close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

3894 duysembin kh. abeuova g. aliakbarova z jaskha say fiziologiya jane valeologiya

код для вставкиСкачать
ш
ж
Ш ш ш ш
» и3ио ло гия
ш л Е о ло гия
Қ. Д үй сем би н , Г . А беуов а,
3. А л и ак бар ов а
Ж АСҚА САИ Ф ИЗИОЛОГИЯ
Ж ӘНЕ ВАЛЕОЛО ГИЯ
(оқулы қ)
АЛМАТЫ, 2007
ББК 51.204.0
Д 87
Пі кі р жа з г а н д а р :
V
араби атындагы Қазак Үлттык Университетінін профессоры
биология гылымдарынын докторы С. Т. То. іе\ ханов;
Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры,
медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева.
Дүйсембин Қ. ж. б.
Д 87
Жаска сай физиология және валеология: Оқулық./
Қ. Дүйсембин, Г. Абеуова, 3. Алиакбарова. — Алматы,
2007.— 416 бет.
ISBN 9965-749-80-9
Бүл оқулықта балалардың өсуі, физиологиялык дамуы және
жетілу зандылықтары жазылған. Дене мүшелерінін калыптасып реттелу тетіктерін авторлар жаска сай мелімдеген. Физиология мен
валеологияның жалпы және жеке мәселелері камтылды.
Оқулық студенттер мен магистрантгарга жене үстаздар мен
тәрбиешілерге арналган.
д
4101000000
00( 05)-07
С.Торайғыров
атындағы ПМУ-дің
академик С. Бейсе
атындағы ғылих. Б Б К 51.204,0
КІТАПХАН
ISBN 9965-749-80-9
•
/і
© Дүйсембин Қ„ Абеуова Г.,
Алиакбарова 3., 2007
АЛҒЫ СӨЗ
Бұл оқулы қты ң н егізгі м ақсаты — балалар мен ж ас
ж еткін ш ектерд ің өсіп дам уы м ен м ін ез-құ л ы қтар ы н ы ң
қалыптасу ерекшеліктерімен таныстыру, сол мағлүматтарды оқу-тәроие жұмысында паидаланудың, салауатты өмір
сүруде денеде ж үріп ж атқан ф изиологиялы қ үрдістерді
білудің қажеттілігін баяндау. Жасына сай адам организмінің
қызмет ерекшеліктері мен оның даму заңдылықтарын білу —
денсаулықты сактауда, нәтижелі еңбек етіп, өз мүмкіндігін
толық пайдалануда аса маңызды.
Ө мірде еш нәрсе де кездейсоқ болм айды , әр адам өз
өмірінің қожасы. Оның тіршілігіне қарай өмірі қалыптасады, нәтиже береді. Өзін-өзі танып-білудің маңызы бала жасы н ан б а с т а л а д ы , с о н д ы қ т а н б а л а ту ы с ы м е н о н ы ң
денсаулығын дүрыс тәрбие беру арқылы қалыптастыру әр
ата-ананын борышы.
Балалардың өсіп дамуы тоқтаусыз жүріп жатқанымен,
оның қарқыны өсу кезеңдерінде біркелкі болмайды. Баланың организмі ересек адамнан өзгешеленеді әрі өзінің түрлі
өсу кезендеріне сәйкес ерекшеліктері болады. Бүл сан жағынан да, сапа жағынан да байқалады. Осыған орай бапалардың міиез-күлықтары, ой өрісі мен дүние танымы қалыптасады.
Өсу кезеңдерінде бала организмі күрделі өзгеріске үшырайтындықтан, оқу-тәрбие жүмыстарын осыған үйлестіре
үйымдастырмаса, оқытушы мен тәрбиеші мақсаттарына жете
апмаған болар еді. Жас бапаларды дүрыс тәрбиелеп оқыту
үшін, осы мақсатқа бағытталған оқулық пен оқу қүралдары
өте қажет. Ж ас ж еткінш екті, өрендерді дүры с тәрбиелеп
оқы ту — ж анүяның, оқу-тәрбие орындарының, тіпті мемлекетгің парызы мен міндеті. Кезінде даныш пан жазушы
М. Әуезов “ел боламын десең, бесігінді түзе” деген. Халқы3
мызды, отанымызды өркениетті ел қатарына жеткізетіндер - болашақ ұрпақ екенін ойдан шығармаған жөн.
Бұл кітапта балалардың өсу қарқыны, мүшелерінің
қалыптасуы, олардың қызметін реттеуші жүйке мен
эндокринді жүйелердің маңызы сипатталады. Сонымен қатар,
жоғары жүйке әрекетінің, сезім мүшелерінің күрылысы мен
қызметі, жас ерекшеліктері және валеология түрғысынан
қойылатын талаптар қамтылған. Жасқа сай физиологияның
ерекшелігі мен денсаулығының бірлігінің қажеттілігі
ешкімнің күмәнін тудыра қоймас. Бірақ осы пән жөніндегі
арнаулы оқулықтар орыс тілінде жеткіліксіз болса, ал қазақ
тілінде әлі күнге дейін жоқтың қасы. Алғашқы, 2003 жылы
баспадан шыққан “Жасқа сай физиология және мектеп
гигиенасы” атты кітабымызға деген сүраныс көп болып, таралым саны жеткіліксіздеу болуы осы оқулықты қайта қарап,
жөндеп,. университеттер мен институттардың оқу бағдарламасына лайықты валеология мәселелерін қосып, қайтадан
жазуымызга түрткі болды. Нәтижесінде “Жасқа сай
физиология және валеология” деген жаңа атаумен бірінші
оқулық болып шығып отыр.
Оқулықта баланың өсіп даму кезінде тез- өзгеретін
мүшелерге, әсіресе жүйке мен эндокринді жүйелерге көп
коңіл болінді, өйткеиі баланың жыныстық жетілу кезеңінде
оның мінез-қүлқы, тәртібі күрт өзгереді. Мүғалімдер айтатындай, осы кезде тәрбиеге көнбейтін “қиын балалар” шығады.
ВЯ I
-ВВ ■
isи
Осы өсу кездерінде денсаулықтың қальштасуы дүрыс
өмір сүруге байланысты. Өзін-өзі күтіп, мезгілінде тамақтанып, үйықтап, демалып, үрыншақтықққа, жагымсыз қылықтарға салынбай, өз тәртіптерін өзі бақылай алуы - дүрыс
денсаулықты сақтаудың басты кепілі. Ал мүны ата-аналар,
тәрбиешілер мен мүғалімдер багытгайды.
Айтылып отырган ерекшеліктерді білу - үйдегі, бала бақшалары мен мектептердегі, одан асса, орта және жогары білім
беру орындарындағы балалар мен жастардың оқу-тәрбие
жүмысын үйымдастыруды дұрыс қалыптастыруға негіз
болады. Мысалы, баланы жасына сәйкес дүрыс тамақтандырудьщ өзі, оның дүрыс өсіп жетілуіне гана емес, түрлі
індеттерге (инфекцияларга) төзімділігіи қалыптастырады
және денсаулыгын артгырады. Бөлмелердің ауасы мезгілімен
4
желдендіріліп отырса, баланың орындықта, партада отыруы
дүрыс дағдыланса, дене ш ынықтыру жаттығулары ұдайы
және уақытында жүргізілсе, ж әне т.с.с. валеологияның талап тары д ұ р ы с о р ы н д ал са, ата-ан ан ы ң , оқы туш ы мен
тәрбиеш інің еңбектерінің нәтижелі болатынына еш күмән
болмас еді.
Оқулықтың кейбір тарауларына байланысты жаңа ғылыми мәліметтер берілді. Қазақстан ғалымдарының ғылымға
қосқан үлестері баяндалды. Осы кітаптың авторлары үзақ
жылдар ғылыми жүмыстармен айналысқан және жоғары оқу
орындарында, мектепте дәріс берген үстаздар.
Үсынылып отырған оқулық жоғары оқу орындарының
оқу бағдарламаларына қойылатын негізгі талаптарға сәйкес
жазылды.
С т у д е н т т е р ге , м ү ға л ім д е р м ен т ә р б и е ш іл е р г е осы
оқулықтың көмегі тисе, авторлардың мақсаты орындалды
деуге болады.
“Ж асқа сай физиология мен мектеп гигиенасы” атты алғашқы еңбегіміз шыққаннан бері өздерінің пікірлерін айтып,
қолдаушылық білдірген көптеген университеттер үстаздарына, ө с ір е с е Ө л -Ф ар аб и ж ә н е А б ай аты н д ағы у н и в ер ситеттердің физиология кафедраларын меңгеруші профессорлар С. Төлеуханов пен Қ. Ры мж ановқа ж әне кафедра
мүшелеріне шексіз алғысымызды білдіреміз.
VFA-нын академигі, профессор Қ. ДҮЙСЕМБИН.
5
Бірінші бөлім
ЖАСҚА САЙ ФИЗИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ВАЛЕОЛОГИЯ
♦
І-тарау
Жаска сай физиология мен валеология
пәні туралы жалпы түсінік
1. Ж асқа сай физиология және валеология пәні
Жасқа сай физиология және валеология пәні ғылымның
екі саласын қамтиды: адам организмінің, жеке мүшелердің
және мүшелер жүйелерінің қызметтерінің жас ерекшеліктерінің заңдылықтарын, даму жолдарын қарастыратын
жасқа сай физиология, ал адамның денсаулығын нығайтудың медициналық, биологиялық, философиялық, саяси,
психологиялық, педагогикалық, экономикалық және
әлеуметтік жағдайларды қарастырып, анықтап салауатты
омір сүрудің негіздерін ұсынатын - валеология. Жасқа сай
физиология мен валеология - жогары оқу орындарында жеке
оқылатын пән. Бұл пәнде негізгі назар мүғалімдер мен
тәрбиешілер еңбегіне іс жүзінде қажет болатын физиология
мен гигиена ғылымдарының ілімдері, салауатты өмір сүрудің
қағидаларына аударылады. Мүндай мәселелерге, ең алдымен,
осу мен даму және жоғары жүйке әрекетінің заңдылықтары,
балалар мен жастардың жүйке жүйесінің жасына байланысты ерекшеліктері, аурудың алдын алып, болдырмау шаралары жатады.
Жасқа сай физиология мен валеология —жас үрпақтарды
тәрбиелеудің, оларға жасына лайық білім берудің, ақыл-ойын
дамытудың, дені сау, сымбатты, сұлу егіп өсірудің негізі.
Ол балалар мен жастардың денесінің дүрыс өсіп дамуын^
ақыл-ойының жетілуін қамтамасыз етіп, оган қажетті жағдайларды үсыну арқылы түрлі аурулардың алдын алады,
еңбек қабілетін күшейтеді, дене шынықтыру жолдарын, күн
6
кестесі мен түрлі еңбек кестелерінін бала организміне тиімді
түрлерін анықтайды. Бұл пән мұғалімдерге психология мен
педагогика пәндерінің негізін дұрыс түсінуге арқау болады,
медициналық және санитариялық салауаттық мәселелерін
қамтиды.
Оқулықтың негізгі міндеттеріне келесі мәселелер жата• ды:
*
1. Педагогтер мен тәрбиешілерге аса қажетті балалар мен
ж ас ө с п ір ім д е р д ің ан ато м и я л ы қ ж ән е ф и зи о л о ги ял ы қ
ерекшеліктерін беру.
j
2. Өсу мен дамудың негізгі биологиялық заңдылықтары
туралы дұрыс түсінік қалыптастыру.
3. Оқыту және тәрбиелеу жұмысында маңызды орын алатын шартты рефлекстердің негізімен таныстыру.
4. Сезім, қабылдау, түйсік, ес, ойлану, сана-сезім, сөйлеу, көңіл-күй (эмоция) іспетті функциялардың физиологиялык негіздерін түсіндіру.
5. Болашақ мамандарды балалар мен жастардың, жалпы
адам организмінің жас ерекшеліктерін іс жүзінде пайдалана
білуге үйрету.
6. Салауатты өмір сүрудің негізгі шартты мәселелерімен
таныстыру.
Ж асқа сай физиология мен валеологияны ң м ацы зы —
еліміздің болаш ақ азаматтарын қазақ халқының мүддесін
қорғай алатын білімді, өнерлі, талантты, сұлу, еңбекқор, яғни
жан-жақты дұрыс өсіп дамы ған балалар мен жастар етіп
тәрбиелеу мен оқыту. Сондықтан да бұл мұғалімдер мен
тәрбиеш ілер үшін ғана емес, болаш ақ ата-аналар үшін де
маңызы бар кітап.
^
Бүл пәнді оқы ту м әселесінің өзіндік тарихы да бар.
А лғаш кезде педагогикалы қ білім берудің негізі ретінде
1930-ыншы жылдары жасқа сай физиология ж әне мектеп
гигиенасы пәндері педагогикалық училищелер мен институттардың оқу бағдарламасына енгізілді. Кейіннен адамның
дамуы жайьшдағы әлемде болған ғылыми пікірталастардың
себебінен ол бағдарламалардан жасқа сай физиология алынып тасталды да, м ектеп гигиенасы п едагоги ка п ән ін е
қосымша ретінде оқу жоспарында қалдырылды. Дегенмен,
ад ам д ы зе р т т е й т ін ғы л ы м д а р д ы ң , ә с ір е с е ге н е т и к а ,
п е д а го ги к а м ен п си х о л о ги я ғы л ы м д ар ы н ы ң д ам у ы н а,
7
мектептердегі оқу-тәрбие жүмыстарының қажеттеріне байл а н ы с т ы 1970-1971 о қ у ж ы л ы н а н б а с т а п , ж а с қ а сай
ф и зи о л о ги я м ен м е к те п г и г и е н а с ы п е д а г о г и к а л ы к
университеттердің күллі факультеттерінің оқу жоспарына
жеке пән ретінде енгізілді. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі
алғашқы жылдары барлық педагогикалық институттардың
ун и верси теттерге
айналуы на
байланы сты
к е й б ір
факультеттер бұл пәнді оқу жоспарынан алып тастады. Бірақ
кейіннен өмір талабына сай әр адам өз денсаулығын сақтау
үшін, өзін-өзі білуінің қажеттілігі жасқа сай физиология ж әне
валеология пәні ретінде көптеген мамандықтардың (гуманитарльгқ, жаратылыстану, педагогикалық) оқу жоспарына
енгізілуіне себеп болды.
