу қаншалықты оңай және қиын болды?
8 Осы жаттығудағы ең күрделісі не болды?
1 Осы жаттығудан өзіңе не алдың?
«Айна мен маймыл» жаттыгуы.
Нүсқау: Топ жұпқа бөлініп бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Біреуі
айна, екіншісі айнаға қараган маймыл рөлін сомдайды. Мамыл не жа­
саса, айнада да сол әрекетті орындау кажет. 3 минут өткен соң рөлдерін
ауыстырады. Бүл жаттыгуды барлыгы бір уақытта орындаса да болады.
Бірақ эр жұп жеке-жеке орындаса, қалган қатысушының талқылауы
нәтижелі болып келеді.
I
Жаттыгуды талдау:
- Қай рөлді ойнаған жеңіл болды?
ды? АЙНЗ рӨЛШДе біреудің эРекетін қайталаған қаншалықты қиын болЖаттыгуды талқылап болғаннан соң, психолог адамның ішкі әлемін
түсіне білу үшін жақсы ести жэне тыңдай білу дағдысын меңгерген
жөн деген түжырым жасайды.
ң р
«Ешкім білмейді» жаттығуы.
Нусқау: Психолог жеткіншекке:
мрн"
ҚгмР Д0ПТЫ бір' бірімізге лақтырып: «Ешқайсың білмейсівдер,
м ы н т с ^ Г ' Г Г " °™ рамын’ палаУДЬІ жақсьі басамын, өлең жазапкі Лпп
~
2 боиындагы қүпия болып келген қасиетін айта­
ды. Доп әр қаисында бірнеше реттен болып шыгу керек.
Жаттыгуды талдау:
Өзін туралы айтқанда қандай сезімде болдың?
қиыНӨб!,лда?аЛЫ баСҚЭ адаМ Ш1ДЫНДа ашылган Қаншалықты оңай және
Тренингті талдау:
- Осы жаттыгу ішінде көбінесе не ұнады?
- Өзіңде нені озгерткің келеді?
Қоштасу.
ТРЕНИНГ № 12 .
ТАҚЫ РЫ БЫ : «ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МАҒАН ҚУАНЫШ
м
ЛАЙДЫ»
Мақсаты:
1. Қарым-қатынастың вербалсыз дагдысын дамыту;
2 . Жагымды қарым-қатынас дыгдысын бекіту.
3. Жагымды озіндік баганы дамыту;
4. Шиеленісті жагдайда озін ұстау мәнерін, дагдысын бекіт
Шыгармашылық қабілетті дамыту;
6 . Алынган дагдыны бекіту;
7. Тренингтің қорытындылау.
Қажетті қүрал-жабдық: микрофон ретінде жұмсақ ойі
қаламсап, қагаз.
^
*
Сәлемдесу.
Тақырып бойынша жұмыс.
1) Тұжырымдаушы сыр-сұхбат: «Қарым-қатынас маған тек бақыт
сыйлайды!»
Психолог қарым-қатынасты достық, ізгілік мақсатында құрастыра
білсе, ол тек қуаныш сыйлайтынын жеткізеді. Тренингте меңгерген
барлық дагдыны шиеленісті жағдайда жүзеге асырған орынды. Ол
жагымды қарым-қатынас орнатуга үлкен әсерін тигізеді.
Ал енді алынган білім мен дагдыны жаттыгу орындай отырып,
қайта бекітейік.
«Жанжалдың о]
жаттығуы
Нүсқау: Жұпқа оөщиу. ыр-оіріне арқаңызды түиістіріп отыру.
Ренжісіп қалгандай кейіп таныту. Тіптен төбелесуге дейін баратын адам
кейпін таныту. Жұдырық түю, қабақты түйіп терең тыныс алу, ауызга
ауа толтыру. Сосын тез арада бұрылып, ауыздагы үрленген «шарды»
іңді құшақтау
болады.
Жаттығуды талдау:
I
Арқаңызды бір-біріңізге қаратып отырган сәтте қандай сезімде
болдыңыз?
| Бұрылып, үрлеген шарды жарган кезде қандай күйде болдыңыз?
- Жаттығуда не ұнады?
«Достық көпірі» жаттығуы.
Нүсқау: Психолог қалауы бойынша жүпқа бөлініп, көпірді суреттеу керек. Сосын үш - төрт адам қалауы бойынша бірігіп көпірді
бейнелейді. Қолдарын, денесін біріктіре отырып жасайды. Жаттыгу
соңында барлыгы қосылып, қолын көтеріп, достық көпірін жасайды.
Жаттығуды талдау:
- «Достық көпірін» салган ұнады ма?
- Қай көпір ең әдемі болды? Неліктен?
«Өзімді тамаша сезінемін» жаттыгуы.
Нүсқау. Еске «өзін тамаша сезінетін» 5 жағдайды түсіру. Оны көз
апдына елестете отырып, бойдагы пайда болган жагымды сезімді есте
ұстау. Осы сезімді өзі оңай алатын жерге салу.
Жаттыгуды талдау:
- Қандай жағдайды есіңізге түсірдіңіз?
- Өзіңізде нені өзгерткіңіз келеді?
| Тренингтегі қай жаттыгу көбірек ұнады? Неліктен?
Қоштасу.
«ТАБЫСТЫ МШЕЗ-Қ¥ЛЫҚ>;
Мақсаты:
жагымды
леттіп
көмекп
тренинг. Әлемге жагымды
тренинг. Өзгеге жагымды қатынас жасау, психологиялық
көрсетуге қабілетті болу.
мақсатты
о іренинг. іаоысты мінез-қүлық. Танысу.
7 тренинг. Эмпатия - өзге адамды түсіну сезімі.
8 тренинг. Қимыл және ишара тілі.
9 тренинг. Ойды айта алу.
10 тренинг. Тыңдаушымен қатынас.
11 тренинг. Қарым-қатынас жагдаятын модельдеу:
12 тренинг. Топтың алдында сөйлеуді құрастыру.
і аоысты мінез-қүлық
Өзіндік баганы жетілд
Нұсқау: Әрбір тірі таб
Адам оаласы да жекелік, рухани өсуге, табысқа жеіуге
өрсете алуы. Адам
Нақты
түрмыз. Көптеген адам өзінің табысты болуға сенімін жогалтып, күресуді
тоқтатады. Соқца бүл құбылыстың пайда болуы неден? Суда жүзу үшін
ең алдымен үйреиу керек емес пе?
Ү
Өмірге бейімделу үшін, сізге қажетгі психологиялық тәжірибе, техника
маманньщ
іаиіошпоп жатсі арналган ғылым түсінігіне
ауысты. Мобильд, интегративті психология қалыптасты. Элем “Мен" жэне
Сенге бөлінбеген. Әлем тұгас, олай болса “Мен” ұгымы осы элеммен
бірге. Тұтастық пен интеграгивтшік жеке тулғаның бейімделу факторы
Біз өзімізді жагымды да, жағымсыз жағдайда тұтастай
қабылдауымыз керек. Өзіндік бағасы төмен адам тек жағымсызды
қабылдап, жагымдыны қабылдай алмайды. Керісінше өзіндік багасы
жоғары жағымдыны кабылдайды, жағымсызды қабылдамайды.
Өзін әйел немесе ер адам ретінде қабылдау - жыныстық ұқсастық.
Өзін бір ұлтгьщ өкілі ретінде қабылдау - ұлттық, этникалық ұқсастық.
Барлық ұқсастықты Ролло Мэй ақыл-ой кұрылымына біріктіріп,
түсінікті ұсынды:
1. Сана
2. Санадан тыс
3. Жекелік сана +санадан тыс материал.
4. Балалық әсер+балалық тәжірибе.
|
5. Үлтгық тарих.
6 . Нәсілдік тарих
7. Адамзат тарихы.
Бастапқы бейне, архетип.
Менің көзқарасымша, ақыл-ойдың бұл құрылымы адамды жеткілікті
эрі толық сипаттап бере алады.
Табысты мінез-құлықтренингі - өзіндік құндылыгы мен бірегейлігін
толық мойындай отырып, табысқа жетудің кепілі адамның өзі болаты­
нын түсіну. Тренингтің бірінші бөлімі I жекелік өсуге бағытталады.
Ары қарай қатысушы алдына мақсат қоюды үйренеді. Мақсатты қойып
үйрену, оған жету, мақсатқа жету мотивациясына тікелей байланысты.
Табысты мінез-құлыққа жету үшін эртүрлі психотехника пайдаланылады. Ең бастысы, өзіңе жэне өзге адамга шыгармашылық қатынасқа
коп коңіл болінеді. Осы бір тамаша жолда сізге сәттілік тілейміз!
ТРЕНИНГ ЛИ. ТАҚЫРЫБЫ: ӨЗШДІК ЖАГЫМДЫ ҚАТЫНАС
“Танысу” жаттыгуы.
Танысу. Танысқанда бұл таныстыру сіздің жекелік қасиетіңізді
ашып көрсететіндей болсын. Тапсырмада шыгармашылықты корсету.
2 минут аралыгында ойлану.
Рефлексия.
Өзіндік талдау. Тапсырманы орындау барысында не сезіну? Сіздің
танысыңыз сіздің жекелігіңізге қаншалықты сэйкес келеді?
Нүсқау: Бүкіл элем театр, ал адам актер. Сұраққа көп ойланбай
жауап беру. Бұлөмірде қандай рөл ойнау? Қандай рольде ойнауға бо­
лады? Қағазға ойнаған ролді жэне ойнауға болатын рольді тізіп жазып
шыгу. Табиғи қалыпта ойнап шығу. Жаттығуды орындауда нақтылау.
ф
Рефлексия.
Келщіз талдайық, сізге қандай рөлді ойнау сәтгі болды. Оның жанына ‘+” белгісін қою. Ал, ойнай алмаған рөлді
белгісімен белгілеу.
Сізге ұнаған сүйікті ойынның астын сызу. Бүл жаттьпуцы орындап
болғаннан кейін қандай сезімде болуды айту.
“Мен кіммін” жаттығуы.
Ц|
^
Нүсқау: «Мен кіммін?” сұрағына параққа жауап -жазу. Тестті
өткізш болғаннан кейін жағымды мінезді “+” , жағымсыз мінезді
неитралды мінезді - “0 ” белгісімен белгілеу. Рөлде ойнау парағы «Мен
кіммін?» тестін салыстыру.
жаттыгуда тәжірибелік игеру, өзін көрсетудің алтын
ережесше багытгалады, өзіңнің қайталанбас бірегей екенін мойындау.
Ең оасына нақты бағыт белгіленіп отыр.
Екінші жаттыгуда өзін үйлесімді бақылау мүмкіндігін дамыту.
Екінші және үшінші жаттығуларда адамның өзіне деген қатынасы
талданады. Бірінші тренинггің мақсаты - біз өзімізге қаншалықты
жагымды қатынас жасаймыз соны бақылау.
ТРЕНИНГ №2.
►
I: ӨЗШ, ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОЛДАУДЫ
ҚАБЫД
^
музыка ыргагымен, қол айқасқан шеңберде
өтеді. Сәби күннен қандайда бір мүмкін болған жагдаятты елестетіп
қүшақтап
Мүнан
мүмкін болған жагдайды елестету. Жақындау, өзінсүйемелдеу сөзін
аиту, міндетті түрде «Мен сені жақсы көрем» деп айту.
Жеткіншек шақта жэне қазіргі жаста да осылай жасау.
Рефлексия.
Қорытыиды: Рефлексияны өткізу уақытында қатысушының көбі
жеткіншек жэне ересек шағында өзіне қолдау көрсетуде қиындықты
басынан кешіру. Бұл жаттыгу өзін бүтіндей қабылдауга, өзіне де­
ген қатынаста қарама-қайшылықты шешуге, өзін сьірттан көруге
қабілеттілікті дамытады.
“Айна” жаттығуы
Нүсқау: Жұмыс жұппен немесе топта жүргізіледі. Қатысушы
айнаға қарап отырып өзінің тек жагымды қасиетін, атап шыгады.
Рефлексия: Егер тренингке қатысушыга жаттыгуды орындау
қиынға соқса, жетекші оны көтермелеп, қолдап, келесі сөзді айтуы
тиіс: «Бұл жаттыгудың бар магынасы оны топта өткізу. Сіз оны үйде
жалгыз болган уақытта жасауга болады. Бірақ тек өзіңізге гана емес,
өзгеге де маңызды болуды үйрену қажет».
«Рационализация» жаттығуы.
Нүсқау: Рационализация (ақыл-парасатқа жеңдірушілік) - өзгеге
жақсы қатынас жасау үшін біз жагымды ойлауды үйренуіміз қажет.
Қандай да бір жагымсыз жагдайды түсіндіру. Ол туралы қагазга жазу.
Мұнан кейін «Рационализация» сөзін жазып келесі сұраққа жауап беру:
қандай жагымды ойды шыгаруга болады, бұл жагдай сізге не үйретті,
не үшін берілді?
Қорытынды: Қатысушының ішінен бұл жаттыгуды орындауда
қиындық туды ма, келесі ақпаратты жеткізуіңізге болады: эрбір адам
психологиялық қорганыстың бір тәсілі ретінде санадан тыс болса,
да рационализацияны пайдаланады. Мейлінше бұл тәсіл саналы бо­
луы шарт. Рационализация - заттарга озіңе озге көзқараспен қарау.
Н.Тезешкинаның позитивті психотерапиясы осы көзқарасты шыгыстың
нақылымен табуга көмектеседі. Нақыл - құбылысты жагымды мысал
ретінде суреттейді.
Бір шыгыс эміршісі жаман түс көріпті, түсінде барлық тісі бірінен
кейін бірі түсіп қалыпты. Қатты толқып тұрып: «Әміршім, мен сізге
жаман хабар жеткізгім келіп тұр. Сен өзіңнің жақыныңды бірінен
кейін бірін жогалтасың”. Бүл сөз әміршінің ашуын келтіреді. Ол түс
жорушысын зынданга қаматады, келесі түс жорушыны шақырады, ол
әміршінің түсін мұқият тыңдап болып : “Мен саган қуанышты хабар
айтқым келіп түр.Сен барлық туыстарыңнан кейін кайтасың депті.
Әмірші оған қатты риза болып оған көп сыйлық беріпті. Есіктің
алдындағы тыңдаушының бәрі таң қалысыпты: сенің айтқаныңды
оаиқұс алдындағы түс жорушыда айтты ғой, неге ол жазаланды сен
мадақталдың деп сұрапты. Сонда ол: “Біздің ерекшелігіміз жоруда
емес, аитуда болды”,-депті
н
“Жагымды афоризм” жаттығуы.
Нүсқау: Қазір көптеген әйгілі психологиялық эдебиет шығуда.
Әртүрлі мэселені шешуде көмектесетін афоризмді ойлап табу. Мы­
салы: бір адамның ісі алга басса, озіңізде сенімділік пайда болады.
афоризм
ТРЕНИНГ №3. ТАҚЫ РЫ БЫ :
Е Ж АГЫ М ДЫ ҚАТЫНАСПЕН ҚАРАУ
“Мен кіммін” жаттыгуы
іенингті оекітуге арналады
өзщді
сүисіндіретін сөз немесе сөз тіркесін жазу.
“Жазбаша жауап берші” жаттығуы
Нүсқау. Келесі сұраққа жазбаша жауап беру.
А) Өмірдің магынасын неден кору?
Б) Жер бетіндегі адамның үндеуі немен қорытындылауы'?
С) Жеке үндеуді қалай кору?
Рефлекси
Шығармашылық” жаттығу
Нұсқау: Адамды тереңірек түсіне білуге, омірге қатынасын ұғынуға
комектесетін сұрақ ойлап табу.
Рефлексия.
___ ____ _____ _______
««
_______
жаттыгуы
Нүсқау: Топпен жүмыс. Ең жақсы сүрақты таңдау. Топтағы
қатысушы осы сұраққа жауап береді.
У
Балшықпен жүмыс
"
Нүсқау: Балшықтан омірді жасау. Жұмыс уақыты 30 минут. Қажетті
құрал: батпақ пен пластилин. Топтмн эпбіп ШМИ* шШй! к.__________
ды. Топтың саны 5-8 адам болуы қажет. Сізге элемді жасау мүмкіндігі
берілді. Көзді жұмып, елестету. Балшық ол шикізат, онымен не жасауға
болады, ойлану. Көз жұмулы күйінде, саусаққа ерік беру, ойды, сезімді
білдіруге мүсінді жасап болғаннан кейін, басқа да жасалған өзге
мүсінмен бірге қою.
гіі*
Рефлексия: Өз әсеріңізбен бөлісу.
Қорытынды. Бүл жаттығу өнер терапиясында қолданылады. Үсынылган тренинг өмірге деген қатынасты анықтау мақсатымен жүргізу.
«Өмір тамаша» мониторингі.
Нүсқау: “Өмір тамаша, өйткені...” сөйлемін аяқтау, көптеген сөз
тіркесін қүрастыру.
Рефлексия. Резюме. Бүл жаттығу жагымды өмірге қатынасты қалыптастыру.
ТРЕНИНГ №4. ТАҚЫРЫБЫ:
ҮЙЛЕСІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС
Мақсаты: Өзге адамга жагымды қатынас жасау, психологиялық
қолдау көрсетуге қабілетгілік.
“Мүсін және балшық” жаттығуы.
Нүскау: Жаттыгу жүп арасында өткізіледі. Қатысушының
әрқайсысы мүсіншінің және балшықтың рөлінде болуы тиіс. Мүсінші
балшықтан мүсін жасайды. Жұмыс аяқталган соң мүсінші өз мүсінін
көрсетіп, оны не үшін жақсы көретінін айтады.
Қорытынды: Бүл жаттыгу қатысушы тек қана психологиялық
қолдау корсету гана емес, тэжірибе жүзінде рационализм тәсілін
қолдануга үйретеді. Мүсінде қандайда бір жагымсыз келбет орын алса
да, мүсін бәрібір сүйікті болуы тиіс.
«Айна» жаттығуы
Нүсқау: Эмпатия - өмірге басқа адамның көзімен қарау, басқа адам
болу, өзгенің орнында болуы.
Қатысушы айнага қарайды. Айнаның роліндегі қатысушы қарап
түрган адамның барлық қимыл әрекетін қайталайды.
Рефлексия.
“Оның жағдайы” жаттығуы
Нүсқау: Шеңбер бойымен жат
көршісінің жағдайын айтады.
Рефлексия.
“Сиқырлы үстел” жаттығу
Нүсқау: Қатысушының бірі үстелге отырады. Қалган қагысушы ол
іялм т рлс ш т т т я : ж т& тш Ш ™
__ ________
•
^
■
----------9 . — . „ „ и д , V ) Г қ а қажет.
л
Қорытынды: Жаттыгу п с и х о л о г и я л ы қ қолдау көрсетеді.
жаттығу
Рефлекси
тұлга
Ж ЭНЕ ИШАРА
1 . абысты адам тұлгасы, өзін ұстау, қайталанбас ерекше екенін жэ­
не маңыздылығын түсіну.
2. Еске түсіру: жақын күндері кіммен араласу болағанын жэне бүл
сізге маңызды ма, қандай қимылда болу? Көрсету.
3. Қарым-қатынасты ашық және жабық кейіпте.
А) Қарым-қатынас жабық кейіпте. Понарама.
Егер, сізге қандайда бір адаммен араласу жағымсыз болса, әдетге
қандаи кеиіпте болуды ескеру.
к я Л ? У рСеш жасырьш т¥Рган адамның қимыл-әрекетін көрсету
ангі г' ЛШ ада^ НЬЩ қимыл эРекетін бейнелеу. Өзінің серіюес
ңгімесше зеиінді болмаи, өз мәселесіне шоғырланган адам кейпін
қимыл әрекетін бейнелеу.
Б) Кеибір таныстың мінездік қимыл-әрекетін еске түсіріп, бейнелеу
Бұл қимыл не білдіруі мүмкін, сезіну.
С) Қарым-қатынастың ашық кейпі.
Рефлексия.
“Мінездеме” жаттығуы
Нүсқау:
Ц1
/ ^
«фіщң иетіне оірнеше минут қараг тұрады
кеиін, параққа бір-біріне мінездеме береді.
ә ) Эрбір тренингке қатысушы ым-ишара мен әрекет арқылы
қандаида бір оиды білдіреді. Қалған қатысушы бұл ойды шешеді.
Б) «мекеме» жаны, өзінің ісін білетін, өзіне сенімді адамның қимыл
әрекеті мен ишарасын көрсету.
ТРЕНИНГ №6. ТАҚЫРЫБЫ: ТЫҢДАУШЫМЕН ҚАТЫНАС.
“Қызық әнгіме” жаттығу.
Нүскау: Топта біреу 2 минут ішінде бірнәрсе туралы маңызды
ортақ қызығушылық тудыратын эңгіме айту қажет. Екінші адам жақсы
тыңдаушы болуға дайын.
Рефлексия.
“Ой қорытынды” жаттығуы.
Нүсқау: Қатысушы 2 минут аралығында өзі туралы маңызды нәрсе
айтады. Келесі адам ол айтқан ақпаратты қайталайды, қалай түсінгеніне
ой қорытынды жасайды.
Мысалы, ...Бұл өте қызық, ешқашан ойламаппын, қабылдады ма
соны.
ТРЕНИНГ №7. ТАҚЫРЫБЫ: «ӨЗГЕНІ ТҮСІНУ»
“Тақырып таңдау” жаттыгуы.
Нусқау:
А) 45 секунд ішінде серіктес ұсынған тақырыпқа көзқарасты білдіру.
Мүмкін, серіктес ұзақ жауап беретін такырыпты таңдауы мүмкін. Бірақ
такырыпты серіктес өзі таңдайды.
Б) Осы тақырыпқа өз пікірін 15 секундқа лайықты етіп білдіру.
Сөйлемес бұрын қалай жауап беруді ойланып алу. Енді серіктеспен
рольді ауыстыру, алдымен Юсекунд, содан кейін 15 секунд сіз ұсыиган
такырыпқа өз пікіріи білдіруі тиіс.
Рефлексия. Қай катысушының айтқан әңгімесі түсінікті әрі
таңдағанға жеңіл болды.
ТРЕНИНГ №8. ТАҚЫРЫБЫ: ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ЖАГДАИЫН
МОДЕЛЬДЕУ.
“Жагдаят” жаттыгуы.
Нүсқау: Нақты бір мәселені жагдаятты диалог немесе полилог
ретінде қағазға жазу. Жазған қағазды оң жақтагы коршіге беру. Қағазды
алган соң ерікті түрде қайта құрастыру. Тапсырмага шыгармашыл ықпен
қатысу.
Рефлексия.
Нұсқау: Қатысушылар ішінен қақтығысты жағдай таңдалып алынады, рольдерге бөлініп ойнатылады.
құлқы
далады.
Ә) Шиеленістегі мінез-құлықты сипаттап беру.
А V
т
^
•
1
КСИЯ‘ Қ атысУш ьш ен ситУаЦия талқыланып ш еш ім ін табады .
бір-біріне мінез-қулқының айнасы болып табы­
лады, осы арқылы олар өзін эр қырынан таниды.
А дам
жаттыгуы
Бұл
екінші адамға қалай жеткізу қажеттігіне мәтін ойлап табу. Өзін осы
адам орнына қойып көру. Жагдай жұп арасында ойнатылады.
Рефлексия. Сіздщ сөздің қаншалықты көз жеткізетіндей болғанын
талдау.
•
г
.
^
-----г- » —
Ш С І П I [VII
Қорытынды. Д.Карнеги пікірінше, өтінішті айтпас бұрын
екінші адамның қаншалықты маңызды екенін сездіріп, оған деген
қажет
м
н
п
а
л
т
т
т
і
г
р
т
і
г
______________________ ____________________________.
9
құру
ағы сөз” жаттыгуы.
Нүсқау:
А) Топпен ұсынылган көрсеткішті талқылау
Ә) Өзін таныстыру.
Б) Аудиториямен байланыс.
Тыңдаушының
дарту.
Таңдалган
Д) Қатысушының сөз сөйлеуі.
Рефлексия
ТРЕНИНГ №10. ТА Қ Ы РЫ БЫ «ӨЗІН ТАНУ»
Мақсаты: Танысу қатысушының қандай қажеттілікпен келгенін
туғызу
Қүрал-ж
магнитофон
I ■ш
ж
г
А- Л
*
Ш Шш ш
^
^^
л
т
Нүсқау: Қатысушыны дөңгелек шеңбер тэрізді қалыпта отырғызу
(өз қалауынша болады). Сәлемдесу, жаңа күн, осы күні өзін тануға шынайы жұмыс деңгейінде бір-біріне кедергі келтірмеуіне (артық сұрау,
қалжыыдасу, қатты күлу және т.б.) шақыру. Бүгінгі күні жаттығуға
дайындықтың шартты белгімен көрсетуді өтіну.
A) екі алақанын ашып, жаттықтырушыға корсету. Бүл белгі: «мен
бүгін белсенді жұмыс істеуге дайынмын».
Б) екі алақанын өзіне қаратса, «мен бүгін белсенді жүмысқа дайын
емеспін» - белгісін білдіреді.
B) егер де бір алақанын ашық, екінші алақанын өзіне қаратса, бүл
белгі: «мен дайынмын жаттығуға, бірақ көңіл-күйім онша емес».
Ескерту: Жаттықтырушы сізге, бұл диалог кімге, қандай қатынас
жасауга, жол табуға ізденісті қажет етеді.
«Бүгінгі тренингтен не күгеді?» танысу жаттығуы.
Мақсаты: Өзін таныстыру жеке бойында ерекшеленіп түратын, қасиетін анықтауға мүмкіндік туғызу. Есте сақтау қабілетін, зейінділігін
анықтау.
Өтілуі: Әр қатысушы өз есімінін бірінші әріпіне қарай бойындағы
жеке қасиетін коса айту.
Мысалы: Айжан —«А» әрпі бірінші эріп (соған байланысты қасиет:
ашық, ақкөңіл, ақжарқан, ақылды, арманшыл), тек біреуін өзінің бой­
ында аңғаруға болатынын тана есімімен коса айтуы керек. Мен,
Айжан ақкоңіл қьізбын. Келесі білімгерлер Серік, алдыңғы қатысушына қосып, «Айжан ақ көңіл қыз, ал мен Серік сенімді жігітпін»,
келесі келетін қатысушы Айжан ақкөңіл қыз. Серік сенімді жігіт, ал
мен - Мақсат, мейірімді жігітпін т.б. осылай жалғасын табады, алғашқы
Айжан соңынан бәрін қосып, қайталап шыгуы керек.
Ескерту: Әр қатысушы белсенді, эмоциялды оймен аяқтауын назарда ұстау, түзету дер кезікде қысқа түрде жүргізіліп, отырылуы қажет.
«Бірақ та» жаттыгуы.
Мақсаты: Жылдамдиққа әкелдіру, үшқыр ойга мүмкіндік беру, мы­
салы: «мен коп сөйлеймін, бірақ та бүл өзіме оте үнайды»,
Менің бойым аласа, бірақ та...
Мен ұялшақпын, бірақ та...
Мен білімгермін, бірақ та...
алмаимын
Мен шаршадым, бірақ та...
жұмысын
жаттыгуы
1 іақсаты : о р адам оірдеи болмайды, эр адамдар жеке ерекшелігіне
көңіл білдіру.
Қүрал-жабдық: Ақ парақ алдын ала таратылған.
Қатыстыруш ы: Парақты екіге бүктеп, оң жақ жоғарғы бұрышынан
кішкене жыртып тастау. Парақты ары қарай бүктеу, тағы оң жақ жогары
бұрышынан жырту.
Ескерту: Бәріне парақты аштырып қарату, бір-біріне корсету, ерек­
ше екендіктеріне, бір-біріне ұқсамайтынына аса назар аударту.
«Санасыз әлеміне саяхат» жаттығуы.
Ж атты қты руш ы: Бүгінгі күннің тренингіміз «Өзін тану», оған
психологиялық көңіл-күйді түзей отырып, бағыт жасайық, ол әуенмен
жалғасады. Ыңгайлы отыруы, жайғасуы.
Ескерту: Әркім аягын аяғына қойып, мен үшін ыңгайлы деп түсінуі
мүмкін. Нақты тоқталып, әдістемелік дұрыстыгына көңіл білдіреміз.
Екі аяқтарыңыз еденді толық сезінсін.
Арқаңыз орындықтын арқасына толық тиіп, алақандарыңыз ашық,
аяқтарыңыздың үстінде жатсын. Неге сіздің денелеріңіз, босаңсып’
тыныштықты сезінбейді? Сезіну, денені босаңсыту, толық рұқсат беру.
Осы кезде керекті, қажетті нәрсе ішкі элемі жүріп жатады.
Қаншалықты денеңіз босаңса, соншалықты әсерге бөленесің. Дене
босаңсуга келгенде санасыздық алқабы белсендірілуде. Ол тек менің
дауысымды естиді.
Сезініңіз, сіз мұрынмен терең тыныс алып, ауызбен жайлап
шығарғанда, денеңіз толық босаңсуга мүмкіндік алады.
Сенімділік артқы жоспарға кетеді немесе С-ртіндеп денеден жайлап
шығып кетеді. Сеэініңіздер! Ішкі жағыңда өзгеріе болу үшін, өзіңізге
іштей сүрақ қойыңыз: «Мен қазір не істеп отырмын? Мен не сезінемін?
“е °йлаймын?». Жауап іздеңіз, денеңіздің толық терең босаңсуына
мүмкіндік береді.
Енді осы босаңсу үстінде қнмылымызды болсендірейік. Үлкен көл,
кең дария, самал жел бетіңізді шарпиды.
Елестетіңіз, сіз сол үлкен көлде кішкентак жүзушісіз. Сізде карта
компос, руль еш нәрсе жоқ.
Сізді жел кайда итереді, сонда жылжудасыз!
Су толқыны жиіліп, көтеріліп, сізді жауып та жібереді. Бірақ суда
жүзуден талмай су бетіне қайта шыгасыз. Су ағымын біліңіз, кұлау,
бату, су астына кету, қайта малтып шығу, толқын қимылын түсініңіз,
сезініңіз.
Сол кезде күннің жылуы, ауаның тазалығы сізге күш береді. Су
астына кетуден сақтап, жоғары таппындырады.
Өмірде міне осылай, бірде су толқыны сізді жабады. Ол өмірдегі
шешімді таптырмайтын мәселе, қорқыныш, үрей, сенімсіздік, бірак
уақыт бізге бағынбайды. Бэрі қайтып орнына келеді. Соған сеніп, өзін
еш уақытта су толқынының астына тастап қоймау. Өзіне толық сену.
Өмірде, міне, бэрі осылай болуы тиіс, әрине болган нәрсеге болаттай
қарсы тұруга әркімнің күші жетеді.
Әркімге өзі көтере алатын қныншылық береді. Ол тек сізді
шынықтыру үшін берілетін кілт. Міне, осылай! Енді осы уақытқа дейін
өмірімізден кетпейтіндей бақытқа толы, әсерлі қуанышты сәттер бола­
ды. Соның бірін еске түсірейік. Сол сәтте сіз біреуге керек болдыңыз.
Өзіңізге сенімді, қуанышты, жігерлі едіңіз. Сол сәтке қайта оралып,
еске түсіру арқылы сол эсерді қайта бастан кешуге мүмкіндік бар.
Сіздің сол сәтте көңіл-күйіңіз қандай ерекше, қуанышты. Сол сәт
жылдың қай мезгілі еді? Ауа райы қандай еді, қандай иіс келуші еді?
Сол сәт қандай тамаша, енді осы эсер үстінде отырсыз, осы кезде
сіздің ішкі жан дүниеңізге өмірге қажетті механизм қосылды. Ол ме­
ханизм арқылы сіз сенімдісіз, кешірімді жансыз, жігерлісіз, күштісіз,
коңілдісіз. Осы сәтте қалағаныңызша болуыңызға болады.
Денеңіздің дем алганын сезінесіз, козіңізді жайлап ашсаңыз бола­
ды. Әркім өзі біледі, қай уақытта осы ортаға қайтып келуді, сол кезде
келеді.
Ескерту: Жаттықтырушы, әр қатысушының сезімін тыңдай білу,
талдау арқылы жалғастыру. Даусы жагымды әуенмен үндесіп, орта
дауыспен айтылуы қажет. Анықтау, кідіріс ұстау, екпін беретін жерге
райыс беру.
Үнтаспаға өз дауысыңызды жазып алып, міндетті түрде тыңдаңыз,
содан барып, өзіңізге үнаганнан кейін гана ел алдына шыгыңыз.
«Қүкык пен парыз» жаттыгуы
Мақсаты: Өзіндегі жаңа бояуды түсіну, оз сана сезімін, жауапкершілігін ала отырып, кұқықтын қатынасын білдіру.
пүсқау. і ік тұру, екі қол екі жақта алақан, көз жұмылу. Әр алаңнан
сарғыш зат біреуінде парыз сезіміңіз, - жауапкершілігіңіз. Екіншісі қүқық нормасы. Көзіңіз жүмулы. Іштей бағаңызды, өзіңізден сұраңыз.
Сезініңіз, уақыт бар, шынайы тазалауға көңіл бөліңіз, тек өзіңіз үшін
керек бұл.
^ ' 1Щ| Ж
' ІСІ
4
жаттығуы
М ақсаты: Ішкі әлем мәніне жекелік көзқарасы ішкі әлемін
түсінің гаммасы, түрлі зат, оның
көлемі, кеңістігі т.б.
Шағын
жаттығуы
М ақсаты: Ішкі әлем мүмкіндігіне көңіл білдіру.
құятын
- мен әдемі гүлмін, (хан иісті, әлем маған қызығады)
- мен өлеңмін (жүректерді тербейтін)
- мен шөппін,
I мен желмін,
- мен сезіммін,
- мен қызық кітаппын,
- мен таңертеңгі тәтті аспын
- мен құмырсқамын,
1мен теңгемін,
- мен жасыл жапырақпын,
ТА ҚЫ РЫ БЫ
БЕСІН Ш І
Ма қсаты
оеиімделуіне көмектесу.
Міндеті:
| Қоқынышты төмендету;
- Орта буынга өтуіне сенімділікті ұялату;
Мектептегі оқуға байланысты жағымсыз эмоцияны жойып,
жұмысқа белсенді, жағымды икемдендіру;
- Орта буындағы әдет, қабілетті игерту;
- Өзінің эмоциясымен жұмыс;
- Қатысушының қиялын, фантазиясын ынталандыру;
- Қандай да бір әрекеттегі жетістігіне және жеңілісіне адекваттық
қатынас қалыптастыру жэне сенімді мінез-құлық дағдысын дамыту;
- Сынып ұйымына сәйкестену, бір-бірін сыйлау және өзара
түсіністік;
- Өзге адаммен әрекеттесу дағдысын қалыптастыру;
Тренингтік бағдарлама 10 сабақтан тұрады (аптасына 3-4 сабақ).
Уақыты: 45 минут.
Қатысушы: 4 сынып
Топ құрамы: 12-15 адам жэне жаттықтырушы.
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫРЫБЫ: «ЕРЕКШЕ 5 СЫНЫП»
Мақсаты: Баламен, сабақ мақсатымен, жұмыс қалпымен, сабақта
мінез-қүлық ережесін қабылдау; бейімделу мәселесінің алдын-алу;
ішкі қорды жұмылдыру; өз бетімен белсенді қатысуға бейімделу,
құрдасымен дискуссияда қызметтесу.
Құрал-жабдық: дәптер, қаламсап, жазуга қағаз, альбом парағы,
жұмсақ ойыншық немесе доп.
Уақыт: 45 минут
«Есім және гүл» жаттыгуы
Танысу
Нүсқау: Эр бала өзінің есімін гүлдің бас әріпімен сәйкестендіріп
айтады.
Рефлексия: Есімге сәйкестендіретін гүлді табу қаниіалықты қиын
болды?
Уақыт: 10 минут
Ережені қабылдау.
«Аталган тур» жаттыгуы
Уақыт: 15 минут
Мақсаты: Қатысушының белсенділігін белсендіруге багытталган.
қысымды түсіру.
Нұсқау: Бала шеңбер бойынша отырады. Ортада жүргізуші.
Үстелдің саны қатысушыдан біреуге кем. Жүргізуші: қандай да бір
сапаны айтып, солардың тұруын сұранады. Мысалы, өзін мейірімді,
акылды, әділетті, әдемі, шыдамды, күшті т.б. деп санайтындар.
Айтылған белгіге сэйкес адам тұрып қасындағы үстелден басқа
бос орынға отыруға талпынады. Ойын арықарай жаңа жүргізушімен
жалғасады.
Кері байланыс.
«Мен үшін не маңызды» жаттығуы
Мақсат: Балаға өз ойымен, қызығушылығымен, ерекшелігімен,
ұқсастығымен бөлісуге көмектесу.
Нұсқау. Бала демалыста ата-анасымен үзаққа елсіз аралға бара
жатқанын елестетуі керек. Ата-ана баласына жол сөмкесіне 3 затты
ғана алуын сүранады. Не аласыз? Осы заттың атын қағазға жазу ( 5
минут).
ІІ
І
,
у
Осыдан кейін бала тізімді оқып, неліктен дэл сол затты алганын
айтады.
Талқылау. 20 минут.
Әлемде көпшілігімізге қызықты жэне маңызды үш зат барма?
Тапсырма кімге үнады.
ТРЕНИНГ №3. ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ ЖЭНЕ МЕКТЕП»
М ақсаты: Мектепте оқу барысында туындаған қиындықты жеңу,
қобалжу деңгейін білу.
Уақыт: 45 минут
Танысу
«Сен кііМсің? Мен кіммін?» жаттыгуы
М ақсат: Сыныпқа қатысуда қобалжушылық деңгейін білу.
Нүсқау: Балаларға мектепке келген жылдарын еске түсіруді үсыну.
Ұсынылған сүрақты талқылау.
Осы жыл сізге несімен байланысты? Алғашқы мектеп күніңіз
қандай болды? Ол кезде қалай елестетіп едіңіз, қазір қалай?
«Ассоциация» жаттығуы
М ақсат: Қатысушының «мектеп» сөзімен байланысты қорқыныш
дәрежесін, өмірінде мектептің маңыздылық дәрежесін білу.
Нусқау. Қатысушыға мектебін сипаттайтын және өзінің пікірімен
бөлісу үсынылады. Мектепте неге үйретеді. Мысалы: Мен оқитын мектеп...
,, :
„ : ,
.
'*
•'-ио-тг
Біздің мектепте ...оқытады
Талдау:
Сіз қаншалықты ашық болдыңыз?
Мектепті талқылауда қандай сезім туындады?
Уақыт: 10 минут
«Температура» жаттыгуы
Г'Ч$
Мақсат: Қатысушыға өзінің оқулық қиындыгын айтуга жэне оған
өзінің қатынасын анықтауга мүмкіндік беру.
Нүсқау: Жүргізуші: Балалар! Адам ауырғанда міндетті түрде дене
қызуын өлшейді. Ол әр кез жоғары болады. Егер адам бір нәрсе істегісі
келмесе де дене қызуы көтерілуі мүмкін.
Сізде қандай себепке байланысты дене қызуыңыз көтерілуі мүмкін?
Уақыт: 10 минут.
«Ертегі әлемінде қонақта» жаттыгуы
Мақсат: Мектептегі оқуга байланысты жагымсыз эмоцияны жою.
Нүсқау: Балаларга ертегі тыңдау үсынылады және оның аяғын ой­
лап тауып, неліктен олай аяқтаганын түсіндіреді.
Ертегі мэтіні: Ертеде бір отбасында бір бала өмір сүріпті. Ол көңілді,
үшқалақ, есік алдында өзге баламен ойганды жақсы көреді, әкесіне қол
ұшын беріп, анасына тіпті ыдыс-аяқ жууга көмектесетін болыпты. Бүл
бала мектепте оқитын. Таңертең барлық бапа мектепке жүгіреді. Біреуі
ынтамен жүгірсе, екіншісі соңында жүгіріп, түруға қиналатын.
Ең соңы болып бізге таныс бала жүгіріп бара жатыр. Оган оқу
қиын болгандықтан емес, әр күн ерте, жылы көрпеден түрып, киінуге
қиналатьга. Бір күні мектепке эдеттегідей жүгіріп бара жатып жолдан
әдемі ерекше қауырсынды көреді. Ол күн көзіне жарқырап, кемпірқосақ
түсімен көмкеріліп түр. Бапа тоқтап, оны қолына алып мектепті
үмытып кетеді. Бір кезде алай-дүлей болып қауырсын баланы көтеріп
мектеп аланындагы кемпірқосақтың үстіне тастайды. Бала тоңқалаң
асып, секіріп. басымен тұрып мектепке қарайды. Бүл уақытта балалар
партада отырып күлді, ысқырды, ол жақсы коретін нәрсемен айналысады. Осылай бір, екі, үш сагат өтеді. Осыдан кейін бала не істейді?
Балага көздерін жүмып, кемпірқосаққа кезігіп қалган баланы
елестетуді усынады. Баланың орнында кім болгысы келеді жэне не
үшін? Баланы мүлдем мектепке баргысы келмейді деп санауга болады
ма?
Талқылау.
Уақыт: 15 минут.
ТРЕНИНГ №4. ТА ҚЫ РЫ БЫ : «ОЛ - МЕН»
білдіруд
фантазиясын дамьпуга жагдай ж ас^кобалж уды
Қурал - жабды к: эр катысушыга ушеуден картонды саптыаяк
«V А
I
«...
£
I
^Я
*
А
а
™ қаламдар, фломастер,
Г РЫ Я
**“ “ * ' ° В «
әуен,
парақ.
Уақыт: 45 минут
Танысу.
В 1 1 1 «Лыкалык
жаттыгуы
багы^-ауаТ: ӨТКеН СабаҚ ПІКІрІМен алмасУ’ Қатысушыны келесі сабаққа
Нүсқау: Балаға «бағдаршам белгісі» беріледі (түрлі тустегі каотон
Ды саптаяк). Қатьісушы кемегіменеткен с а б а к к а п У к ф ш а й Х Т
Ж у П Г П Ү І І П - Гпиичаи
____ ______
.
Г
44
ліг.
' ----- - *
қызықты оолып, оірақ
р нәрсе, жаггыгу ыңғаисыздық сезімін тудырса сары саптаяқты ал
еткен сабак кьвыкгы больш, жаттыгулар ұ„ап езініз ушін жана бТр
нәрсе бшсеңіз жасыл саптаяқты көтеріңіз. Мен үшке дейін санаймын
біз бағдаршамды қосамыз. Бір...екі...үш...
’
УақытУ5(минуте На33рДЫ ҚЫЗЫЛ саптаяқгы көтерген балаға аудару)
жаттыгуы
Нусқау: Жүргізуші, сендермен кішкене ойнаймыз. Сендерге кезлее келе ж я т м п гажайып
—
- 5— 5 .......... —
•
и
дс
7 7......щ іауып алдым
Мен сымның бөлігінен өздерің жайлы айтатын эмблемаларынды
о ^
н
¥ в Г Г Н- МЫСаЛЫ’ М6Н МЫНа Ү ^ Р ы ш к а ү к сГ м Г Т еп
оилаимын, өиткені эр^ күні өзіме үшбүрыштың жаңа бір шыңын ашас ш н . ^ НД' ОСЬІНдаи эмблеманы жасап көрівдер. Өзге адам белгісіз
сымның бөліпнен сіз жайлы не айта алатынын ойлаңыз. Эмблемаңыз
әңпмеңп қызықты болатынына сенімдімін. Жатгығу аякт^ганн“ н
кеиш эмблемаиы түйреуішпен киімге қадап қояды
■
ң
і
а
л
д
а
у
І
І
4
Уақыт: 10 минут
алу
қонақта» жаттыгуы
Мақсаты: Фантазияны дамыту, өзгені түсіне алуга жэне сезімін
Ре ™уга ^ Р ету ; салған суретке байланысты өзінің ертегісін құрай
Қүрал-жабдық: қарындаш, фломастер, парақ, музыкалық әуен.
Нүсқау: Жүргізуші, ал енді өткен сабағымызды еске түсіріп
көрейік. Бала жэне кемпірқосақ ертегісін еске түсіріңдер. Сол ертегінің
қоркынышты, есте қаларлық сәтін еске алу. Осы сәтті алдыда жатқан
қагазга салып көру. Суретке ат беріп, неліктен олай атағаныңды
түсіндіру (жұппен жұмыс жасауға да болады). Бала эр ертігіден кейін
шапалақ ұрады.
Уақыт: 15 минут.
«Қоштасу» жаттығуы
Мақсаты: Тренингті қорытындылау; саптыаяқ көмегімен
қатсушыларды багалау.
Құрал-жабдық: түрлі-түсті картонды саптыаяқ.
Нұсқау: Балаларга «бағдаршам» саптыягының көмегімен өткен
тренинггің тиімділігін анықтауды ұсынады.
Уақыт: 5 минут.
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫРЫБЫ: «ӨЗІҢДІ ТАНЫ»
Мақсаты: Өзіндік таным мотивациясын құру, өзіндік танымды
дамытуга, сенімділікті орнатуға бағытталады.
Құрал-жабдық: дәптер, қаламсап, қалам, тесілген 6 түрлі-түсті
жолакпен жабыстырылған қорап.
Уақыт: 45 минут
«Көңіл-күй түсі» жаттығуы
Мақсаты: Қысымды түсіру, оқушыга өзіндік таным мотивациясын
құру
Нусқау: Шеңбер бойынша түрлі-түсті қорап беріледі. Балалар кезекпен бүгінгі күнмен байланысты көңіл-күй түсін анықтайды.
Т алдау.
Уақыт: 5 минут
Өзіндік талдау «Мен кіммін? Мен кандаймын?» жаттығуы
Мақсаты: Өзінін мүмкіндігіне жагымды қатынасты қалыптастыру,
өзін қабылдау және жетістікке ұмтылу, қатысушы тобымен
ортақтастықты анықтау.
Нүсқау: Жазбаша түрде үш сөйлемді жалгастыру қажет:
Мен өзімді... деп ойлаймын;
Өзгелер мені... деп санайды;
Мен... болғым келеді.
Әр сөйлемнен 5 -тен 10-ға дейінгі анықтауды тақта тізіміне қосады
Сәикесі есептеліп, қатысушындың ортақтылығы белгіленеді
Кері байланыс.
Уақыт: 20 минут.
.
ж апы ғуы
Мақсаты
*
Қабылдау және жетістікке
ортақтастықты анықтау.
ұмтылу,
^алыптаСТЫРҮ
қатысушы тобымен
т о л ^ Г Г / ӨЗІН ЖЭНе КчЬІЗЫҒушьілыгын сипаттайгын анкетаны
япяіяр
ПС1Н қояды)- Өз нұсқасын ұсынады. Жүргізуші оны
б ^ л е Х РерекТаРаТаДЫ'
Т алд ау.
Уақыт: 20 минут
Қоштасу.
° НЫ ° РЬШДаЙ 0 ТЬІРЫП
екенін
ЖАҢА КЕЛГЕН ОҚУШЫ
Мақсаты: Оқуга әрекеггену, өзінің әрекетін жоспарлау, орта мектепте оқу жүйесінің жаңа жағдайын талқылау.
Құрал-жабдьгқ: д
Уақыт: 45 минут
Т
е
О
К
Ү
Ж
Л
/
М
Р
Р
і
и
і
и
_________________________________
г
^
л
жаттыгуы
Мақсаты: Қысымды түсіру, өзінің жетістігін өзгемен салыстьту
дұрыс қабылдауға ұмтылу.
салыстыру,
Нұсқау: Жүргізуші балаға қиялшыл болып көзілдірік қабын
паидаланудың барлық нұсқасын ойлап табуды ұсынады. Қажетгі
нұсқаны жазу уақыты 5 минут. Жеңімпаз пайдалану затының
қаиталанбас ерекше тэсілін тапқан болады.
Ү ’
Талдау.
Уақыт: 15 минут
«Жаңадан келген Талгат» жаттыгуы
Мақсаты: Оқу әркетін дамыту, өз әркетін жоспарлау жаңа
жүиесін жоспарлау, серіктес дағдысын дамыту.
’
Жұмыс барысы.
оку
Жүргізуші: Бүгінгі біздің сабағымыз бұрын еш жерде оқымаған
жаңадан келген адамга арналады. Біздің мектепке басқа елден біреу
келді деп ойлайық. Ол өзінің оқуын біздің мектептен жалғастыргысы
келеді. Алдымен мектеп өмірімен таныстырып, оган жаңа есім берейік.
Балалар өз ұсынысын айтады (бестен көп емес), дауыс бере отырып
бірін таңдаймыз. Мысалы, Талгат. Енді өзіміздің мектебіміз жайлы
не айтатынымызды ойлайық. Балалар нүсқаларды айтады: мұгалім,
оқушы, сабақ, үй, бақылау, ауызша, жазбаша жұмыс т.б.
Жарайды, онда сабақта қалай жүмыс жасау керектігімен бастайық.
Жүргізуші бала толық жауап беретін сүрақ қатарын үсынады (бастысы
өз пікірінен жаңылысудан қорықпау).
Сұрақ тізімі
1. Сыныптагы сабак жүмысы
Сабақта неліктен ықыласты болу керек? Егер сабақта бір нәрсе
түсініксіз болса не істеу керек? Неліктен? Үй тапсырмасын дұрыс
жасамасаңыз не болады? Үй тапсырмасын орындамастан бүрын
ережені неліктен қайталау керек? Егер сабақта бір нэрсе қиын болса
не істеу керек?
2. Оқу қүралымен жұмыс
Оқып жатқан пәнімізге қосымша ақпаратты алуга қандай кітап
көмектеседі? Қай жаттыгуды жасау керектігін қайдан және қалай
білесің? Тапсырманы орындаудын бұрын неліктен жатқа білу керек?
3. Үй тапсырмасымен жүмыс
Үй тапсырмасын қай пәннен бастайсыз? Немен аяқтайсыз?
Уақыт: 30 минут.
Талқылау
ТРЕНИНГ №7. ТАҚЫРЫБЫ: «БІЗ БІР-БІРІМІЗДІ
ТҮСІНЕМІЗБЕ?»
Мақсаты: Жекелік «Мен» маңыздылыгын көрсету, қатысушыны
өзімен және өзгемен түсіністік қажеттігіне әкелу; өзара түсіністіктің
маңыздылыгын көрсету.
Қүрал-жабдық: дәптер, «Тыңдай аласың ба?» тест бланкісі.
Уақыт: 45 минут.
«Мен қайдамын?» жаттығуы
Мақсаты: Қысымды түсіруге багытталган жылыту жаттығуы.
Нүсқау: Бұл жаттыгуда жүргізуші ойыншы байлаулы көзімен дауысы шыгып тұрган адамның қайда тұрганын айтуы керек.
Кері байланыс.
Уақыт: 5 минут
М ақсаты: Назарды ынталандыруга шоғырландыру, тыңдай, ести
алуга қабілеттілік.
Нүсқау: Бұл жаттығу топтасуды жэне ереже бойынша әрекет етуді
талап етеді. Алдымен барлығы өз үйшігін салады. Сосын суретті алып
таза параққа жұп болып жұмыс жасайды. Бірінің көзі байлаулы күйінде
параққа екінші адамның айтуы бойынша үйді салады. Осыдан кейін
балалар орнын ауыстырады.
Уақыт: 15 минут.
«Тыңдай аласыз ба?» жаттыгуы
М ақсаты: Тыңдай жэне ести алу қабілетін дамыту.
Нүсқау: Әр қатысушы сүрагы бар бланк алады:
^'
1. Біреумен сойлесіп тұрганда жиі коңілің болінеді ма?
2. Тыңдап тұрмын деп кейіп танытып, басқа нәрсені жиі ойлап
тұрасыңба?
3. Сөйлеушінің эмоциялық созіне елеңдейсің бе?
4. Әңгімелесушіңді жиі бөлесің бе?
5. Сен тыңдайсың ба, не тыңдап жатқан қалып көрсетесің бе?
6 . Өзгені тыңдап жатқанда басқа нәрсені армандап тұрасың ба?
7. Әңгімелесушіні тыңдап тұрғанда не айтатыныңды ойлайсьщ ба?
Енді нәтижені санап корейік: «иә» нұсқасы көп болган сайын тыңдау
қабілетіңіз жоғары. «Тыңдауга не кедергі келтіреді?»- осы сұрақты ой­
лап көрейікші.
Нәтиже соңында барлық топ жинақталады.
Кері байланыс.
Уақыт: 15 минут
«Мені түсін» жаттыгуы
М ақсаты: Ести және тыңдай алу қабілетін дамыту, бір-бірі эңгіме
оарысында бөлмеуге баулу.
Нұсқау: Барлық қатысушы өз сөздерін бір уақытта айтады
жүргізуші ести алган создерінің барлыгын қайталайды.
Кері байланыс
Уақыт: 10 минут
ТРЕНИНГ №8. ТАҚЫРЫБЫ: «ЭМОЦИЯ ӘЛЕМІ»
М ақсаты: Қатысушымен эмоциялы танысу, озге адамның эмоциялы жағдайын анықтай алуга, оз эмоциясын басқара алуга үйрену.
Қүрал - жабдық: Эмоцияның суреті бейнеленген сызбалық плакат,
тапсырма карточкасы, эмоция атауымен бланк, доп, фломастер, қалам.
Уақыт: 45 минут
■*&№& •’*' и- < 1 1
.
«Эмоцияны тап» жаттыгуы
Нүсқау: Адамның жагдайы көрсетілмеген эмоция бейнелен­
ген сызбалық плакатты ілу. Қатысушы плакатта қандай эмоция
бейнеленгенін табады.
Кері байланыс.
Уақыт: 15 минут
«Эмоция қалпы» жаттыгуы
Мақсаты: Эмоциялық жагдайда ажырата алуга үйрету.
Нүсқау: Балалар А4 парагына бес үлкен фигураны салады. Сосын
оган төртеуінің атын жазады (ашу, қуаныш, үрей, ыза), түрлі-түсті
қаламмен бояйды. 5 —ші фигурага ат ойлап табады, оның эмоциялық
жагдайымен байланысты түспен бояйды.
Т алдау.
Уақыт: 10 минут
«Эмоцияны ата» жаттыгуы
Мақсаты: Жагымды қатынасқа кедергі келтіретін эмоциямен
жүмыс.
Нүсқау: Қатысушылар допты шеңбермен бере отырып қатынас
жасауга кедергі келтіретін эмоцияны атайды. Сосын допты өзгеге бере
отырып қатынасқа септігін тигізетін эмоцияны атайды.
Талдау.
Уақыт: 10 минут
«Эмоцияны бейнелеу» жаттыгуы
Нүсқау: Эмоцияны қимыл, мимика, жест, дауыс ыргагы көмегімен
көрсетуге болады.
Эмоция бейнеленген, не жазылган карточканы дайындау ( куаныш,
аиіу, үрей, ыза). Эр бала кезек бойынша эмоцияны алып, сөзсіз бейнелеп көрсетеді. Қалганы қандай эмоция екенін табуы керек.
Т алдау.
Уақыт: 10 минут
ҚАЛАМСАБЫМ»
М ақсаты: Болуы мүмкін қақтығыстық жағдайдан шыгу, эмпатияны дамыту.
Қүрал-жабдық: «Орман шуы» әуендік жазба, 1 х 1 м көлеміндегі
құм шэшігі, аңның жэне адамның кішкентай фигурасы, үнтаспа,
кшігірім альбом.
жаттығуы
М ақсаты: Релаксация; қатысушыны сабаққа белсенді дайындау.
Нүсқау: Қатысушы тапсырманы топпен орындап, жүргізуші айтатын мәтінге еруі керек. Жаттыгуды орындау барысында қатысушы
оны ым-ишарамен көрсетеді.
таңғажайып саяхатқа барамыз. Оны
менімен бірге іске асырасыңдар. Енді ыңғайлы отырып, көзді жұму.
өзді ашпай, айтқан барлық эркетті жасау.
Бастайық!
Біз қаламыздың жақын жерінде орналасқан кішкентай, өте ыңғайлы
әдемі қаладамыз. Далада күз. Далада күн шығып түрса да, ауа-райы
салқындау. Б.з серуендеуге барамыз. Тез шалбар, жылы жемпір
крассовкамызды киш, қолымызға сүйікті итімізді ертіп орманға
оағыттаимыз. Біз орманға барамыз. Таза ауа, орман салқыны еліктіріп
барады. Аяғымызды, іш, арқа, қол, бетімізді қатайтамыз. Қатгықатты...ал енді аяқ, бет, қол, арқаны босаңсытамыз. Терең, жеңіл
тыныс аламыз. Жол бізді шаршатпайды, керісінше сенімділік, күш
оереді. Міне, біздщ таңғажайып бағымыз! Барлық жеміс бізге таныс.
ұл бізді аққайын тоғайына апарады. Біз сонда бағыттаймыз. Терең
жеңш тыныс аламыз. Оң қолымызды шылбырды үсталынған, қаггы
қысымда. Самал желге талдың бұтақтагы тербеліп, бізге қол бұлгап
түрғандай. Айнала тыныш, тек бір жерден тоқылдақтың үні естіледі
құстар көркем даусымнен күннің әр сәтіне қуана эн салып тұр. Шылқилымыз жеңіл, жіоінен ұстамаса ұшып
кететін әуе шары секілді. Жеңіл, терең тыныс алу... (үзіліс)
3 аққайын тоғайына кіреміз. Аққайын діңгегі мерекелік торт балауызын еске түсіреді. Назарымыз қоңыр қалпақты саңырауқұлаққа
ауады. Бұл -қаиын саңырауқулағы. Назар салып капасак тягкт
^
мұнда қайын саңырауқулағының
----------------------------------------
жеңіл тыныс аламыз (Үзіліс.)
тарайды
Орман салқынымен, тыныштығымен рахаттана үйге ораламыз.
Кері байланыс.
Уақыт: 15 минут
«Достық көпірі» жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушылар құм жэшігіне келеді. Жүргізуші. Өздеріңді
сиқыршымын деп елестету. Ешқашан тұрмаған елде болу. Сол жерге
ертегі элемін құрғыларың келді. Қазір әрқайсы жаңа елге орналастыратын үш қаһарманды таңдайды. Жаңа ертегі әлемін қүруға қажетті ағаш,
тас, гүл, үй барлығын жеке алыңдар. Ал мен ертегі айтамын.
Ертегі басы (балалар құм жәшігінің жанында отырғанда айту).
Сонымен, жазық және егістік болған жерде ертегі әлемі болыпты.
Өзен жағасында (құмнан өзен агысын корсету, өзенді бейнелейтін,
қүм парагын 4 бөлікке бөлу), таңғажайып орман жазығында кішкентай
сиқыршы тұрғындар түрыпты.
Олардың үйлері болыпты. (Балаға өзінің қүм бөлігінін кез келген
жеріне үйшікті қоюды ұсынады). Онда барлыгы бірге тұрыпты. (Әр
бала қаһармандарын үйінің жанына қояды). Тұргындар үйінде отырудан жалығып таңғажайып орманға саяхатқа шығады. Олар қыдырғысы
және өзін көрсеткісі келді. Бірақ барлық алаң екпінді өзенмен бөлінген.
Сиқырлы тұрғандар бір-бірімен қалай кездесе алады?
Жүргізуші ертегіні фигура көмегімен жалғастыруды сүрайды.
Шешімін табуда бала шыгып:
I жэшіктің әр бөлігімен танысуга талпынады;
I бір-біріне қонаққа барады.
Егер бала мэселенінің шешімін таппаса, жүргізуші көпір қүруды
ұсынады.
Ертегінің аяқгалуы.
Міне, таңгажайып орманның түргындары бір-бірімен кездесті.
Олар бір -бірінің қолдарынан ұстап, нагыз кереметті жасай алатындарын түсінді. Кеш батқагца тұрғындар өз үйлеріне тарасты. Енді олар
қалаған уақыттарында б.э —бірімен көрісе алады.
Кері байланыс.
Уақыт: 25 мннут
«Дос қолы» жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушыларга қолын қүмга салып, қолын құмнан
шыгармай бір-бірімен үпгасуды ұсынады. Әр қатысушы эр қайсысына
жағымда тілек айтуы қерек.
Уақыт: 5 минут Тал. ау.
ТРЕНИНГ № 10 . ТА ҚЫ РЫ БЫ : «СУРЕТ ӘЛЕМІ»
М ақсаты: Өзінің пікірін айта алу, қатынас мәдениетін тәрбиелеу,
өзге қатысушыны тыңдай алу, нэтижені бекіту.
Қүрал-жаодық: атаулы альбом, қалам, фломастер, бояу, жіңішке
таяқша, бояуға контурлы сурет.
Уақыт: 45 минут
«Еске түсіру» ж аттыгуы
Нүсқау: Жүргізуші қатысушыға өткен тренингті еске түсіріп,
ертегі элемінде ұнаған сэтті салуды ұсынады. Сосын жүргізуші «құм
элемінен салем» атты кішігірім қойылым үйымдастырады.