2. Ж аска сай ф изиология, гигиена ж ән е валеология
гы лы м дары ны ң баска пәндерм ен байланы сы
ж ән е дам у тарихы
Ж асқа сай физиология адам және жануарлар физиологиясының үлкен бір саласы.
Ф изиология ғылымы организмнің тіршілігін, оның барл ы к м ү ш ел ер і м ен к л е т к а л а р ы н ы ң (ж а с у ш а л а р ы н ы ң )
қызметін зерттейтін, сонымен қатар, олардың функцияларын
реттеу жолдарын анықтайтын ғылым. Ол өмір сүру, экология,
сыртқы ж әне ішкі жағдайларға байланысты өтіп жататын
организмдегі қүбылыстарды бақылайды. Физиология ғылымы организмнің жеке мүшелерін белгілі бір жүйеге келтіріп,
олардың қызметтерінің бір-бірімен қарым-қатынастарын сол
түрғыдан қарастырады.
Ж асқа сай физиология мен валеология пәні педагогика
ғылымымен де байланысты, себебі педагогика жоғары жүйке
әрекетінің заңдарына сүйене отырып, оқу-тәрбие жүмыстарын ғылыми негізде іске асырады.
Ж асқа сай физиология және валеология балалар мен жас
өспірімдердің өсу-даму заңдылықтарын, олардың денесінің
күрылысына, яғни анатомиялық ерекшелікгеріне сай қарасгырады. Барлық тірі организмдердің қүрылысы мен қызметі
тығыз байланыста болады. Дененің, оның мүшелерінің, үлпаларының жеке клеткаларының қүрылысын білмей, олардың
қызметін дүрыс анықтап, білу мүмкін емес. Сондықтан да
8
И. М. Сеченов (1829-1905)
И. П. Павлов (1849-1936)
жасқа сай физиология мен валеология адам анатомиясыньщ,
гистологиясы мен цитологиясының ғылыми ж эне саясиәлеуметтік жетістіктерін кеңінен пайдаланады.
Ж асқа сай физиология негізінде анатомия мен физио­
логия ғылымдарының дамуына байланысты пайда болган
физиология ғылымының улкен саласы. Адам организмінің
жас ерекшеліктерін зерттеу, осы екі ғылымның дамуыиың
негізінде пайда болды. Алгашқы зерттеулер нәтижелері ауру
адамдарды емдеуге байланысты алынған. Ал ауру балаларды дүрыс емдеу үшін, оның организмінің қалыпты қүрылысы мен қызметін білу керек, яғни жасына сай анатомиялық
және физиологиялық байқауларды қажет етеді. Сондықтан
көне Г реки я мен Рим и м п ер и ясы н д агы ж ән е Ш ы гы с
елдеріндегі тәуіптер мен дәрігерлер адам организмінің қүрылысына коса, оның қызметін де зерттей бастаган. Дегенмен
тек қана 1628 жылы ағы лш ы н галы мы У ильям Гарвей
организмнің негізгі қызметінің бірі —қан айналысын бакылап, адам білімінің алгашқы физиологиялық жаңа негізін
қалады. XVII ғасырда француз философы Рене Д екарт(15961650) организмнің рефлекторлы қызметін негіздеу арқылы
физиологияның дамуына ат саггысты. ХІХ-ХХ ғасырларда
орыс ғалымдары И. М. Сеченов, И. П. Павлов және олардың
әріптестері мен шәкірттері өз үлестерін қосты. Көне замандағы адам организмінің құрылысын зерттеу жайындағы жазбалар, ягни анатомиялық зерттеу мәліметтері өте аз кездеседі.
9
Мұның дамуы XVI ғасырда А. Везалийдің еңбектерінен
басталады. Оның “Адам денесінің фабрикасы” (1583) деп
аталатын еңбегінде анатомия мен физиологиялық мәліметтер
қатар берілген.
- '
к ‘
Қазақстанда физиология ғылымьшың қалыптасуы 1938
жылдан басталады. Бұл жылы профессор А. П. Полосухин
Алматыға келіп, 1944 жылы Қ. И. Сатпаев ашкан Кеңес
Одағының Ғылым академиясының казак филиалында
физиология секторын (бөлімшесін), 1945 жылы Физиология
ғылыми-зерттеу институтын ашуға ат салысты. Содан
кейін Республикамыздың жоғары оқу орындарындағы
физиологиялық зерттеулер бірнеше бағытта жүргізіле
бастады:
і
1. Негізін А. П. Полосухин қалаған қан және лимфа айналысының реттелуі мен оларға байланысты вегетативтік
қызметтер. Бұл бағытта А. М. Бекетаев, I. А. Бірімжанова,
JI. Е. Бөлекбаева, X. Қ. Сәтбаева, т.б. ғалымдар мен олардың
шәкірттері зерттеулер жүргізіп, кезеген нервтің қан тамырларына тигізетін әсерін, жүрек-қан тамырлар жүйесіне
бірінші және екінші сигнал жүйелері арқылы беретін шарт­
ты әсерлерін, ауру организмдегі гемодинамикалық
өзгерістерін анықтады. 1950-1980-жылдары ғалымдар
О. Ж. Жүмажанов, Ф. Ж. Жүмағалиева Қазақстанньщ жерінде
өсетін түрлі шипалы өсімдіктердің қүрамындағы белсенді
биологиялық заттарды бөліп алып, олардың жүрек-қан та­
мырлар жүйесіне әсерін, олардың емге пайдалану мөлшерін
анықтауда көп еңбек етгі.
2. Академик Н. О. Базанованың шәкірттері профессорлар Қ. Д. Дүйсембин, Т. О. Измайлов, 3. Қ. Қожебеков,
Г. Н. Несіпбаев, Б. Н. Никитин, К. Т. Ташенов организмнің ас
қорыту ерекшеліктерін, оның реттелу механизмдерін, жас
ерекшеліктерін, сүтоң пайда болуы мен реттелуін, босанған
әйелдердің сүтсіздігін (агалактия) және оның бала организміне
типзетін әсерін зертгеп үлкен табыстарға жетуде.
3. Қазақстандағы физиология ғылымынын жаңа салалары ft нейрофизиологияның және сыртқы ортаға бейімделу
мәселесійің дамуына профессорлар Қ. С. Рымжанов,
С. Ж. Тілеулин, С. Т. Төлеуханов және олардьщ шәкірттері
үлесін қосуда.
10
А. П. Полосухин (1901-1965)
Н. О. Базанова (1911-1993)
Жасқа сай физиология гигиена (гигиенос —грек, емдеуші,
денсаулық әкелуші) және валеологиямен (вале Й лат. cay
болу) тікелей байланысады. Гигиена мен валеология адам
денсаулыгына қажетті сырткы ортаның жагдайларын жэне
аурудың алдын алуга багытталган шараларды, ауруды емдеу
әдістерін зерттейді. Олар адам денсаулығы табиғи ж әне
әлеуметтік-экономикалык әсерлерге байланысты қалыптасатындыктан, оған қажетті түрлі сауықтандыру жүмыстарын
ұйымдастырып, оларды жүзеге асырып, бақылайды. Халық
денсаулығы, әсіресе халыктың болашагы —балалар мен жастардың денсаулығы әлеуметтік мақсат болғандықтан, табиғатты қоргау және табиги қорларды пайдалануды жөнге
келтіру, денсаулық сақтауга қажетті мөлшерлерді жасына
сай анықтап, оны іске қосу мәселелерін шешеді.
Гигиеналық қүрылыстар ертеден бері сапынып келеді.
Мысалы, Ресейдің Новгород қаласында XI ғасырда салынған су қүбьфлардың қалдығы табылган. Сондай қүбырлардың калдығы өзіміздің Отырар қапасының және еліміздің
басқа археологиялык қазбаларынан да табылды. Ең апғашқы
гигиеналык құрылыстар —моншалар, басқа жуыну орындары
көпшілік елдерде ерте заманнан бері пайдаланылып келеді.
Дененің тазапығын сақтауға байланысты нүсқаулар діни
к ітап тар ға да ен гізіл ген . X V III-X IX ғасы р л ар д а оры с
гигиенистері дәрігерлер М. Я. Мудров, А. П. Доброславин,
Ф. Ф. Эрисман, т.б. қосқан үлестері ерекше. Олар хапык ара11
сына санитариялық ошім таратуға, ғылыми зерттеулердін
нәтижесін іске асыруға, дамуы кешеуілдеген халыкка
мәдениет тарату үшін көп еңбек сіңірген.
Қазақстанда ХХ-сыншы ғасырдың бас кезінде
X. Досмүхамедов және басқа да ғалымдар мен дәрігерлер
адамның денсаулығын сақтау және гигиена мәселелері туралы кітаптар жазып, баспадан шығарды.
Елімізде гигиена гылымының негізін қалап, гигиеналыксанитариялық жұмысты жөнге келтіруге, коршаган сыртқы
ортаны залалды заттардың әсерінен сақтау мәселелерін
шешуде ҚР ¥ҒА-ның академиктері, медицина ғылымының
докторы, профессорлар Б. А. Атшабаров пен Т. Ш. Шарманов
және олардың шәкірттері көп еңбек етті. Республикамыздағы
денсаулық сақтау министрлігінің қарамағындағы өлкелік
аурулар (патология), кейіннен гигиена және кәсіби ауруларДы зерттеу институты болып аталған Қарагандыдағы гигиена
және еңбек физиологиясы инстигутында академик
Т. А. Қүлқыбаевтың басқаруымен және Засқа ғылыми зерттеу
институттарында тамақтанудың өлкелік мәселелері, обаға
қарсы түру, еліміздегі экологиялық жағдайларға байланысты мәселелер, олардың адам организміне (соның ішінде бала
организміне де) әсері толық, жан-жақты зертгелуде. Қазақстандық галымдар Арал мен Балхаш, Семей, Шығыс Қазакстанның экологиялық жағдайларына көп көңіл бөліп, халықтың денсаулығын сақтау, үлкен қырғьгаға үшырататын ауруларды болдырмау жолдарын іздеуде көп еңбек сіңіріп
жатыр.
|
V.-' > ■ * * Академик Б. А. Атшабаров өзінің шәкірті профессор
Б. А. Әбеуов екеуінің ашқан мидың қан айналыс ерекшелігін зерттеу тәсілінің жаңа түрін, өндіріс орындарындағы
ауыр металдармен улану, оның миға әсерін аныктау
жолдарын үсынды. Қазірде гигиенаның үлкен мәселелерінің
бірі - үлкен өндірістер мен ірі қалаларда ауыр металдармен
уланудың алдын алу мәселелерін шешті.
Академик Т. Ш. Шарманов пен профессор А. А. Алдашев Қазақстан жағдайьшда тамақтану ерекшеліктерін ұзақ
зерттеп, адамға қажетті витаминдердің мөлшерін анықтады және авитаминоз ауруларын емдеу тәсілдерін,
биологиялық белсенді заттарды пайдалану жолдарын
ұсынды.
Валеология латынның vale —cay болу деген сөзінен шыққан, денсаулықты ж әне оны сақтау әдістерін зерттейтін,
тікелей медицина және гигиена гылымымен байланысты
ғылым саласы. Оны 1960-ыншы жьшдары медицинаның бір
бөлімі ретінде ұсынган профессор И. И. Брехман. Алғашында валеология денсаулықты сақтау, нығайту деген ұгым
шенберінде болды. Кейіннен, 1980-інші жылдардан соң оның
мағынасы, алдына қойган мақсаты кеңейіп, физиологиялық,
психологиялық, педагогикалық валеология бөлімдері қалыптаса бастады. Ал адам тек биологиялық дамудың нәтижесі
ғана емес, қоғам и-м әдениеттік дамудың да нәтиж есінің
субъектісі, сондықтан қазір валеологияның философиялық,
әлеуметтік және т.б. бөлімдері пайда болуда.
Валеологияның негізі — салауатты өмір сүру жүйесі,
өйткені денсаулыктың түрақтылығы, оньщ қальштасуы, сыртқы және ішкі орталардың түрлі-түрлі көптеген әсерлеріне
төзімділігі дүрыс өмір сүруге байланысты. Жеке адамның
өмірін қоғамдық өмірден бөліп қарауга болмайды. Сыртқы
ортаның әлеуметтік, мәдени, экологиялық, өндірістік, өзара
қарым-қатынастық және т.б. толып жатқан жагдайлары адамның өміріне, денсаулыгына ықпаиын тигізбей коймайды. Сол
сыртқы тіршілік пен қоғамның жагдайларына сай адамның
салауатты өмір сүру жүйесі қапыптасады. Бірақ ол заманына сай жылжымалы бейімделгіш болуы тиіс. Олай болмаса
тірш ілік орта мен организм арасында қайш ы лы қ туады
да д ен сау л ы қ н аш арлай ды . М іне, осы дан: “А дам ны ң
денсаулығын қандай көрсеткіш белгілер аныктайды?” деген
заңды сүрақ туындаиды. і іршіліктің қандаи оелгілерімен
денсаулықты қалыпты, немесе төмен, немесе өте нашар деп
айтуга болады? Әлде дені сау (қалыпты норма), дені сау емес
(патология) деп қана бөлігРқарау керек пе?
Ауырған адамды емдеу үшін дәрігер оның қанының
қысымын, жүрегінің қызметін, қанының қүрамын тексереді де калыпты мөлшермен (нормасымен) сапыстыру аркылы ауруды аны қтайды . Басқа қосы м ш а клиникалы қ
көрсеткіш терді, генетикалы қ ж әне жеке басының ерекшеліктерін негізге ала отырып, емдеу шараларын шешеді.