Кері байланыс.
Уақыт: 15 минут
1
*
«Сурет терапия» жаттыгуы
Нүсқау: Жүргізуші: Балалар! Қазір біз тағы сурет саламыз. Бірақ
эдеттегідей емес. Альбомға қалаған суретті салу. Бірақ суретті
қылқалам, қаламмен емес косметикалық таяқшамен саламыз.
(Алдыменен балалар қалауы бойынша бөлек қағазға нүктемен са­
лып көреді. Суретті аяқтағаннан кейін талқылау жүргізіледі, қандай
сурет шыққанын айтады.)
Жүргізуші: Ал енді эр қайсысын үнаған контурлы суретті салу.
Оны да таяқшамен бояу. Сурет салу барысында жүргізуші баладан осы
техника жайлы сұрайды. Егер жоқ болса, неліктен? Бала суретпен не
білдіргісі келгенін айтады.
’
I
Уақыт: 30 минут
Талқылау.
.»
,
ТРЕНИНГ № Ц . ТАҚЫ РЫ БЫ : «МЕН+ М ЕН= БІЗ»
М ақсаты: Үрейді бэсеңдету, топішілік ынтымақтастыққа жету
жеке «Менін» жалпы «Бізде» түсіну.
Қүрал-жабдық: ватман қагазы, қалам, фломастер, бояу, журнал,
желім, эр қатысуға үшеуден картоп саптаягь (түсі: қызыл, сары жасыл).
.
’
Уақыты: 45 минут
«Менің қасиетім» ж аттыгуы
ішінде өзінің жақсы қасиетін еске
түсіруі керек. Сосын барлық қатысушы шеңбер бойынша айтып
шыгады. Балага толық мүмкіндік беру керек. Гала өзіне сенімді болуға
не көмектесетінін, неліктен олай санайтынын айтуы керек.
Уақыт: 10-15 минут
«Сынып портреті» жаттыгуы
Нұсқау: Топ портреті секілді топішілік коллаж құрады.
Талқылау.
Уақыт: 35 минут
«Мен кіммін?»
Нұсқау: Топ баласына парақты тігінен бөлуді ұсынады: 1 - ші графада: «Мен кіммін?» сұрагына жауап жазады. Мұнда ойына келген 10
сөз қатарын жылдам жазып шығады. 2 -ш і графага сол сұраққа атаанасы, танысы (кез келген маңызды адам) қалай жауап беретінін жазу.
3-ші графаға сол сұраққа топтагы біреу жауап береді. Ол үшін барлық
жазба үстел үстіне қойылады. Сосын ол араластырылып әрқайсы бірбірден алып сол адам туралы жазады. Қайта жазба үстелге қойылып әр
қайсы өзінікін алады.
Кері байланыс.
«Сиқырлы «Иә» сөзі» жаттыгуы
Нүсқау: Жүргізуші негізгі арнайы сөздер дайындайды, ары қарай
қатысушылар өздері ұсынса болады.
Мысалы:
Сізде миллион барма?
Сізге теңізде болган ұнайды ма?
Сіз шығармашыл адамсыз ба?
Сіз мейірімдісіз бе?
Сізде жыртық шұлық болады ма?
Сізге билеген ұнайды ма?
Сіз біреуді жақсы көресіз бе?
Жүргізушінің әр сұрагына дұрыс - бұрыстыгына қарамастан «Иә», деп жауап береді. Бұл жаттыгу бір шетінен күлкілі болганымен, екінші
жағынан өзіне және әдетіне озге көзқараспен қарауга септігін тигізеді.
Кері байланыс.
IV - ТАРАУ. ЖАСӨСПІРІМДІК ШАҚҚА АРНАЛГАН
ПСИХОКОРРЕКЦИЯЛЫҚ ЖАТТЫГУЛАР
Жасөспірімге жоспарды таныстыру
Тапсырма: Қатысатын балага жоспар туралы қыска әңгіме дайындау. Қатысушы торт топка бөлінеді. Әр қайсысының алдына біркелкі
таныстыру рәсіміне қажетті деген жабдықты дайындау. Бірақ эр топ, әр
жастагы балага тақырыпты дайындайды: 4 пен 7 жас, 7 -ден 10 жасқа
дейін, 10 жастан 14 жасқа дейін және 14 жастан 17 жас аралығында.
Қатысудан бүрын әр қайсысы төмендегі сүраққа жауап береді.
- балаға не хабарлау қажет?
- тэрбиеші момын жанұя туралы қандай анықтама беру керек?
- балаға қалай айтамыз: маманнан қандай көмек алуға болады?
- танысуға қанша уақыт жіберуге болады?
- тақырыпта көп сөйлем болуы мүмкін бе?
Біз қатысушыға мынандай үсыныс береміз, қиналган кезде төменгі
материалды конструктор сияқты пайдаланамыз, бұл әр түрлі жастағы
бала жоспарының мақсатын түсіндіреді.Тақырыптағы иңтерактивті
элементке көңіл болу керек.
Өзі туралы қалай айту керек?
Меніңатым. •■•Менотбасымакомектесемжәнебалағакөмектесемін.
Мысалы, ересек жэне бала қай кезде бір-бірін түсінеді, бірақ оган не
нәрсе кедергі болады немесе қай кезде балаға көмек корсету керек. Сіз
қандай қнындықты білесіз?
Маған ... баламен және отбасымен жұмыс істеу ұнайды. Сізге
арналған менде көптеген әртүрлі ойын жэне жаттығу бар. Сіз қандай
ойын ойнауды қалайсыз?
-г
Мен, психолог (әлеуметтік жұмысшы) - адам қиын жағдайда
мақсатқа жету үшін көмек көрсетемін және қолдап отырамын. Бұл
мамандық туралы сіз тағы не білесіз? Мен мұндай жағдайда көзбе-көз
сөйлесемін, сізге көмектесемін.
Жоспар туралы қалай айтамыз?
Бұл жоспар бір-бірін іздеген балалар мен жанұя туралы. Неге? Бірбірімен қатынасу және көмектесу. Бұл жоспар баламен жанұяның бірге
өмір сүруіне дайындайды. Жанұяға, өмірге дайын болу керектігіне
кейбіреулер таңқалуы мүмкін. Біреулер дайындалу керек екенін ойланады.
\
Жанүямен баланың таныстығы туралы қалай айтылады?
Сіз мерекелерде жэне арнайы кездесу уақытында танысасыз жэне
көресіз. Сізде ересекпен тереңірек танысуға мүмкіндік пайда болады.
Сіз өзіңізге көмек бере алатын адамдарды біле аласыз. Онымен мерекеде, концертте, ойын ойнау барысында танысасыз.
Маманға қобылатын талап
Тақырыптағы тағы бір күрделі соңғы талқыланатыны - маманға
қойылатын талап. Баланы жанүялық өмірге дайындау барысы. Топ­
пен жұмыс істегенде тыңдаушылар ең маңызды сапалысын жазып
алып отыру керек. Осы жазылып алған сапаны маманның зерттеуіне
ұсынады.
Коммуникациялық (қатынас) дағды.
Жылыжүзділік, адалдық жэне эмпатия.
Сана-сезімін ашып айту жэне даярлығын бөлісе білу.
Топқа жэне жанұяға деген бейімділігін, түсінгіштігін, төзімділігін
дамьггу.
Жанұяга және ондағы үрдіске назар аударуы, ықылас, көңіл бөлуі.
Икемділік. Дәстүрлі мерекелік тақырыпта жұмыс істеу қабілеттілігі.
Мысқыл, қара мысқылдардың жоқтығы.
Сенімділік (тұрақтылық).
Өзінің істеген жұмысының қарым-қатынастық тәжірибесі.
Мұндай модульдің аяқтамасы орындалган жұмыстың эмоциялық
бекітілуіне көмектеседі.
«Менің қорқыныш ымды түсін» жаттыгуы.
Бұл жаттыгу баланың қорқыныш қашықтауынан, қабылдау, қорқыныш мәселесінен құрылған.
Қатысушыларға. тапсырманың жолақ ережесін таратады, бір
жагында сөйлем жазылган, ал екінші жағында соның жалгасы бола­
ды. Құрдастары не айтқысы келді, бұнымен қатысушыны 2-4 адамнан
туратын аз топка белуге болады, эр топқа бір карточкадан беріледі. Ба­
лалар әр сөйлемнен қандай әр түрлі түсініктеме ажырата білу керек.
Мысалы: карточканың бір жагына жазылған: «маган қорқынышты,
қашан ... »; екінші жагына; «... мен жаңа адамдармен танысамын».
Түсініктеме: бірінші танысқан кезінде адам оған сенімсіздеу болады
немесе адам жана жагдайда өзін қалай ұстауын білмейді. Осы жагдайда
бала тапсырманы жасай отырып айта бастайды, көптеген қорқыныш
пайда болады. Сіз осы бейне арқылы шеше ала алмай жүрген ақпаратқа
дәлелдеме аласыз.
Ж олақ № 1.
Маган корқынышты қай кезде...
||
Мен жаңа адаммен танысқанда, басқа менің істеген жұмысымды
бақылаган кезде.'
Маган сұрак қойганда жэне оган жауап беретін кезде қорқамын.
Ж олақ № 2. Мен қорқам, егер...
Мен туралы басқа қалай ойлайды. Маган қарсылық білдіреді.
Маган біреу қарсы екенін сеземін.
Ж олақ № 3. Мен түсінемін, қай кезде қорқатынымды. Қорқам. Менің қолым мүздап кетеді. Маган нашар болады. Басым айналады.
Осы кезеңнің мақсаты - қорқыныштың пайда болуын көрсету және
°Дан өзін-өзі ұстау жолын анықтау. Не себептен адам қорқады, не
үшін табиғат осылай жасайды, адамда не үшін қорқыныш пайда болатынын баламен бірге талқылау. Осыдан кейін сүрау керек, кімде кім
қорқынышқа шыдай білсе, онда сол адам жеңе біледі, бұл қалай болуы
мүмкін. Баланың көңілін мьгааған бөлу керек/ қорқынышты жасыру
және оны жеңе білу - мінездің эр түрлілігіне байланысты.
«Мен өзгеніц көзқарасымен» жаттыгуы.
Нүсқау: Бұл жаттыгу гуманитарлық шеңберінде өңделген және өз
іс тэжірибесінде ойлау. Сурет тақырыбын беру арқылы сурет салдыру. «Мен өзгенің көзқарасымен», «Мен осындаймын, қалай жаратылдым сондаймын», «Мен сондаймын». Астын сызып корсету керек, бұл
жаттьнудың сапасы нашар жэне бала жұмыстан бас тартады. Балага
нұсқау беру: «Басқа адам саган қандай көзқараспен қарайды, өзінің
суретінді солай бейнелеп сал». Осыдан кейін балага нақты сұрақ қою,
бала айтқысы келмесе қинамау. Осыдан кейін екінші суретке өту. «Сен
өзін қалай болгың келеді, солай суреттеп сал». Бала өзі айта білсін,
егер ол осындай болса, не болады, не өзгереді, не өзгермейді; Қандай
адамның пікірімен қарым-қатынасы оган эсер етеді, қандайы эсер
етпейді, қандай жағдайда оған оңайлау болады, ал қай жағдайда —қиын
болады? Қорытынды суреті: «Сен өзін қандайсың, сол түрінді бейнелейбіл».
•
^
••
Сурет салу барысында қойылатын сүрақтар
Бірінші суреткё қатысты («Мен басқаның көзқарасымен»).
- Сурет салганда өзіңе кімнің көзқарасымен қарадың ?
Бұл бейне қалай пайда болады? (Неше жылдан бері саган осы
көзқараспен қарайды?)
- Әртүрлі адамның көзқарасымен мұның қандай өзгешелігі бар?
- Бұл суреттен сен не өзгерткің келеді? Екінші сурет туралы. («Мен
сондаймын, қалай жаратылдым, сондаймын»).
- Осылай болу үшін саған не көмектесті?
- Не нәрсе кедергі болды?
- Сен осылай болганда, саган кім сенеді?
- Ал, кім саган қарым-қатынасын өзгертпейді?
- Үшінші сурет туралы. («Мен - осындаймын»)
- Басқа адамнан не айырмашылыгын бар?
- Бұл суреттен не сезіндің?
- Адамга жақсы болу үшін суретті қапай өзгертуге болады?
- Үшінші суретгегі адам жақсы болып көріну үшін, онда бірінші
немесе екінші суретті өзгерту керек. Сурет аяқталганнан кейін, бапага
үшінші суретті көрсетіп және төмендегі сүраққа жауап бергізу керек;
- Қандай сурет бір-біріне ұқсас, ал қайсысы үқсас емес?
- Адам бір нәрсені қатты керек етеді, бірақ сол мақсатқа жеткенінде,
оган қуанбайды. Бұл немен байланысты?
- 1,2,3-ші суретте адам нені керек етеді? Олардың жалпы тілегі не?
Бүл тапсырманы аяқтаганнан кейін қиын тапсырманы орындаудың
өзі куантады. Суретті талдаганда, мынандай нэрсеге көңіл бөлу керексалган суретте киім үлгісіне жыныстық айқын белгісін анықтай білгені
туралы қорытынды жасаланады.
Суретті оқи білуге үйрену:
- өзін суретген анықтай білу (екінші және үшінші сурет арасындагы
айырмашылыгы) - бала қандай бұйымды пайдаланып бейнелейтініне
көңіл аудару;
- қоршаган ортаның табысын анықтау (бірінші жэне екінші суретті
салыстыру: сәйкестігін, ерекшелігін)
- мен - бейненің негізі (үшінші суреттің талдауы). Үшінші сурет бірінші суретке ұқсас па немесе екінші суретке үқсас па?
ТАҚЫРЫП: «МЕН АШУЛАНАМЫН»
Нүсқау: Ашу - жагымсыз эмоция, сондықтан оның тез пайда бо­
луы адамның тұйықтыгы. Егер ашуга өзің жол бермесең, ол бэрібір
ешқайда кетпейді. Бала кезінен баланы ашуын шыгара білуге үйрету
керек. Ашудың басты бірнеше ережесін меңгере білген жөн.
- адамның жеке басы туралы емес, ашу тудыратын мінезі туралы
айту;
- өзің туралы айту: мынандай сөзден баста: «мен», «маган» деп, ал
«сен», «сенен» деп айтпау;
- ашуланған кезде, ашуынды сол уақытта айтуга ұмтыл, ашуыңды
өзінде ұзақ сақтау қажет емес;
- адам нақты берілген, қатысы бар жагдайда ашулану керек.
«Ашу, жек көру, өкпелеу» жаттыгуы
Нұсқау: Тапсырмаға жұмсақ үлкен ойыншық әкелу керек. Балага:
осы ойыншыққа ашуыңды қалай шыгара аласын деген пікір айту. Егер
бала ашу шыгаруга ұялатын болса, кім қатты ашуланады деген жарыс
ұйымдастыру. Ең бастысы, бала қатты ашудың пайда болуын көрсету
керек. Осыдан кейін балаға қатты ашуланудан гөрі жайырақ ашулану
керектігін ұсыну. Бүл жаттыгуда жүргізушінің міндеті, балага таныс
емес ашудың пайда болу жолын корсету. Мысалы: сөзбея қалай ашу­
лану керек, түр әлпетімен қалай ашулануды және т.б. Бұл жаттыгудың
міндеті —бала ашу эмоциясының түрлі тәсілінің бар екенін көрсету.
«М аган қай кезде үнамайды» жаттыгуы
Берілген сөйлемді аяқтай білуде көп тэсіл пайдалана білу керек.
- Мен ашуланамын, егер ...
- Мен өзімді өзім ұстай алмаймын, қай кезде:
- Маган еш нәрсе ұнамайды...
- Мен қатты ызаланамын, қай кезде...
- Мен шыдай алмаймын...
- Мен тіпті жынданамын...
Нүсқау: Айтылған пікір қагазга жазылады. Қатысушы пікірін салыстырып талқылау. Ең керектісін тақтаға жазу. Мені «тыңдамаған кез­
де, мен ашуланамын» деген пікір білім алушыга арналады.
ТАҚЫРЫП: «КЕЛІСІМ , СӨЗ БАЙЛАУДЫ МЕҢГЕРУ»
«Мені түсін...» жаттыгуы
Нұсқау: Бұл жаттыгуды 3-5 білім алушымен жүргізуге болады.
Жаттыгуда жеке пікіріңді жеткізу және басқаның пікірін түсіне білу ке­
рек. Ол балага және қабылдаган отбасына да пайдалы. Қатысушы бір
парақ және түрлі түсті карандаштан алады. Тапсырма былай беріледі:
не салатыны туралы алдымен ойлану керек. Жүргізушінің командасы бойынша эр қайсысы өзінің ойына келгенді салады, бірақ 10-20
секундттан кейін сурет көршісіне беріледі. Сөзсіз, ескертусіз басқа
адам суретті салады, сол уақыт мерзімі оіткенде, сурет келесі адамға
беріледі, солай айналымға түскен сурет жалғаса отырып, суретті
бастап салған адамга жету керек. Бірінші салган адам бір нәрсені қосып
салуына болады, бірақ ауыстыруға немесе сызып тастауына болмай­
ды. Осыдан кейін әр қайсысы өзінің не салгысы келгенін жэне одан
не шыққаны туралы айтады. Осы суреттен кейін ойынның ережесін
күрделендіріп қайталау керек, адам соны азайту керек жэне уақытты
кеміту керек. Жаттығуды орындаганда қатысушымен төмендегі
тақырыпты талқылау керек:
- сурет несімен қызықтырды ?
- сені түсінбеген кезде не сезінесін ?
- біреу сені түсіну үшін ойынды қалай жеткізуге болады?
- оны дүрыс түсіну үшін біреудің суретін қалай бағалайсын?
- түсінбегенге жауапкершілікті кім береді ?
Бұл жаттыгудың маңызы - шешім шығаруда екі жақтың бірдей
жауапкершілік алуы: көбінесе, мэлім болгысы келгені оны түсінуге
тиіс деп санайды, егер олар жақсы көрсе жэне көмектескісі келсе, алайда олар екі жақты дайын болу керек.
Тақырып: «Ж ақы ры нақ танысу»
Нүсқау: Бүл жаттыгу екі мақсатқа жеткізеді: баланың эмоциялық
жете білуі жэне өмір жағдайындағы қарым-қатынасқа икемді түсуді
талқылау.
«Еш қандай сөзсіз сезім туралы айту» жаттыгуы
Нүсқау: Сезім - бүл адамды бір-бірімен қарым-қатынас әрекетінде
әсерге бөленуі. Адам бір-бірін сезіну үшін, психолог кеңесі: сезім бірбірімен сэйкес болуы керек. Бүл жайында бірнеше кино жэне кітапта
келтірілген. Адамның бір-біріне қүштарлыгы болгандықтан олар
қиындықты бірге көтереді, адам бір-біріне сенім артады. Ол өзінің
қиыншылыгын қасындагы адамга айта білмейді, түсінбейді. Бала отбасына түскенде оның сезімі, сол жанүядагы мүшелерінің сезімімен
сәйкес келеді.
Балаға нүсқау: Көңіл-күй деген не? Ол қандай болады? Басқа адам
сенің көңіл-күйін туралы білу керек пе? Сіз басқаның көңіл-күйі ту­
ралы білесіз бе? Тек қана сөзбен бе? Басқаның көңіл-күйін айтпай-ақ
сезесіз бе ?
Парақты 4- бөлікке бөлу (бүктеу, ортасынан, көлденен және тігінен).
Осыдан кейін жазып жіберу. Әр 4/1 бөлігіне өзінде жиі кездесетін көңілкүйді бейнеле, бір шаршыга қазіргі өзінің көңіл-күйіндік кескінде.
Суретті талқылау ережесі.
Нүсқау: Сурет салынған парақты жинап алып, балаға суретті
талқылау ережесін айтады: суретке қарап, не сезіп турғанын айту.
1 Ереже. Осыған ұқсас пікірді: «жағымсыз сурет», «шимақ», «еш
нэрсе түсініксіз»- деген ойды қолданбау керек.
2 Ереже: Тек өз ішінен айту керек —«маған ұнайды (ұнамайды)»
бұл сурет, «бізге бұл сурет дұрыс емес сияқты».
3 Ереже. Сурет туралы тек тренинг үстінде айту керек —тренингтен
тыс кезде талқылаудың қажеті жоқ. Бұл ережені күн бұрын параққа жа­
зып бөлмеге іліп қою керек.
Тапсырманы қою және қалай дәлелдеу
Нұсқау. Отбасы өміріне дайындық — бүл сіздің ер жетуіңізді
қолдау, себебі сіз үлкеннің күрделі әрекеті: біреуді түсіне білуге, өз
құқыгынызды қоргауга және басқаның құқығын сыйлау керек. Отбасы
өміріне дайындығы сізге мынандай көмек көрсетеді. Сенімді, ержүрек,
жан-жақты болуга үйретеді. Сізге қандай мақсат маңызды?
Жаттыгу: “Аса зейінділік”
Мақсаты: Зейінділікті дамыту.
«
Қатысушы екі топқа бөленеді: “кедергі жасаушы” жэне
зейінді . Зейіндіні жетекші бөлменің ортаңғы түсына түрғызып, оған
айрықша белгідегі бар зат (қолга тағатын таңба, үшбұрышты орамал,
бас киім) береді. Нүсқау беріледі: “Сіздің міндетіңіз - кэдімгі әртістей’
жүмыс істеп жатқан адамның бейнесіне еніп, айналаңыздағыны (елең
қылмау) байқамау. Бүл бейнеге енгенде сіз басқа адамның не істеп
жатқанын көзіңізді жұмбай, құлақты жаппай елең қылмауыңыз ке­
рек. Бүл тапсырма оңай болу үшін, сіз бір қызық кино көргендей не­
месе қауіпті сапарға қатысып жүргендей елестетіп көріңіз. Жаттыгу
аяқталып, ( Тоқта ’ деген бүйырудан кейін) сізден сүрағанда басқаның
сөзін, іс-эрекетін шын мэнінде естімегеніңізді, ешнэрсе көрмегеніңізді,
өз ойыңызбен әуре болғаныңызды көз жеткізіп дәлелдеуіңіз керек.
Түсінікп ме? “Кедергі жасаушы” жаттыгу кезінде тапсырма ала­
ды. Дайын болыңыз, бастайық!”. Жаттыгу 5-15 минутқа созылады.
Осы уақытта жетекші (“кедергі жасаушы” жаттыгу кезінде тапсыр­
ма алады) “кедергі келтірушімен” бірге арандатушылық эрекетті
ұиымдастырады. Олар түрлі күлдіргі әңгіме айтып, өзін жан-жануарга
айналдырып, “зейіндінің” барынша назарын аудара бастайды. Бірақ
кедергі келтірушінің іс-әрекетін шектен шықпауын қадағалайды.
Мүнан соң “Тоқта” деген бұйырудан соң, талқылау басталады.
“Зейінді” тапсырманы орындауда алаңдаған шығар, бірақ ойын
ережесінде олар алаңдағанын білдірмеуі тиіс. Ол өзінің серіктесіне
жұмыс барысында еш алаңдамағанын аса зейінді болғанын дәлелдеп,
көзін жеткізеді.
Ойын өз күшіне сенуге, өзгенің көзін жеткізе отырып, өзіне де­
ген сенімнің артуына тамаша мүмкіндік береді. Бұл жаттығуда көп
нәрсе жетекшінің шеберлігіне байланысты. Жетекші ойында “кедергі
келтірушінің” әрекеті аса белсенді болып кетпеуін, “зейіндіні” алдау
жолымен, оны алаңдатпауын қадагалауы тиіс. Жетекші ойында орынсыз сөзімен оның дамуына кедергі келтірген ойыншыны тоқтатуына
болады. Ол ойыншының мұндай әжуаны, ойын атмосферасына кері
эсерін тигізетінін білу керек.
Мұнан басқа да жетекші әртістік қабілеттілігін көрсеткен
қатысушыны репликамен мадақтап отырған жөн. Жаттыгудың өзара
қарым-қатынастың сенімі мен шығармашылық қызыгушылықтың
рухы дамымаған топта жүргізуге болмайды.
“Зейінді бол”жаттығуы.
Нүсқау: Қатысушының біреуі — “қабылдағыш” болады. Өзгені
қабылдатқыш болып, түрлі бағытқа дауыстап, сөйлей бастайды.
“Қабылдағыш” қабылдатқышқа кезекпен көңіл бөліп, не туралы
сөилеп жатқанын, естімеген жағданда қимыл-эрекет арқылы дауысын
көтеруге болады. Жеткілікті түрде қызмет атқарган “қабьшдагыш” аса
таяғын көршісіне ұсынады. Барлыгы кезекпен “қабылдағыш” ролінде
ойнап, шығуы тиіс.
Есті дамыту жаттығулары
“Күрделіні —есте сақта” жаттыгуы
Нүсқау: Білім алушыга 20-30 секунд қиын жазылатын сөзді
көрсетіп, жауып қояды. Сөзді кім есте сақтап, қайта жаңгырса, сол
жеңіске жетеді.
“Ассоциация жарысы” жаттыгуы.
Нүсқау: Қатысушы шеңбер құрып отырады. Жетекші кездейсоқ
екі сөз айтады, қатысушының бірі көз алдына елестетіп, екінші созін
жетекшінің бірінші сөзімен байланыстырады.
Нүсқау: Бұл ойынды жүргізу үшін ашықхат (открытка) жинагы,
әліппенің қиылган суреті қажет. Қатысушы үстелдің жанына шеңбер
болып отырады. Әрқайсысына бірнеше карта таратылады. Бір қиылған
бейне келесі адамның картасына бейнеленуі тиіс.
Бірінші адам картаның бейнеленген қиындысындағы затты пайдаланып, ертегі, фантастика, әзіл-әңгіме бастауы тиіс. Әңгіменің
үзіндісін айтып, өзінің көршісіне жалғастыруды сұрайды. Екінші
адамда әңгімені жалғастырып, бірінші, екінші бейнені қосып айтуы
тиіс. Ойын шеңбер бойымен жалгаса береді. Әркім өзінің қолындагы
картаның қиындысы аяқталганша, ортақ әңгіме құрастырады. Ойын
аяқталған соң, жетекші барлық картаны араластырып, басынан аяғына
дейін, сюжетті еске түсіруін сұранады.
Іахистоскоп жаттығуы.
Нүсқау. Топ шеңбер құрып отырады. Бір немесе екі қатысушы
шеңбердің ортасына түрады. Іііам сөндіріліп, шеңбер ішіндегі кез
келген қимыл түрін жасайды. Аз уақыт өткенде шам жанып, тез
сөндіріледі. Осы сәтте қатысушы шеңбердің ішіндегінің қандай ісэрекетте болганын нақты есте сақтап қалады. Ортадагы орнына келіп
тұрады, қалганы бірлесіп, қимыл-әрекетті қалпына келтіруі тиіс.
Мүсінші ортага адамды шыгарып, оның шам жанган сәттегі қимылын
мүсіндейді.
т
;
Ъ ақы лауш ы ” жаттығуы.
Нүсқау: Қатысушының біреуі - “бақылаушьГ болып таңдалады.
Жетекші “Қозгалмаймыз” дегенде барлық қатысушы тез арада қатып
қалады. Бақылаушы қатысушының сыртқы бейнесі мен қалпына зер
салып қарап алып, көзін жұмады. Бұл уақытта қатысушы киімін,
түрган жерін, қалпын тез ауыстырады. Бақылаушы көзін ашып, қандай
өзгеріс болганын табады.
Ойлау іс - әрекетін дамыту жаттығуы.
“Ұ йқасты қты іздеу” жаттығуы.
Нұсқау: Қандай да бір зат немесе құбылыс, мысалы, “тікұшақты”
алайық. Қатысушы тікұшаққа белгілі жағынан ұқсас басқа затты тізіп
жазып, топтық байланысын жүйелеу қажет. Мысалы: “құс”. “көбелек”
(ұшады қонады.),"автобус”, “пойыз” (көлік құралы); Кім көп ұйқастық
тапса, сол жеңіске жетеді. Тапсырма белгілі жіктеуге, қасиетін бөліп
корсеіуге бағытталады.
“Қарсы мағыналы затты іздеу” жаттыгуы.
Нүсқау: Қандай да бір зат (мысалы, “үй” делік) аталады. Осы сөзге
қарсы магыналы ұғымды атау қажет. Заттың эртүрлі белгісін тобына қарай қарама-қарсы түрде жүйелеу керек. Мысалы, аталған сөзге
“Сарай” ұгымын келтірсек (жайлылығы жагынан қарама-қарсы),
“алаң” (ашық және жабық кеңістік). Жауабы нақты бірнеше қарсы
магыналас сөз ойлаған адам жеңіске жетеді.Тапсырма заттың қасиетін
салыстыруга бағытталған.
Сөйлеуді дамытуға арналган жаттыгу.
“С^рақ қойгыш” жаттыгуы.
Нұсқау: Ойында мазмұны сұрақ тудыртатын сюжетті сурет
пайдалануға болады. Бұл ойынды түрлі жас аралыгында өткізуге бо­
лады. Кіші мектеп жасындагы үлкеннен өзін қызықтыратын сүрақтың
жауабын алуга болады. Ересек жауап таба алмаса, бала жеңіске жетеді.
Бала барлығын сүрап болғаннан кейін осы сурет бойынша шағын
әңгіме құрастыруын сүрану. Бала әңгімеде қай бөлшегін аңғармаганын,
неге бейімділігін анықтауга көмектеседі.
“Белгісізге кілт” жаттыгуы
Нұсқау: Білім алушы мұгалімнің қолында не жасырылып тұрганын
табуы қажет. Бұл үшін мүғалімге сұрақ қояды, ол жауап қайтаруы ке­
рек. Мүгалім сүрақ кәдімгі есіктің кілті секілді белгісізді ашады деп
түсіндіреді. Тренингте осындай кілттен ұгымды сұрақ қою (қасиеті,
озгеруі, әсері, түрлері) арқылы балаға шешу тиімді әрі нәтижелі бола­
ды.
”¥қсастық пен айырмашылык” жаттыгуы
Нүсқау: Қатысушыга эр түрлі зат пен ұгым ұсынылады. Кіші мек­
теп жасындагы балага су жэне сүт, сиыр жэне жылқы, ұшақ жэне
пойыз сөзінің айырмашылыгы мен ұқсастыгын табуы қажет. Тиімділігі
үшін көрнекі құралды пайдаланган абзал. Жогары сыныпта ұгымды
күрделірек берген жөн: сурет жэне фотосурет, кешкі
мезгіл. Ұқсас және айырмашылықты белгімен дұрыс
қатынас арқылы ұпай санын шығаруға болады.
“Ж аңаны ізде” жаттығуы
кажет.
салы: сіріңке тек жанып қана қоймайды ол салмагы мен өлшемін
кішірейтеді, сол секілді сұйық суды қатқан уақытында құрылыс ма­
териалы ретінде пайдалануга болады (Мұз қала). Білім алушыға
полиэтиленді қақпақтың, шарикті қаламсаптың, пайдаланылган сия
сауыт, шегенің, балмұздақтың т.б заттың ерекше қасиетін анықтау
ұсынылады. Жетекші ерекше жауапты белгілеп отыруы тиіс. Соңында
дұрыс жасалған шешімнен пікірсайыс өткізіледі.
құрастыру” жаттығуы
Нүсқау: Мағынасы бойынша байланыспайтын ойша үш сөз алыіы. Мысалы. көл, қарындаш жэне аю. Осы үш сөзді қосып бірнеше
ғауын толықтыруға болады) құрастыруы
и
қажет.
аю көлге қарьшдашты батырып көрді”,
күрделі жауап - “бала қарындашты алып көлде шомылып жүрген
аюдың суретін салды”, шығармашылықты жауап - “қарындаш секілді
жұқа бала аюдай ақырып түрған көлдің жағасында тұр”. Бұл ойында
жетекші қатысушының “алтын ортасын “белгілеуі қажет.
түрлі жауапты құптаса, сапа тұргысынан шығарм;
жауапты мадақтап отыруы тиіс.
Бұл тапсырма жинақтау, бейненің тұтастығын
талады.
‘‘Белгілерді іздеу” ж аттығуы
Нұсқау: Екі түрлі қарама-қарсы функцияны атқаратын затты
атау. Мысалы ёсік (ашылып, жабылады), сөндіргіш (шамды сөндіріп,
жағады). Мүмкін жауап: қолдың алақаны (ұрады жэне сипайды). Әр
түрлі зат пен құбылыстың ұйқастығын тез анықтауға түсінік береді.
“Қосылатын топты іздеу” жаттығуы
Нүсқау. Екі түрлі зат беріледі. Мысалы: күрек жэне автомобиль.
Берілген екі сөзге де логикалық байланысты сөз ойлап табу қажет. Мы­
салы. бұл ретте Эксковатор” сөзін алуға болады (күрек қызметінде, ав-
томобиль ретінде - көлік құралы, “жұмысшы” автомобильді жүргізеді,
күрекпен қазады). Байланысы жағынан көршілес элементтің мазмұны
нақты ашылған түсінікке ерекше көңіл бөлу қажет. Зат пен үғым
арасындагы байланысты тез анықтауға мүмкіндік береді.
“Артық сөзді алып таста” жаттыгуы
Нүсқау: Жорамалмен үш сөз үсынылады. Мысалы: қызанақ, күн,
ит. Ортақ белгіні білдіретін екі сөзді қалдырып, “артыгын” алып тастау
қажет. Мұнда “қызанақ” пен “күн” дөңгелек сондықтан “итті” алып
тастау қажет. Қалыпты емес бірақ анык түсінікті іздестіру қажет.
“Заттың қолданылуы” жаттыгуы
Нүсқау: Қандай да бір таныс заттың аты аталады, мысалы “кітап”.
Қолданылудың түрлі тәсілін тізіп шығу қажет: “кітап үстелдің үстіндегі
түрлі қағазды өзгеден жасырып қоюга, заттың астына тірек ретінде
пайдалануға болады”. Заттың атқаратын қызметін кім көп қолданса,
сол жеңіске жетеді. Тапсырма затқа шоғырлануга, оның кездейсоқ
кұбылысын ашуға қабілеттілікті дамытады.
“Тұжырымды анықтау” жаттыгуы
Нүсқау: Барлыгына таныс заттың атауы аталады. Мысалы: “Тесік”
сөзіне нақты анықтама берілуі қажет. Бұл құбылыстың пайда болу
себебін анық қамтыган қатысушы жеңіске жетеді. Тапсырма ойдың
нақтылыгымен тұжырымның қалыптасуына үйретеді.
Қиялды дамыту жаттыгуы.
Тапсырма: “Қанша жетпейді?”
Нүсқау: “Қыз бен бала дүкенге альбом сатып алуға келді. Қызга бір
тиын, ал балаға жиырма тогыз тиын жетпей қалады. Екеуі ақшасын
қосты, сонда да жетіңкіремей тұр. Сонда альбом неше тұрады? Ал қыз
бен балада акдіа саны канша? (Балада акша жоқ, қызда болса жиырма
сегіз тиын, ал альбом болса жиырма тоғыз тиын түрады).
Тапсырма: “Мүмкін себептерді тізу”
Нүсқау: Қандайда бір таңқаларлық жағдай суреттеледі. Мысалы,
дүкеннен келгенде пәтердің есігі айқара ашылып тұр. Осы фактінің
мүмкіндігінше көбірек себебін анықтап айту қажет. Жауаптың әртүрлі
болуы мүмкін (есікті жабу есімнен шыгып кетіпті, ұрылар түсіпті.).
Себебін нақты кобірек ойластырған қатысушы жеңіске жетеді. Тапсыр­
ма ойдың жүйріктігіне, жан-жақты тапдау жасауга бағыт береді.
Тапсырма: “Әңгімеге тақы ры п ойластыр”
Нұсқау: Шагын әңгіме немесе жаңалық алынады. Берілген эңгіменің мүмкіндігінше мазмұнын ашатын тақырып ойластыру қажет.
Тақырып логикалық, формальды болуы мумкін. Жауаптың барлық түрі
қабылданады.
”
Тапсырма бір ғана ой тізбегімен ойды білдіруге көмектеседі.
ӨЗІНДІК БАҒ АЛАУДЫ ДАМЫТУҒА
АРНАЛҒАН ЖАТТЫҒУ КЕШ ЕНІ
«Емтихан тапсыруға ұсыныс» жаттығуы.
М ақсаты: Білім алушының табысқа жеіу мотивадиясын қалыптастыру, ұсынысты жағымды түрде беруге меңгерту.
Нұсқау: Жетекші қатысушыдан мына жагдайды көз алдына
елестетуді ұсынады: оның жақынының (әкпесі, інісі т.б) бірі дэл қазір
өте маңызды емтиханға бармақшы. Оған ұсыныс айту қажет (емтиханда өзш
¥стау, қалай жауап беру). 1-2 минуттан соң эрбір білім
алушы өзінің сол жақтағы көршісіне бұрылып оған ұсыныс айта
бастайды.
:*
Талқылау. Көршіге берілген кеңестен табысқа жетуді қалыптастыратын жол болсын тілеісгі естіледі. Қатысушының арасынан
кімнің тілегі жақсы шықса, жадынама ретінде жазып, іліп қоюға бо­
лады.
«Мәтін ішіндегі тест» ойыны.
М ақсаты: Білім алушының жұмысқа деген ынтасын, мотивациясын
жетілдіру. Бала сыныпта қалаган ретімен отырады. Жетекші әрқайсына
«Мәтін ішіндегі тестті» таратып оны толтыруды ұсынады.
Сіз нұсқауға бағына аласыз ба? Үш минут ішінде мына тестті толтырып шығу керек.
1. Орындамас бұрын бәрін мұқият оқып шығу.
2 . Парақтың оң жақ жоғары бұрышына баспа әріппен (баспа) өз
атын жазу.
3. Атын қоршау.
4. Сол жақ жогары бұрышқа бес шагын шаршы салу.
5. Әр шаршыға (х) белгі қою.
6 . Парақтың жоғары жагына өз фамилияны жазу.
7. Есімін жазылған оң жақ жоғары бұрыштың астына телефон
нөмірін жазу. Телефоны жоқ болса, 100 санын жазу.
8 . Жазған нөмірді барлығы еститіндей дауыстап айту.
9. Осы нөмірді қоршау.
10. Парақтың сол жақ төменгі бөлігіне «х» қою.
11. Осы белгіні үшбұрыштап белгілеу.
12. Әдеттегі дауыспен 10-нан 1-ге дейін кері санау.
13. Парақтың жоғары бөлігіне қарындаштың немесе қаламсаптың
ұшымен үш кішкентай тесік жасау.
14. «Мен біттім» деп дауыстау.
Енді барлығын мұқият оқып шыққаннан кейін Іжәне 2 тапсырманы
орындау.
Талқылау. Топ тапсырманың мағынасын түсінгенде бөлмеде күлкі
таралады және тестті неге толтырғанын айтады. Барлық қатысушы
жетекшінің «қармағына» түседі. Жогары сынып білім алушысы
қабілеттілікті тексеруге арналған тапсырма деп жауапкершілікпен
қабылдайды. Ойын соңында ешкім өзін алданып қалғандай сезінбейді,
керісінше, тапсырма босаңсуға, демалуға мүмкіндік береді.
Эмоция ерік-өрісін дамыту жаттыгуы
Мақсаты: Қарым-қатынасқа түсу барысында көңіл куйді, эмоцияны сезіне білуді меңгерту
Қажетті құрал: магнитофон, сазды әуен, қагаз, фломастер.
Нүсқау: Қазіргі коңіл-күйді сезіну, фломастермен қағаз бетіне эмоциясын көрсетуін тапсыру.
«Сезім» жаттыгуы.
Нұсқау: Сіздің алдынызда түрлі сезім келтірілген, сойлемді аяқтау:
- Менің алдымнан адам шыга келсе, онда мен ... сезінемін.
I Кішкентай баланы коргенде, мен— сезінемін.
IТанымайтын адамдч коргенде, мен .... сезінемін.
- Бірге окыган сыныгтасымды коргенде,.... сезінемін.
- Мен сәлемдестім, ол мені байкамай қалды, мен .... сезінемін.
- Меніңтанысымтоқтай қалып. қалтасын қарады, мен .... сезінемін.
- Менбіреуменсәлемдесемін,ботенболыпшыкты,мен ....сезінемін.
- Мен ескі махаббатымды кордім, мен .... сезінемін.
«Ескерту» жаттыгуы.
Нүсқау: Таныс адам чақты қарым-қатынасқа мына сөзбен түсті. Сіз
не сезінесіз, қаидай әсерге боленумен болісу.
- Саған былай шаш қою жараспайды!
- Бет келбетің сені ақымақ қылып көрсетеді!
- Сен қандай арықсың, епетейсіз ұзынсың!
біртүр
- Сен талғамсыз киінесің!
- Сен жеңіл мінезді, сөзшең көрінесің!
- Сен үндемейсің, басыңда ешбір ақыл жоқ па?
I Неге әлсізсің, өзіңе қарсы тұра алмайсың!
I Сенің құның түкке тұрмайды!
I Сен ақымақсың, өзің туралы жогары пікірдесің!
- Сен ұйқышыл жалқаусың!
/
Нүсқау: Қалай эсер алганын. «Мынаған сөйлеме, өкпелег
«оның ашуы шэй орамал кепкенше» —деген сөз нені білдіреді.
2
Ал
жаттыгуы (вербаль,
су).
М ақсаты: Дэл қазір қандай эмоция сізге тэн.
- Таң қалу
Сүйіспеншілік
- Қорқу
қуану
- Қызгану, кектену
өкіну
нүсқау: Қарым-қатынасқа түскенде көбіне қ
- сөзбен
көзбен
- дыбыспен
екпінмен
- денемен
жылы сөз
«Ж агымды сезім» жаттыгуы
М ақсаты: Белсенді қатынас, ұмтылу, ұялу
Нақты
дұрыс
А
'
\
---------------------------- ^ 7
Қарсы сипат:
- Ия, дәл сол ай.
- Ия, сенің айтқаның дэл, дұрыс
- Басқа қалай болуы мүмкін.
- Әрине, дәл солай, әрине.
өзін қалай сезінеді.
- Қысылу
бүгін
құшақтау.
- Жарайсың
- бәрекелді - ақылдасу
- бүгін барлык мақтау саған
Сыпау түрі: - нззіктікке әкелу.
- менің досымсың
- менің көршімсің
менің туысымсың
менің сенерімсің
«Сау адам өкпелемейді» жаттыгуы
Нұсқау: Егер жүрегімізде уайым, қобалжу, болса, ол сезім жол
таппау, кектенуге әкеледі. Эмоциялық өзіндік реттелуге адам типін
бағалай, бақылай білу керек.
Монипулятор - басқарушы, кең тараған құрам, адамды элсіз немесе
күшті жағын көріп сол деңгейде эсер етеді. Оның шиеленісті негізгі
мақсат технологиялық қысым жасау. Негізгі құрал —оның қимыл ісәрекетіне, эмоциясына көңіл бөлмеу өзін көңілді ұстап, әсерлі жауап
беру, сізге тез арада тиісуін қояды.
Ашушаң адам —невротик, қобалжу басым.
Негізгі кұрал: «Сау адам ауруға өкпелемейді» қағидасымен өмір
сүру керек.
Қарапайым адам —мінез-құлық, озін корсету томен дәрежеде дамыған. Ол адамда қарапайым сезім, мінез-құлқы омір сүруде иілгіш.
Ол мақтаганды ұмытпайды. Жұмыс атқару деңгейіне қарай, жылы
сөзбен бастау коп жетістікке экеледі.
Қалыпты мәдениетті адам —қарым-қатынасқа жагымды түседі. Егер
шиеленіс байқалса, тез шешіледі, козқарасы дұрыс түседі.
«Өкпелеу» суретін салу» жаттығу.
Нүсқау: Сіздің өкпеңіз неге жатады? Жайгасып отыру. Ішкі әлемді
сезінуге дайын болу. Бірнеше ұзақ тыныс алу, жайлап шығару. Өзін
тыңдауга дайын болу. Өзіне сұрақ қою. Бақытты адам деп сезінесіз
бе? Өз бақыттылыгын ұпайга багалау 50%, 60%, 100%. Егер 100% багалау, құттықтаймын, ол эрине тек шынайы, шындыкпен жанассын.
Тұла бойында сол бақыттың нышаны айқын көрінді ме?
Егер, 50%-60% т.с.с. - болса қазір түсінуге дайын болу. Сізге
бақытты болуга не кедергі келтіреді? Болашақ туралы ойланып
қобалжу ма? Өткен өмірден қажетсіз окпелеу бар ма? Сол туралы ойлану? Егер түсінбей жауап таппай отыру қайгы емес. Ол сұрақ міндетті
түрде шешімін табады. Қазір ішкі әлем, мүмкіндік туралы дәл осы сэтге
тагдырға рахмет айту. Бүгінгі ашық аспан, тыныштық заман, жарык
дүниені корудің озі нағыз бақыт. Денсаулық, жеке қажетті отей алу.
Жақыныңыз аман, тыныш заман. Өмірге сүйіспеншілік, ризашылық!
Жарайсыз! Кім осы жұмысты жасап бітсе, көзін ашса болады. Уақыт
бар, көзді қажет деген уақытта ашуға болады.
Нүсқау: Өкпе туралы суретін алып - эмоцияны қосып түзету енгізуді ұсыну. Ол оң жақтан көршіге жіберіп эр адам өз мүмкіншілігін
қосады.
Жаттықтырушы: Суретке қарау. Егер өкпе жазылса, онда бұл суретгі
өзіне қалдыру. Егер өкпе қайтпаса, суретті мыжып, сол қағазбен бәрі
кетеді деп тастау, жарайсыз!
Жанды анкета
- Бүгін кім өзіне не алды, не үнады?
I
- Не үнамайды?
/
Қазір өзін калай сезінуде, фломастермен белгілеу. Бастапқы көңіл
күиін қалаи белгіледі (қай түспен) соңғы түс қандайГ Салыстыру
арқылы талдау жасау.
Бүпнгі күнге, осы кездесуге рахмет, ризашылығын өз қабілетін
мүмкіндігін дер кезінде аша білуге, пайдалана білуге шақыру.
«Түсіну» жаттығуы
Нүсқау: Ыңғайлы жайғасып отыру. Ішкі әлемді тануға дайын болу
Рек емес жерін түзетуге икемделу. Денені босаңсыту, менің дауысым терең босаңсуға мүмкіндік береді. Енді кішкене ақылға жүгінейік.
Ьіздің бар өміріміз таңдаудан тұрады. Бізді таңдайды, біз таңдаймыз
Ьірдеи шьну эр кезде мүмкін емес. Біз қоршаған ортамен үйлесімді
өмір сүреміз, ірақ біз эр кезде бола алмаймыз, іскерлігіміз жетіспейді
назар аудармаймыз. Екінші адамды дүрыс түсіну мүмкіндігі жетіспейді’
оның көңіл-күйін сезімін түсінуге дайын емеспіз
Ішкі экранда өзімізді көруге дағдылану.
Өзін түсіну, көзге қарау, жан дүниеде не бар? Ол жалғыз ба?
Сүйіспеншілігі бар ма? Оған ауыр тиетін жағдай бар ма? Әркім көз
алдында тамаша адамды көріп түр. Бүл адам, бұл элемде басқа жоқ. Ол
да бақытты болғысы келеді. Оған кейде қорқынышты да, қателікті де
жібереді, сен үшін қиналады да? Осы кезде бақытқа толы болу үшін не
керек. Сіз қазір жалғыз емессіз. Сізге жақсы қатынаста қасыңызда дос
Р' Қасьщыздағы адамға жақсылық, сүйіспеншілік тілеу. Өзіңізге де
соны тілеу. Осы сезімді сезіне білгенше отыруыңызға болады. Толық
сезінсеңіз, көзщізді ашып қайта ортаға келсеңіз болады.
“Эмпатия ж аттыгуы
Эмпатия — өзгенің сезімін сезіне білу. Өзінің ішкі жан дүние толқуын суретке салу,
Нүскау: Өзі салған суретті, сол жақтағы қатысушыға беру. Ол өз
сезімін қоссын. Көңіл-күйді көтеруге жағдай туғызу. Әркім соңынан өз
суретін талдау, қайта қарау. Егер де дұрыс десе, өзіне қалдыру.
ш
“ Ертегі құрау” ж аттыгуы.
Нүсқау: Ертегінің басталуы, өрбуі - негізгі бөлімі, аяқталуы болады.
Бүгінгі алған әсерге байланысты ертегі қүрап көрейік. Ерте, ерте, ертеде- деп келесі қатысушыга бағыттайды, ол арықарай жалғастырады.
Ескерту: Біреу отырып, оны жазып отырады. Артынан қайта оқып
береді. Диагностика —қандай мәселе қозғалды, сол мәселе төңірегінде
эңгіме қозғап, тоқгамға келтіреді.
ТРЕН И Н ГТІК Ж АТТЫ ҒУЛАР
“Өз үйіріңді тап”ж атты ғуы
Нүсқау: Балаға жануар аты жазылған жолақ таратылады. Көзі байланган қатысушы осы жануар дыбысын шығарады. Өз үйірін тапқан
жеңіске жетеді.
“Ж апы рақпен билеу” ж атты гуы
Нүсқау: Жагымды музыка ыргагымен қолын артқа ұстап,
жапырақты мандайына жапсырып апып, билейді. Егер қатысушының
бірі жапырақты түсіріп алса, сол қимылда “қатып қалады”.
“Апельсинді ж алгап жібер”
Нүсқау: Апельсинді немесе допты алқа тэріздес шеңбер бойында
иек асты жэне иық көмегімен бір-біріне жалгайды. Егер апельсинді
түсіріп алса, бәрін қайтадан бастайды.
“Сәлемдесу” ж атты гуы .
Нүсқау: Шеңбер бойынша бір-бірімен көңілі көтерілетіндей сөз
айтып, сәлемдесу. “Мен езімде бағалайтыным...”. Өзіңді жагымды
жагынан багалай білу. Эр адам шеңбер ортасына отырып өзінің
жагымды қасиетін, қабілетін айтады.
“Қошеіиет сөз” жаттыгуы.
Нусқау: Эр адам өзінің оң жақтағы көршісіне қошемет сөз айтады
“Қимыл тілі” жаттыгуы.
Нұсқау: Серіктесі екі фразаны айтады, оның бірі шын, ал бірі
өтірік. Қимыл ишарасын байқап отырады. Мұнан кейін қимыл ишарасы арқылы фразаның қайсысы шын, қайсысы жалган екенін табу.
“Айна” жаттыгуы
Нұсқау: Серіктесінің бірі қандайда бір Тапсырманы-орындайды
(түйме тігеді, торт пісіреді), ал екінші оның қимылын қайталап, айна
ролін ойнайды. Әділқазы әртістің қалай өнер көрсеткенін 5 ұпайлық
жүйемен багаланады.
“А, Б, В үштігі” жаттыгу
Нүсқау: Үштікте А соқыр, Б керең, В сал (сөйлей алмайды,
қозгалмайды) болады. Үштік өзара бір шешімге келуі керек, мысалы,
қақпаны қандайда бір түспен бояу.
“Эмоцияны тап” жаттыгуы
Нұсқау: Жаңылтпашты бэрі естнтіндей сыбырлап айту. Енді
осы жаңылтпаш эр түрлі дауыс мәнерімен айту (пулеметпен оқ
жаудыргандай, таңданыспен, махаббат сезімін білдіргендей жэне
жақтырмай айту, көңілсіз, ашулы, сеніммен т.б”)
“Хабарландыру” жаттыгуы
Нускау: Шагын топта канлаі
ландыру суретін салады. Хабарландырумен танысып болганнан кейін
қатысушы қайсысының хабарландыруы елең еткізерліктей, қызықты
болғанын таңдайды.
ҰБТ-ҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫ Қ ДАЯРЛЫ Қ
АВТО РЛЫ Қ БАҒДАРЛАМ А
Тәжірибеден 2009-2012 жыл аралығында өткізілген аймагы Жамбыл, Шымкент, Алматы облыс көлемінде кешенді түрде жургізілді.
Жалпы бағдарлама 32 сагатқа арналган. Оны екіге бөліп: бірі ¥БТ-
психологиялық даярлық, келесісі тұлгалық даму деп қарастыруды
жөн көрдім. Толық курсты психолог қауымын терапевтік техниканы
меңгерте отырып жүргізу керектігін ескеріп, оңай қарапайым түрін
ұсынып отырмын. Басқа облыстар психолог қауымын окытып аламыз
десеңіздер бірлестікте жұмыс жасауға дайынмын.
ТРЕНИНГ № 1
ТАҚЫРЫБЫ: «СЕНІМ ДЫ ІК КІЛТІ»
Өзіңді-өзің багалай біл!
Өз сеніміңе сенудің өзі күги береді.
(Л. Вовенарг)
Тренингтің мақсаты:
I білім алушының өзіне деген сенімділікті қалыптастырып, пайдалы
қарым-қатынас алгоритмін меңгерту;
- өзге адамнын пікіріне, багасына, сынына тәуелділікті жеңу;
I
ішкі еркіндік, қарым-қатынас пен іс-әрекеттегі батылдықты да­
мыту;
Қатысушылар жасы: 15-16;
Қатысушалыр саны: 25-30
Өтетін уақыт: 1 тренинг - 45 минут
Тренинг саны: 10
Тренингтің ережесі:
- Тек оз атынан сөйлеу;
- Өзгенің сөзін болмеу, тыңдау, мазақ етпеу;
- ¥ялы телефонды сондіру;
- Белсенді қатысу;
- Тыныштық сақтау;
- Ойды ашық айту;
- Ынтымақтастық.
Танысу.
«Мен және менің сенімділігім» техникасы - өзінің есімін жэ­
не сенімділігін бас бармақты тік корсету- өте жоғары деңгейді,
бас бармаюгы жартылай ұстау орташа деңгейді, томен корсету
сенімсіздіктің басым екенін корсетеді. Бойындагы сенімділікті багалай
білуге шақыру.
Негізгі бөлім
1. Сенімділік туралы сүрақ-жауап жүргізу
- Сенімділік дегенді қалай түсінесіз?
- Сенімді адам қандай адам?
- Сенімді болуға не кедергі келтіреді?
- Көпшілік алдына шыққанда не кедергі келтіреді?
§ Сенімділікті қалыптастырудың қандай жолын білесіз?
2. Сенімділік туралы қы сқаш а лекция.
Өз-өзіне деген сенімділік - адам психикасының ең қызықты қасиеті. Әр түрлі адам, ғалым «сенімділік» сөзінің магынасын әр түрлі
тұжырымдайды.
Негізінен сенімділіктің 3 негізгі анықтамасын
көрсетуге болады:
Өз-өзіне деген сенімділік - бойымызда өзіміз білгеннен де жогары
қасиет бар екендігіне сенім. Эр адамда жасырын күш болады. Ойланыңдаршы, дүниеге келгенде сендерде жүре алу қабілеті болмады
гой. Ал қазір ше? Жазып, оқи алмайтын, суда жүзіп, машина айдай
алмайтын кездерің болды. Бірақ біртіндеп осы қабілеттің барлыгын
игердіңіздер. Себебі адам- үйрене алатын, тіптен тез меңгеретін тірі
ағза. Егер сіз қазір бір нарсені жасай алмайтын болсаңыз, ол өміріңіздің
соңына дейін жасай алмаймын дегенді білдірмейді.
Өз-өзіне сенімділік — бүл кез келген жагдайда өзіне сенім арта
білу. Барлыгының басынан өз өмір жолында қиындық болады. Кейде
біз өз күшімізге сенім артсақ, кейде жақындарымыздың көмегін қажет
етеміз. Бірақ та барлық адамның өмірінде бір рет те болса Мюнгхаузен
әдісі пайдаланғандыгына сенімдімін (өмірлерінен өз күшімен жеткен
жеңістерін жазу).
Сенімділік сөзін мына сүраққа жауап ала отырып білеміз: «Сен мы­
на әлемде ерекшесің бе, әлде қарапайым тұлгасын ба?», «Шын мәнінде,
сен бүқара халықтансың ба, элде мансап қүмарсың ба?»
3. «Ш кафты жылжыту» жаттыгуы. Қояымен кіндіктен жогары
күшті шыгару, бар күшпен шкафты итергендей іштен итеріп шығару.
Осы жаттыгуды сенімсіз балага күнделікті үй тапсырмасы етіп беру.
20 күнде толық баланың бойына күш пайда болганын көруге болады.
4. «Менің қолымнан келеді!» жаттыгуы. Қолымен, аягымен өз
есімін ауада жазу. (Жеке, дене-қимылга арналган.)
5. Медитация. «Сеиімділікті толтыру» техникасы. Сіздің
сеншділікті сипаттаитын түсті тавдау. Ойша оның бүкіл денені, әр
клетканы, әр бұлшықетті толтыру. Сенімділікті сипаттайтын әуенді,
иісті сезініп, еске түсіру. (Жеке)
6.
«Мен сенімдімін, себебі...» жаттыгуы. Сөз арқылы адам бойы­
на сенімділік қалыптастыру (жұппен). Оқушы өзіне деген сенімділікті
нығайту үшін, бірнеше себепті жазады. Оны жанындағы құрбысымен
бөліседі.
Үйге тапсырма: Өзің туралы мақтау өлең жазу.
Нүсқау: Тынышталып, босаңсу, қажет болса, айнаға қарау. Өзіңіз
туралы мақтау сөз жазу. Бақыт пен денсаулық, іске, оқуда сәттілік
тілеу. Оны тақпақ, өлең түрінде жазу тіптен керемет! Жазылған мақтау
сөзді қайта көшіріп, әдемі сурет жақтауына салып қою. Күнде таңертең
осы өлеңді дауыстап немесе іштей қайталап оқу. Оқу нүсқауында көңіл
күйді көтеріп, өзінде күш пайда болғанын, қоршаған әлемнің көңілді
жэне ашық болганын сезіну.
Әр жаттығудан кейін кері байланыс орнату.
Ж анды анкета: бүгінгі кездесуден не алдыңыз, қандай эсер берді.
ТРЕНИНГ №2
ТАҚЫ РЫ БЫ : «БОЙДАҒЫ ҚОРҚЫ НЫ Ш ТЫ ТӨМЕНДЕТУ»
Қорқу —бақьіттан бас тарту
(Иоганн Вольфганг Гете)
Тренингтің мақсаты: Жагымсыз уайымды жеңу, бойдагы қорқынышты төмендету техникасын меңгерту, эмоциялық қобалжуды
басу.
Сәлемдесу
«Есімім жэне қорқынышым» техникасы — есімін жэне оның
басқы эріпінен басталатын өзіне тэн қасиетті айту қажет. (5 мин)
Негізгі бөлім
Қорқыныш (үрей) туралы қысқаш а лекция (5-7 мин)
Қоркыныш деген адам бойында алдын-ала бол атын іс-әрекетке
даярлау сезімі болып табылады. Қорқыныш жүре пайда болатын
үдеріс, жас таңдамайды. Кез-келген жаста кездеседі.
Қоркыныштың өмірде кездесетін 6 түрі бар:
1. Денсаулықтан айырылып қалу;
2 . Махаббаты тастап кету;
3. Ақшасыз қалу;
4. Кәріліктен;
, 4 5
5. Өлімнен;
6 . Бос еркіндіктен.
Сізде осының қайсысы басым? Осыны іштей шынайы бөліп
қарауды жүзеге асыру. «Ата-ананың сенімінен шықпай қалу», «мек­
тепке жаман сөз экелуден...»деген сол махаббаттан айырылудан қорқу
түріне жататын болады. Сондықтан оның бойда бар екенін қабылдау,
сондай-ақ, оны бақылауда ұстау. Оны қапай төмендетугё болады деген
сұраққа бірге жауап іздейтін боламыз. Жауапты бір кезеңде қорқыныш
бойда, ағзада қандай жағдай болып еді, еске түсірейік (алақан терлеу,
тамаққұрғау, аяқ-қол дірілдеу, іш ауру, санада еш сөз қалмау жэне тағы
сондай). Сізді ¥БТ-ға кіргенде не мазалауы мүмкін? Соны шынайы
қабылдай алу керек. Сол жагдайды қабылдап, қағаз бетіне түсіру:
«¥Б Т - да мен неден қорқамын?» жаттығуы:
^ " н¥сқа. Сіздің жазғаныңызды ешкім оқымаиды, іштей айта алмай
жүрген ой болса қағазға түсіру, бүгінгі күні сізді қандай қорқыныш
мазалап жүр, бәрін толық қағаз бетіне түсірейік. Сонда басымыз босап,
оны томендету жолын қарастыруга мүмкіндік алады. Асықпай шы­
найы болып, толық жазуға мүмкіндік алу.
II - нүсқа. Сол жазғаны бар қағазды ішке бүктеп жүрекке қою.
Тағы да бір іштей қайталап шыгу. Мен өмірде неден қорқамын? Еске
түсіріп, сол сезімде болу. Ал сол жазған нәрсе болды дейік сонда не
болмақ. Біз неден қашсақ сол болмақ. Қашпайық қорқынышты қабыл
алайық. Енді ары-қарай не болмақ?