Ауруды емдегенде әр адамның ішкі дүниесінің, мінезінің,
өмір сүріп жатқан ортасының ерекш еліктерін де ескеру
қажет.
13
Медицина ғылымының негізінде туғандықтан, валеологияның зерттеу әдістері клиникапық аспаптар мен олардын
көрсеткіш терін қолданады . Ж алпы ал ған д а валеология
физиологиямен ж әне терапиям ен іргелес ғылым саласы ,
сондықтан физиологиялық әдістер, көрсеткіштер мен емдеу
жолдарын пайдаланған дұрыс. Кейбір ғалымдар (Колбанов,
2 0 0 1 , т .б .) в а л е о л о ги я н ы қ ал ы п ты ф и зи о л о ги я мен
патологиялық физиологияның арасы деп қарауды, яғни сау
және ауру қалыптардың аралығы деп қарауды ұсынады. Бүл
дүры с емес, өйткені оны ң өзі көп теген ж ағд ай лар мен
себеп терге байланы сты бірн еш е кезең н ен түраты н өте
күрделі хал.
Келешектегі үрпақтың денсаулығын ойласақ, жасқа сай
валеология мәселелерін зерттеу керек екендігі айқындалады . Ж аң а т у га н н ә р е с т е н ің б о й ы н д а д е н с а у л ы қ т ы ң
биологиялық, генетикалық негіздері ғана бар. Оның өсіпдамып, дёне қүрылысы мен қы зметтерінің қалы птасуы на
алдымен анасының сүті мен аялы алақандары эсер етеді.
Кейіннен баланың жейтін тамағы, ішетін сусыны, дем алатын ауасы , үйқы сы , ойы н-күлкісі, қим ы л-қозгалы стары ,
айналасымен қарым-қатынасы оиың дүрыс өсіп-жетілуіне
үлестерін қосады. Бүлардың бәрі баланың жасына сай аздыкөпті өзгеріп, денсаулығының қалыптасуына жәрдем болады.
Демек, өсіп келе ж атқан организм дегі күн сайын болып
оты раты н үрдістердің әсерінен, өзіндік генетикалы қ қасиеттерінің негізінде баланың денсаулығы толықтырылып,
шыңдалып, дамиды.
Осы айтылгандар валеологияның ж еке ерекш е ғылым
саласы екенін білдіреді. Оның зерттеу объектісі —адам, онын
денсаулығы, көңіл-күйі, мінез-қүлқы, іскерлігі, өмірге көзқарасы ж әне басқалар. В алеология медицина, психология,
педагогика, экология, ф илософ ия экон ом и ка т.б. адам и
гылымдармен байланысты және солар арқылы толықтырылып,
жетілдіріліп отырады. Біз осы жаңадан туган валеология гылымы зерттеу әдістерін көбейтіп, терминдік үгымдарын нақтылап, қағидапарын шындай түсіп, канатын кең жайып, келешекте
ілгері өрістейді деген үміттеміз.
Валеология гылымьшың медициналық басқа ғылымдардан
бөлінгеніне аз ғана уақыт өткенімен, оны дамытуга, күнделікті
14
өмірде қолдануға көптеген дәрігерлер, гигиенист ғалымдар,
физиологтер ат салысып, өз үлестерін қосуда.
Денсаулық сақтау мәселелеріне жүрттың назарын аударған е р т е д е н б ер і е с ім д е р і ә л е м г е ә й г іл і Ә л -Ф ар аб и ,
Гиппократ, Ибн-Сина (Авиценна), Поль С. Брегг, П. К. Ива­
нов, Н. А м осов сы нды , басқа да көптеген адам дарды ң
валеологияның дамуына косқан үлесі зор. 1960-ыншы жылы
валеологияны н негізін қалауш ы , осы терм инді ғы лы м ға
енгізген ресейлік профессор И. И. Брехман деп бүдан бүрын
ж азы п кеткен болаты нбы з. О ны ң алғаш қы қадам дары ,
денсаулық сактаудағы маңызы және адамдарға денсаулықты
сақтау мәселелерін үйрету жайындағы пікірлері мен үсыныстары бүл жаңа ғылым саласын дамытуда маңызды орын
алып, кеңінен тарады.
Біздің елімізде денсаулық мәселелеріне белгілі шамада
көңіл аудары лы п, көптеген зерттеулер бүры ннан ж үргізілгенімен (X. Досмүхамедов, т.б.), валеологияға қарай бет
бүрыс ХХ-сыншы ғасырдың 80-інші жылдарынан басталып,
эр адам салауатты өмір сүру үшін ең алдымен өзін-өзі білуі
ти іс д еген п ік ір д ен б астал д ы ж ән е д е н с а у л ы қ сақтау
м ә с е л е с ін ің к ө п теген ж ағд ай л ар ы зе р тте л е б астал д ы .
Көптеген ғалымдар мен гигиенист-дәрігерлер валеология­
нын өмірге енуіне өз үлестерін қосты. Алдымен валеология
ғы лымның кай саласы на ж ататы ны , онын бөлімдері мен
түрлері туралы, зерттеу объектілері жайындағы пікірлер үсынылып, мектеп оқушыларына, студенттерге арналған орыс
тілінде жазылған алғашкы оқу қүралдары шыға бастады. Бүл
түрғыдан А. А. Ақанов, А. С. Адылханов, X. Қ. Сәтбаева,
А. Д. Соколов, 3. С. Әбішева, К. А. Төлебаев, Л. 3. Тель,
Н. Т. Торманов, т.б. ғалымдар мен оқу орындарының үстаздары м ектеп оқуш ы лары н а, ж оғары оқу оры ндары ны ң
сту д ен ттер ін е арнап Р есп уб ли кам ы зд ы ң ж ағд ай л ар ы н а
бейімделген методикалық нүскаулар мен оқу қүралдарын
жазып, көп еңбек сіңірді.
А дамны ң денсаулы ғы оның денесінің қүрылысы мен
мүшелерінің қызметіне, яғни организмнің анатомиясы мен
физиологиясына тікелей байланысты.
Анатомия мен физиология ғылымдары ерте заманнан бастап д а м ы ға н ы м е н , б а л а л а р д ы ң д е н е қ ү р ы л ы сы мен
мүшелерінің қызмет ерекшеліктерін зерттеу кейінірек бас15
талған. Себебі, балалардың организмін зерттеу жалпы адам
мен жануарлар организмін зерттеуден басталады. Ондай
зерттеулер XVIII-XIX ғасырларда ғана белгілі бір жүйеге
келтірілді.
Жасқа байланысты анатомия мен физиология және ба­
лалар гигиенасы, жалпы алғанда, медициналық қажеттіліктерге байланысты дамыған. Сондықтан да негізгі зерттеу­
лер балалар ауруы мен олардың алдын алу мәселелерімен
тығыз байланысты. Бұл түрғыдан алғанда Н. Ф. Филатов,
П. Ф. Лесгафт секілді дәрігерлердің еңбектері аса маңызды
орын алады. П. Ф. Лесгафт балалардың дене қүрылысының
Дене шынықтыру тәрбиесіне байланыстылығын анықтап, баланың психикасын, ақыл-ойын, ішкі сезімдерін дамытумен
байланыстырады.
(,,
11 |
.
XIX ғасырда еңбек еткен ғалымдар балалар анатомиясы
және физиологиясының педагогика мен тәрбие жүмыстарын
дамытудағы маңызын алғаш рет дәріптей бастады.
К. Д. Ушинский балалардың дене қүрылысы мен мүшелер
қызметін білмей, тәлім-тәрбие жүмыстарын, балаларға білім
беруді багытталған дүрыс жолға қою мүмкін еместігін айтқан болатын.
Атақты галым физиолог И. П. Павлов “Балаларды тэрбиелеу мен оларды дамыту физиологияға негізделуі керек,”
- дейді. Оның бүл ойьш П. Ф. Лесгафт тіпті де тереңдете
түскен: ...“педагогика биология ғылымының бір бөлімі
болуьі керек”. Бүл ғалымдардың ойымен П. П. Блонскийдің пікірі үндескендей: ...“атақты тәрбиелеу жүйесінің
реформаторы аталған педагогтердің өзі педагогиканы тек
кана психологиямен үштастырып, баланың денесі мен
антропологиялық коз қарастарды үмытады”, - деген.
Алгаш рет 1939 жылы А. Н. Северцев түжьфымдаган,
кеиіннен П. К. Анохин дамытқан (1949) системогенез туралы ілімнің мүшелер мен мүшелер жүйелерінің гетерохронды
(гетерос — әр түрлі, хронос - уақыт) түрде болу негізінің
жасқа байланысты физиологияның дамуына ықпалы күшті
болды. П. К. Анохиннің бүл пікірі бойынша, бала организмінщ алғаш рет түрлі кезеңдерде дамуы оның қүрылымдарының бір-біріне уақытша байланысты өзгеруі арқылы жетілетіндігін байқатады. Функциялық жүйелердің әр
уақытта паида болуы мен әртүрлі дамуы ең алдымен дененің
16
б е и ім д е л у қ а с и е т т е р ін н е гізд е й д і. Б ұ л ай б е й ім д е л у
нәтижелері биологиялық жүйелердің қызметінің беріктігін,
мықтылығын көрсетеді. Ал мұның өзі онтогенездің түрлі
кезеңдерінде көптеген ж ағдайларды н эсер етуінен пайда
болады. П. К. Анохиннің әріптесі А. А. Маркосян 1969 жылы
биологиялы қ ж үйелердің бірліктігі тірі организм дердің
қасиеттеріне негізделген жекеленіп дамудың жалпы заңцылы ғы екен ін тап қ ан . Б и о л о ги ял ы қ ж ү й ел ер д ің б ірін ің
кызметін екіншісі жартылай болса да орындай алуы, қайталауы, мүмкіндігінің қажеттіліктен артық болуы, оның жеке
бөлімдерінің түрақты қалпына тез келуін қамтамасыз етеді.
Биологиялық жүйелердің беріктілігі онтогенездік даму
бары сы нда бірн еш е кезең дерден өтіп, бейім делу реакцияларын дамыта түседі. Өсіп, дамып келе жатқан организмнің сыртқы ортамен байланысы күрделенген сайын
бейімделуі де жоғары сатыға дами түседі.
Ж еке басы ны ң дам уы кезіндегі мүш елер қы зм етінің
қалыптасу заңдылықтарына орыс ғалымдары И. П. Павлов,
В. М. Бехтерев, И. А. Аршавский, А. Г. Хрипкова, т.б. ат салысқан. Олардың еңбектерінің арқасында баланың жасына
л ай ы қ ш артты р еф л ек стер д ің қалы п тасуы , б ағд ар л ау
реакциясының дамуы, сөилеу қаоілепнің қалыптасып дамуы,
түрлі эмоциялық жағдайлардың байланысы, өзгермелі сыртқы
ортаның жағдайларына бейімделу зандары анықталды, бала­
лар мен жастарға арналған оқулықтар шықты.
С.
М. Г ром бахты ң 1975 жылы тапқан мүш елер мен
мүшелер жүйелерінің қызметі әр кезеңде белгілі бір саты
жоғары артып, дамуға дайын түратындығы бала организмін
түсінуде маңызы зор. Бүған қоса, 1969 жылы А. А. Маркосян
тапқан физиологиялық жүйелердің беріктігі мен қалыпты
тіршілікті сақтау қабілетінің жоғары дәрежеде болуы, 1975
жылы үсынған П. К. Анохиннің бейімделу реакцияларының
жүйелі үйымдасуы туралы қағидасы бала организмінің даму
заңдарын жете түсініп, дүрыс зерттеу, жөндеп тәрбиелеу,
бағытталған тәрбие және оқу жүмыстарын үйымдастыруда
маңызы жоғары болып, көптеген жаңалықтарды аш уға жол
сал д ы . Қ азір гі кезд е б ал ан ы ң о н т о ге н е зд ік д ам у ы н д а
жүйкелік жене психофизиологияль
дам уы н талд ап , м иды ң қүры л
• •
• /-V
«/ *I
ыwд а ы
жетілуі зерттелді. Орталық жүш
нвкш
ембаоі
182
!)^ _ а т ы н д а ғы
ғ ы л ы .у и
Г КІТАПХАН^
л*
және әр түрлі жастағы балалардың миының қызмет қабілеті
анықталды. Оған қоса эндокринді, ас қорыту, тыныс алу,
зәр шығару жүйелерінің, затгар мен энергияның алмасуының жас ерекшеліктері анықталды. Әсіресе, 12 жасқа дейінгі
балалардың дене құрылысы мен функциялық ерекшеліктері
бірсыпыра шамада зертгелді.
Балалар организмінің қалыпты физиологиясын білу,
олардың денсаулығын сақтауда маңызды деректер берді.
Жасқа сай адам денесінің құрылысы мен кызметін
зерттеудің пәрменді дамыған мерзімі біздің заманымыздың
60-80-ші жылдары. Бұл кезде ғылыми зерттеулер алдыңғы
қатарда болған АҚШ-та, Алмания мен сол кездегі Кеңестер
Одағында балалардың денесіндегі зат алмасуы, энергия алмасуы, тыныс жүиесінің қызмет ерекшеліктері, газ алмасу
ерекшеліктері, жүрек-қан тамырлары жүйесінің өсіп дамуы,
балалардың ас қорытуы, олардың зәр шығару жүйелерінің
қалыптасып, өсіп жетілуі мен қызмет ерекшеліктері
толығынан зерттелді деуге болады.
I
Жасқа байланысты адам денесінің құрьшыс және қызмет
ерекшеліктерін анықтауда бірсыпыра еңбектер спорт пен
қара жұмысқа байланысты зерттеулердің негізіиде жасалған. Организмге ауыртпалық түскенде мүшелер жүйелерінің
кұрьілысы мен қызметінің өзгеруін анықтау арқылы бала
организміне мөлшерлі еңбек және спорт ойындарымен
шұғылданудың тиімді жолдары анықталды.