III - нүсқа. ¥БТ-тапсыру соңғы баспалдақ па? Одан отпей қалсақ
не болмақ? Суицид туралы әңгіме ету. Өзін өлімге қию, шарасыздық.
Кез келген сәтсіздіктің жақсы жағын ала білуге болады. Ғүлама
адамдардың өмір жолы алгаш сондай сәтсіздіктен басталган, ол ерте
есеюге шынықтырады. Биыл өтпесең, келесі жылы тапсыруға толық
құкың бар. Өмірде ең жақын нәрседен айырылғаннан гөрі, басқаша
озіңді шынықтырган жақсы. Міне жүректегі қойған қағазды жерге
төмендете отырып тастау керек. Сізде сондайды болдыртпауға толық
мүмкіндік бар. Күнделік қандай жаман ой келсе, сонытоқтатып: «Мен
күш-жігерімді сала отырып дайындалып, қалаған баганы тестен
алып шығуға лайықпын» деп өзіңді қайрап отыру керек. Психологияда оны аффирмация - бекіту сөзі дейді. Футболист допты түзу
қақпаға жіберу үшін күнделікті қанша мәрте теуіп, боксшы бұлшық
етті шығару үшін грушаны қанша ұрып жаттығады. Сол сияқты болатын жауапты іске алдын-ала дайындық болса, іштей өзіңе сеніп соны
жеке күшіңмен алып шығуға болатынына алдымен өзің, екінші атаанаң сенуі керек. Сонда сенің бағындырмайтын белесің болмайды.
Ш
Келесі сүрақтар бойынша:
1. Қорқыныш дегенді қалай түсіндіңіз?
2 . Қорқыныш бойда қалай байқалады?
3. Қорқынышты төмендетуде қандай жаттығулар жасауға болады?
4. Қорқыныш туралы жалпы ойыңыз қалай?
Екінші аптада қорқынышты бақылау үшін немесе алдыңғы техниканы жүргізуден қиналсаң, оның орнына мына жаттыгуды алуға
болады.
«Қорқыныштың суретін сал» жаттыгуы (Юмин)
Қажетті қүралдар: түрлі-түсті қарындаш, фломастер немесе бояу,
А4 форматындагы ақ қагаз.
Нүскау: қатысушыға бойдағы қорқынышының суретін салып оған
ат беру ұсынылады. Олар өз кезегімен суреті жайында әңгімелейді.
Талқылау жүреді. Одан кейін қорқыныштан қүтылудың бірнеше
нүсқасы үсынылады:
- Суретті (қорқынышты) майдалап жырту, мыжу т.с.с
- Суретті қосымша аяқтау арқылы, оны күлкілі суретке айналдыру;
- Өзіне үнайтындай мейірімді қылып безендіру;
- Суретті жүрек түсына қойып, бойдағы қорқынышты толығымен
қабылдау, оны томен жіберіп, аяқпен таптау.
Сұрақтар:
Суретге не бейнеленген? Ол туралы толық айтып беру.
Сурет салу кезінде қандай сезімде болдыңыз?
Қорқынышты төмендеу, будан қандай тәсілді таңдауга болады.
Қазір ол қандай?
Одан құтылу кезінде қандай сезімде болдың?
Бойдағы қорқынышқа қатынасың, көзқарасың өзгерді ме?
1. Медитация. «Еркін кеңістіктің иесі болу»
Нүсқау: Жаймен медитациялық әуен қою. - Ыңғайлы отыру. Көзді
жұму. Жүрек тұсына назар аударып, оны күш қуаттың алтын нүрымен
толтыру. Жер ана мен Рарыш, Оңтүстік пен Солтүстіктің барлық күшкуаты сіздің жүрек тұсыңа түйісті. Бойыңыздан күш-қуат таскыны
төгілуде. Өзіңіздегі күш-қуатты жарық сәулені сыныпқа, мектепке,
иесісіз. Өзіңізді барлық элемнің орталыгы деп сезіну.
Осы уақытқа дейін бойыңызда болып келген қорқыныш пен
қобалжуға рахмет айту. Оны толыгымен қабылдап, түсініп, қош айтысу. Әлемнің төрт бүрышынан келген күш бойыңыздағы қорқыныштан
түгелдей арылуға көмектесуде. Сіз толыгымен қорқыныш атаулыдан
арылудасыз. Енді сіз еркін, өзіне сенімді, батЫл түлгасы^.
2.
Кері байланыс: Бүгінгі кездесуден не алдыңыз. Ішкі көңіл-күймен бөлісуін өтіну.
ТРЕНИНГ №3
ТАҚЫРЫБЫ: ҚОБАЛЖУ - ҚАЛЫПТЫ ҚҰБЫЛЫС
Қобалжу - еркіндіктің шынайы бейнесі, ол алдагы болатын істің
мән-жайын сезіне білу.
(Кьеркегор С)
Қобалжудың бар болуы —өмір сүруге қабілеттіліктің бар екендігін
айгактайды.
(Мэй Р)
М ақсаты: Бойдагы қобалжу мен адекватты мінез-құлықты жеңу
дағдысын қалыптастыру.
Сәлемдесу
«Есімін және болашақтагы арманын айтады». Мысалы, «Менің
есімім Ақжүрек, Мен болашақта Күрестен Олимпиада Чемпионы болуды көздеймін.»
Негізгі бөлім.
1. Қобалжу жөнінде әңгімелесу.
Сүрақтар:
1. Қобалжу дегеніміз не?
2. Қобалжыган адам қалай көрінеді?
3. Қобалжыган адамның бойьгада қандай физиологиялық өзгеріс
болады?
4. Қандай жағдайда адам қобалжиды?
2. Қысқаша лекция (5-7 мин)
Қобалжу - бұл қауіптілікті немесе белгісіздікті күтудегі ішкі уайым, кысым.
Қобалжыған адам қызарады, бозарады, дауысы дірілдеп, кекештенуі
мүмкін, терлейді, озін ебедейсіз ұстайды.
Қобалжыган сэтте адамның жүрек соғысы мен тыныс алуы жиілеп,
қол-аяғы дірілдейді, асқазанда жагымсыз сезім пайда болады, ауыз
құргайды.
Қобалжуды эркім әртүрлі жағдайда сезінеді. Маңызды шара кезінде
уайым, қорқыныштан қобалжу туындайды, абыржу секілді күйді бастан
өткізеді. Қобапжудан кейін жинақылық, багыттылық пен шогырлану
сезімі жүреді. Жалпы қобалжу адамды бейқамдылықтан сақтандырып
отыратын «күзетші» қызметін атқарады десе де болады. Алайда, үнемі
қобалжу күйінде жүрген адамның ағзасы күйзелісті сезінеді. Күйзеліс
(стресс) - ағылшын тілінен аударғанда қысым, керіліс, күш салу деген
мағынаны білдіреді.
Қобалжудьщ физиологиялық жағы: барлықтарыңыз алдағы болатын маңызды оқиғаны күту кезінде жүрек соғысы мен тыныс алудың
жиілегенін байқаган шығарсыздар. Физиологиялық түрғыдан алып
қарасаңыз оның мэні өте қарапайым. Адам қиындыққа кездескенДе оның миы ол туралы белгі алады. Белгі алған ми барлық агзаның
қызметін күшейте түседі: жүрек соғысы мен тыныс алудың жиілегенін
осылай түсіндіруге болады.
3. «Сөйлемді аяқта» жаттыгуы
Қажетті қүрал: А4 форматындағы ақ қағаз, қаламсал.
Нұсқау: Әр адамда коңілін түсіретін жагдай жиі кездесіп отырады, оірақ мұңаюды үзаққа созуға болмайды. Түжырым —біз жағдайды
өзгерте алмаймыз, бірақ қалай ойлап, не ойлайтынымызды озіміз
таңдаймыз. Сондықтан да, қазір қағазды екіге боліп, оң жағына
«Егер д е ....... болса да, мен......», «Кез келген жагдайда ...» деп жазып,
сөйлемді ары қарай аяқтаңыздар. Жазып болғаннан кейін, ойымен
жанындағы жолдасымен болісу. Сыныпта озімен пікірлес адамньщ бар
екенін анықтау.
4. «Тыныс алу» жаттыгуы
Нүсқау: Тыныс алу - адам өмірінде ең бірінші кезекте. Қалган
қа-жеттілік екінші орында. Әр сәттік тынысты - өмірден алган
үтыс деп қараған орынды. Оны кез келген қиындыққа қарсы күш
ретінде қолдануға болады. Ол үшін ыңгайлы, денені, омыртқа жотасын тіктеп, иегіңізді сәл көтеріп, мұрнымен көкірекке ауага толғанша
дем алып, ауыз арқылы сыртқа шыгару. Денені босаңсыту. Екінші
рет тағы да ауаны барынша сіңіріп, тынысты ұстап тұрып, екі қолмен
отырган үстелдің екі жақтауынан үстап көтеруге талаптану. Қол, іш
пен дененің барлық бүлшықетіне күш салу. Жәймен тыныс шыгарып,
денені босаңсыту. Толығымен босаңсыту. Дененің еш жерінде қысым
мен қобапжу қалмау керек. Жаттыгуды 4-5 рет қайталайық.
5. Медитация. «Ішкі күш»
Қажетті қүралдар: магнитофон және баяу эуенді тасна.
Баяу медитативті әуен қойылады.
Орындыққа ыңгайлы отырып, көзіңізді жұмыңыз. Төбеңізде
жарық сэуленің пайда болганын елестетіңіз. Ол жаймен жогарыдан
томен қарай құйылып бетіңізді, мойныңызды, иыгыңызды жылытып,
оның жарқырата түсуде. Ол маңдайдағы, еріндегі, беттегі, иықтагы
қысымнан, қобалжудан босатты. Жарық қозгалысы төменге түсіп,
ішіңізді қыздыра бастады, жагымсыз көңіл күй мен сезім, іштегі жарық
жылулыгын арттырып, ыси бастайды. Бойдагы қобажу, күйзеліс
ыстықтан еріп, қол және саусақ үшынан сыртқа төгіліп жатыр. Сіздің
денеңіздегі барлық бүлшықетіңіз босаңсып, рахат күй кешудесіз.
Ішкі жарық сәуле сіздің жаңа бейнеңізді жасауда - ол байсалды,
өзіне сенімді, өзіне және өмірге көңілі толатын жеңісті түлга. Енді
жаттығуды: «Мен жаңа адаммын! Менің денім сау, табысты түлгамын!
Мен өте байсалды, тұрақты адаммын!» ұранымен аяқтаңыз.
Кері байланыс: Бүгінгі кездесу несімен қызық болды.
ТРЕНИНГ №4
ТАҚЫРЫБЫ: МЕН ӨМІРІМЕ,
ҚАЖЕТТІЛІГІМЕ - ЖАУАПТЫМЫН
Мақсаты: Білім алушыны жауапкершілік түсінігімен жан-жақты
ақпараттандыру, әрекеті мен өз өміріне жауапты екендігін ұғындыру,
жауапкершілік дагдысын меңгерту.
Салемдесу.
«Менің есімім жэне танымалдылыгым» тёхникасы - өзін
Қазақстанның бір жұлдызына теңеп есімін айтады. Мысалы: Менің
есімім Бейбіт. Менің жазушы Шерхан Мүртазамын.
Негізгі бөлім
1. Жауапкершілік жөнінде әңгіме-сүхбат жүргізу. Ол төмендегі
сүрақтар арқылы жүзеге асырылады.
- Жауапкершілік деген іміз не?
- Оны қандай уақытта сезінесіз?
- Жауапкершіліктің адамда жағымды қасиетті қалыптастыруга эсері
бар ма? Қандай?
- Өз өміріне жауапкершілік алу дегенді қалай түсінесіз?
Жауапкершілік ала білетін адамның бойынан қандай қасиетті
байқауга болады?
2. Жауапкершілік жөнінде қысқаша лекция оқу. (5-7 мин)
Жауапкершілік —бүл адамның өз әрекетіне жауап беру, міндетін
орындау қабілеті.
Ондай адамға сеніп іс тапсыруға болады, ол оны ойдағыдай орындап, адамды ұятқа қалдырмайды.
Адамда үнемі таңдау болады. Сіз өзіңізге жауапкершілік ала ала­
сыз, немесе өзгені кінәләуыңызға да болады. Мұндағы ең негізгі сөз:
«Өміріңде кез келген міндетті орындауды, бақылауды өз мойнына
алгын келмесе де, оның соңғы нәтижесін өзің көресің». Әлемде нақты
бір заңдылық бар. Оны сен білсең де, білмесең де ол жұмыс істейді.
100 пайыз жауапкершілік алу қаншалықты маңызды? Адам өз
өміріне толыгымен жауапкершілік ала білсе, ол болып жатқан оқиғаны
дүрыс бағалап, соган сай әрекет етеді. Оның нәтижесін де дүрыс болжай алады. Бақылау мен жауапкершілік ала білген адамның өмірінің
сапасы да жоғары болады.
Алдағы болатын ҮБТ-дағы жоғары ұпайға ие болу немесе болмау
өзіңізге байланысты.
Сіздер ҮБТ-ға жауапкершілікті ата-анаға, пэн мұғаліміне,
досқа, шпоргалка мен «ағайын-туысқа» артатын болсаңыз, онда өз
міндетіңізден бас тартқаныңыз.
3. «Соқыр мен жетекші» жаттыгуы.
Мақсаты: Өзіне жауапкершілік ала білуге үйрету.
Қажетті қүрал: Орындықтар, көз байлайтын орамал.
Нүсқау: Жұпқа бөліну. Орындықтарды жылан іспеттес ирелендетіп
қойып, оның арасымен біреуінің көзін байлап, екіншісі сол орындыққа
шалындырмай өткізу қажет. Кезекпен қайталайды. Орын алмастыраДЫ. ' '
9Щ■
Жаттығу жасалынып болған соң талқылау жүргізіледі.
- «Соқыр» рөлін ойнағанда қандай күйде болдың?
- Жетекшіңе қаншалықты сендің?
- Өзіңнің қайда екендігінді білдің бе?
- Сен өзіңе жауапкершілік алганда қандай күйде болдың?
- Досыңның саған қорықпай сенуіне қандай жагдай жасадың?
- Сен өзіңді қай уақытта жақсы сезіндің? «Соқыр» ролінде ме, алде
«жетекші» рөлінде ме?
Білім алушынымен бірлесе отырып, қорытынды пікір шыгару.
4. «Жауапкершілік» жаттыгуы.
Қажетті қүрал: Сөйлем жазылған ақ парақ. (оқушы санына қарай)
Нұсқау: Сөйлемді аяқта.
- Жауапты адам болу дегеніміз....
- Жауапты адам мен жауапкершілігі жоқ адамның айырмашылығы....
- Мен өз жауапкершілігімді.... көрсетемін.
- Мен үшін ең қиын жауапкершілік, ол - Жауапкершілігі бар адамды м ен ..... танимын.
- Менің жауапкершілігім көбейген сайын, өзім ді..... санаймын.
- Мен мынандай ...... жауапкершілік алудан қорқамын.
- Мен оз өміріме жауаптымын, себебі....
- Мен оз мақсатыма жету үшін, м ен.... жауапкершілігін ала аламын.
Әр сөйлемді бірнеше нұсқамен толықтырсаңыз да болады.
Оқушы тапсырманы орындап болғаннан кейін осы жайында пікір
алмасады, талқылайды, ой түиеді. Жұп-жұппен бір-бірінің қолынан
ұстап тұрып, соңғы сөйлемді екі реттен қайталап, «ант» береді.
жаттыгү
нұсқау: л,азір оір-оірлеп орнынан тұрып, омыртқаны тік ұстап,
екі иықты түзулеп, үлкен қуаныш және мақтанышпен: «Мен - өз
әлемімнің қожайынымын. Өмірімнің эр сәтіне жауапкершілік пен
алдағы арманымның да жүзеге асуын өз міндетіме аламын», - деген
сөзді айтып, алдыға бір қадам жасау керек.
6. «Арманга апараты н басқыш» медитациясы.
Нүсқау: Баяу эуен қойылады. Ыңгайлы отыру. Арқаны орындық
арқалыгыңа сүйеуге де, немесе бос ұстауға да болады. Көзді
жұму. Мұрынмен ТЫНЫС алү, ҚОЛДЫ ІШТІН ТҮСЫНЯ КПЙкіп пипа ох,а
толтырылғанын сезіну. 3 секундка ауаны ұстап тұру. Сосын мұрын
арқьілы тыныс шыгару. (Жаттыгуды 3 реттен жасау, екіншісінде 5,
үшіншісінде 7 секунд ұстау). Көз алдыңызға 10 басқышты елестетіңіз.
Оньщең жогарғы жағында сіздің арманыңызтұр. Әрбасқышта жазылган
сөз ол сіздің арманга жетуде қуат беріп, көңіліңізге сенім ұялататын
гажайып сөздер. (Тренер мектеп бітірушіге 10 жауапкершілік дайындайды. Бірінші басқышта: «Мен бас банкирмін» сөзі жазылған.») Әр
міндетті айтқан сайын оқушы оны іштей 3 реттен қайталау керек...
Міне арманның төріне де шыгу! Швардцнигер алатын жеңісін алдымен көз алдына барлық бөлшегіне дейін келтіре алады екен. Атаанасының мақтанып тұрғанын, өзіне бүкіл зал қошемет көрсетіп
жатқанын... Сондай жасай алғаннан кейін жарысқа қатысады екен.
Нәтиже алдында өзі көргендей айна қатесіз жеңіске апарады екен.
Сондай ұйқыга жатқанда өзіңнің ҮБТ-қатысып отырганыңды,
шыққаныңды, кешке «125» ұпай алғаныңды күнделікті көре білуге
дағдылану. Өзің сенген ұпайды міндетгі түрде алуға болатына іштей
сенімді қалыптастыру керек.
Кері байланыс. Үй тапсырмасын беру. Күнделікті визуализация
техникасын қолдануды тапсыру.
ТРЕНИНГ №5
ТАҚЫРЫБЫ: КҮЙЗЕЛІСКЕ ЖОЛ ЖОҚ
Мақсаты: Күйзеліске теориялық тұрғыда хабар беріп, оны бейтараптандыру мен шешу жолын көрсету, меңгерту.
Сәлемдесу. «Меніц есімім және ерке атым» техникасы —есімін
жэне жакындары еркелетіп айтатын есімі. (5мин)
Негізгі бөлім
1.
Күйзеліс туралы әңгіме-сұхбат жүргізу. Ол төмендегі сұрақ
арқылы жүзеге асырылады. (5-7 мин)
1. Күйзеліс дегеніміз не?
2. Ол неден пайда болады?
3. Оның белгілері қандай?
4. Оның адам өміріне немесе денсаулыгына зияны немесе пайдасы
бар ма?
5. Бар болса қандай?
6. Күйзелісті болдырмау жолын білесіздер ме?
7. Өз тәжірибесімен бөлісу?
8. Күйзеліске үшыраған кезде, онымен күресу әдісі бар ма?
9. Қандай әдіс қолданасыз?
2. Күйзеліс жөнінде қысқаша лекция. (5 мин)
Күйзеліс - бұл нақты жағдайда басқаруга келмейтін қиын эмоциялық-физикалық қысым. Ғылыми тілде жеткізетін болсақ ағзаның
болған жағдайға физикалық, психикалық, эмоциялық және химиялық
әсері.
| V , І:І:Г
^ и^ ^
Күйзеліс 3 деңгейде көрінеді: ақыл, ой, көңіл-күй. Ең алдымен,
ақпаратты ой елегінен (саналы, санасыз), сосын эмоциялық сезіну (әлсіз
және күшті), кейіннен барып бүл үрдіс физикалық деңгейде бекиді.
Ең алғашқы бүлшықеттегі қысымды шешуді, алгашқы сыныптан-ақ
білеміз. (саусақты ашамыз, жүмамыз). Күйзеліс кезінде қандай-да бір
бұлшықеттің қысымда түрғанын сезінесіз. Ол жақсүйектің, іштің,
арқаның бұлшықетіндегі қысым болуы мүмкін.
Күйзелістің денсаулыққа зияны.
Күйзеліс күйден («стресс») арылмау, торыгу денсаулыққа зиян
екенін бәріміз де білеміз. Болмашы нәрсеге күйгелектену-жүйкені
тоздырады, жүрекке күш түсіреді, өмірді қысқартады, адамның мінезқұлқын өзгертеді.
Күйзелісті жагдайда бүйрек бездері қанга қуатты гормондарды айдайды, оны бүкіл агзаға жайып жібереді. Ол қан қысымын көтереді,
тамырдың соғысы мен тыныс алуды жиілетеді, бұлшық еттері тартылады, бауыр қанға қантты көбірек жібереді. Бұлар адамның есте
сақтау қабілетін әлсіретеді, тез шаршап-шалдығатын күйге түсіреді,
неше түрлі ойлар басына келіп, ұйқысы қашады. Бұлшық еттерінің
босаңсып, бастың ауруы, жыныстық дәрменсіздік пен тері ауруының
мазалауы да сары уайымнан арыла алмаудан болады.
Күйзеліс кезінде агзадағы дәрумен жедел жойылады, кейін орнын
толтыру қиынға соғады.
Осы қысымнан арылу үшін бұлшықетке дүрыс жаттығу жасай білу
қажет.
3.
Бойдағы күйзелістен арылуға арналған жаттығу кешені. (10
мин)
Мойын. Арқаны тік үстап, төбеден ілгекпен тартып жатқандай
ілкегтен төмен түсіріп жібергендей,
бірден босаңсыту.
Арқа. Екі жауырынның арасын жақындатып, өзіңізді киім ілгіште
ілініп тұргандай сезіну. Екі жауырынның арасын барынша жақындату.
Бірден босаңеу.
Іш. Мұрынмен өкпені ауаға толтыру, іштің көлемінің үлкеюіне
жол бермей тартып ұстау. Ауаны ауыз арқылы сыртқа шьгғару кезінде
ішті де босаңсыту.
Қол. Алақанның қырымен қатты затты ұрғылау. Каратэ шеберлері
осы эдісті жиі пайдаланылады.
Саусақ. Екі қолымызды алдыға созып, алақанымыздагы лимонды
сығып, шырынын шығару керек деп елестету. Алақанды қысуды ба­
рынша күшейтіп, бірден тез босаңсыту керек.
Аяқ. Отырған қалыпта аяқтың ұшын барынша алдыға созу. Барын­
ша қатты созу. Бірден төмен босаңсьпу.
Ескерту: Эр жаттыгуды 3 ретген жасау керек.
«Күйзеліс - керемет! » жаттыгуы. (15 мин)
Мақсаты: Жағымсызды жагымдыға айналдыру дагдысын игерту.
Миға шабуыл.
Қажетті қүрал: ақ қағаз бен қаламсап.
Нүсқау: Күйзеліс сөзін тігінен жазып әр эрпіне сэйкес, жагымды
сөздерден (кез келген тілде) тұратын сөз жұмбақ құрау. Жанындагы
адаммен алмасып, шешу.
Мысалы: К —күлкі
Ү - үміт
пл и - из (Өтінемін)
сеЗ - ім
Ы уЕ (өмір)
Л —юбовь (махаббат)
I - нжу
С - үлулық
Талдау:
Білім алушынымен кері байланыс орнату. Тапсырманы орындау
кезінде туындаган қиындықты талқылау. Ой қорыту.
«Тангажайып толқын» медитациясы. (15 мин)
Мақсаты: Бойдагы күйзелістен арылып, күш жинауга жәрдемдесу.
Қажетті қүрал: Толқын, су үні басылган әуен, магнитофон.
Нүсқау: Өзіңізді теңіздің жагасындагы шомылу алаңқайында жатқандай сезіну. Жылы қүм мен төбеңізден шыққан күн сіздіңбойыңызды
балқытып, босаңсыта түседі. Мөлдіреген көк теңіз толқынын тербеп
түр. Ол толқынмен келіп, сізді жылы сумен шайып кетеді. Әр шайған
сайын сіздің бойыңыздағы күйзеліс, реніш, қобалжу, жагымсыз
қасиеттерден сізді тазалап қана қоймай, өзінің кұрамындагы минералды, бай дәруменмен ағзаңызды толықтыруда. Міне, тағы да келіп ша­
йып кетті. Әртолқын сізді күшті, мықты, ақылдырақ ете түседі. Толқын
сіздщ кез келген уақытта өзіңізді байсалды жасауды меңгертуде.
Кері байланыс. Кездесу несімен есте қалмақ?
ІШ КІКҮШ ТІ
Ііитей —сақ, аиіық, сабырлы болу оұл толық тыныштықт
жұмсақтық, қуат пен рахаттануды,
қозгадыс
қосылса - ішкі күш пайда болады.
Кытай ілімі
М ақсаты: Оқушы бойында өзі күшін ояту, жігерлендіру, қабілеті
мен мүмкіндігіне сеңдіру.
Сәлемдесу. «Сын есім + зат есім» техникасы - оқушы екі сөзден
қүралган есімді атайды. Мысалы: әдемі гүл, алтын балық, қымбат иіссу
т.с.с. Аталған сөз сол адамның есімі болып табылады.
Негізгі бөлім
жаттығуы
ішкі күш туралы білш алушының түсінігін анықтау
санадагыны қағаз бетіне түсіру арқылы шығармашылықты дамыту.
Қажетті күрал: түрлі-түсті бояу, қарындаш, гуаш, қағаз жэне А4
форматындағы ақ қагаз.
Нүсқау:
1. Ішкі күш дёгеніміз не?
2. Ішкі күшті қандай сөзбен байланыстыруға болады?
3. Оны коз алдыңа қандай етіп елестетесің? (формасын, түсін қозғалысты-қозғалыссыз, температурасы, салмағы).
4. Оның қызметі қандай?
5. Оны капай оятуға немесе күшейтуге болады?
6. 10 ұпайлық жүйе бойынша өзіңіздің ішкі күшіңізді багалаңыз
Осы сүраққа жауапты суретке салу арқылы орындауға болады.
Салынған суретгі әңгімелеп, бір-бірінен айырмашылығы мен
ұқсастыгы салыстырылады. Білім алушының ішкі күші туралы таным деңгейі анықталынады. Білім алушының қандай көрсеткішке
негіздей отырып, ішкі күшті бағалағанын анықтау (жұмыс нәтижесі,
жауапкершілік көлемі, беделі, сыйлылығы, тренингтё оқу деңгейі).
Ішкі күш туралы қысқаша мағлүмат беру.
Адамның барлық физикалық, ақыл-ой және рухани эрекеті оның
ішкі күшіне тәуелді. Ішкі күшті сезіне біліп, оны орнымен пайдалану қайталанбас шығармашылық қүлшыныс беріп, әрекетіңізге шабыт
келтіреді. Барлық адамзат қауымы тиесілі дегеннен де жоғары әрекетті
орындай алады.
Ішкі күш дегеніміз не? Ішкі күш қазіргі уақытта назарға ілінген
қызықты мәселе. Йога адептері үшін, ол - Шакти, соғыс өнерінде - ішкі
күш күштік энергия, гылыми әдебиетте — «энергоақпараттық алаң».
Ішкі күш — ол ойлау энергиясы, сондықтан ол адамның рухани
әлеміне багынады. Сондықтан оны баспен емес, жүрекпен басқару ке­
рек.
Ішкі күш — ол ең күрделі психологиялық қысымды жагдайда
нәтижелі шешім шығарып, жемісіті қорытынды жасау қабілеті. Ішкі
күшті дамытып, оны пайдапана алуга болады.
Өмірде оз жолын табудың қарапайым әдісі:
1. Соңғы рет мені куантқан, қанагаттану, өзімді күш-қуатқа толы
сезімін оятқан қандай оқиға? Еске түсіру.
2. Жаныма жэне тәніме не жагымды болып еді? Есте қайта жаңгырту.
3. Барлық құнды естелікті, ойды қагазга жазуга немесе суретін
салуга болады. Сол кезде ішкі рухани жан мен ой тұңгиыгы бірігеді.
4. Жүру, жүгіру, суда жүзу, велосипед тебу, үргылау. Бастысы инерцияга ие болу, орнынан қозгапу. Таза ауада физикалық жаттыгу
жасау. Қозгалыс —дене мен рух бөлігі.
5. Әр жасаган ісіңіз үшін мақтау айта білу.
Жаттыіу: ішкі күшті шыгару
Нұсқау: тік тұру, екі қолды кіндіктен 5 саусақ томен қою. Сол жерде
энергия қуаты жиналатын жер, екі қолмен басып күшті жогары көтеру,
тыныс алу жолымен.
«Айға қарау» жаттыгуы.
Нұсқау: Ішкі күшті тепе-теңдікте оймен ұстау, ішкі-сыртқы тепетеңдікте екенін қабылдау. Іштей - күшті, сырттай - көңілді, іштей жігерлі, сырттай - жайдары деп екі сөз магынасымен қабылдау.
Мақсаты: Қатысушыга жаңа мамандықты игеру кезіндегі типтік
жағдай мен сәтті үлгілеуге мүмкіндік беру.
Сәлемдесу. «Ал, канекей, бірге!» техникасы —өз есімін айтып, кезкелген қимыл жасайды. Қалганы оны қайталайды.
Негізгі бөлім.
қажеттілік қүрылымын
талқы лау
қажеттілік
- Қауіпсіздік пен болашаққа сенімділік: үй, өмір сүруге кепілдеме;
- Әлеуметтік. әлеуметтік байланыс, қолдау, қабылдану;
~ Тұлғалық және өзімшілдік: сыйластықта, өзін сыйлауды, жекеліі
гістікте, құзыреттілікте;
- Танымдық: білу, игері, түсіну, жасай алу, зерггеу;
” Сүлулық. үйлесімділік, ТӘШІП. Әлемілік. эпіпеттітіік”
түлғалық өсуді ұйымдастыру
^
^
------------ ---- I —
7
2. «Мамандықты таңда» жаттығуы
Сыныпты екі топқа бөледі. Бір топ ым-ишара арқылы мамандық
алмастырады
жаттығуы
М ақсаты: жеке жоспарда кәсіби қалыптасуды тексеру. Қатысушыларға ақ қағаз бен қаламсап таратылады. Қатысушы оның жоғары
жағына өзі таңдаған (ұнатқан) мамандықты жазған жөн. Содан кейін
қатысушы жүргізуші қойған сүраққа «иэ» немесе «жоқ» деп жауап
беруі қажет.
Таңдаған
мүмкіндіп
ралы білесің бе?
3. Осы мамандық
4. Мамандықгы игеруге қажетті қабілет сенің бойында бар ма?
5. Осы мамандықты игеруде білім деңгейін жеткілікті деп ойлайсың ба?
6. Мамандықты толығымен игеру үшін мектепте қажетті пәндерді
білесің бе?
Егер сұраққа жауаптың 40-60% «иә» болса, онда алга қойған
мақсатқа жеттік. «Жоқ» деп жауап берген баламен жеке кеңес беру
жүргізіледі.
«Мен бала кезімде...» жаттыгуы
Мақсаты: Сыныпта өзара сенімділікті орнату, кәсіби өз-өзін анықтау тақырыбына қызығушылық тудыру.
Нүсқау: Қагаз таратылады. Оган бала кезінде қандай маман иесі
болғысы келгенін және неліктен екендігін жазады. Жазып болғаннан
кейін жетекші жинап алып, кездейсоқ тәртіппен білім алушыга таратып береді. Оқушы өзіне келген жолақ иесін тауып, оның ол ойы қазіргі
уақытта өзгергенін немесе өзгермегенін, не себептен өзгергені жайлы
болжап, айтады. Қалган білім алушы мұқият тыңдап, сұрақ қояды.
«Жүмыссыздық» жаттыгуы.
Мақсаты: Жұмыссызга құрылымдық қатынас жасап шыгаруды
меңгерту, жагымсыз жагдайдан шыгудың жолын белсенді іздестіруге,
адекватты өзін-өзі багалауды қалыптастырудың алгышартын кұру.
Пікірталас тақырыбы —Сәттілік
Топқа мына сұрақтарды талқылау ұсынылады:
- «Табыс» дегеніміз не?
- Жұмысын жогалтқан адам үшін «табысты болу» дегеніміз не?
- Еңбек жолынан откен, бірақ қазір жұмыссыз отырган адамды «та­
бысты адам» деп санауга болады ма?
| Табысқа жетуде оның жұмыссыздыгы кедергі болады ма?
- Өзінің жұмыссыздыгы мен жолы болмагыш сезімі байланысты
ма?
- Жұмыссыз адамга өмірде табысты болу га не кедергі келтіреді?
Сынып: отбасы, білім, еңбек өмірінің кезеңдері, жұмыстан ажырау, жаңа жұмыс орнын іздеу, қогамга қатынасы, жұмыспен қамту
орталыгы және т.с.с сөзді пайдалана отырып, әңгіме ойлап табады. Сосын сынып ішінен «айыпталушы», «сот және онын орынбасары» рөлін
ойнайтын үш адам таңдалынады. Сынып жақтаушы және даттаушы
жақ болып екіге бөлінеді.
«Даттаушы» жақ осы жагдайын «айыпталушының» кінәлі екендігін
дәлелдейтін айгақты апдыга тарту қажет.
«Жақтаушы» жақ «айыпталушының» мұндай жагдайына қоршаған
орта мен әлеуметтік, қоғамдық жағдайлар кінәлі екендігін алдыға тартып, ақтау керек.
Әр жақ өзінің «куәгерін» де шақыруға болады. Сот төрағасы екі
жақты тыңдай отырып шешім шығарады. Егер «кінәлі» деп тапса,
жұмысқа орналасу үшін қажетті «тәжірибелік» жұмыс түріндегі жаза
қолданады. Ал, «жазықсыз» деп танылса, жұмысқа орналасып кетуіне
жәрдемдесетін, ұсыныс қагазы жазылып беріледі.
Талдау: Соттың шығарған шешімін талқылау. Әркім өз құқығын
біліп жүруді есте ұстау.
Ж анды анкета: Бүгінгі кездесуден не алдыңыз?
я
ТРЕНИНГ №8. ТАҚЫРЫБЫ: ТЕПЕ-ТЕҢЦІК
М ақсаты: ҮБТ-ға психологиялық дайындық дағдысын игерту,
өзіне деген сенімділікті жогарылату, эмоциялық және физикалық
қысымды шешу тәсілін меңгерту.
Сәлемдесу. «Ақпыз, қара, сарымыз агайынбыз бәріміз!» техникасы- білім алушы әртүрлі елдің сәлемдесу салты бойынша амандасады.
Негізгі бөлім
1.
«Ассоциация» жаттыгуы. Сынып екі топқа бөлініп, «ҰБТ» тер­
мин! қандай сезіммен, затпен, жағдаймен байланыстыратынын жазу,
талқылау. Жетекші жазылған сөзді тақтаға бір қатарға тізіп жазып
шығады. Екінші қатарға білім алушынымен бірлесе отырып, жеңуге
болатын жолын жазып шығады.
«Тәжірибе» жаттығуы. 30 секунд ішінде жолақта берілген өлеңді мағыналы қылып оқып шығу қажет.
Ж амантуысбірмасыларқалағанқүмментең
Ж ақсылығыңістегенелеккеқүйғансументең
КЕЛІнніңзеКіпайтканыезІПҚҮЙғанументЕҢкөңілСІзберГент
амАҒы құмаРАЛАскүлмеНтең.
Пікірталас
Келесі сұрақтарды талқылау:
- Тапсырманы бірден орындадыңыз ба?
- Оны тез орындау үшін не қажет болды?
- Өзін басқару адамның қандай қасиетін байланысты?
- Өзін басқара апуды қалай жетілдірсе болады?
3. «Сурет сал жэне оны аяқта» жаттыгуы (10 мин)
Мақсаты: Психофизикалық қобалжуды шешу, топты біріктіру.
Нұсқау: Ақ қағаз алып, түрлі -түсті қаламның ішінен өзіңе ұнайтын
бір түсті таңдап алу. Менің белгі беруім бойынша сурет салуды бастайсыздар. Шапалақ белгісі берілгеннен кейін қаламың мен қагазыңды
жаныңдагы құрбыңа бересің. Қалам мен қағаз өз қожайынына қайтып
келгеше, осылай жалғасып кете береді.
Талдау:
- Сурет сізге ұнады ма?
| Сіздің салмақшы болған суретіңізбен сәйкес келді ме?
і Толықтырғыңыз келеді ме?
- Неліктен?
4. «Визуалды есте сақтау» жаттыгуы
Мақсаты: Кору арқылы есте сақтау дагдысын қалыптастыру.
Нұсқау: Қатысушылар доңгелене отырады. Әр қайсысы түрлі коңіл
- күй кейпін салады. Барлығы бір-біріне анықтап қарайды. Сосын
көздерін 1 минутқа жұмып, коз алдарына ойша сол бейнені елестетеді.
Елестетіп болган соң, қагазга құрбысының есімі мен оның
бейнесіндегі ым-ишараны жазады.
Талдау:
| Есте қайта жаңғыртуда не кедергі келтірді?
5. «Редакцияга хат» жаттыгуы.
Қатысушылар екі топқа болінеді. Бір топ жастар газетін шыгаратын
редакция ркымы, ал екіншісі оқырман қауымының ролін ойнайды.
Оқырман қауымы, 10-15 бірлесе отырып, хат жазады (¥БТ-га қатысты).
Ал екінші редакция ұжымы сол хатқа жауап береді.
Екі топ рөл алмастырады. Екеуінің берген жауаптары салыстырылады.
Талдау:
Қайсысы тиімді? Неліктен? Қаншалықты қызықты? Ақпарат қаншалықты жақсы берілген?
Кері байланыс.
Сэлемдесу.
Негізгі бөлім
1.
Ой шолу. Білім алушыға тақырып төңірегіндегі сұрақтар бар жолақ таратылады.
Мысалы:
1. Өзін басқару дегеніміз не?
2. Өзін-өзі басқару өнерінің мәні неде жатыр?
3. Атақты адамдар өздерін қалай басқарады?
4. Өзін-өзі басқару негізі неде жатыр?
5. Өзін басқарудың қандай пайдасы бар?
6. Оны қалай жүзеге асырса болады?
7. Кім өзін қалай басқарады?
2. Өзін - өзі басқарудың пайдасы туралы қысқаша мәлімет беру.
1. Өз-өзін басқару кез келген ортада өзіңді жайлы сезінуге мүмкіндік
береді.
'•
' %г.
;
2. Өзін басқара алатын адам, мэселесін де шеше алады.
3. Өзін басқара алатын адам, кез келген жагдайдың жағымсыз
аяқталуының алдын алады.
4. Өзін-басқара алатын адам өзіне пайдасыз жағдайда қалмайды.
Жағдай оны емес, ол жағдайды басқарады.
5. Өзін басқару «қазір жэне осында» болуға мүмкіндік береді (түсініктеме беріп өту қажет).
6. Өзін басқару әлемді толыгымен қабылдау интеграциясына әкеледі.
і
7. Өзін басқара алатын адам «жұқа мұзда» қалмайды, ол үнемі жагдайдың алдын алады.
8. Өзін басқару - сау жэне ұзақ өмір кепілі.
3. Тыныс алу жаттыгуы
1. Тыныс шығару. Мұрын арқылы жаймен тыныс алу. Ауыз жабық. Ең алдымен ауаны өкпенің төменгі, ортаңғы, жоғарғы бөлігіне
толтырыңыз. Тыныс алу 6 сек созылуы мүмкін. Тыныс алуды жасанды
үзартуға немесе қысқартуға талпынбаңыз. Агзаның өзі өзіне қолайлы
жиілікті таңдайды.
2. Кідіріс. Тынысты 2-3 секундқа үстаңыз. Кідірісті де үзартпаңыз.
3. Тыныс шығару. Мүрын арқылы тыныс шығарыңыз. Тыныс шы­
гару тыныс алудан 1,5-2 есе ұзақ болу керек.
4. Тыныс шығарғаннан кейін кідіріс 2-4 сек қүрау керек.
Эр жаттыгуды үш реттен қайталап, күніне 2-3 мәрте жасаган орынДЫ- Күніне дағдыга айналдырып отырса, оны басқарудың қажеті жоқ.
Талдау:
Жаттыгуды жасап болған, соң психолог білім алушыга дұрыс ты­
ныс алудың адамга пайдасы туралы қысқаша ақпарат береді.
4. «Мырза жігіт» жаттыгуы.
Мақсаты: Эмоцияны басқара білу дагдысын қалыптастыру.
Қажетті қүралдар: лимон (ер бала санына қарай), бір конверт.
Нүсқау: Ер балаларга бір-бір лимон таратылады. Лимонды қабыгымен түрін өзгертпей жеу қажет. Қыздар бүл уақытта бір-бір ақ
тілегін конвертке жазады.
Талдау:
- Тапсырманы орындау Нүсқауда қандай қиындық болды?
- Эмоцияны ұстай білудің адамга қаншалықты керегі бар?
Көрермен қыздар ер балалардың ішіндегі өз эмоциясын басқара
алган жігітп таңдайды. Ізгі тілек жазылган ашық хатты ұсынады.
5. «Мейірімді ханшайым» ойыны (шагын топтық)
Мақсаты: Бойга кысым ұялататын жагдаймен күресуге қабілеттілік,
қарым-катынасқа түсе білу, кез келген жагдайдан тапқырлықпен, жыл­
дам, ешкімді ренжітпей шыга білу.
Қажетті қүрал: Қатысушыга арналган жолақтар.
Уақыт: 25 минут
Нүсқау.
Жүргізуші: Күлшеқыз турапы ертегіні барлыгымыз білеміз.
Бірақ, Кароль сарайындагы тойга үқсас жагдайды тыңдап коріңізші.
Күлшеқыз кіндік пері-апасынан нұсқаулық алган кезде, ол түнгі сагат
12-ге дейін келу қажет екендігін, эйтпесе оның әдемі койлегі жалбажүлба қомытқа, арбасы - асқабаққа, сәйгүліктері - тышқанга, делбешісі
- атжалманга айналатынын өте жақсы білетін. Ханзадамен сөйлесіп
түрган кезде, ол сагатка караса 12-ге 10 минут қалады. Күлшеқыз
ханзадага сыпайы түрде балмүздақ әкеліп беруін отінді де, озі арбасына қарай бет алды. Бірақ алдынан күтпеген кедергі пайда болды. Олар:
- Патша;
- Сарай балетмейстері;
- Өгей шешесі;
., .
*
- Өгей әпкесі;
- Сарай өмірін жариялайтын жергілікті басылымның өкілі.
Күлшеқыздың міндеті -10 минут ішінде осы адамдардан өту, уақытылы өз арбасына міну.
Жүргізуші ойынның қатысушыларына кейіпкерлер нүсқаларын таратады.
'
)
Күлшеқызға арналған нұсқаулық:
.
«Күлшеқыз — қоршаған адамға дөрекі жауап бере алмайтын
мейірімді, сыпайы зиялы жан. Ол өзінің бір күні сарайға қайтып оралатынын біледі...»
'* ■
Патшаға арналған нүсқаулық
«Патша - жасы келген, тойда бейтаныс сүлуды көрген әйел қүмар
адам. Ол эдемі, қызықты, жас сүлудың сарайдың көркіне көрік қосатынын біледі. Бейтаныс сүлумен жақын танысуга асығуда...».
Сарай балетмейстріне арналған нүсқаулық
«Сарай Балетмейстері — көңілді, қылжақпас, сауықшыл адам.
Күлшеқыздың көмегімен өзінің сарайдағы қызықсыз өмірін сауыққа
айналдырғысы келеді... »
Өгей шешеге арналған нүсқаулық
«Өгей шеше —өзінің қыздарына бэсекелес болатын қауіпті қызды
көрген қу, бэлеқор әйел.»
Өгей акпесіне арналған нүсқаулық
«Өгей апкесі — танымал сәнқой. Күлшеқыздың әдемі көйлегін
көрген оның ішін қызғаныштың қызыл мысыгы тырнап жатыр. Оны
қай жерден алып, кімге тіктіргенін білгенше тагатсыздануда.»
Жергілікті басылымның уәкіліне арналған нүсқаулық:
«Жергілікті басылымның уәкілі —сарай мен тойларға басылымға
мақала жазу үшін жиі барады. Күлшеқыз ерекше жаңалық пен керемет
тұлға болады деген сеніммен онымен пікірлесуге ынтық».
Талдау: Ойынды аяқталғаннан кейін Күлшеқыздың жағдайдан
шығу техникасы мен тәсілі талқыланады.
Кері байланыс
ТРЕНИНГ №10. ТАҚЫРЫБЫ:УАҚЫТТЫ БАСҚАРУ
Мақсаты: Уақытты басқару, сезіну түсінігін анықтау.
Сәлемдесу.
Негізгі бөлім.
1. «Уақыт туралы сіздіц көзқарасыңыз» жаттығуы
Қажетті құралдар: ақ қағаз бен қарындаштар.
Нүсқау: «Әркім уақытты түрліше түсінеді. Біреу сағат тілі, қолсағат,
құмсагат т.с.с. Біз уақытты құмсағат түрінде елестетіп көрелік. Оның
төменгі жағы өткен уақыт, жоғары жағы болашақ, ортасындагы
аққан құм дәл қазіргі кез. Енді өздеріңнің өткен, болашақ, осы шақты
елестетіп суретін салып көріңіздер».
Талқылау:
Әр қатысушының суреті таныстыруы тыңдалынады.
2. «Уақытты сезіну» жаттыгуы.
Қажетгі күрал: секундомер
Нүсқау: Қатысушыларға «бастадық» белгісінен кейін көздері жұмулы күйде 1 минуттың өткенін іштей есептеу қажет. Санауға болмайды. 1 минут өткен адам қолын көтеріп, көзді ашу керек. Қалғандары
түгел ашып болғанша кедергі келтірмей, үнсіз отырған жөн. Барлыгы
көзін ашқан соң сыныпты үш топқа: ерте, уақытымен, кеш ашқандарға
бөледі.
Талқылау:
Уақытты қабылдау адамның дэл қазіргі көңіл күйімен байланысты
екендігі анықталады. Жалығу, көңіл толмау, қобалжу осы шақтың созыла түсуімен байланысты. Қуаныш, қызығушылық, уақыттың «тез
өтуімен» сипатталады.
3. «Өмірімніц шецбері» жаттыгуы.
Қажетті кұралдар: Ақ қагаз, түрлі-түсті қалам, қаламсап
Нұсқау: «Өз уақытыңды қалай өткізетініңді еске түсір: оқуға,
үй жұмысын орындауға, достармен араласуға, ұялы телефонмен
сөйлесуге, жалғыздық т.с.с. жазгандарыңды келесі топ бойынша
бөліңдер:
- Жасағанды ұнатпайтын, бірақ міндетті әрекеттер;
- Өзіңіз ұнатып жасайтын әрекеттер;
- «Уақыт өлтіру» үшін жасайтын әрекеттер;
- Үйқы;
- Басқа (нақты не үшін).
Екі шеңбер салып, оны 24 сагаттың сандықблат деп есептеу. Оны
біреуіне бір күндік уақытыңызды секторга бөліп көрсету. Ал екінші
шеңберді өз қалауы бойынша секторға бөлу. Үнататын эрекетгі қалаган
түсіңізбен бояуга, ал керісінше болган жағдайда штрихтауга болады.
Салған суретіңізге қарап, өзіңізге келесі сұракты койыныз:
- Өзімнің өткен эр күніме ризамын ба?
- Осы щеңбердегі қандай шектеуді өзгерте аламын?
- Өмірімде нені өзгерткен оңай және қиын?
- Өзіме ұнау үшін не жетіспейді?
- Неліктен біз өзгерісті күтіп, оған талпынамыз?»
Талқылау:
Білім алушының әрқайсысының пікірін тыңдап, талкыга салу.
4. «Бүгін мен үшін алғашқы күн» жаттыгуы.
Мақсаты:
*
Нүсқау: Өткен уақыт тек адам есінде ғана қалады. Оны адам қайта
жасап, қалауынша өзгерте алмайды. Әр жаңа күн бүл сіздің калган
өміріңіздің бірінші күні. Қалған күндеріңді қалай өткіэгілерің келеді?
Алдагы өміріңе жоспар құрып, оган жету үшін қандай міндеттер
алатыныңды ойланып, қагаз бетіне түсіру.
Талқылау:
Әр оқушы қалауы бойынша өз жоспары және міндетімен ой бөліседі.
5. «Қаһарман тусі» медитациясы.
Қажетті қүралдар: Жайлы эуенді таспа, магнитофон.
Нүсқау: Жайланып отырып, көзді жүму. Үш рет тереңнен тыныс
алу.
''
Қ°л тізенің үстінде жатыр. Табан еденді толыгымен сезінуде,
босаңсуда. Қол, аяқ тынышталып, ауырлай түсуде. Бойдагы кернеу
азаюда, сіздің тэніңіз демапуда.
Енді сіз үлкен, әдемі, жапырақты агаштың түбіне жатып, жайла­
нып үйқыга кетудесіз. Сіз түс корудесіз. Әркім озінің 5 жылдан кейін
көруде...
Щ
- Өзіңізге назар аударыңызшы, бейнеңіз қалай өзгерген?
- Қайда түрйсыз?
| Немен айналысасыз?
- Коз алдыңызга өзіңізді өмірге көнілі толған адам ретінде елестетіңіз. Немен айналысасьгз? Жаныңызда кім бар?
| Түсіңіздегі эр бейнеге нақтылап коңіл аудару. Олар қандай? Сізге
менің достық қалыпта дауысым естілуде: «Ссн өтс керемст жансың...,
біз сені жақсы көреміз...., сенің қолыңнан барлығы келеді...». Енді сіз
жаймен осы уақытқа қайта оралудасыз.
Қазір мен үшке дейін санаймын. Сіз сергек, сенімді болып оянасыз.
Көрген түсті түгелдей есте сақтауға талпыну. Бір-екі-үш.
Енді ақ қағаз алып көрген түсті салуға немесе жазуға болады. 5
жылдан кейін қандай боласыз? Кайда турасыз? Жаныңызда кімдер бо­
лады?
Талдау:
- Көрген көрінісіңіз өзіңізге ұнады ма?
- Ең қатты ұнағаны не болды?
- Болашағыңызды өзгерткіңіз келеді ме?
- Ол үшін қандай қадам жасау керек?
ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУҒА АРНАЛҒАН ТРЕНИНГТТЕР
(Жоғары сынып білім алушыларына арналды)
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ: «МЕНДЕ НЕ БАР?»
Мақсаты:
- Жоғары сынып оқушысын өзі туралы пікірмен таныстыру;
- Білім алушының өмірдегі мақсаты мен тілегі туралы көріністі да­
мыту;
- Өзінің тұлғалық мағынасын қалыптастыру;
- Білім алушыга өмірін мағыналы құрастыру үшін қажеттіліктерді
ұгындыру;
- Мектеп ұжымында ашықтық пен сенімділік ортасын қалыптастыруга тәрбиелеу.
Көрнекілік: тренингге өзін үстау ережесі туралы кестесі.
Қажетті кұрал- жабдыкгар: қарындаш, қагаз, магнитафон, аудиотаспа,
доп.
Өткізетін уақыт: 60 минут
Жоспар:
1. Танысу —өзіндік презентация
2. «Топтагы жүмыс ережесін талқылау» жаттыгуы
3. Сауда.
4. «Пияз тазалау» жаттығуы
5. «Үш жыл» жаттыгуы
6. Жеткен жетістік туралы көрініс
7. Рефлексия
Щ
Нұскау: Тренинг қатысушылардың өзара бір-біріне жағымды сәлемдесуінен (сөз айтып, сыйлық беруімен, жанасу арқылы өз сезімін
көрсетуден) басталады.
1
У ақыт: 5 минут
«(731НД1К таныстыру» жаттығуы
М ақсаты:
- Тыңдаушының өзі туралы ойын анықтау;
- Тұлғалық маңыздылығын қалыптастыру;
- Өзіндік ашылуға жағдай жасау.
;
Нүсқау: Психолог барлық қатысушыньщ озі туралы эңгімелеп беруін сұранады. Өзінің өмір баянын ғана емес, тұлғалық қасиеті тура­
лы да айтқан маңызды. Тапсырма өзінің бойындағы бес қасиет туралы
айтқанда орындалады. Екпінді жагымды қасиеттерге жасаған жөн.
Топтың барлық мүшесі және жүргізуші мынадай сұрақтар қоюына
болады:
құндылығың?
- Әлсіз түстарың бар ма? Оны атап бере аласың ба?
Аталган жаттығудың екінші нүсқасы: топ қасті
жұпқа
іініп, бір-бірінен сүхбат алады. Сосын эріптесін әні
«Топтағы жүмыс ережесін талқы лау» ж атты ғуы
М ақсаты: Топтағы жұмыс ережесі туралы ойды қалыптастыру.
У ақы т: 5 минут
Нүсқау: Психолог қатысушыға осы жүмыстың негізгі заңдылығы
мен ерекшелігін түсіндіреді. Сосын тренинг қатысушысы топтағы
жұмыс ережесін талқылауға көшеді.
^ Топта жүмыс жасаудың негізгі ережесі. «Мен ұсынамын...», «Мен
ойлаймын...» бағытталу және пікір білдіру, «қазіржәне осында», «кері
«құпиялылық»
«Сауда» ж агты ғуы
М ақсаты: Жағымды
У ақы т: 15 минут
рефлексиясы
іщ әлсіз және күшті түсын
жасалынады
біріне өзінің әлсіз және күшті тұсын сатады (алмастырады).
Мақсаты: Шын мәнінде өзінің кім екенін анықтау, ішкі «Мёнін»
қөз алдына елестету, мақсаты мен тілегін ұгыну.
Уакыт: 5 минут.
Орындау технологиясы: Көзді жұмып, босаңсу. Көз алдыңызға
үлкен, көптеген қабаттан тұратын пиязды елестетіңіз. Сыртында жұқа
қоңыр қабық бар. Бұл қабық сіздің сыртқы бетпердеңіз, қоғамдағы
мінез-құлық ережеңіз. Осы қабыісгы шешу арқылы өзіндік «Меніңізді»
сомдайтын жаңа бейнені бақылаңыз. Осы бейнені жай ғана бақылап,
назар аударыңыз.
«Үш жыл» жаттыгуы
Мақсаты: Өз өмірін құрастыруды сезіну.
Уақыты: 15 минут
Орындау технологиясы:
Жаттыгу медитациялық эуенмен жүргізілуі қажет: тынысу
алуыңызды назарда ұстаңыз, ол бірқалыпты, шынайы. Тыныс алу мен
шыгаруды тіркеңіз, денеңіздің қай мүшесі тыныс алуда? Нұсқауда
қозғалысқа келгенін, орындыққа қай дене мүшесіңіздің жанасып
отырганын сезініңіз.
Ал енді, сіз 3 жьш гұмырыңыз қалганын гана білдіңіз. Осы уақытта
сіз толыгымен деніңіз сау болады. Естіген уақыттагы алгашқы әсеріңіз?
Тез арада осы үш жылды қалай өткізу туралы жоспар құрасыз ба, әлде
аз ғүмырыңыз капганына ашуланасыз ба?
Көрген жарығыңыз аз қалганына ызаланып, кектенгеннен гөрі осы
уақытты қалай өткізуді жоспарлар едіңіз. Қайда түргыңыз келеді?
Кіммен өткізгіңіз келеді?
Жүмыс істегің келе ме? Оқыгың келеді ме? Нені жасап үлгеретін
едің? Сол өмірмен қазіргі өмірдің айырмашылыгы қандай?
Енді бүл 3 жыл туралы гұмырды жаттыгуды орындау үшін
пайланылған әдіс ретінде түсініңіз. Сіздің гүмырыңыз әлі де ұзақ
екенін білесіз. Осы жатггудан не түсіндіңіз? Нені ескердіңіз?
«Жеткен жетістік туралы көрініс» жаттыгуы
Максаты: Жеткен жетістік негізінде озіне деген сенімділікті дамы­
ту.
Уақыт: 5 минут.
Жаттығудың психологиялық мәні: Сәттілік адамга күш-қуат
береді. Сондықтан қазір өзіңізді үлкен жетістікке жеткен адам ретінде
сезініңіз, ол өзіңізге сенімділікті күшейтеді.
Тапсырма: Өзіңізге ең басты қандай жетістік екендігін есіңізге
түсірудесіз - ЖОО-на түсу, атақты жүлдыз болу, көлік алу т.с.с.
Түла бойыңыз босаңсуда, көзіңізді жүмып осы мақсатқажеткеніңізді
елестетіңіз. Оган жету кезіндегі қанағаттану мен ішкі сезімді елестетіңіз.
Бойыңызда рухыңыздың асқақтап, ішкі күш-қуаттың оянғанын, өзіне
Деген сенімділік пен кез келген жағдайды басқара алу қабілетін сезіну.
Сосын жақындарыңыз сізді шын жүректен қүттықтап (телефон
арқылы, үйіңізге келіп, хат арқылы) жатқанын елестетіңіз. Жылуды сезініп, өзіңізге бағытталған мақтау сөздён бойыңызда толқуды
сезінесіз. Олар сізге өте сәтті, табыста адам екендігіңізді айтуда.
Және сіз өзіңізді тамаша сезініп, кез келген жагымды әрекетті жасауга
қабілетті екендігіңізді байқаудасыз.
«Рефлексия» жаттығуы
Уақыт: 5 минут
Тренинг жэне өзіңіздің ішкі сезіміңіз туралы ой бөлісу. Топтагы
жұмысыңыз қаншалықты көңіліңізден шықты.
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫРЫБЫ: «СӘТТІҚАРЫМ-ҚАТЫНАС»
Я
Тренердің алғы сөзі.
«Сәлеметсіздер ме! Біз «сәтті қарым-қатынас тренингі» деп аталатын тренингті бастаймыз. Тренинг - бүл қарым-қатынасқа көп түсетін,
өз ойы мен пікір ашық айтуға мүмкіндік беретін, өзін түрлі жагдайда
баиқауга болатын, өзін жаңа қырынан тануга мүмкіндік беретін
оқытудың бір түрі».
Ш$Ш
Танысу.
«Ал енді танысайық. Қазір кезекпен әркім өз есімі мен оның басқы
әрпінен басталатын жемісті қоса айту керек. Мысалы: Маржан - ман­
дарин, Жансая -жүгері т.с.с. Екінші адам алдыңгы адамның аты жэне
жемісті, сосын өз аты мен жемісті қосып айтады. Үшінші адам алдыңгы
2. адамның есімі мен жемісін, өзінің есімі мен жемісін айтады Тізбек
осылай жалгасып кете береді».
«Көзбе - көз» жаттығуы
Нүсқау: Қарапайым өмірде адам қарабайыр қатынасқа қанагаттанумен тоқталады. Ешкімнің ішкі дүниесін түсініп, оның сезімі
мен толганысына мән бере бермейді,. Қазір сіздерге кем дегенде 3
адаммен 1 минуттан көзіне тіке қарап, байланыс орнатуды ұсынамын.
Талкылауға арналған сұрақтар: «Қандай сезімде болдыңыздар?
Қиындық туды ма? Неліктен? Бір-бірінен айырмашылығы қандай?
Ережені қабылдау.
Біздің жүмысымыз нәтижелі болу үшін кейбір ережені қабылдаған
жөн:
11Топтың психологиялық және физиологиялық жабықтығы.
Физиологиялық жабықтық дегеніміз - топ құрамын тұрақты, ешкім
топқа жаңадан кіре алмайды немесе топ түгелденбейінше тренинг басталмайды.
Психологиялық жабықтық - эркім айтқан өзі туралы сөзі осы
топтың шеңберінен шықпау қажет.
Ойланыңыздар, осы ережені қабылдай аласыз ба? Әркім өзі үшін
жауал берсін...
2. Шынайылық ережесі.
Менің ойым, ол менің ішкі сезімім. Өтірік айтуга жол жоқ. Осы
ережені қабылдай аласыз ба?
3. Шеңбер ережесі. Ешкімнің сөзін бөлмей тыңдаймыз.
4. «Қазір жэне осында». Біздің талқылауымыздың пэні - қазір топта
болып жатқан үрдістер, сезім мен ой болып табылады.
5. Мен заңдылығы. Әркім өз атымен сөйлейді (ягни «мен ойлай­
мын», «менің байқау ымша».
6. Белсенділік. Жаттыгу барлық қатысушымен жүргізілуі қажет.
Тренинг психогимнастикалық жаттыгудан басталган орынды. Ол
қатысу шынын сізге жэне өзге топ мүшесіне бой үйретуіне, икемделуіне
эсер етіп, негізігі бөлімге еркін өтуге мүмкіндік береді.
«Орын ауыстыр» жаттыгуы.
Қатысушылар шеңбер жасап отырып, жүргізуші дэл ортасында оты­
рады.