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы ғылымының нағыз қалыптасуы мен дәуірлеуі XIX ғасырдьщ ортасында бастауыш және орта мектептерде жүргізілген бақылаулар мен
эксперименттік зерттеулердің материалдарын жинап жүйеге
келтірумен байланысты. Осы кезден бастап мектеп гигиенасы
тәуелсіз ғылымдар саласының бірі ретінде медициналық
гигиенадан бөлінді. XIX ғасырдың орта шамасында алғаш
рет табиғат тану ғылымдарының жетістіктерін мол пайдаланып қойған тәжірибелердің арқасында гигиенаның бұл
жаңа саласы күшті дами бастады.
Балаларды тәрбиелеу жағдайларына байланысты оларДЬЩ денесінің дамуы анықталды. Жақыннан көру қабілеті
баланың сыныптан сыныпқа көшкен сайын үдеп, көбейе
түсетіні көрсетіліп, оны болдырмау шаралары жазылды. Бұл
көздің өткірлігін төмендетпеу үшін сынып бөлмесіндегі жа18
рықтың, мектегі жиһаздарының әсерін көрсетіп, гіартаның
алғашқы күрылысын жобалау, сабак жүргізуге арналған талаптарды үсынуға мүмкіндік берді.
Гигиенаны ң нағыз дам ы ған мерзім іне XX ғасы рды ң
70-90-жылдары жатады. Бүл кезде ғылыми зерттеулер аркылы балалардын өсуі мен дамуы тікелей олардың денсаулығына байланысты екені анықталды. Америка, Алмания,
Ф р ан ц и я, Ж аңа З ел ан д и я ғалы м д ары мен д ә р іге р л е р і
Ж0 но ми к асы артта калган А зия, А ф рика мен А ралдар
елдеріндегі мектеп ж асы на дейінгі ж өне оқуш ы ларды ң
денсаулықтарын зерттеу мәселесін дүниежүзілік түрғыда
б ір ш ам а көтерді д еу ге болады . Н аш ар өскен б ал ал ар
тәуіптерге, дәрігерге жиі барып, түрлі аурулармен көгі ауыратыны белгілі болды. Кеңестер Одағында кейбір созылмалы
аурулар балалар бақшасының ересектер тобында жүргенде
пайда болып, олардың мектептегі оқуына күшті эсер ететіні
табылды. Осыған орай балалар бақшасындагы аурудың ал­
дын алу шаралары күшейтілді.
Балалар мен жастардың өсіп дамуына, денсаулығына,
мүшелер жүйелерінің қызметіне оқыту барысындағы сабақ
кестесі, еңбек мөлшері, күн кестесі, тәрбие жүмыстары зор
ықпал етеді.
Бала организміне эсер ететін жағдайларды зерттеп қана
қоимаи, сол әсерлерге қарсы жұмыстарды үиымдастырудың
маңызы зор. О ны ң іш інде балаларды ң түрлі ж ағы м сы з
ж ағдай ларға бейім делу қабілетін аны қтап, организм нің
м үм кінш іліктерін пайдалану ж олдары н тауы п, мектепке
дейінгі балалар мекемелері мен мектептерде санитариялық
жүмыстарды жөнге келтіру қажет. Бұл жағынан гигиенистд әр ігер л ер д ің қосқан үлееі ай тарлы қтай деуге болады .
Гигиеналық зерттеулердің негізінде 90-жылдардағы мектеп
реформасында Кеңестер Одағының күллі республикаларында
оньщ қойған мәселелері іске асырылды.
Соңғы кезде толы қ зерттелген балалар мен жас өспірімдердің организмдерінің шынығуы, оның көрсеткіштері
ж әне қаж етті ж ағдайлары гигиена ғы лы м ы ны ң, әсіресе
м ектеп ги ги ен асы н ы ң н егізгі м әсел ел ер і болы п оты р.
Баланың өсуі мен дамуы ж әне оған қажетті жағдайларды
А. А. Маркосян, Б. Н. Никитюк, балалардың жүйке жүйел е р ін ің ж ас ер ек ш ел ік тер і м ен ж ете д ам у ы н а каж етті
19
жағдайларды И. А. Аршавский, М. В. Антропова, т. б. ғалымдар зерттеді. Сол зерттеулердің негізінде бұры нғы Кеңес
Одағындағы елдерде ж әне біздің елімізде де байкалған ба­
л а л а р мен ж а с т а р д ы ң ө сіп д а м у ы н ы ң а к с е л е р а ц и я с ы
(ж ед ел д еу і), оны ң б ел гіл ер і м ен себ еп тер і, д е н с а у л ы қ
белгілері анықталды.
Өсу мен дам уды ң акселерациясы ең алды м ен кейбір
күшті дамыған еуропалық елдерде 19-20 ғасырлардан бастап байқалды (Дж.. М асКэрсли, К.П оляновски). М ысалы,
Үлыбританияның Уэльс аймағында ХІХ-сынш ы ғасырдың
бас кезінде-ақ бойжеткен қыздардың бойының XVII-XVIII
ғасырлардағы қүрбы-қүрдастарынан көзге түсерліктей анағүрлым үзын екені анықталды. М әскеу облысының Глухово
ауылындағы балалардың бойын, салмағын ж әне басқа дене
көрсеткіш терін салы сты рғанда 1962 ж ы лы 1880 ж ылдан
15 жастағы балалар 21 см ұзын екені аныкталғаннан кейін
белгілі болды. XX ғасы рды ң 70-ш і ж ы лдары сол кездегі
Кеңес Одағының түкпір-түкпірінде өмір сүріп жатқан балалардың дене көрсеткіштерін өлшеп, көпшілік жерде, өсіресе
ірі қалаларда балалардың өсуі мен дамуы жылдамданғаны
1970-1990 жылдары дәлелденді.
М үндай зерттеулер Қазақстанда да жүргізілді. Айталык,
Алматы каласы мен облысы бойынша 1950 жылмен салыстырғанда 1970-1980 жылдары 13, 15, 17 жастағы ер балалар
мен 11-12, 15, 16 жастағы қы здардың дене көрсеткіш тері
анағүрлым артты. Бүған орай, жыныстық жетілу қыздарда
9 ж астан, үлдарда 12-13 ж астан, яғни бүры нғы дан 1,5-2
ж ы лдай ертерек басталды (А ли акбарова, А деева, 1980;
Алиакбарова, 1993; т.б. ).
3. Ж а с к а сай ф и зи ологи я м ен
в ал ео л о ги я н ы ц зерттеу әдістері
Ж о ғ а р ы д а к ө р с е т іл г е н ін д е й , а д а м н ы ң о р г а н и з м і,
денсаулығы деген сөздер көп мағынаны қамтиды, сондықтан
оларды зерттеу әдістері де әр жақты ж әне бірнеш е түрлі
болуы керек. Әрқилы әдістердін бірлестігін ж әне олардын
өмірге сщй болуын м е т о д о л о г и я деп атайды. Біз
ж азы п оты рған ғы лы мдарды ң, пәндердің м етодологиясы
адамньщ тәнінің саулығы мен жанының саулығын бірге ж әне
20
үйлесімді түрде бакылап, баға беруді қарастырады. Өйткені
адамның биологиялық негізі, әлеуметтік қалыптасуы және
ішкі жан дүниесі — осылардьщ бәрінің ж и ы н т ы ғы балалар
мен жастардьщ дұрыс өсіп жетілуінің, денсаулығыньщ мәні
болып саналады.
Басқа ғылымдар іспетті жасқа сай физиология, гигиена
мен валеология бірнеше физиологиялық, клиникалық және
•психологиялық ғылыми зерттеу әдістерін пайдаланады: бакылау, табиғи жөне лабораториялық тәжірибе (эксперимент),
ф у н к ц и ял ы қ ж ү к тем е, т е л е м е т р и я , ан тр о п о м етр и я ,
мүшелердің қалыпты қызметтерін, дене сүйықтарының химиялық қүрамын зерттеу, балаларды ң ж асы на лайы қты
мінез-қүлықтарын, көңіл-күйін бақылау, т.б.
Б а қ ы л а у ә д і с і — сыртқы ортаны тануда негізгі
әдістеме. Бүл әдістемені барлық ғылым салаларында кеңінен
пайдаланады . Б ірақ оны лаборатори ялы қ ж ән е таби ғи
эксперименттен жеке бөліп тастаса, ол бала организміндегі
физиологиялық қалыптар мен қүбылыстардың негізін аша
алмайды. И. П. ГІавловтың айтуы бойынша бақылау әдісі “тек
қана табиғаттың үсынғанын жинайды”. Дегенмен, балалардың миының қызметін зерттеген кезде бүл әдіс басқа зерттеу
әдістерімен бірге организмнің жас ерекшеліктерін анықтауға
көмектеседі. Әсіресе денсаулығын анықтауда баланың, я
болмаса жеткіншектің мінез-қүлықтары мен көңіл-күйін анықтау, әңгімелесу арқылы түсіну, талдау, ой түйіндеу, сөйлеу,
есте сақтау қабілеттерін анықтаудың, яғни психологиялық
әдістеменің маңызы зор.
Т а б и г и т ә ж і р и б е —байқау мен лабораториялық
эк сп ер и м е н т тің ар ал ы қ тү р і. М ақсаты м ен қ о й ы л ған
м ін д еттер ін е б ай л ан ы сты ғалы м таб и ғи ж ағд ай д ағы
тәжірибені адам баласы үиіін қалыпты (табиғи) жағдайда
қолданады. А йталық, баланың көру қабілетінің өзгеруін
т е к с е р у ү ш ін , он ы ң кө р у а н а л и за то р ы н ы ң қ ы зм ет
ерекшеліктерін мектептегі оқуға дейін және оқуын аяқтаған
кезде аны қтайды , яғни оқу бары сы нда табиғи ж ағдайда
зерттейді.
Л а б о р а т о р и я л ы к , т ә м с і р и б е н і ң табиғи
ж ағд ай д ағы тә ж ір и б е д е н ай ы рм аш ы лы ғы бар. М үнда
зерттеуші тәжірибені арнайы жасалған жағдайда жүргізеді.
Ж ағд ай д ы ө зге р ту арқы лы ғалы м б е л гіл і бір қы зм ет
21
өзгерістерін туды рады да оның сан мен сапалы қ сипатын
анықтайды.
Ж асқа сай ф и зи о л о ги я ғы л ы м ы н д а л аб о р ато р и ял ы к
тәж ірибе әдісінің бірі болып саналатын ф у н к ц и я л ы қ
ж у к т е м е немесе с ы н a y әдісі кеңінен тарады. Бұл әдіс
бой ы н ш а бала орган и зм ін ің м үш елерін ің қы зм етін оған
м өлш ерленген ф ункциялы қ ж үктем е беру арқы лы , оны ң
ә с е р ін ің ү зақ ты ғы н н ем есе э с е р ету қар қы н ы н ө згерте
оты ры п, түрлі ж ағдай ларда аны қтайды . М үндайда
физиологиялық көрсеткіш ретінде сол мүш енің қызметі алынады. Бала организмін зерттейтін физиологиялық тәжірибеде
т ы н ы с т ы к ід ір т у , т е м п е р а т у р а л ы қ э с е р е т у , д е н е н ің
кеңістіктегі орынын өзгерту, басқа да с.с. функциялық сын ау л ар қ о л д ан ы л ад ы . Е ң көп қ о л д ан ы л аты н д ар ы м өлш ерленген дене ж әне ой еңбегі. М ысалы, зерттеуш і баланың ты ны ш ты қтағы қалы пты ж ағдайы нда ж үрегінің соғу
жиілігін анықтайды, содан кейін бала 100 м жер жүгіріп өткен
соң онын жүрегінің соғу жиілігін тағы да тексереді. Сөйтіп
балаға берілген осы жүктемеге бейімделу сипатын бағалайды . Д ен е қ ы зм етін д е ж ү ктем ен і д ә л ір е к ан ы қтау үш ін
э р г о м е т р и я, яғни эргометр аспабын қолдану арқылы,
жүктеменің мөлшерін дәл анықтау әдісін пайдаланады. Ой
е ң б е г ін ің с ы н а ғы р е т ін д е ш е к т е л г е н у а қ ы т іш ін д е
арифметикалық е с е п т і іи ы г а р у әдісі қолданылады.
Бүл ж ағдайда зерттелуш ін ің белгілі бір ж үм ы с қабілеті
(айталық, жүрегінің соғу жиілігі) есеп ш ығаруға дейін, шығарып жатқан кезде ж әне есепті шығарып болғаннан кейін
анықталады. Балалар мен ж астарды ң ой өрісін білу үшін
соңғы жылдары т е с т әдістемесі кеңінен қолданылуда. Бұл
әдістеме арқылы балалардың жасына лайық көрсеткіштерден
айырмашылығы анықталады. Тест тапсырмалары жасқа сай
іріктеліп, топтастырылады да т е с т
с т а н д а р т ы
белгіленеді.
Ж асқа сай физиологияның барлық зерттеу әдістері мен
ам ал д ар ы б ал ал ар м ен ж а с ө с п ір ім д е р д ің о р га н и зм ін ің
қызметтерін жынысына, жасына сай топталған әр жастағы
б ір н е ш е топ б а л а л а р д ы ң ф у н к ц и я л ы қ е р е к ш е л ік т е р ін
орта шамамен зерттеуге бағытталған (мысалы, әртүрлі жастағы ер б ал ал ар м ен қы з б ал ал ар д ы ң ж ү р е гін ің со ғу
жиілігін анықтау). Бүл әдіс әркімнің жеке басы ны ң даму
ерекшеліктерін орташа көрсеткішпен салыстыру мүмкіндігін
береді.
v
.. .
Ж аска байланы сты ф изиологияны ң әдістем есінің бірі
т е л е м е т р и я радиотехникалық беріліс аспаптары арқылы бала организмін оның денесінен қаш ы қ ж ерде түрып
аны қтау мүмкіндігі. Бүл әдісті қолдану балалар мен жас
өспірімдердің организміндегі мүш елердің қызметін табиғи
жағдайда (ойын, оқу, еңбекпен шүғылданып жатқан кезде)
зерттеуге мүмкіндік береді. Бүл әдіспен алынған мәліметтер
өсіп жатқан жастарды окыту мен тәрбиелеуде маңызды орын
алды.