Нүсқау: «Қазір бізде танысуды жалгастыруга мүмкіндік бар,
оны былай орындаймыз. Ортада тұрган адам ортақ белгісі бар барларга орын ауыстыруды үсынады. Мысалы, мен: «агалары барлар
орын ауыстырыңдар», - деп айтамын, сол кезде орын ауыстырган
қатысушынын орнына отырып үлгеруім қажет. Ортада орындықсыз
калган адам ойынды осы нүсқау бойынша жалгастырады. Бұл ойынды
бір—
бірімізді жақсы тану үшін пайдапанамыз».
«Санақ бойынша тур» жаттыгу. Барлық қатысушы шеңбер бойына
отырады.
Нүсқау: «Мен санды айтамын. Сан айтылған бетте сонша адам
орнынан тұру қажет. Мысалы, егер мен «төрт» деп айтатын болсам,
тез арада төрт адам түру қажет. Олар тек мен «рахмет» деп айтканнан
кейін гана отыру керек. Тапсырманы үнсіз орындау шарт, оны бірбірінің әрекетіне бағытталып орындайды. Тренер санды ретсіз атаган
жөн. Мысалы, үш, екі, жеті т.с.с. Жаттыгуды орындау нұсқауында тре­
нер қатысушының жұмысты алгоритмдеу жолын жауып тастайды »
Талдау:
Нұсқауда топқа бірнеше сұрақ қойылады.
- Тапсырманы орындауга не көмектесті?
- Қандай қиыншылық туды?
г
- Қандай әдісті пайдаландыңыз?
- Осы тапсырманы алдын-ала білгеніңізде, оны шешудің қандай жо­
лын қарастырар едіңіз?
РЧ*?
«Шатаспақ» жаттыгуы
Нұсқау: Қатысушылар шаршы болып тұрады. «Барлығымыз
ортаға жақындайық. Екі қолымызды алдыға созамыз. менің белгім
бойынша тез арада бір-біріміздің қолымыздан ұстаймыз. Екі қолға екі
түрлі адамның қолын ұстау қажет. Сонымен қатар жанымызда тұрған
адамның қолынан ұстамауға талпыну қажет. Сонымен бастаймыз. Бір,
екі, үш». Шатасып болғаннян ҒГРЙІи ТПРПРП т л п ----------------------------------------------------- _ _
ій жазуды ұсынады. Шатаспаққа тренер
Шатасты
«Бұл
Шатасты
Жаттыгу үш нүсқаның біреуінде шешілуі мүмкін:
еңберде болады (бұл уақытта қатысу шылар
ІЯртИрИВ қырынан, оетпе-оет, арқамен түруы мүмкін).
2.
Топ қатысушылары бір немесе бірнеше жеке, тәуелсіз шеңбер
құруы мүмкін.
кұруы
мүмкін.
Кері байланыс:
- Тапсырманы орындау кезінде не көмектесті?
- Не кедергі келтірді?
аралыгын
- Тапсырманы орындау ды жеңілдету үшін қандай эдісті пайдаланған
орьгнды?
«Арифмометр» жаттыгуы
Мақсаты: Зейінді икемді ету, қатысушыны тренингке тез қосу, тез
санауға уйрету.
Нүсқау: Қатысушылар шеңбер жасап отырады. Бір адам бір санды
айтады, екіншісі арифметикалық амалды, үшіншісі санды, төртіншісі
«тең болады» деп, бесіншісі есептің жауабын айтады. Мысалы, мен
I 6, Алмас - «+», Гүлнәр - «8», Диас —«-», Шыңгыс - «2», Дариға «тең
болады» деп айтса, одан кейін отырған Айжамал осы есептің шешімін
«12» - деп айту қажет. Жаттығу бірнеше рет қайталанады.
«Телеграф» жаттыгуы
Мақсаты: Эмоциялық көңіл күйді көтеру, есте сақтауды дамыту.
Қатысушылар шеңбер бойына отырады. «Әр қайсысьщыз бір аңды
айтыңыздар. Бір аң бір реттен артық айтылмауы қажет. Қалғаны
мұқият тыңдап ұмытпау қажет. Бір оқушы өзі айтқан аңды айтады да,
екі рет шапалақтап басқа оқушы айтқан аңды айтады. Ол оқушы өзінің
аңының атын айтып, келесі оқушы атаган аңды айтады».
Кері байланыс: Бүгінгі тренингтен не алдыңыз?
ТРЕНИНГ №3. ТАҚЫРЫБЫ: «ШЕШІМГЕ КЕЛУ»
Мақсаты: Өзіне және іс-әрекетіне жауапкершілікті қалыптастыру
Міндеті:
- Шешім қабылдау дағдысы мен «жоқ» деп айтуды қалыптастыру;
- Топ қысымына қарсы тұру қабілетін игерту.
Қажетті қүрал: сынып бөлмесі, орындық оқушы санына қарай
шеңбер қылып орналастырылган.
Негізгі болім.
1. Ұйымдастыру кезеңі.
Қатысушылар тұйық шеңбердегі орындықта орналасқан. Тренинг
жүргізушінін алгы сөзінен басталады.
Алгысөз.
Өз бетімен шешім қабылдау — өз әрекетінің нәтижесіне жауапкершілігін сезіну білу, ұгыну. Сырттай басқару жағдайында өмір
сүретін адамдар өз бетімен шешім қабылдауға қабілетсіз болады және
таңдау кезінде жүзеге асырылмай қалуы мүмкін. Адам өзінің жекелік
қасиетін жоғалтады.
«Менің жағымды қасиетім» танысу жаттыгуы..
М ақсаты: Жеткіншекті әр адамның бойында жагымды қасиет болатынына зейін аударту.
«Үлкен бір шеңбер бойында отырыңыздар, өзіңнің есімің мен
жагымды қасиетті атау.»
Кері байланыс
- Өзщнің жағымды қасиетіңді атағанда қандай сезімде болдың?
- Тағы қандай жақсы қасиетің бар?
Ескерту.
Жеткіншек кейде өзінің жағымды қасиетін айтуда қиналады,
ұялады. Оның кез келген әрекетіне психолог қолдау көрсетіп отырган
жөн.
''
; ІЩЩр «‘л т а *
і-мЦрЗг
•'
Негізгі бөлім
1. «Маска-шоу» ойыны
М ақсаты: Бойдагы қысымды шыгаруды, кез келген жагдайдагы
фрустрацияны шешу, сенімді мінез-құлық қалыптастыруга арналган
қорды іздестіру, жауапты құрастыру, кез келген істі жагымды көңілкүймен бастауға багыттау.
н және релаксацияға арналган баяу
әуенді таспа, ойынга арналган маскалар, кішкене ертегі кейіпкерлері
бейнеленген ойыншықтар, билет мәтіні бар жолақтар.
Нүсқау: Бойдагы қысымды шешуге арналган жаттыгу.
Коз алдарыңызга Алладин және сиқырлы шам ертегісіндегі құм
шөлін елестету. Онда оркештерін жүк пен тауар артқан түйелер тізбегі
жаймен отіп барады. Өркештеріндегі жүкті ары - бері қимылдатып,
асықпай, әсем басқан түйлердің коздері жартылай жабық сек^д^
тіптен маң-маң басқан түйе жолай үйықтап та келе жатқан секілді.
Сенің тыныс алуы жиілігін терең жэне бірқалыпты. Түйе тізбегін
бақылай отырып, сенің тұла бойынды тыныштық жайлады.
2.
Қорды іздеуді қолдауга арналған жаттығу
Нүсқау: Себетте эртүрлі ертегі кейіпкерлері бейнеленген ойыншықтар бар. Қатысушар көзін жұмып, себеттен ойыншық алады.
Ойыншықтың емтиханда қажет болады деген сапаларын атайды.
Ойыншық болмаса, оны ертегі кейіпкерінің аты жазылган жолақпен
толтыруға болады.
«Ертегі кейіпкерлері мектебіндегі емтихан»
Ортадан сынақ қабылдаушылар оз қалауы бойынша шығады.
Емтихан тапсырушы аңдар өздерінің аттары жазылган билетті
алып, сұраққа жауап береді. Сынақ алушылар кейіпкерлердің бірінші
жауап бергеніне жогары ұпай қоятынын айтады. Сынақ алушылар
ертегі кейіпкерлеріне қосымша сұрақ қоюына болады.
Емтихан билеттері
№1 Билет
Туфлиден жыртық кебіске дейінгі қиын жол. Аяқ киімнің адам
өміріндегі пайдасы.
№2 Билет
Жаргон создер жеткіншектің озін корсетуінің бір құралы.
Жеткіншектік жаргондардың түрлері, қолдану ерекшелігі.
№3 Билет
Әртүрлі тұргынның оміріндегі қоқыстың орны. Қоқыстың адам
мінезінің қалыптасуына әсері.
№4 Билет
Шалшық- демапыс орны. Шалшықты пайдалану нұсқалары.
Шалшықты жекелік және топтық пайдапану түрлері.
№5 Билет
Қазіргі қогамда шатыртүсінігі мен орны. Шатырдың мүмкіндіктері
мен шектілігі.
№6 Билет
Пластикалық және шынылы құрапдың пайдасы мен зияны.
№7 Билет
Мысық өмірінде қожайынның орны. Қожайынның көп түрлілігі.
Мысық козкарасы бойынша адамның шексіз мүмкіншілігі.
Медитация. «Сенімділік тэжі» техникасы. Қатысушы басына тэж
кигізіп, стадион ортасында тұргандай және сізді айнала қоршаган
адамдар орындарынан тұрып сізге аскан ілтипатпен шапалақ ұрып
жатқанын елестетіңіз.
Кері байланыс.
жүмыс
Нүсқау: «Өмірде кейбір жағдайға «жоқ» деп жауап беруімізге тура
келеді. Егер сізге есірткіні немесе шылымды тартып көруді сұранса,
қажет
«кішкене тартып көрермін» деген сөз ұсынушыга мүмкіндік береді.
Нақты, анық, қысқа, байсалды «жоқ» деп жауап беріп үйренген жөн.
Кейде бас тартудың арнайы техникасына жүгінген жөн. Бүгін біз
соның екі түрімен танысамыз».
1. Ену - сіздің қызығушылығыңыз бен саналы талдауыңызға қарсы
келетін кез келген эркетке кері жауап беру. Себебі, оған ата-ана, заң,
ереже, мүғалім тиым салган.
7
,
2. «Иә, бірақ...» -сізге ұсынылганмен келісесіз, бірақ өзіңіздің
бірнеше нұсқаны үсынасыз.
«ЖОҚ» деп айтуды үйрену» жаттыгуы
Нүсқау: Жаттыгуды жұппен жүргізеді. Білім алушының біреуі
есірткіні үсынады, ал екіншісі бас тартады. Жауап нақты болу керек.
Жүмысқа
беріледі.
Жаттыгуды жасап болғаннан кейін келесі екі сүрақ қойылады:
- Нақты, берік жауап дайындау қаншалықты оңай болды?
- Сендіру мен бас тартқан адам ‘рөлінде ойнаганда қандай сезімде
болдыңыз?
,
- Қай рөлді оңай ойнадыңыз?
Бас тарту жауабының нүсқалары:
- «Рахмет, керек емес. Оның маган зиян келтіретінін білемін»
- «Рахмет, керек емес. Оны татып көргенмін, бірақ маған үнамады»
- «Рахмет, керек емес. Мен ата-анаммен, ұстазыммен шиеленіске
түскім келмейді»
- «Рахмет, керек емес. Бүл менің күшіме лайықты емес»
- «Рахмет, керек емес. Мен жаттыгуға асыгып бара жатыр едім»
«Рахмет, керек емес. Мен өз өміріме эмірлігімді жогалтқым келмейді».
4. «Қуыршақ» жаттыгуы
Нүсқау. Мен сіздерге жіп арқылы басқарылатын театрлық мари­
онетка куыршагының рөлін ойнап көруді ұсынамын. Қатысушылар
үштен бөлінеді. Әр үштікке тапсырма беріледі: екі қатысушы
куыршақты басқаратын адам рөлін, ал үшінші марионетка рөлін ойнау
кажет
—
Әр үштікке 1,5 метрлік ара қашықтықта орналасқан екі орындық
1|| Қуыршақ жетекшілері марионетканы бір орындықтан
I екіншісіне ауыстыру. Қуыршақ қарсыласпауы керек. Қуыршақ рөлінде
■ әр қатысушы болып көрген маңызды.
■
Т алдау:
- Қатысушы «қуыршақ-марионетка» рөлінде болғанда қандай
сезімде болдыңыз?
- Осы сезім өзіңізге ұнады ма? Өзіңізді ыңғайлы сезіндіңіз бе?
- Ойын нұсқауында өз бетінше эрекет етуге тілегіңіз болды ма?
I
5. Кобелек туралы аңыз.
I
Нүсқау: Ертеде бір ақылы асқан дана қарт болыпты. Жан-жақтан
I одан ақыл сұрап, кеңес алмақшы болып жұрттар көп келеді екен.
I Қарт ешкімнен ақша алмай бәріне өз кеңесін тегін береді екен. Ел
, оның жасын, ақылдылығы мен даналығын, берген кеңесін сыйлайды екен. Бірде қызғаныштан өртенген екі адам қартты жаңылдырып
ұятқа қалдырмақшы болады. Ары-бері ойланып екеуі бір қорытындыға
келеді. Біреуі: «Мен қолыма тірі көбелекті ұстап, жиналған жүрттың
көзінше қолымдағы тірі ме, өлі ме?»,- деп сұрайын. Егер, «Тірі»,-деп
жауап берсе жұдырығымды қатты түйіп көбелекті өлтіремін, ал «олі»,десе қолымды ашып ұшырып жіберемін», -дейді. Қызғаншақ дэл солай, көбелекті ұстап алып, дана қартқа барады. Ол қарттан қолындагы
қандай кобелек деп сүраганда, дана: «Барлығы сенің қолыңда», - деп
жауап береді.
Кері байланыс:
Жүргізуші қатысушылардан аңыздан қандай эсер алғандарын
сұраиды. Әркімге омір^ е, тіптен үнемі кез келген жагдайда таңдау
берілетінін ойга салады.
6. «Дені сау үрпақ» жаттығуы
Қажетті құралдар: А4 форматындагы қагаз, түрлі түсті бояу, қарьгндаш.
Нүсқау: Салауатты өмір салтын бейнелейтін суретті А4 форматына салу. Салган суреті жайлы әңгімелеп, «Есірткіге жол жоқ» сөзі
бар плакатқа жапсыру қажет. Плакатты сыныптың бір бұрышына іліп,
көрнекілік ретінде пайдалануға болады.
ТРЕНИНГ №4. ТА ҚЫ РЫ БЫ : «Ж ЕТІСТІККЕ Ж ЕТУ Ж ОЛЫ»
Мақсаты:
Өз қажеттілігі мен түрткісін есепке алып мақсат қоя білуді
меңгерту.
■,5
- Мақсатқа жетуде қадамдық тәсілге үйрету.
- Өзін талдау қойылымын қалыптастыру.
Әдістемелік құрал-жабдық: слайдтар, жетондар, «өткен жетістік»
жауап қағазы, «жетістік қоры», «жетістік шабыты», «жетістік
баспалдағы», әуен.
I
«Біз бұл өмірге тек өзімізді көрсетуге келдік. Өмірдің мақсаты мен
мәні —тек өзіндік көрініс».
^
Э. Цветков.
«Мен—табигатанажасаган, тацгажайып нәрсенің еңүлысымын».
О. Мандино.
Сәлемдесу. «Жекелік таныстыруы»
Нұсқау: Бір-бірін жақсы тануы үшін —өз есімінің бірінші әріпіне
ұқсае бойыңдағы жақсы қасиетті қосып айту. Мысалы: Мадина мейірімді, Феруза —фантазер.
Жетекші жетонды алып оған есімінен бір әріпті алып түлғалық
қасиетті жазады.
'
Рефлексия
- Кім Айдостың бойындағы қасиетті есте сақтап қалды?
- Бір-біріңнің қандай жаңа жақтары барын таныстыру?
Негізгі бөлім
1. Ширату —энержайзер.
Нұсқау: Қазір бөлмеде еркін жүруге болады. Менің шапалақ
ұруыма байланысты мен айтқан тапсырманы орындауларың қажет
(Әуен қосылады)
- Қолында сағаты барлар жэне жоқтар;
- Шаштарыңның үзындығы бойынша;
..
- Бой үзындығы бойынша;
- Коз түсі бойыша;
- Көңіл күй бойынша бірігіңдер.
Мақсаты: Өмір мен қарым-қатынас туралы түсінік қалыптастыру,
ой түйгізу.
Нүсқау: Бүгінгі тренинг өмірде жетістікке жету үшін қалай өмір
сүру керектігін ойластыру, түсінуге арналган. Мына сұрақтарға шынайы жауап беру керек:
1. Біз не үшін өмір сүреміз?
2. Сіздер не үшін мектепке барасыздар? Мектепте сіздерді неге
үйретеді?
3. Өмірде неге қол жеткізгілерің келеді?
4. Қазіргі уақытта неге талпынудасыз?
Жауапта қарама-қайшылық бар. Мектепте негізгі әрекет оқу болып
табылады, ал бүл жаста адамда өзіндік бекінуге, тұлгалық байланыс
пен мэнге қызыгушылық артады. Не істеу қажет?
1. Білім алусыз адамның есейгені қүлаққа қонымсыз. Ол оқудың
түлгалық мағынасы.
'
2. Бүл жаста толыгымен қалыптасуга және да^уга мүмкіндік бар.
Біз бүгін мына түсінікпен жүмыс жасаймыз
- Мақсат
- Түрткі
- Өткен жетістік
- Жетістік қоры
- Жетілген шабыт
- Тұлгалық әлеуметтік қолдау
1 кезең. Мақсат деген не?
Бүл адамды жеңіске жетелейтін. бойдагы жақсы касиетті
пайдалануга мүмкіндік беретін нарсе. Егер адам сенімді түрде алдыга
қадам жасап, өз мақсатын анық көре білсе, ол адам міндетті түрде
көздеген арманына жете алады.
Мақсат алыс және жақын болып бөлінеді. Қазір алдыга қойган
мақсатыңызды анықтаңыз.
Рефлексия
3. «Түрткі» жаттыгуы
Түрткі - адамды әрекетке итермелейтін эсер жиынтыгы.
М. Горький: «Тым биік тұрган затка гашық болу керек. Ол оган созыла бере. есейеді, дамиды».
1. Ерікті күшті дамыту.
Табыс тек оған талпынған адамга гана келеді. Біреудің сізді ашқанын
күткеннен гөрі, өзіңіз ашылған жөн. Өзіңізге: менің қолымнан келеді,
мен қалаймын, мен жасаймын деп серт беру. Табыс барлық күшті сала
отырып, жұмыс істеген, қалаған адамға ғана келеді.
2. Алга қойган мақсатты басшылыққа алу. Кез келген сәттілік
қандай да бір ойдан басталады. Оны өзіңізге нақты құрастырып алыңыз. Қашан жэне не қалайтындыгыңыз жайлы жазу.
3. Әрекет етудің жоспарын құрастыру.
4. Өзіңізді объективті багалау.
5. Уақытпен өлшеу.
6. Барлыгын оз уақытысында орындау.
7. Жақсылықты ойлау.
і
,
8. Қоршаған адамның пікіріне қүлақ асу.
9. Ішкі сезімге сену.
^
4. «Өткен жетістік» жаттыгу
Нүсқау: Әркімнің откен тэжірибесінде сәттілік бар - ол сіздің
түлгалық күшіңіз! Оны пайдалану керек.
Енді соларды есімізге түсіріп, «жетістік қорына» жазайық.
5. «Жетістік баспалдағы» жаттыгуы
Нүсқау: Барлық адам сэттілік пен жетістікке ұмтылады. Қазір
мен сіздерге үлкен құпияны ашамын. Адамның ойы нені ойласа,
омір де соған байланысты құралады екен. Сондықтан ойымызды
тек жақсылыққа бағыттап, алдагы уақытта қандай жетістікке жете
алатыныңызды елестетіп, жазыңыздар.
6. «Әлеуметтік қолдау» жаттыгуы
Нүсқау: Қазір біз озімізге мейрам ұйымдастырамыз. Енді мына
жазгандарыңның барлыгына қол жеткіздім деп елестетіңіз. Бүгін
бізде «Сәттілік күні». (козіңізді жұмып, армандап көріңіз). Өзіңіздің
еҢ МШСІ3 (идеалды) күніңізді бейнелеңіз. Оны суреттеуге де, созбен
жеткізуге де болады. Сіздің жаныңызда кім бар?
Сіздер қайда тұрсыздар? Айналаңызды қандай заттар қоршаган?
7. «Өзіңдегі барлық «Менді» жақсы кор!» жаттыгуы.
шагын коз алдына елестетіп кору. Сәбиге
күлімдеп, қүшақ ашу. Баланы қолга алып: «Сэлем, бүл мен - сенің
ь
в
♦
#
1 болашағың», деп айту. Баланы кеудеге әлсіз қысып, оны өзіңізбен
:! б'Рге шынайы өмірге алып келу. Ал енді екеуің де айнаның алдына
! тұрып, бір-біріңе асқан махаббатпен қарау.
Ш
Ең алғаш жүріп үйренген шаққа қадам жасаңыз. Тұрдыңыз,
қүладыңыз, тағы тұрдыңыз, тағы құладыңыз... енді міне тұрып, ең
алғашқы бірінші, екінші қадамды жасап үйрендіңіз. Өзіңізді мақтан
I , түгыңыз, сәбиді сүйіңіз.
Міне ең алгаш мектепке барған кезіңіз. Жаңа орта, жаңа адам.
Анаңыздан айырылгыңыз келмей, сынып табалдырығын аттадыңыз.
I Алгашқы пән, мұғалім, сынып, ондағы өткен торт жылды еске түсіріңіз.
Сәби қүрбыларынан қалмай оқығанын еске түсіріңіз.
Сіз он жастасыз. Қорыққаныңыз, таңғажайыпқа сеніп, қиялдай
білгеніңіз. Осы уақытта қандай маңызды әрекет еттіңіз?
Енді жеткіншек кезді еске түсіріңіз. Алғашқы махаббат, ата-ана
мен мұғалімге қатынасыңыз. Құрдастарыңыздың арасындағы мэселе,
байланыстың бұзылуы. Оны өз күшіңізбен шешу. Жеткіншекті сол
қалпында жақсы көріңіз.
Міне енді, мектепті бітіргелі отырған түлексіз. Айнада сізге қарсы
болашақ «Меніңіз» қол созып шақыруда. Ол: «Мен мүндамын. Сені
жақсы көремін, болашақта біз бірге үлкен жетістікті бағындырамыз»,деуде.
Енді жаймен менің 3 ке дейінгі санағыммен көздеріңізді ашыңыздар.
Кері байланыс.
- Бүгінгі тренинг сіздерге қандай ой тудырды?
- Шынайы жолдың мәнін ұгынып, оган деген қатынасын
өзгерткендер бар ма?
- Есіңізде ең жақсы сақталганы не?
Бір-біріңе рахмет айтудың белгісі ретінде шеңбер құрып,
қолдарыңнан үстап, бірге: «Мен ең табысты адам боламын!»,-деп
қолымызды жоғары көтеріп айтайық.
ТРЕНИНГ №5. ТАҚЫ РЫ БЫ :«М ЕНІҢ БАҒЫТЫМ»
Мақсаты: Кәсіптік багдар таңдау бойынша психологиялық қолдау
көрсету.
Қүрал- жабдық: компьютер, интерактивті тақта, ақ парақ, маркер.
«Кәсіп таңдау-тек кана болашаққа үңілу емес, ол өзіңнің ішкі жандүниеңе үңілу...»
1. «Менің жагымды қасиетім» жаттыгуы.
Нұсқау: Ата-ана баласының, бала ата-анасының есімін және де бір
жагымды қасиетін айтып шығады
2. «Мамандық таңдауда қандай ереже устанган жөн?»
- Мектептегі оқу пәні- нақты мамандық емес. Пэнге деген
қызығушылық оган байланысты жұмыстың ұнайтынын білдірмейді.
- Қалаган мамандықтың мазмұнына көңіл аудару.
- Егер мамандық сенің досына ұнаса, саган ұнайды деген қорытынды
жасауга болмайды.
5
- Мамандықтың мазмұны, қызықты қырлары, жұмыс тәртібі мен
жағдайы туралы сұраққа жауап бере алганда гана сенің таңдаудағы
ой-ниетің салмақтана түспек.
Сән қуып, мамандық таңдаудың қажеті жоқ. Оқуды тэмамдап,
жұмыс істегенше, ол мамандық сәннен шыгып қалуы мүмкін.
- Алдагы өмірлік жоспарын қандай болмасын, шетел тілін үйреніп,
компьютерде жұмыс істеуді игерген аса пайдалы.
- Заманның агымына қарай кейбір мамандық тез ескіріп, оның орнын жаңа мамандық басып жатыр. Сондықтан кез келген жағдайда
қосалқы таңдаган мамандық болу керек.
- Мүмкіндігінше таңдаган мамандықтың өзіңнің денсаулық жагдайыңа тура келетін- келмейтіндігі жөнінде кеңес алган жөн.
Кері байланыс
(Білім алушы мен ата-ана арасында ереже туралы пікір алмасу
жүргізіледі)
4
3. «Ең-ең...» (ойын)
Ата-аналар мен білім алушы 5 топқа тренингтің басында бөлініп
отырады. Әр топқа парақша таратылады. Ол парақшада келесі жазулар
болады:
\
- ең жақсы мамандықтар
- ең ақшалы мамандықтар
- ең таза мамандықтар
- ең көңілді мамандықтар
- ең тэтті мамандықтар
2-3 минуттың ішінде топтың ішінде ақылдасып мамандықтың тізімін КҰРУ керек жэне де топтың мүшесі тізімімен таныстырып шығады.
4. «Мен қаладым» сұрақнаманың қорытындысы
Алдын ала жүргізілген «Мен қаладым» атты сұрақнаманың қорытындысы интерактивті тақтада көрсетіледі. Мақсаты - білім
алушының бейімділігін жэне кәсіби қызығушылығын анықтау. Білім
алушының таңдауын қорыта келгенде қандай еңбек түріне бейім
екендігі анықталады. (Салалар: табиғат, техника, басқа адамдар, белгі
жүйесі, көркем бейне, адамның өзі.)
5. «Бүл мамандық...?» (ойын)
Тренингке қатысушыга жолаққа жазылған мамандық таратылады, ал ол сол мамандыкты ыммен көрсетуге тырысу керек. Қалғаны
мамандықты табу керек.
Хирург
Фабрика басшысы
Хатшы
Кітапханашы
Банк қызметкері
Сатушы
Мүғалім
Бухгалтер
Слесарь
Сварщик
6. «Мейірімділік аланы» (жаттыгу)
Қатысушыга түрлі-түсті қагаздан қиылган күн шуағы, гүл, жасыл шөп таратылады. Гүлге —білім алушыга, жасыл шөп - ата-анага,
күннің шуагы - ұстазга арналған кәсіби баулар таңдауда ұсыныс жазылады және де ақ ватманга бекітіледі.
7. «Бос микрофон» (рефлексия)
Еркін түрінде қатысушы психологиялық тренингтен алған әсері ту­
ралы пікір бөліседі.
ТРЕНИНГ №6
ТАҚЫРЫБЫ: «МЕН ЖӘНЕ ӨМІРДЕГІЖАҢА ЖАҒДАЙ»
(10 СЫНЫП)
Тренинг мақсаты: Өмірдегі
бейімделуіне көмектесу.
Қатысатын адам саны: 15-20
өзгерген
жагдайга
тұлганың
1. «Белгі» ж аттыгуы
Нұсқау: Қатысушылар шеңбер бойына бір-біріне жақын тұрады.
Бір-бірінің қолынан артынан үстайды. Бір адам екіншісінің қолын ұзак
немесе қысқа қысу арқылы қандай да белгі жібереді. Белгі автордын
өзіне қайтып оралмайынша ойын жалгаса береді. Ойынды күрделендіру
мақсатында бірнеше белгіні бір мезетте жіберуге болады.
2. «М ынау меніц есімім» жаттыгуы.
Нүсқау: Қатысушылар шеңбер жасап отырады. Сол жағында
отырган адамға қарап өзінің есімін жэне оган қосымша ақпарат береді.
М ысалы:
Меніңтегім...
!>•-..
г.<сМенің отбасымның шыққан жері?
!
,
*
Менің атым өзіме қаншалықты ұнамды?
Ол есімді маған кім қойғанын білемін бе?
Мен есімімнің мағынасын білемін бе?
Өз есімімді өзгерткім келе ме?
Отбасы шежіресінде аттас адам болды ма?
^Психолог ортаға бір қатысушыны шыгарып, басқа баланың атымен
сөйлеуді сұранады. Есім иесінен қандай әсерде болганын сұрайды.
3. “Өмірімнің сәті”
Қажетті күрал: қағаз бен қарындаш
Топ шеҢбер жасап отырады. Әр қатысушы өзінің өмірінде маңызы
бар санды ойлайды. Бұл маңызды мерзім, телефон номері, жас, үй
нөмірі, отбасы мүше саны және т.с.с.
Қатысушы санды ойлап тапқан кезде, оны үлкен әріппен қағазга
жазады. Барлыгы кезекпен тақгаға іледі, ал қалганы 2 минут ішінде
оны неліктен таңдаганын шешіп көреді. Нэтижесінде әр қайсысы шын
мэнінде оның магынасын түсіндіреді.
4.«Автопортрет» ж атты гуы
Қүрал-жабдық: қагаз, фломастер (қаламсап, қарындаш)
Әр қатысушы өзінің автопортретін салу керек. 5 минут уақыт
беріледі Өз суретін салу нұсқауында қатысушыда қиындық тууы
мүмкін. Бұл кезде психолог суретгі айнытпай, безендіріп салудьщ
қажеті жоқ екенін айту қажет. Қатысушылардың' бір-біріне қарауга
рүқсат бершмеиді. Жүмыс соңында суретті екіге бүктеп, қорапқа салады. Оны психолог араластырып, қатысушылар көзін жұмып алады
Одан кімнің автопортреті екендігін анықтайды. Өз әсерімен бөліседі
«Ашық айтқанда...» (5-10 МИНУТ). Таратылған бланкіні шынайы
толтьіру қажет.
Трениг атауы___________________
Тренингтегі менің есімім____________
Тренинг нұсқауында мен... түсіндім.
Мен үшін ең пайдалы болған...
Мен ашық болар едім, егер д е...
Маган ұнамағаны...
Тренингтегі өзімнің негізгі қателігім...
Маған бәрінен де ... жұмысы үнады.
Келесі тренингте ... болғанын қалаймын.
Психолог орнында болсам, мен...
6. “Шенбер бойынша ш апалақ” (5 МИНУТ).
Психолог: «Бүгін біз өте жақсы жүмыс істедік. Сол үшін өзімізге
шапапақ ұрып қоялық. Ең алдымен жайлап, сосын қатты, қаттырақ,
одан да қатты согайық. Бәсеңдетіп, тагы бәсеңдетіп, саябырлайық».
УІ-ТАРАУ. МҰҒАЛІМНІҢ КӘСІБИ БЕЙІМ ДІЛІГШ
Ж ЕТІЛДІРУГЕ АРНАЛҒАН ЖАТТЫҒУ
Әлеуметтік психологиялық тренинг мақсаттары ұсынылган тап­
сырма мен жаттыгу жүйесінде нақтыланады және тәжірибелік
психологияның бір бөлігі болгандықтан топтық жұмыста белсенді
әдісті пайдалануга багытталады. Негізгі әдіс - толық талқылау және
рольдік ойын. Топтагы қатысатын адамның саны 7-15. Жалпы циклдагы
тренинггің ұзақтық саны бірнеше күннен бір айға дейін созылады.
Қатысушы күнделікті жэне аптасына 2-3 рет кездеседі, ұзақтыгы 1-3
сағат.
Психологтың колайлы қарым-қатынасты орнатуы үшін жүргізілетін
тренингтің жалпы мақсаты төмендегі міндеттерді шешеді:
- білімді толық меңгеру;
- қарым - қатынас өрісінде ептілік пен дагдыны қалыптастыру;
- табысты қарым-қатынас орнатуды дамыту;
- өзін - өзі және басқа адамды танудың толық және тепе-теңдік мүмкіндігін дамыту.
Топқажаңа енген адамның ортаға бейімделуі, құрбы
дұрыс
жағдайы
иіуыі^шы іараііынан ұиымдастырылған әрекетті де
байланысты эсер етеді. Сондықтан ең алгашқы тренингте «Танысу»
тренингін жүргізуге болады. Бұл тренингте қолданылатын ең бастапқы
жаттығу болғандықтан қатысушыны жұмысқа жауаптылықпен қарымқатынас жасауга жүмылдыру қажет. Кейде жай гана танысу мен кездесу адамды түсінуге үлкен маңыз береді. Адам туралы ақпаратты тек
сыртқы келбетінен гана емес, сөзі арқылы да есте сақтауға болады.
ТРЕНИНГ №1. «ПЕДАГОГТЫҢ ЭМОЦИЯЛЫҚ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ»
М ақсаты: - психоэмоциялық жағдай дағдысын реттеуді қалыптастыру,
•
. ■%
.
- педагогтың эмоционалды күшеюіне профилактика.
- қатынастағы біліктілікті көтеру.
Міндеті:
- жагымсыз психоэмоциялық жагдай дағдысын реттестіруді қалыптастыру;
"
.
.
_
- педагогтың жагдайлық және жекелік қобалжушылығын дамыту;
- педагогты жагымсыз психоэмоциялық жағдайды реттеу тәсілімен
таныстыру;
Қатысуш ы: пегагог тобы - 15 -20 адам.
Құрал-жабдық: үн таспа, босаңсыту әуені, халықтық ән жазбасы.
Уақыт: 40- 50 минут.
Барысы
1. Сәлемдесу
фразасы
қуа
«Жылы сөз» жаттығуы
Нүсқау: Қатысушы шеңбер бойынша отырады. Әр қайсысы сол
жағындағы көршісіне «маған сенің. ..ұнайды» деген созді жалғастырады.
Қабылдаушы: «рахмет, маған өзіме де ұнайды, одан басқа мен тағы...»
2. Негізгі бөлім.
1. Қауырт педагогикалық әркетті үғынуға тапсырма.
«Педагогтың қаурыттылығы» («Напряженность педагога»).
Ойлануға ақпарат: Педагогтың 80 % -ы жағдайлық қобалжушылықта
жүреді, ал 60 % күнделікті мазасыздануда.
Талқылауға сұрақ:
педагогтың баламен қатынастында мазасыздану мен қобалжудың
айырмашылыгы қандай?
Педагогикалық қатынаста қобалжушылық пен шиеленіс
арақатынасы қандай?
Қойылған сүрақты талдау эмоциялы жағдайды реттеу тәсілімен та­
нысу.
3.
Психологиялық қалыпты сақтау жэне эмоционалды тұрақтылық
тәсілімен танысу:
Тынығу
тару
шығаруда еңкейіп, мойын мен иықты босаңсытып қолды еденге дейін
түсіреді. Терең тыныс алу, тынысты бақылайды. Осы жағдайда 1 ми­
нут тұрады. Осыдан кейін жаймен бастапқы қалыпқа келеді.
«Ха - тынысы»
Нүсқау: Тік тұру, аяқ иық қалпында, қол кеуде бойында. Терең ты­
ныс алып қолды бастан асырып жоғары көтеру. Тынысты ұстап тұру.
Демді шығаруда бірден еңкейіп, қолды төмен тастап, «ха» дыбысымен
тынысты шыгару.
«Теңізде қалқу» көзбен елестетуге жаттыгу
Нүсқау: «Ыңғайлы отыру. Жайлап тыныс алу-шыгару. Көзі жұмып,
босаңсу. Теңізде қалқып жүрмін деп елестетіңіз. Сіздің мақсатыңыз,
картаңыз, ескегіңіз, бағыттауЫңыз жоқ. Сіз жел, теңіз толқыны қайда
апарады сонда қалқып барасыз. Үлкен толқын сізді бірнеше уақыт жа­
уып қалуы мүмкін, бірақ сіз қайта сыртқа шығасыз. Толқын қимылын,
күн шуагын, жаңбыр тамшысын сезініңіз. Теңіз жастықшасы сізге
сүйеу болады. Тәніңізге қүлақ асыңыз, өзіңізді үлкен көлде елестеткенде қандай сезім тудырады?».
«Би-хоровод» би-қимыл жаттыгуы.
Нүсқау: Қатысушылар шеңберге тұрып, қолдарынан үстайды.
Музыка ойнайды. Қатысушылар әуен ыргагымен қимылдап, жеке
қимылымен жалпы биге қосылады. (5 минут).
«Дененіц әр бөлігінс би»
Нүеқау: Қатысушылар шеңбер бойынша тұрады. Музыка ойнайды.
Жүргізуші кезек бойынша билейтін дене бөлігін атайды (мысалы, баспен, иықпен т.б.). Қатысушылар жүргізушінің айтқанын орындайды.
Кері байлаяыс.
ТАҚЫРЫБЫ:«КІРШШ ҚАЛАЙ КЕРІАЙНАЛДЫРУҒА БОЛАДЬГ»
(ПЕДАГОГ ҰЖЫМҒА АРНАЛГАН)
М ақсаты: Жеткіншектің мінез-қүлыгындағы ауытқудың (қиын
оа-ланьщ) психологиялық ерекшелігін ескеру, өзара қарым-қатынаста
оны қаоылдай алуға үйрену.
Қүрал-жабдық: кірпі-доп, құмсагат, қағаз, ватман, маркер (тақта)
жапсырғыш (скотч), қайшы, сөздер, ескерту.
Кезеңдер:
ЖҰМЫСҚА ҚАБІЛЕТТІЛІКТІҚАЛЫПТАСТЫРУ.
1. Жүргізушінің алғысөзі
мінез-құлық, ерекше бала, девиантты - бұл сөздер
өкінішке орай, соңғы уақытта жиі айтылатын болып жүр. Бүгін бізгё
ауытқыған мшез-қүлықтың мәнін тереңірек түсінуге мұмкіндік туып
отыр.
2. Ереже: белсенділік, шынайьшық, қауіпсіздік атмосферасы.
3. Мақсатпен жұмыс: Ерекше баламен қарым-қатынас орнату
деңгейін анықтау. Деңгей бойынша тұру.
1. «Қарым-қатынас орната алмаймын».
2. «Барлығы қолымнан келмейді».
3. «Әзірше қолымнан келмейді».
4. «Мен кез келген жеткіншекпен қарым-қатынас орната аламын».
Бағдарлау кезеці
1 жаттығу.
Бір-біріне доп лақтырып, сөйлемді: «Девиантгы мінез құлық
дегеніміз - бүл...» арықарай жалғастыру қажет.
жаттығу. «Үріккен кірпі» жаттыгуы
иқушы қорыққан кірпіге ұқсап жиырылады. Қаты
т кірпінің өз бетімен ашылуына жағдай жасау. Күшпен
іыруға болмайды. Әр жүпқа 4 минут уақыт беріледі
ауыстырады.
Кері байланыс:
- Кірпі болған кезде қандай сезімде болдьщыз?
- Сізге қай рөл үнады?
- Байланысты қалай орнатпақ болдыңыз?
- Не көмектесті, не қиындық тудырды?
3. Ақпараттық бөлім. Киын бала жяйыь- і™й п
Белсенді көмек көрсету арқылы, оның инесін қолыңызға абайсызда кіргізіп алуыңыз мүмкін. Махаббат пен көмек қолын ұсынған
жагдайда жабықтық пен қарсыласуды, кері итеру мен ашуды аласыз.
Бұл жағдайға тиым салсаңыз, жеткіншекті өзіңізге қарсы қойып ала­
сыз. Ең бастысы. бала көмек пен қолдауға мүқтаж екендігін ұғыну,
оларды түсіністік пен жылулық, қамқорлық пен білмеушілік мазалайды.
Тужырым: Қиын баламен жұмыс жасау кезінде кандай да бір заңдылык пен қадам бар.
Жеткіншекпен қарым-қатынас орнату қадамы.
5. «Көршінің қолы қандай?» жаттығуы
Нүсқау. Шеңбер бойымен жаттыгу соңына дейін көзді жүму керек.
Психолог жұпка біріктіреді. Көзді ашпай көршіңіздің қолын табыңыз.
Оң қол жогарыда, сол қол төменде. Бір минут бойы толық тыныштықта
қаи қол екендігін сезініңіз. (жылы, жүмсақ суық, ылғалды, яғни
физикалық сезімталдыққа бғытталыңыз). 1 минут бойы өзіңіздің ішкі
сезіміңізді тыңдаңыз. Жанасу сізде қандай сезім туғызды. Осы сезімді
есте сақтаңыз.
Көзді ашып болғаннан кейін әсеріңізбен бөлісіңіз.
Талқылау. Қай сезімге баса назар аудардыңыз: кершінің қолына ма,
алде өзіңіздікіне ме?
Көзіңізді ашқыңыз келген кезіңіз болды ма?
1 қадам. Жеткіншекке деген қарым-қатынасындагы өз сезімін
түсіну: ашу, есіркеу, реніш, наразылық, тілектестік жэне т.б.
Егер сізде кек, абыржу немесе басқа да жагымсыз сезімдер болса,
онда ең алдымен тынышталып, өзіңізді бірқалыпқа әкеліңіз. Мұндай
уақытта пайдаланылатын түрлі эдіс жиынтыгы бар.
Өзіңізден сұраңыз, нені қалайсыз —жазалау, ренішіңізді білдіру не­
месе жеткіншектің мінез-құлқын өзгертуге жагдай жасау.
Сонымен қатар, мына сұраққа да жауап беруге талпынган жөн:
менің жеткіншекке қатынасым қандай? Бапаның әрекетін емес, оган
деген қатынасты бағалау.
Жазба: Түсіну
6. «Түлғалық кеңістік» жаттыгу.
Нүсқау: Бөлмеден өзіне ұнамды орын іздестіру. Асықпау,
өзіңізге жагымды, адамдарга жақын емес орынды таңдау. Сіз тұрган
кеңістік сіздің меншігіңізде. Ешкім бұл жерде аттап баса алмайды.
Табан астындағы еденді толығымен сезініңіз. Қолыңызды созып,
кеңістігіңіздің шекарасын белгілеңіз. Оны қалауыңызша үлкейтуге бо­
лады. Қолыңызды жеткенше белгіңіз. Енді толық тыныштықты сақтап,
өз шекараңызды сезініңіз. Ол қаншалықты жағымды? Кеңістігіңізді
тағы қалай өзгерткіңіз келеді?
Қазір мен қатты дауыстап: «Орын алмастыру...», - деп айтамын.
Әрқайсысың оз кеңістігінен шығып, басқа адамның орнына барады.
Барлығы жаңа орынға ауысады. Орын сізге қаншалықты ұнамды
жэне жайлы? Енді өз кеңістігіне келіңіз. Енді өзіңізді қалай сезінесіз?
Өз кеңістігіңізді ұқыптап қаптап, жаныңызға қойыңыз.
Кері байланыс
і
Жазба
ж аттығу
Нүсқау: Көз алдыңызға сізге тартымсыз көрінген, ерекше бала­
ны елестету. Бірінші қатысушы осы баланың атынан: «Мені жақсы
көрмейді, себебі тэртіпсізбін»,- деп сөйлемді бастап, допты кез кел­
ген қатысушыға лақтырады. Ол толыгымен тыңдап, «Сонда да, сен
жарайсың, себебі күштісің»,- деп ойды жагымды аяқтайды. Ол жауап
беруге қиналса, жанындағы коршісі жауап беруіне болады.
Талдау: Жеткіншек ролінде болған қандай екен? Сізге не
комектесті?
Жазба: Көмектесу
1. «Психологиялық қолдау» ақпараттық болімі
«Қабылдау, түсіну, көмектесу» - мұғалім үраны.
жаттығуы
Нүсқау. 1,2 - ге саналып, екі топ бір-біріне қарап шеңбер жасап
түру. Ішкі шеңбер қозгалыссыз тұрады, ал сыртқы шеңбер бір қадам
жасап, айналып отырады. Бір-біріне қарама-қарсы тұрган топ психолог
тапсырмасын орындайды.
- Күлімсіреу.
- Қолыңызды иыгына қойып, көзіне қарау.
жүмып
| Қол арқылы қолдау көрсетете білу.
- Құшақтасу.
- Қоштасу, т.с.с түрлі әрекетті орынл
болады
Талдау: сезім
Қорытынды жасау: эр топ өз пікірімен бөліседі, тәжірибеде не
қолдану қажет, бір-біріне және психологқа тілегі.
ТРЕНИНГ №2, ТАҚЫРЫБЫ: «ПЛАНЕТАДАҒЫ АЙНАЛЫМ»
Мақсаты: Физика пән мұғалімдерінің кәсіби жетілдуін пси-хологиялық деңгейде қарастыру. Пән мұғалімдері тепе - теңдік жағдайды
түсіне отырып, физика жэне психология сәйкестігін меңгерту. Топтық
жұмыста жеке күшінің деңгейін бакылай отырып, мақсатқа жетуді
бекіту.
Жүргізілу барысы:
1) Танысу сәті. Саламатсыздарма физика пәнінің
жаңашыл
ұстаздары. Қазақстанның тәуелсіздігінің 20-жылдық мерей тойының
қарсаңызда, біздің төрт жылдық тарихы бар жаңа мектебіміздің әсем,
кең залында сіздерді көріп отырғаныма қуаныштымын. Кез-келген
кездесу танысудан тұрады. Менің есімім- Маржан. Осы мектептің
психологымын.
«Ауада жазу» (жеке жұмыс) жаттығуы
Үстаз қауымы физикадан биылгы жылы жетістік қандай пайызды көрсетуі мүмкін деп пайымдап отырсыздар. Ауада сол пайызды өз
шекараларыңызда жазыңыздар. (Психолог шекараны түсіндіреді).
«Нақты нүкте» (жеке жүмыс) жаттығуы
1) Биылгы жылы ¥БТ немесе пэндік олимиададан жогары көрсеткіш көрсетеді деген мүғалім екі алақанын соғып нақты нүкте
қойсын.
2) Физикадан категориямды көтеремін деген мүғалімдерге арналады.
3) Физикадан жаңалық ойлап табамын дегендерге мүмкіндік.
4) Жас маманмын қатардан қалмаймын. Жас маманга көмекті
аямаймын дегендер іштей нақты жауапкершілік алып, нүкте қойсын.
«Әткеншек» —жүптық жүмыс жаттыгуы
А)
Магмалық жыныстар сүйық магманың атылып шыққаннан
кейін салқындап, суынуы нәтижесінде пайда болады.
Б) Метаморфоздық жыныстар - қатты жыныстардың балқымай.
шөгінділерге айналуы нәтижесінде пайда болган қайта оңделген жы­
ныстар.
В) Психологиялық жыныстықта бір-біріне сәйкестік жағдайын
туғызуды іске асыру.
«Қуат күші» топтық жұмыс. Жіпке байланған шарды бір қолмен
ұстап, ауада екінші қолмен балғамен ұра отырып жару. Әр түрлі қуат
көздерімен бірге жұмыс жасауға мүмкіндік туғызу.
1. Жылу қуаты- бастайды
2. Электроқуаты-жалғастырады
3. Ішкі қуат-жалғастырады
4. Жарық қуаты- аяқтайды
!
« Жанды анкета» жаттығуы - бүгінгі кездесуден не алдыңыз.
Саусақ арқылы талдау:
Бас бармақты жогары корсету- тамаша үнады
Бас бармақты жартылай косету- орташа үнады
Бас бармақты томен корсету- онша ұнамады
Мына жаңытпашты қайталап беру:
Бүлдіргенді бүлдірген, күлдіргенді күлдірген.
Күлдіргенді күлдіріп, бүлдіргенді бүлдіріп
дейді екен бүлдірген.
Рахмет! Осындай физика мамандыгының кәсіби мамандарымен
бірге болған 15 минуттық кездесу үшін шынайы бақыттымын. Менің
шыгармашылыгымды ашуга көмектескендеріңіз үшін алгысым шексіз.
Келесі сәтті отетін физика пәнінің семинарларында кездесуге дайынмын. Сау болыңыздар.
Ауа мен судың әсерінен тау жыныстары мен судың арасында
химиялық алмасу үрдістері жүріп, жыныстардың ішкі байланыстарына зақым келтіріп, олардың ыдырауына, бүзылуына әкеліп соғады. Бүл
химиялық қарым - қатынас тау жыныстырында ауаның әсерінен үнемі
жүріп отырады. ^
ШіЩфгЩ ЗгШЩімЩ
Ауа мен су үздіксіз қозғалыста болады. Жердің бетімен қозгала
отырып, олар бүзылған тау жыныстарын да қозғалысқа келтіреді. Тау
жыныстарының бүзылу процестері ауырлық күшімен тікелей байланыста болғандықтан, ауа мен су.
Жердің жоғары орналасқан аймақтарынан томен орналасқан
аймақтарына қарай тасымалдайды. Ерте ме, кеш пе, бұл бұзылу
өнімдері бірінің үстіне бірі тұрған қабаттар түрінде қалыптасады.
Ертерек түскен қабаттар кешірек түскен қабаттардың астында қалып, қысым мен ауырлық күшінің әсерінен көп шақырымдық
шөгінді жыныстарды құрайды. Жердің заты төмендегі негізгі үш түрлі
ішкі процестер үнемі жүрген және қазір де орын алып отыр:
1. Біз атқылаған вулкандардан лава түрінде бақылайтын, балқыған
тау жыныстарының (магмалардың), ыстық заттардың қозғалысы.
2. Біз жыныстардың жоғары, төмен немесе жан-жаққа қозғалыстары
арқылы ой - қорытынды жасай алатын қатты жыныстардың қозғалысы.
3. Жердің терең қабатында орналасқан жыныстардың аса жоғары
қысым жэне температура әсерінен эртүрлі өзгерістерге үшырауы (бір
түрден екінші түрге айналуы).
Сыртқы үрдістер Жердің қозғалмалы екі қабаты - гидросфера мен
атмосфераның әсерлерінен жүреді.
ТРЕНИНГ №1. ТАҚЫРЫБЫ: «ЭЛЕМ ЖЭНЕ МЕН» ТРЕНИНГІ
Мақсаты: Педагогтың топтасып жүмыс істеу жүйесін эрі қарай да­
мыту.
Қажетті қүралдар: тақта, бор, доп, ватман, фламастер.
Танысу. Мүгалімдер өзінің жақсы көретін затымен байланыстырып таныстырады.
1. «Хор» жаттыгуы. Бір қатысушының сыртқа шыга түрғанын өтінемін, залда қалган қатысушылар бір төрт жол тақпақтың сөздерін
бөліп-бөліп алады. Сыртқа шыққан адам келген кезде бір, екі, үш деген
нұсқаудан кейін эрбір қатысушы өз сөздерін айтады. Сырттан кірген
адам қандай тақпақ екенін табу керек.
2. «Мүгалім қандай болу керек?» жаттыгуы. Екі топ катысушылары: бірінші топ - бастауыш оқушысы, екінші топ - жогары сынып
білім алушы. Жайлы, жаксы отырып алыңыздар, екі қолдарыңызды
тізеге қойып. орындыкқа арқапарыңызды тигізіп орныкты отырып,
көз алдыңызга бастауыш жэне жогары сынып мүгалімдерінің қандай
болатындыгын елестетіңіздер. Енді әр бір топ өзара келісіп, шешімге
келіп мүгалімнің төрт жаксы касиетін қагазга жазып ортапарыңыздан
біреу шыгып коргап шыксын.-деген нүсқау береді.
Қорытынды: «бастауыш білім апушы» тобының пікірі: мүгалім
мейірімді, әдемі, көңілді, шыншыл болу керек. «Жогары сынып білім
алушысы» тобының пікірі: өз мамандығының кәсіби шебері, ұйымшыл, :
қатаң, қазіргі талапқа сай болу керек.
>I
Жургізуші: Ал енді, сіздер үлкен адам кейпіне еніп, тәжірибелі
үстаз болуға дайын болу. Екі топ бірігіп, мұғалімдерге берген білім
алушының сапаларын талқылап ашып көрелік. Тақтага жазамыз. Біздің
мысалда болған төрт сапа шыншыл, қатаң, кәсіби шебер, ұйымшыл.
Осы сапалар біздің бойымыздан табылады деп ойлаймыз.
^
«Шеңбер бойынша сурет» арттерапиялы қ жаттыгу. Біз қазір
ақылдаспай біртіндеп шығып мұғалімнің суретін саламыз. Сурет
бойынша қорытынды: идеялды мұғалімнің суретін саламын деп
кш пайда болды... «әрдайым көріп жүрген мұғалімнің бейнесі».
В.Вишневскийдің афоризмін еске түсіретін болсақ: «Меңі ғажайыпқа
дейін жеткізбе!» дегендей, «ғажайыптылық» өзіміздің жүрегімізде
болады. Біздің кездесуіміз таяп келе жатқан секілді. Бүгінгі шыққан
нәтиже жемісіне оралатын болсақ педагогтың мықты жагын тағы да
бір еске түсіре отырып, бір-бірімізге «Жылы сөз» айтайық.
ТРЕНИНГ №2. ТАҚЫ РЫ БЫ : «ІСКЕРЛІК ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС»
М ақсаты : Эмоциялық жағымды қатынас жасауға, кәсіби әрекетті
орындауға ерекшелігінен танысу арқылы мүмкіндігін дүрыс пайдалана білуге, дағды арқылы қалыптастыру.
I I
Қажетті қүрал: магнитафон, қағаз, фломастер.
*
«Қожайын» ж аттыгуы.
| I
Нүсқау: Әрбір жеке тұлға - өз ісінің қожайыны. Кәсіпкер, басшы, I
директор жэне т.б. қызметте қожайын болудың бір саласы. Адамда І
өзіне қожайын сезімін ояту үшін, тренингке қатысушыға жаттыгу жа- <
сату қажет. Жүргізуші топ мүшесінің ішінен бір қатысушыға қожайын
ролін ойнауды ұсынады. Барлығы оны қожайын ретінде санауы керек. <Ол барлығына бұйрық береді. Дауыс ырғағы көтеріңкі, жуан аудитория '
еститіндей болуы міндетті. Ол қатысушыга кез келген эрекетті бұйрық '
оеру арқылы орындата алады.
]
Жұргізушіге усыныс. Барлық қатысушы осы рольде ойнауына бо- І
лады. Соңында топ оның рольді қалай ойнағандығын бағалайды (О- I
9). Егер қатысушы 0 ұпай алатын болса, онда жаттығу қайталанады
Қожайын қызметіне түсу үшін қатысушыға өзіндік ішкі дайындық
ойын тиянақтауға уақыт беріледі. Содан кейін ғана дайын қатысушы
ортага оз еркімен шыгады.
“Тұсаукесер” (“Презентация”) жаттыгуы
нүсқау: іоптагы қатысушы шеңбер құрып, топқа өз бейнесін таныстырады. Ыммен, қол қимылы арқылы, әрі позамен, бір-екі ауыз
сөзбен өзіңізді топқа таныстыру. Топтың сізді қалай қабылдауын
қалайтындығын көз алдына елестету, сол туралы айтып беру ге ұмтылу ”,
дейді. Сөзін топтың алдында айта бастау. Содан кейін эр қатысушы
шеңбер бойымен өзін таныстырады. Тұсаукесер аяқталганнан кейін,
I өзі айтқаны жайлы, қалай жүргені туралы талқылау жүргізіледі.
I
Психолог төмендегідей сұрақ қояды:
- кімнің озін таныстыруы оте айқын, есте қаларлықтай әсерін
тигізді?;
- Сіз үшін қай танысу оте ерекше, әрі күтпеген танысу болды?;
- Топ мүшесінде кімнің өзін таныстыруы сізге бірден жақын адам
екенін сездірді (мінезі, көңіл-күйі бойынша)?;
түсініксіз
адамга
шыгар?.
кенес:
нуы тиіс.
“Көзқиық” жаттыгуы.
Нұсқау: Қатысушыга адам саны бірдей ішкі және сырткы шеңбер
куру ұсынылады. Іштегі шеңбердегі адам сыртқа қарап тұрады. Олар
бір минуттың аралыгында бір-біріне козін тасаламай, күлмей, бетаузын қисайтпай, тыжыраймай қарау керек (эмоциясын ұстау).
Содан кейін сыртқы шеңбердің барлық қатысушы сагаттілі бойынша
қозгалып, келесі серіктеске барады. Сөйтіп, осы корініс қайталанады.
Осымен жаттыгу аякталып, әр қайысысы отырмаган орынга ауысып
отырады.
Ескерту. Жаттыгу, қанша дегенмен коптеген тұлгалық тосқауылды
жеңуді талап етеді. Топтың барлық мүшесі өзін шаршаган және
тітіркенген адам сияқты сезінуі мүмкін. Мұндай жагдайда томендегі
жаттыгудың біреуін қолдануга болады:
а) ішке дем тарту мен оны жәймен шыгару;
б) шеңбер құрып, барлығы бірге тебінуі, бір мезетте қолды
жұдырықпен сілку;
;
в) барлығы бірге “А-а-а” немесе “Ия” деп айқайлау.
Талқылау.
5
Қатысушыға төмендегіні еске түсіруді ұсынады:
а) жаттығудың басында жэне аягындағы өзінің қандай күйде
болғаны жайлы;
ә) не айтқаны, не жасагысы келгені туралы;
б) адам бір-біріне қараған кезеңде қандай ой пайда болғаны жайлы;
в) серіктесі не туралы ойлағаны жайлы айту керек.
Талқылау кезінде талап пен ақыл айтуға мүмкіндік бёрмеу қажет.
Шеңбер бойында рефлексия жүргізіледі.
“С иқы рлы оры нды қ” жаттығуы.
М ақсаты: Тапсырманы орындағаннан кейін топтағы қысымды
шығару; ортада жаттығуды орындауда назар аудартқан қатысушыга
жетекшілік ету.
. >;•*и?н | до»
Нүсқау: Ортада жаттығуды орындауда аса назар аудартқан қатысушыны сиқырлы орындыққа отырғызу керек. Орындықтың
сиқырлығы мынада: отырған адамның еш кемшілігі жоқ. Тек мінезінде
жағымды қасиет бар болуы мүмкін.
Психологиялык түсіндірме: Барлық топ мүшесіне өзі білетін, осы
адам туралы ойлайтын пікірін —барлық мейрімділігін айту үсынылады.
Егер жаттығу баяу, нашар жүрген жағдайда, жүргізушінің өзі
белсенділік таныту қажет.
Содан кейін, бэріне ризашылығын білдіріп, орындықта отырған
адам өзі туралы айтқан кезеңде не сезгені жайлы айтып беруді сүрау
тапсырылады. Егер өз еркімен отырғысы келетін қатысушы бар болса,
жаттығуды жалғастыруға болады. Соңында ол адамға да қалай эсер
еткені жайлы сұрау қажет.
Талқы лау: Әр адамнан бүл жаттығу не үшін жүргізілгені сүралады.
«Танысу» ж атты ғуы
Нүсқау: Жүмыстың барысында топ мүшесі жеке есімі жазылган
жолақты кеудеге іліп алады. Бұл ойын түрінде аталатын. достың.
кейіпкердің немесе өзіне жақын үнайтын кез келген есімді қоя алады
жэне еркін таңдау ұсынылады. Ол анық жэне үлкен әріппен жазылып.
барлыгына көрінетіндей көкірекке қыстырылады. Жүмыс барысында
бір-бірін осы есіммен атайды. Барлығына 5 минут уақыт жүмсалады.
Негізгі міндет - өзінің жеке тұлғалығын белгілеу.
Журпзуш іГР кеңес. Қажетті құралды түгелдеу (қыстырғыш, ка­
лам, қағаз). Тренингтің басында топ мүшесі өзінің жеке түлғалығын
сезіне білуге жүмылдыру, өз есімін таңдаудан басталады. Қатысушы
бір-біріне толық зейін қойып, жеке қасиетін есте сақтауға бағыттау.
Есіне түсіру үшін сол жақ қатысушының қасиетін айту қажет. Егер
қасындағы сол жақ адамын есіне түсіре алмаса, басқа қатысушы көмек
береді.
Танысуды былай үйымдастыруға болады: - «Сәлематсызба, менің
есімім...., менің ойымша, сіз ....», міне осындай сөз арқылы танысу
басталады. Әр қатысушы қасындағы әріптесінің ерекшелігін, сүйікті
сабағын, айнапысатын эрекетін және т.б. ашады. Бүл өте қызықты!
Бірақ бір-бірін өкпелетіп алмау, қайта алынған жаңа ақпаратты
мүмкіндігінше қысқаша жазып отыру қажет.
ТРЕНИНГ №3. ТАҚЫРЫБЫ:
ЖЕКЕ Т¥ЛҒА ЖӘНЕ КӘСІБИ МАМАН.
Мақсаты: Өзінің кәсібіне деген қатынасы: психикалық энергияның
қисаюы, мәселені бөле алу, ішкі күшті анықтау жэне өсу багытын
түсінуі. Жүмыста жағымс