^
4
Қ азір гі к езд е б ал а о р ган и зм ін зе р тте ге н д е кү р д ел і
оптикалык, радиотехникалық ж әне электрондық аспаптарды кең қолданады. Бұл аспаптар бір сәтте ондаған түрлі
қызметтерді қатарынан өлшеуге мүмкіндік береді.
Балалар мен жастардың өсуін а н т р о п о м е т р и я
^дененің ф изикалы қ көрсеткіш терін өлш еу әдісі) арқылы
анықтайды. Бүл әдісте баланың бойын, кеуде шеңберін үш
ж ағдайда (дем алғанда, дем ш ығарғанда ж әне тыныш тық
кезінде) ж әне баланы ң басы ны ң ш еңберін сантим етрлік
лентамен, дене салмағын таңертең, үйқысынан түрған соң
б о й ы н ж е ң іл д е т к е н н е н к е й ін , т а м а қ қ а д е й ін ар н ай ы
медициналық таразымен өлшейді.
Ж асқ а сай ф и зи ологи ян ы ң әд істер ін ің н әти ж ел ер ін
электрондык-есеп аспаптарымен ж әне математикалық ста­
тистика әдістерімен есептеп шығарады. Бүл түрғыда қазіргі
кезде компьютер аспабы кең пайдаланылады.
Ф изиологиялық ж әне медициналық әдістерді пайдаланып, валеология мен балалар гигиенасы түрлі жағдайларды ң ( түрлі ғимараттар, жиһаздар , т.б.) бала организміне
әсер ін аны қтап, денсаулы ғы на қаж етті қолайлы ж ағдай
тудыруды көздейді.
ЖАСҚА САИ ФИЗИОЛОГИЯ
♦
II - т а р а у
Балалар мен жасөспірімдердің өсуі мен дамуының
жалпы заңдылықтары
1. Организм ж әне қорш аған орта
Ф
Ж а л п ы түсініктем е/А дам организміне сыртқы ортаның
көптеген жағдайлары эсер етеді. Олардың қалыпты шамада
өзгеруі денсаулықты бүзбайды, себебі Іәрбір организм сол
өзгерістерге н ервтік ж ән е гум оральдік тетіктер аркы лы
бейімделіп отырады. Сыртқы ортаның әсерлерін дүрыс пайдалана оты ры п, адам ны ң денсаулы ғы н ж ақсарты п, оның
қорғаныс ж әне еңбек қабілеттерін күш ейтуге болады. М ысалы, суықтың әсерін дұрыс пайдаланып, организмді шынықтырып, оның салқынға төзімділігін арттыруға болады.
Ш ынықпаған жағдайда сыртқы ортаның жағымсыз әсерлері
адамның сырқаттануына себеп болуы мүмкін.
С ы р тқы о р тан ы ң ә с е р л е р ін х и м и я л ы қ , ф и зи к ал ы қ ,
биологиялық, психогендік, әлеуметтік әсерлер деп бірнеше
топтарға бөледі. (
' Х и м и я л ы қ әсерге ауаның, судың, топырақтың, азықтың құрамындағы заттар жатады. Олардың көпшілігі адам
организм інің қалы пты тірш ілігіне, ден саулы ғы н а қ а ж е т.;
Бірақ ол заттар қажетті мөлшерден асса не азайса, сырқаттың пайда болуына себеп болады. М ысалы, тамақтың құрамындағы йод жеткіліксіз болғанда эндемиялық зоб ауруының пайда болуы, немесе таулы жердегі ауаның құрамында
оттегі аз болған ды қтан биіктік ауруы ны ң, нем есе ауада
көмірқыш қыл газы, хлор т.б. заттар көбейгенде адамның улануы мүмкін. д
24
І~Ф и з и к а л ы қ әсерлерге температуралық, ылғал, ауа
қозғалысы, атмосфералық қысым, күн радиациясы, айқайшу, элеюромагнитгік өріс т.б. жатады. Бұлардың да көпшілігі
организмнің өмір сүруіне қажет. Ал қажетті мөлшерден
артық болған жағдайда, мысалы, ыстық ауада күннің өтуі,
айқай-шудан керең болу, не қүлақтың мүкістенуі т.с.с.
іғымсыз эсер етеді. [
ПГи о л о г и я л ы
ауру тудыратын микрокүрттар
түрлі инфекциялық, паразиттік ауруларды тудырады.
П с и х о г е н д і к әсерлерге сөз, үжымдық қарымкатынас тәрізді адам қоғамындағы түрлі әлеуметтік жағдайлар жатады. Олар адамға жағымды не жағымсыз көңіл-күйін
тудырын, организмін өзгерістерге үшьфатуы мүмкін. г
І Ә л е у м е т т і к әсерлер —еңбек, үй түрмысы және саяси
әлеуметтік-экономикалық жағдайлар. Бүлар физикалық, химиялық, биологиялық және психогендік әсерлермен байланыса отырып, олардьщ адам организміне әсерін күшеитеді.
Ғылыми зерттеулер арқылы кейбір аурулардың халыққа көп
тарауы қоғамдық әсердің ықпалынан екені танылып отыр.
құрт ауруының, нервтік психикалық аурулардын
ауқатты адамдарға қарағанда жағда
сында көп кездесетіні м әлім .і
Дегенмен организмге тек сыртқы орта ғана эсер етіп
коймайды, адамның өзіне де байланысты. Денсаулықты сақтау, оны күшейту және үй түрмысын, тамақтану, еңбек жағдаиларын жақсарту үшін адам өзіне паидалы жағымды
өзгерістерді тудырады. Басқа организмдерге қарағанда адам
саналы түрде ф и зи ологи ялы к, әл еу м еттік қаж еттерді
өзгерту арқылы сыртқы ортаның өзгерістеріне белсенді
оеиімделеді.
А дам организм і бір-бірім ен байланы сқан көптеген
м үш елерден түраты н б ір тү тас қүры лы м . М үш елер —
организмнің дамуында қалыптасқан белгілі бір атқаратын
кы зм еті бар, арнайы қүры лы сы бар бөлш ектері. Олар
с ы р т қ ы (бас, көз, қүлақ, мүрын, ауыз, қол, аяқ, т.т.) және
і ш к і (жүрек, өкпе, бауыр, бүйрек, ішек, қарын, көкбауыр,
куық, түрлі бездер, т.б.) мүшелер болып бөлінеді. Адам
денесінде көптеген мүшелер болғанымен, олардың әрқайсысы біртүтас организмнің бөлшектері ғана. Мүшелер үлпа25
лардан
(тканьдерден)
түрады.
Оларды
4
топқа
бөледі:
_
эпителии, дөнекер, ет, нерв.
Белгілі бір қызметті атқаруға бейімделген мүшелер тобын
м ү ш е л е р ж ү й е с і деп атайды. Олар: нерв, ас қорыту,
тыныс, зәр шығару, сезім, ішкі секрециялық (эндокриндік)
бездер, жыныс, жүрек-қан тамырлар жүйелері. Кей жағдайларда екі немесе бірнеше мүшелер жүйесін а п п а р а т
деген түсінікте қолданады. Айталық, адамның қаңқасы
(скелеті) мен бүлшық еттер жүйелерін “тірек-қимыл аппа­
раты” дейді.
Мүшелер жүйелері - қүрылысы мен қызметгері бойынша
бірлескен, белгілі бір күрделі қызметті атқаратын қүрылым.
Олар бір-бірімен және сыртқы ортамен байланысты түрде
организмнің біртүтастығын қамтамасыз етеді. Мүндай байланыстылықты қамтамасыз етуде ішкі секрециялық бездер
мен жүйке (нерв) жүйесінің маңыздары зор. Әсіресе жүйке
жүйесі организмнің сыртқы ортадағы мінез-қүлықтарын
анықтауда ерекше орын алады. Нерв жүйесінің түрақтылыгы
арқылы бүкіл организм сыртқы ортаның әсерлеріне қарсы
түра алады және қүрылысының, қызметінің, химиялык құрамының түрақтылыгын сақтайды.
ортамен зат алмасуы және
оның ішкі ортасында заттың алмасуы бір сәтте өтіп жататын а с с и м и л я ц и я (заттардың синтезделуі) мен
деп аталып
кеткен екі үрдістен түрады.
диссимиляжинақталған
жүмсайды. Ол энергия тамақтану, асты сіңіру, оттегін сіміру
u^ a р Щ жұмыстарға жүмсалады. Сыртқы ортамен
зат алмасуының нәтижесінде организмге келген қуаттың
мөлшері, оның жүмсағанынан анагүрлым артық болады.
жаңартуға жүмсалады, ал
паидаланылмаған сырттан келген заттар қайтадан сыртқы
ортаға шыгарылады. Сонымен, тек қана сыртқы ортамен
турақты зат алмасуыныц нәтижесінде гана организмнің
тіршічігі сақталады.
„ Қандай да болмасын организм белгілі бір тіршілік жағдайларын қажет етеді және даму барысында сол жағдайларға беиімделу орын алады. Организмнің клеткаларының
тіршілік ортасын оның і ш к і о р т а с ы деп атайды.
26
——
Бұған қан, лимфа мен клетка аралық сұйықтықтар жатады.
Ішкі ортаның қасиеті мен құрамы күллі дененің тіршілігіне
қажетті белгілі бір қалыптағы түрақтылық мөлшерінде сақталады . Оның хим иялы қ ж әне ф и зи калы қ-хи м и ялы қ
қасиеттерінің түрақтылығы г о м е о с т а з деп аталады.
Гомеостаз шектеулі қабілет, сыртқы ортаның әсерлері қалыптан тыс күрт және үзақ мерзім бойы өзгергенде организмнің
жағымсыз әсерге бейімделу қабілеті нашарлайды да ауру
пайда болады, тіпті ол мүлде жойылып, өлімге үшырауы да
ыктимал.
2. Балалар мен жастардың өсуі мен дамуы
олардың көрсеткіштері
\
Балалар мен жастардың организмі үнемі өсіп дамуда
болады. Организмдегі клеткалардың саны мен салмағының
үлғаю ы на байланы сты дене көрсеткіш терін ің артуын
ө с у деп атайды. Организмнің үш негізгі дене көрсеткіші
бар: б о й ы (адамның денесінің үзындығы), с а л м а ғ ы,
к е у д е ш е ң б е р і . Дененің бүл көрсеткінггерін зерттеп
өлшеуді а н т р о п о м е т р и я (грекше, антропос —адам,
метрия —өлшеу) деп атайды. Антропометрлік зерттеулердің
нәтижелері адамның киімдерін, оқу және спорт қүралдарын
дүрыс таңдап алуға мүмкіндік береді.(
Ш сумен қатар организмде даму жүріп жатады. Д а м у сапалы к көрсеткіш . О рганизм нің дамуы деп сан көрсеткіштерінің сапалық көрсеткіштерге аиналып, үлпалардың
жекеш еленіп белгілі бір қызмет атқаруға бейімделуін,
организм мен оның жеке мүшелерінің қызметінің артуын,
баланы ң ақы л-ой ө р істер ін ің м олаю ы н айтады . Бала
организмінің дамуы екі түрлі болады: физикалық және функциялық дамуы^]
(Ф и з и к а л ы қ д а м у д ы ң көрсеткіштері барлық
мүшелерге бірдей: мүшенің үзындығы, ені, тереңдігі, көлемі,
аумағы, салмағы, алып жатқан орыны т.с.с.
Ф у н к ц и я л ы қ д а м у д ы ң көрсеткіштері мүшенің
атқараты н қы зм етін е байланы сты әр түрлі. М ы салы ,
ж үректің ф ункциялы қ дам уы н ан ы қтау үш ін, оның
систолалық немесе минуттық көлемін өлшейдьД
ГЛдам өмірін негізінен үш кезеңге белуге болады: өсіп
27
даму ж әне жетілу, кемелдену, қартаю. Бұл үш еуінің айырмашылығын дене көрсеткіш терін өлшеп, организмнің даму
д ә р е ж ес ін ан ы қтап ж ә н е сы р тқы о р там ен б ай л ан ы сы н
тексеру арқылы білуге боладььу
Кәмелетке келу немесе д а м ы п ж е т і л у дегеніміз
ең алдымен жастардың ж ыныстық жетілуі ж әне өзінің үрпағын жалғастыру қабілетінің пайда болуы, яғни түқымын жалғ а с т ы р у д ы қ а м т а м а с ы з ету . Б ү ға н к о с а , ә л е у м е т т ік
қы зметтерді атқару, рухани ж ән е м әден и ет қазы налары н
жасау, еңбек ету қабілеттері жатады. /
• Ж ы н ы с т ы қ ж е т і л у қыздарда 11-12 жаста,
ү л д а р д а 13-14 ж а с т а б а с т а л а д ы д а , ж ы н ы с ы н а сай
бойжеткендерде 16-18 ж әне ж ігіттерде 18-20 ж аста толы қ
ж етіледі. О сы ған бай лан ы сты адам о р ган и зм ін ің толы қ
жетілуі, яғни кәмелетке келуі анықталып, кемелденуі бас­
т а л а д ы ./
Ч>;>'
1 Өсу мен дамудың барлық адамдарға ортақ бірнеш е заңдылықтары бар:
і
'
v>
> *.
1) өсу мен дам у гетерохрон д ы оолады , яғн и үнем і
біркелкі болмайды;
2) мүшелер мен мүшелер жүйелерінің өсу мен даму қарқыны әр түрлі;
"
з -і
3) өсу мен даму бапаның жынысына байланысты;
4) ф у н к ц и ял ы қ м үш елер ж ү й ел ер і м ен м ү ш ел ер д ің
кызметтерінің биологиялық беріктігі немесе мықты болуы;
5) өсу мен дамудың түқым қуалау қасиеттері мен сыртқы ортаның жағдайларына тәуелділігі;
бХөсу мен дамудың акселерациясы.І
Өсу мен даму адам өмірінде бірдё жылдамданып, бірде
баяуланады. Тіпті бір жылдың ішіндегі бойдың өсуі бірдей
емес: жазда бала тез өседі де, қыста нашар, немесе түнде
бой көбірек өседі, күндіз аз өседі. Мүны өсу мен дамудың
г е т е р о х р о н д ы л ы ғы дейді (гет ерос — әртүрлі,
хронос - уақыт). і
, /
:,
Өсу қ а р қ ы н ы
адам өмірінде үш рет күш ейеді:
1) туғаннан 3 жасқа дейін; 2) 5-7 жас арасында; 3) жыныстық жетілу кезеңінде. Сонымен қатар, бала организміндегі
ж еке м ү ш ел ер мен м ү ш ел ер ж ү й е с ін ің өсіп д ам у ы да
гетерохронды түрде өтеді. Баланың алғашқы жылғы өмірінде
миы тез өседі: бір жылдың ішінде салмағы 2-2,5 есе артады
28
(жаңа туған бөбекте миының салмағы 360-390 г). 7 ж асқа
жеткенше оның миы ересек адамның миының 80-90 % шамасында болады. Мұның себебі —баланың сыртқы ортамен
б ай л ан ы сы н е гізін е н ми ар қ ы л ы іске асад ы , б ар л ы қ
мүшелердің қызметі жүйке жүйесінің, әсіресе, орталық жүйке
жүйесінің қызметіне тікелей байланысты. Ал лимфа ұлпаларының өсіп дамуы 10-12 жаста күшейеді, жыныс мүшелерінің
• өсіп жетілуі 12 жастан ары қарай болады. Сол сияқты бір
мүшенің өсуі мен қызметінің дамуы да кезектесіп отырады:
мүш е өскенде қы зм еті онш а дам и қойм айды , м үш енің
қызметі дамығанда үзындыққа өсуі баяулайды. (
Осыларға байланысты бала организмінің қажеттері үнемі
өзгеріп отырады. Мысалы, мидың өсуі күшейгенде организм
белокты көбірек қажет етеді. Сөйлеу қабілеті дамитын кезде
бала басқа адамдармен қарым-қатынасты көбірек талап етеді,
қимыл-қозғалыстары дамитын кезде мазасыз болады, көп
қозғалады, көмірсутегісі көп тағамды талғайды, т.с.с.
Бала организмінің түрлі әрекеттерге бейімділігі, оның
сыртқы ортаның жағдайларына қарсы түру қабілеті дамып
жатқан функциялық жүйелерге байланысты. Айталық, бала
миынын оқуға бейімделуі 6-7 жастан басталады. Сондықтан
бұл мезгілден ерте оқыту оның басқа мүшелер жүйесіне зиян
келтіреді, олардың дамуын төмендетеді.
Организмнің үлпаларьша қажетті отгегін тасу қабілеті де
біртіндеп дамып, 16-17 ж аста ж етіледі. С онды қтан бала
организміне эсер ететін ауыр жүмысты, дене еңбегін, спортпен шүғылдануды үйымдастырғанда осыны ескерген жөн.
/Қорытып айтсақ, бала организмінің еңбектің түрлеріне
бейімділігі үнемі бірдей болмайды. Сондықтан оқу, еңбек,
спорт жүмыстарын сыртқы ортаның жағдайына сәйкес етіп,
өсіп-даму мезгіліне байланысты мөлшерлеген жөн.
Былайша айтқанда, өсу мен дамудың гетерохрондылығын
сы ртқы ортан ы ң ж ағд ай лары мен бала ең б егін дүры с
мөлшерлеудің ғылыми негізі деп есептеуге болады.
Бала организм інің ж ы ны сты қ айы рм аш ы лы қтары
кыздар мен ер балалардың денесінің өсіп дамуында, олардың
қарқы ны нда, ж еке мүш елер ж үйесінің ж етілуінде көзге
түседі. Айталық, жыныстық жетілгенге дейін ер баланың
антропометрлік көрсеткіштері, әсіресе денесінің үзындығы
қыздардан жоғары болса, жыныстық жетілу басталған кезде,
29
керісінш е, қы здарды ң салм ағы , бойы, кеуде ш еңбері анағұрлым жоғары болады. 15 жастан ары карай ер балалар тез
өсіп жетіледі де, олардың көрсеткіш тері кайтадан кыздардан ж оғары болы п келеді. Ересек адам дарда да осы ндай
жыныстық айырмаш ылық сақталады. Яғни барлы к балаларга
ортақ заңдылықтардан басқа өсу мен дамуды н баланын жыны сы на б ай лан ы сты ер ек ш ел ік тер і б ай кал ад ы . Ж ы н ы сты қ ай ы рм аш ы лы қты о қ у -тәр б и е, сп орт, кара ж үм ы сты
үйымдастырғанда еске алып, жынысына қарай мөлшерлейді.
Кейбір спорт түрлерімен қыздарға ш үғылдануға болмайды,
айталық, ауыр атлетика т.б. Өкініш ке орай, соңғы 20-25 жылдың ішінде бұған мән бермегендіктен, ауыр атлетикамен көп
ш үғы лданған сп ортш ы лар ар асы н д а б ал а көтерм ей , ана
болуға зар болған әйелдер саны айтарлыктай ш амада деуге
болады (М ысалы, А ҚШ -тағы спортпен ш үгылданған бедеу
әй ел д ер д ің 2,71 % ауы р атл ети к ам ен ш ү ғы л д ан ған д ар .
Г. Лившиц, 1998). Сондыктан бойжеткендер —болаш ак ана
екенін естен ш ығармау керек.
і
Қ ан д ай д а б о л м а с ы н м ү ш е л е р ж ү й е с ін ің к ы з м е т і
ө м ір д е г і қ а ж е т т іл ік т е н а н а г у р л ы м а р т ы к м ө л ш ер д е
б о л а д ы . Б ү ған қ о с а , к ө п ш іл ік қ ы з м е т т е р д ін б ір н е ш е
мүшелерде қосарланып орындалуы байкалады (мысалы, зер
ш ы ға р у ө к п е , б ү й р е к , т е р і, ас қ о р ы т у ж о л ы а р к ы л ы
қосарланады; баланың өсуіне қаж етті ж ы ны с гормондары
жыныс безі мен бүйрекүсті бездерінің кы рты с қабаты нда
түзіледі, т.с.с.). М ұндай үйымдасу организмге қауы рт ж ағдайларда тірлігін сактап қалу үшін қажет. Дегенмен балалар
мен жас өспірімдердің оқуын, дене еңбегін, спортпен шүтылдануын жасы мен жынысына лайықты шектеп отьф ған жөн.
Өйтпесе бала организмі жан-жақты дамымайды. Осыган байланысты ғалым гигиенистер оку-тәрбие жүмыстарының өсіп
келе ж атқан бала организм іне лайы ктанды ры луы туралы
қағида үсынды. Бүл қағидаға сәйкес оку, енбек, спорт жүмыстары н баланы ң ж ы ны сы на ж ән е ж асы на л ай ы қ тау м өлшерлері көрсетілген.
Баланың өсуі мен дамуының сыртқы белгісіне оньщ дене
пропорциясының өзгеруі жатады. Д е н е п р о п о р ц и я с ы деп адамның б а с ы н ы ң ү зы н д ы гы н ы ң онын тү л а бой ы
мен а я к т а р ы н ы н ұ зы н л ы гы н а к а т ы н а с ы н айтады. Ересек
адаммен салыстырғанда жаңа туған сәбидің аяқтары кыска,
30
юо
90
80
70
.6 0
50
40
30
20
10
О
2
6
12
25
1-сурет. Жаска байланысты дене пропорциясының өзгеруі
тұла бойы мен бастары үлкен болады да оларды ң дене
пропорциясы: басының үзындығы 1:4, түла бойының үзынды ғы 2:4, аяқ тар ы н ы ң үзы н ды ғы 1:4 болады . М үндай
пропорция бір жаска дейін сақталады, ал бір жастан кейін
омыртқа сүйектерінің өсу карқыны жіліктерінің өсу қарқынынан жылдамырақ болып, дене пропорциясы өзгере бастайды. Екі ж астағы баланың дене пропорциясы мынадай
болады: 1:5, 2:5, 2:5. Екі жастан әрі қарай жілік сүйектері
жылдамырақ өседі де алты жаста дене пропорциясы 1:6, 2:6,
3:6, яғни баланың аяқтарының үзындығы түла бойынан артык* бола бастайды. 5-6 жастағы баланың қол-аяқтары үзарып жалпы үсқыны өзгереді. 6 жастан әрі қарай тағы да
омы ртқа сүйектерінің өсу қарқыны күш ейеді, сондықтан
7 жастағы баланың басы 1:7, түла бойы 3:7, аяқтары 3:7 қатынасында болады, яғни 7-8 жасар баланың аяқтары мен түла
бойы ны ң үзы нды ғы тең есед і. О дан әрі қай тад ан ж ілік
сүйектерінің өсу қарқы ны үдеп, 12 ж аста баланы ң дене
пропорциясы 1:8, 3:8, 4:8 қатынасындай болады (1-сурет).
Бүл пропорция дүрыс өсіп жетілген ересек адамның дене
пропорциясы болып кала береді. Яғни ересек адамда аяқта31
рының ұзындығы жалпы бойының жартысына тең болғанда,
оны сымбатты адам деуге болады. Дегенмен мұндай жаксы
пропорция барлық адамда кездесе бермейді, себебі оған сыртҚы ортаның түрлі жағдайлары эсер етеді. Айтапық, баланың
бас сүйегі жылдам өсіп келе жатқанда бала ауырып қалса
немесе жілік сүйектері тез өсетін кезде баланың тамағынын
құрамында сүйектің өсуіне қажетті кальций мен фосфор
аз болса, оның дене пропорциясы жасына сай дүрыс
болмайды.
• ^
4
Баланың өсуі мен дамуы оның организміндегі түқым
қуалау қасиеттеріне және сыртқы ортаның жағдайларына
байланысты. Организмнің өсу және даму қарқыны, жыныстық деморфизм және жеке мүшелер мен мүшелер жүйесінің
жетілуі т.с.с. түқым қуалау қасиеттеріне байланысты.
Дегенмен олар сыртқы ортаның жағдайына байланысты
ауытқуы да мүмкін. Бірақ егіздерді зерттеу әдісімен табылған мәліметтер бойынша (Никитюк, Мүсағалиева, Савченко,
1990), сыртқы ортаның жағдайлары негізгі түқым қуалайтын зандылықтардан онша асып кете алмайды, яғни балалар
мен жастардын өсуі мен дамуы белгілі биологиялық заңдылықта сыртқы ортаның әсеріне байланыстьі. болады.
Сондықтан балалардың денсаулығын сақтау, жан-жақты
жетілдіруге қажетті жүмыстарды үйымдастырғанда осы заңдылықтарды міндетп түрде ескеру керек.
1960-1990 жылдары байқалған еліміздегі балалар мен
жастардың өсуі мен дамуының олардың ата-аналарымен салыстырғанда, жылдамдануын өсу мен дамудың
а к с е л е р а ц и я с ы деп атайды, яғни қазіргі балалар мен
жастардың белгілі бір жас мерзімінде олардың ата-аналары ны ң сол жасындагы денесінен ірі болып, ерте
жетілуін айтады. Өсу мен дамудың акселерациясын анықтаУ үшін баланың немесе жас өспірімнің нақтылы бір жас
мерзімін алып, оның көрсеткіштерін баланың ата-анасының
сол жастағы көрсеткіштерімен немесе сол жерде бүрын өмір
сүрген балалардың орташа көрсеткіштерімен салыстырады.
Мысалы, 1979 жылғы Ресейдегі мәскеулік 12 жасар ер балалардың бойы 1930 жылдағыдан 11 см, салмағы 10 кг артык
болған. XX ғасырда өмір сүрген Алманиядағы балалар мен
жас өспірімдердін белгілі бір жас кезіндегі көрсеткіштері
XIX ғасырдағылардан анағүрлым артық болған.
32
Мұндай мәліметтер қазақ балаларының өсуінде де кездеседі. Айталық, 1976 жылғы Алматы қаласының 13 жастағы оқушыларының бойы орта шамамен 152 см, салмағы
44,17 кг, кеуде шеңбері 78,13 см болса (Алиакбарова, 1993,
1995), 1950 жылдары ол көрсеткіштер 146,6 см; 37,03 кг;
70,67 см (Ш әкенов, 1960) болған, яғни 1980 жылдары айтарлықтай айьфмашылықтың бар екенін көруте болады.
Өсу мен дамудың акселерациясының бірнеше белгілері
‘бар:
— жаңа туған нәрестелердің ірі болуы (1970-80 жылда­
ры Алматыда туған нәрестелер 1950-1955 жылдары туған
сәбилерден 3-4 см ұзын, 0,4-0,5 кг ауыр);
— белгілі бір жас мерзімінде балалар мен ж астардың
д ен есін ің ірі болуы (ж о ғар ы д а ж азы л ған 1976 ж ы лғы
мәліметті қараңыз);
— ерте жыныстық жетілу (қазіргі жастарда жыныстық
жетілу белгілері 1,5-2 жыл ерте басталып, ерте аяқталады;
онын белгілері: мысалы, қыздардың етек кірінің 10-12 жас­
та басталып, сүт бездерінің ерте жетілуі, жамбас сүйектерінің
өсуі);
***
— балан ы ң сүйегі ерте қатад ы (сү й ек тің қатуы н ы ң
белгісі: баланың сүт тістері 1-2 жыл ерте шығып, түрақты
тістері ерте пайда болады, маңдай еңбегі ерте жабылады —
қазіргі кезде нәрестенің мандай еңбегінің 9-10 айда жабылуы қалыпты жағдай деп есептеледі);
— жастардың бойының өсуі ерте тоқталады: қалыпты
ж ағдайда ж ігіттерде 22-24 ж аста, қы здарда 20-22 ж аста
бойының өсуі тоқталса, акселераттарда өсу 2 жылдай бүрын
аяқталады (өсуі мен дамуының акселерациясы байқалатын
жастарды а к с е л е р а т деп атайды), яғни жігіттердің бойы
20-22 жаста, қыздардың бойы 18-20 жаста өсуін тоқтатады.
Өсу мен дамудың акселерациясының себептері туралы
б ір н еш е б о л ж ам д ар бар (г е н е т и к а л ы қ , г е т е р о з и с т ік ,
гелиогендік, урбанизациялы қ, әлеум еттік-эконом икалы қ,
т.6.), бірақ олардың әрқайсысы жеке алғанда өсу мен дамудьщ акселерациясын толық дәлелдей алмайды. Сондықтан
ХХ-сыншы ғасырдың 80-90-шы жылдары ұсынылған өсу мен
дамудың акселерациясы комплексті (бірнеш е) себептерге
байланысты пайда болады деген түжырымдар ш ындыққа
көбірек үйлеседі.
3— 182
33
3. Адам жасының кезецдері
Оқу-тәрбие жүмыстарын үйымдастырғанда балалардын
жасын белгілі бір топқа белуге тура келеді, яғни әртүрлі жастағы балаларды бір топқа қосады. Ол топтардағы балалардың жасын белгілі бір мөлшермен шектеу кажет. Осыған
байланысты адам өмірін бірнеше жас кезеңдеріне бөлу
қажеттілігі пайда болады.
I Ж а с к е з е ң д е р і деп өсу мен дамуы үқсас,
физиологиялық ерекшеліктері бірдей уакыт мөлшерінін
шегін айтады. Белгілі бір жас кезеңінде организмнің даму
дәрежесі бір деңгейге жетіп, келесі деңгейге дайындалу
мерзімі басталады. Осыны ескере отырып, 1965 ж. адам
организмін зерттейтін түрлі ғылымдар өкілдерінің (физиологтар, гигиенистер, дәрігерлер, педагогтер, психологтар
пәлсапашылар, генетиктер т.б.) қатысуымен Мәскеу қаласында болған дүниежүзілік жас кезеңдерінің шағын жиналысында адамның барлық өмірін 12 кезеңге бөлген:
1. Жаңа туған сәби (алғашқы 10 күн өмірі);
2. Емшектегі сәби (10 күннен 1 жасқа дейін);
3. Алғашқы балалық шақ (1-3 жаё);
4. Бірінші балалық шақ (4-7 жас);
5. Екінші балалық шақ (қыздар 8-11 жас, үлдар 8-12 жас);
6. Жеткіншек немесе жасөспірімдер (қыздар 12-15, үлдар
13-16 жас);
“
7. Кәмелеттік немесе жігіттік/бойжеткендік (қыздар
16-20, жігіттер 17-21 жас);
8. Кемелге келу немесе ересектік мерзімнің 1-ші жартысы (әйелдер 21-35, ерлер 22-35 жас);
9. Ересектік мерзімнің 2-ші жартысы (әйелдер 36-55,
ерлер 36-60 жас);
10. Егде жас (әйелдер 55-74, ерлер 60-74 жас);
11. Қариялар немесе кәрілік (әйелдер мен ерлерде бірдей
74-90 жас);
12. Үзақ өмір сүрушілер (90 жастан әрі қарай). I
ГБүған қоса, балаларды тәрбиелеу, үйрету және оқыту
жағдайларын ескеріп педагогтер келесі жас кезеңдерінің
топтарьш үсынды:
1. Жаңа туған сәби (1 ай);
2. Емшектегі сәби (1 айдан 1 жасқа дейін);
3. Ясли жасы немесе балбөбектер тобы (1-4 жас);
4. Мёктепке дейінгілер тобы (5-7жас);
34
5. Мектеп жасындағылар:
а. Бастауыш сыныптағы оқушылар (7-11 жас);
ә. Ортаңғы сыныптағы оқушылар (11-14 жас);
б. Ж оғарғы сыныптағы оқушылар (14-18 жас). [
Жалпы алғанда адамның жасын кезеңдерге бөлу ұсыныстары өте көп. Ғалымдар алға қойған мақсаттарына байла­
нысты б елгілі бір кө р сеткіш тер д і н егіз етіп, адам н ы ң
көптеген жас кезеңдерін ұсынуда. Олардың кейбіреуі ескіріп,
қазіргі жағдайларға сай келмейді, кейбіреулері бір жақты
болы п, ж ан -ж ақ ты т ү с ін ік б ер м ей д і. С оң ғы к езд ер д е
валеологияға бетбүруға байланы сты адам ны ң ж асы ны ң
к езен д ер ін д е н с а у л ы ғы н ы ң қ а л ы п т а с у ы н а л а й ы қ ты
топтастыру жүйелері көптеп пайда болуда. Физиологиялық
түрғыдан алғанда үсынылып отырған мәскеулік 1965 жылғы то п тасты р у ғы лы м и н егізд ел ген ж ән е о р ган и зм н ің
ерекшеліктеріне сәйкес деуге болады. Әрбір жас кезеңдерінің
белгілі бір ерекшеліктері болады. Бір кезеңнен екінші кезеңге
ауысу уақытын ө з г е р у м е з г і л і немесе а у ы с у
м е р з і м і деп атайды (кейбір зерттеушілер ауысу мерзімін
мүшелі ж ас деп атап жүр, бірақ оның жас кезеңдері қазақтың мүшёлі жасымен сәйкес келмейді, дегенмен белгілері
үқсайды). Өзгеру мезгілі эр кезеңде де ауыр, организм көп
күш ж үм сайты н кез, ол — денедегі біртіндеп ж иналған
өзгерістерге жаңадан бейімделу уақыты. Сондықтан өзгеру
мезгілінде адам организмі біршама әлсіреп, сыртқы ортаның
жағдайларының өзгерістерін қиналып өткізеді. Бүл кезде
жүрёк-қан тамырлары мен жүйке жүйелеріне түсетін салмақ ауыр болады. Өзгеру мезгілін басынан өткізу адамның
жасы үлғайған сайын қиын болады. Жас кезеңдерінің уақыттары әртүрлі шектелген. Ол организмнің биологиялық көрсеткіштеріне негізделген. Дегенмен үсынылған жас кезеңдерінің өлі де жетіспейтін жёрлері бар. Оларды анықтау адам
организмі ж айы ндағы зерттеулерді әлі де ж алғасты ры п
кеңейтуді талап етеді. Жас кезеңдерінің уақыт шектері (хронологиясы) болсын, оның жеке функдиялық көрсеткіштері
болсын әлеуметтік жағдайларға байланысты екенін үмытпаған жөн.
Жас кезендерінің ортақ ерекшеліктеріне қоса, әрбір адамньщ өзінің жеке басының ерекшеліктері болады. Олар адамның д е н с а у л ы ғ ы н а , тү р м ы с ж а ғд а й ы н а ж ә н е ж ү й к е
жүиесінің даму дәрежесіне, т.б. қарай әртүрлі болады.
35
Екінш і бөлім
ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ
♦
III - т а р а у
Жүйке жүйесінің кұрылысы,
қызметі және жасқа сай дамуы
1. Қ озу ф и зи о л о ги ясы
І
В
Тірі организмдер екі түрлі қалыпты ж ағдайда болады:
физиологиялық тыныштық ж әне физиологиялық белсенділік.
Ф и з и о л о г и я л ы қ т ы н ы ш т ы қ деп организмнің
көзін жұмып, тыныш, ештеңені ойламай, тывдамай, денесін
босатып, демалып, ояу жатқан қалпын айтады. Бұл кезде
организмнің өзінің тіршілігіне қажетгі құрылымдары (жүрекқан тамырлар, тыныс алу, зәр шығару т.с.с) белгілі шамада
қызмет атқарады және, мысалы, үлпалардың клеткаларында
белгілі м өлш ерде зат алм асуы ж үріп ж атады . О сы ндай
қалыпта жатқанда сыртқы ортаның қандай да болмасын бір
жағдайлары эсер етсе, организм физиологиялық тыныш тықтан физиологиялық белсенділікке ауысады. Организмнің қандай да болмасын жеке мүшесі немесе мүшелер жүйесі, тіпті
б ү к іл о р г а н и зм н ің қ ы зм е т а т қ а р а т ы н
ж агдай ы н
ф и зи о л о ги я л ы қ белсенділік дейді.
Ф и з и о л о г и я л ы қ б е л с е н д і л і к кезінде зат
алм асуы артад ы , бір н еш е м ү ш ел ер , ж ү й ел ер к ы зм етін
к ү ш ей тед і. М ы салы , т а м а қ іш к ен н ен к ей ін ас к о р ы ту
мүшелері қызмет аткаруына байланысты оларға қоса жүрекқан там ы рлар, ты ны с, зәр ш ы ғару ж үй елерін ің қы зм еті
күшейеді. М үндай жағдайда сыртқы ортаның әсері денедегі
үлпаларды, клеткаларды тітіркендіреді.
Адам денесіндегі көпшілік тірі клеткалардың тітіркену
қ а си е ті б о л а д ы . С ы р тқы ж ә н е іш кі о р т а л а р д ы ң тү р л і
әсерлеріне жауап беру қабілетін т і т і р к е н у деп айтады.
36
Ал олардың әсерлерінің өзін т і т і р к е н д і р г і ш деп
атайды. Сыртқы және ішкі орталардың әсерінен организм,
он ы ң ж ек е ұ л п а л а р ы ф и зи о л о ги я л ы қ т ы н ы ш ты қ та н
белсенділікке ауы сады . Т ітіркендіргіш терді тегіне қарай
төртке бөледі: физикалык, химиялық, физико-химиялық және
биологиялық тітіркендіргіштер.
Ф и з и к а л ы қ тітіркендіргіиггер деп түрлі механика•лы қ (соккы, шаншу, қысым т.б) және электрлік әсерлерді
айтады.
Х и м и я л ы қ тітіркендіргіиггерге тамақтың қүрамындағы органикалық және бейорганикалық заттар, дәрілер, улы
за т т а р , с іл т іл е р , қ ы ш к ы л д а р , т ү зд а р ж ә н е о л ар д ы ң
ертінділері тәрізді көптеген химиялық заттардың әсері жатады.
FBI V
Ф и з и к о - х и м и я л ы қ тітір к ен д ір гіш тер ге
ертінділердегі заттардың парциалды қ қысымы, осмостық
қысымы, иондардьщ (аниондар мен катиондар) және түрлі
заттар д ы ң к о н ц ен тр ац и я ай ы р м аш ы л ы қ тар ы н ы ң әсер і
(айталы қ, 5% ж әне 7% түз қы ш қы лы ны ң ертінділерінің
әсерінің айырмашылығы) жатады.
Б и о л о г и я л ы қ тітіркендіргіштерге түрлі макрожәне микроорганизмдердің әсерін жатқызуға болады.
Тітіркендіргіштердің әсерінен тітіркене алатын үлпаларды т і т і р к е н г і ш үлпалар деп атайды. Оларға нерв, ет,
без үлпалары жатады. Олар тітіркендіргіштің әсеріне қозумен
жауап береді. Қ о з у аталған үлпалардың қызметінің үрдісі.
Қозу кезінде бүл үлпалардың электрлік және биохимиялық
касиеттері өзгереді, үлпалардың қызметі басталып, күшейеді.
Сыртқы ортаның кейбір тітіркендіргіштері эсер еткенде
қозғыш үлпалардың қозуы бәсендейді немесе мүлде тоқтап
қалады. Мүны т е ж е л у деп атайды. Тежелу де қозу іспетті
тірі үлпалардың белсенді қызмет атқару күйі. Бірақ тежелу
кезінде жеке мүшелерде немесе организмде бүрын басталған
кызмет баяулайды, я болмаса мүлде тоқталады.
Тірі үлпалардың электрлік қасиетін б и о э л е к т р л і к
күбылыс дейді. Көп клеткалы организмдерде сыртқы және
ішкі орталардың мәліметтерін қабылдап, сақтап, талдап, бір
жерден екінші жерге жеткізу, қажетіне қарай қайтадан жаңғырту тарихи даму барысында қалыптасқан электр сигналдары арқылы іске асады.
37
Электр кушін тудыратын энергия клетка мембранасыньщ
ішкі және сыртқы жагында о риал ас ка н он (+) зарядты натрий,
калий, кальцийдің катиондары мен түрлі теріс зарядты (—)
аниондарға байланысты. Олардың бір-біріне г р а д и е н т к катынасы (мембрананың иондык тарткышы) деп аталатын арнайы
молекулалык құрылымның қызметіне негізделген. Энергия көзі
саналатын иондық тартқыш — аденозинүшфосфор қышкылы
(АТФ) ферменттердің әсерінен ыдырау кезінде пайда болатын
энергияны (яғни зат алмасуынан пайда болатын энергияны)
жұмсайды.
Тыньпптықтағы клетка мембранасыньщ сырты мен ішіндегі
п о тен ц и ал ай ы р м аш ы л ы қ тар ы н м е м б р а н а н ы ң п о т е н ц и а л ы немесе тыныштық тогы деп атайды.
Қызмет атқарған клетканың мембранасы мен тыныштыктаг ы клетка м ем бранасы ны ң потенциал айы рмаш ы лы гы н
э р е к е т п о т е н ц и а л ы дейді. Тыныш тық потенциалы
50-90 мВ-қа дейін болады.
і :
2. Нейронный кұрылысы мен кызметі
Ж үйке ж үйесінің қүры лы сы мен ф ункциялы к негізі —
нерв клеткасы немесе н е й р о н . Орталық жүйке жүйесінде
нейрондарды қосымш а клеткалар —г л и я л а р корш аған.
Нейрондар мен глиялар нерв үлпасын қүрайды. Глиялар нерв
клеткаларының тірегі болып, оны қоректендіреді ж әне электр
и зо л ято р ы қ ы зм етін а т қ а р а д ы / Ж аң а т у ға н н ә р е с т е н ін
нейрондары ны ң саны глиялардан анағүрлы м көп болады.
20-30 жаста олардың саны бір-бірімен теңеседі де кейін адамның ж асы үлғай ган сайы н н ей рон дарды ң үлесі азай ы п ,
глиялардың үлесі көбейеді.
Нерв клеткасының қүрылысы күрделі (2-сурет).
Басқа тірі клеткалар тәрізді оның мембранасы, ядросы,
ядрош ы ғы мен органоидтары болады . Н ейронны й баска
клеткалардан айырмашылығы —денесінің көптеген өсінділері
б о л ад ы ж ә н е ц и т о п л а зм а с ы н д а н е й р о ф и б р и л д е р і бар.
Нейронның ала түсті заттарының қүрамында рибонуклеин
қы ш кы лы (РН К) бар. О ның мөлш ері ж ы ны сты қ ж етілуге
деиін көоеиш , кеиіннен түрақталады. і\ауш ті жағдаиларда
РНК-ныЦ' м өлш ері азаяды да ала түсті заттары ы ды рап,
ж оғалы п кетеді. М үндайда нейронны й тірлігі ж ойылады.
38
Н ейроф ибрилдер ұзы н м олекулалы белоктардан түрады .
Нейрон үзақ жұмыс істегенде олар жойылып та кетуі мүмкін.
Н ейронның денесін с о м а деп атайды. О ның піш іні
әртүрлі: сопақш а, ұрш ы қ тәрізді, дөңгелек, дом алақ, үш
бұрыш ты, төрт бұры ш ты , ж ұлды з төрізді, т.б. Д енесінен
ұзы нды -қы сқалы өсінділері — нерв талш ы қтары ш ығады.
Үзын талшығын а к с о н (грекше аксон —тірек деген мағы• нада), қысқа талшыктарын д е н д р и т деп атайды (дендрон
- ағаш ). Аксонның сыртьга қоршаған м и е л и н қабығы бар.
Миелин — ақ май тәрізді (липид) заттан түзілген. Ол әрбір
1,5-2 см сайын үзіліп, Ранвье белдеуіне айналады. Аксон арқылы нерв кл еткасы н ы ң д ен есін ен б асқа н ей р о н д ар ға,
жүмысшы мүшеге нерв импульстері тасылады. М үшелерге
келген аксонның үш ы тармақталып нерв ү ш т а р ы н а
айналады. Нерв ұш тары қы зм етіне байланы сты екі түрлі
болып келеді: сезгіш үштар - р е ц е п т о р л а р ж әне
қозғаушы үштар —э ф ф е к т о р л а р . Рецепторлар сыртқы
және ішкі ортаньщ қандай да болмасын тітіркендіргішінің
әсерін нерв импульстеріне — қ о з у ғ а айналдырады. Ал
эффектор орталық жүйке жүйесінен келген қозуды жүмысшы мүшеге жеткізеді.
Д ендриттер — тармақталған қысқа өсінділер. Олардың
үштары сәл ж уандап бүдырланады. Бүл — нейрондарды ң
б аск а к л е т к а л а р м е н ү ш тасу ау д ан ы н ү л к е й т е д і. Н ерв
клеткалары н ы ң аксоны көбін е б ір еу -ақ болады . Б іренсараны нда ғана екі аксон кездеседһ О лар үзы н болады:
бірнеше сантиметрден 1-1,5 метрге дейін. Дендриттер көп
болады. Олар —нейронның кірер есігі, ал аксондар - шығар
есігі. Дендриттердің бүртіктері бала туғаннан кейін көбейе
түседі §
Нейрондардьщ бір-бірімен байланысы с и н а п с деп
аталатын арнайы ерекше қүрылым арқылы іске асады
С и н ап сты н к ү р ы л ы с ы мен кы зм еті. Синапс 3 бөлімнен
түрады: пресинапстық (синапстың алдындағы), синапс саңлауы ж әне постсинапстық (синапстың соңындағы) бөлімдер
(2 -су р ет Б ,В ,Г , 3 -су р ет). П р еси н ап сты к б ө л ім н ің преси н а п с ты қ м ем б р ан асы бар. П р е с и н а п с т ы қ м ем б р ан а
н ей рон н ы й ак со н ы н ы ң ж у ан д аған үш ы — си н ап с тү й м еш есінін қабы ғы . С инапс түйм еш есінің іші синапсты к
көбікке толы болады.
39
2-сурет . Нерв клеткасыньщ (А) жөне синапстың (Б, В, Г)
қүрылысы:
1 —дендрит, 2 —нейронның денесі, 3 —аксо-сомалық синапс, 4 —аксодендриттік синапс, 5 —аксон, 6 —Шван қабығы, 7 —Ранвье белдеуі,
8
—дендритгің бүршігі, 9,10 —аксон көпіршігі, 11 —пресинапстық
мембрана, 12 —синапстык саңлау, 13 —синапстың төменгі мембранасы,
14 —постсинапстық мембрана, 15 —митохондрий!
Бұл көбік м е д и а т о р деп аталатын белсенді химиялық
заттан тұрады (лат. м ед и а т о р — д ел д ал , ар ад а ж үруш і).
Қабылдауш ы нейронның пресинапсты қ бөлімімен жалғасатын ж ерінің қабығын постсинапстық мембрана деп атайды.
П ресинапстық ж әне постсинапстық мембраналардың арасында синапс с а ң л а у ы болады. Ол —клетка аралы қ сүйы ққа
толы кеңістік.
Ә рбір нейронны ң денесіндегі синапстарды ң саны 100,
тіпті бірнеш е мыңға дейін болуы мүмкін. Ал әрбір нерв талш ығы 10 мы ңға дейін синапс түзе алады.
Қ азір гі кезд е ж үлы н м ен м и ды ң тү р л і б ө л ім д ер ін д е
2 түрлі синапстар бар екені анықталды: козды руш ы ж әне
теж еуш і синапстар. О рталы қ ж үйке ж үйесіндегі теж еуш і
нейрондардың аксондары ны ң үш тары нда теж еуш і медиатор
болады да, ол қабылдауш ы нейронға теж еп эсер етеді. Ми
сыңарларының қыртысыңдағы нейрондарда g-амин май қыш қылы (ГА М К) теж еуш і медиатор ролін атқарады.
40
1 —аксон, 2
мембрана, 5
3-сурет . С инапсты ң қүры лы сы :
митохондрия, 3 —синапс көпіршігі, 4 —пресинапстық
постсинапстық мембрана, 6 —медиатор қабылдағышы,
7 —синапстык саңлау, 8 —дендрит
Ә рбір н ерв к л е тк ал а р ы н д а к ө п теген теж еу ш і ж ән е
қоздырушы синапстар болады. Бұл нерв әрекеттерінің бірбірімен байланысты қызмет атқаруын қамтамасыз етеді.
Нерв талш ығы арқылы келген қозу синапстық көбіктегі
медиатордың пресинапстық мембранасынан өтіп, синапс аралығына қүйылуына түрткі болады. Ол медиатор синапс аралы ғы ндағы клеткаралы қ сұйы қта диф ф узды түрде тарап,
постсинапстық мембрананы тітіркендіреді. П остсинапстық
мембранада медиатордың әсері қайтадан қозуға айналады.
Адамның миы нәтижелі еңбек еткен сайын оның синапстары көп болады. Сондықтан ж аңа туған нәрестелерде си­
напстар аз болып, ер жеткен сайын көбейе түсіп, ересек адамда өте көп болады.
Нервтер мен нерв талш ы ктары . Сырты қабықпен капталған нерв клеткасы ны ң өсінділерін нерв т а л ш ы к ­
т а р ы деп атайды . Н ерв талш ы қтары 2 түрлі болады :
М иелинді
талш ығынын
ал миелинсіз талш ыктың
ты н т е к қ а н а э н д о т е л и й қ аб ы ^ ы қ о р ш а ғ а н , м и ел и н і
болмаиды.
41
Егер нерв талш ы ғы ны ң миелині болмаса, оны ң бойы мен
қ о зу ү з д ік с із ж ү р е д і. Б ір ж е р д е п а й д а б о л ға н ә р е к е т
потенциалы көрш і ж ердің әрекет потенциалы н туды рады .
Ә р е к ет п о т е н ц и а л ы н ы ң п а й д а б о л у ы к л е т к а л ы қ м ем брананы ң бой ы нда натрий мен калий и он дары н ы ң м өлш е р ін ің ө з г е р у ін е б а й л а н ы с т ы п а й д а б о л а д ы . Б ір а қ
клеткалы қ мембрананы ң бойымен еш теңе қозғалм айды . Тек
қана оның бір ж ерінен екінш і ж еріндегі иондарды ң кезекпекезек өзгеруінен болады. С онда нерв талш ы ғы ны ң бойымен
ә р е к е т п о тен ц и ал ы ған а тар ай д ы . Ә р ек ет п о тен ц и ал ы ,
нерв импульстері, қозу толқы ны деген сөздердің мағы насы бірдей. М ы салы , нерв талш ы ғы ны ң белгілі бір ж ерінен 1 секундта 100 өрекет потенциалы , нем есе 100 нерв
и м п у л ь с т е р і, н е м е с е 100 қ о з у т о л қ ы н ы ө т т і д е у г е
болады . . . і ‘ і ^
М и ел и н д і н ерв тал ш ы ғы ар қы л ы н ерв и м п у л ьстер і
ү з д ік с із ө те а л м а й д ы . М ү н д а й ж а ғ д а й д а б ір Р а н в ь е
белдеуінен екінші белдеуге нерв импульстері секіріп өтіп,
қозудың қозғалысы жылдамданады. Нерв талш ығы арқылы
қ о зу д ы ң ө ту і т а л ш ы қ т ы ң д и а м е т р ін е д е б а й л а н ы с т ы :
д и а м е т р і ж у а н д а ға н сай ы н қ о зу д ы ң ө ту ж ы л д а м д ы ғы
тездейді. Нерв талш ықтарын олардың диаметріне байланыс­
ты 3 топқа бөледі: А, В, С талш ықтары. А талш ықтарының
дааметрі 22 мк, оларда миелин қабығы болады. Бүл талш ықтар арқы лы қозуды ң өту ж ы лдам ды ғы секунды на 120 м.
В тобының нерв талш ықтарының да миелин қабығы болады.
Олардыц диаметрі 3 мк-ға дейін, қозуды өткізу жылдамдығы
секундына 5 м. С тобы ны ң талш ы қтары ны ң диаметрі өте
жіңішке: Ім к-ға дейін. Олардыц миелин қабығы болмайды,
қозуды өткізу ж ы лдам ды ғы секунды на 2 м. Б алаларды ң
денесінде С тобыныц талшықтары көбірек болады. Бірақ бала
өскен сайы н нерв талш ы қтары ж уандап, орталы қ ж үйке
жүйесінде де, шеткі жүйке жүйесінде де қозуды өткізу жылдамдығы артады.
Нерв талш ықтары организмде топтасып дәнекер үлпад ан тү р аты н қ аб ы қ п ен қ ап тал ы п н е р в т е р ге ай н ал ад ы .
Бір нервтіц қүрам ы нда қозуды орталы қ ж үйке ж үйесіне
өткізетін ж әне орталықтан жүмысшы мүшеге әкелетін талш ы қтар болады . Қ озуды о р тал ы ққа ө тк ізетін н ервтерді
о р т а л ы қ қ а т е п к і ш немесе а ф ф е р е н т т і к нервтер
42
деп атай ды , ал қозуды о р тал ы қтан ж үм ы сш ы м үш еге
таситын нервтерді о р т а л ы қ т а н
т е п к і ш немесе
э ф ф е р е н т т і к нерв дейді. Ж үйкенің көпшілігі аралас
нервтерден түрады . О ның қүрамы нда аф ф еренттік ж әне
эфференттік нервтер болады.
3. Шеткі және орталык жүйке жүйелерінің күрмлысы,
қызметі және дамуы
/ Ж үйке ж үйесінің м аң ы зы . Адамның жүйке жүйесінің
маңызын оның қызметіне қарай былай анықтауға болады:
— мүшелерді бір-бірімен байланыстырып, организмнің
бір түтастығын іске асырады;
— денедегі барлық мүшелердің
ж әне мүш елер ж үйелерінің қызметтерін реттеиді;
— организмді сыртқы ортамен
байл аныстырад ы ;
— сыртқы ортаның өзгермелі
жағдаиларына организмді оеиім-
дейді;
— денедегі барлық клеткаларды ң, ү л п ал ар д ьщ , м үш ел ерд ің ,
бүкіл организмнің тірлігін қамтамасыз етеді.
Ж үй ке ж үйесінің к ұ р ы л ы с ы .
Адамның жүйке жүйесі орталық
және шеткі немесе перифериялық
(лат.периф ерикус — шеттік) жүйке
жүйесі больга бөлінеді (4-сурет).
О р т а л ы қ ж ү й к е ж ү й есі ми
ү л ы н
мен жұльшнан тұрады
а е з е г ін д е о р н а л а с қ а н ,
ұзы нды ғы (ересек дам да ж арты
м ағы 37-38 г.
м етрге ж у
ға р ғы ж ағы соЖ ұлы нны ң
пақш а ми н алғасад ы д а төы ша
қтаны п I ж ен е
менгі
II бел^ш ыртка түсында бітеді. Жүлы н ар асы к о сы л ы п кеткен
4-сурет. Жүйке
жүйесінің жалпы
көрінісі:
1 —ми, 2 —жүлын,
3 —шеткі жүйке жүйесі
43
9
5-сурет. Жүлын:
1,4 —алдыңғы және артқы түбірлер; 2 - жұлын нерві; 3 - төмпешік; 5,9 алдыңғы және артқы жылғалар; 6 —жұлын өзегі; 7 —ақ зат; 8 —сұр зат
симметриялы оң және сол жақ екі жарты бөлімдерден түрады. (5-сурет).
f
Адамның жұлыны 31-33 сегменттен (лат. сегментум —
бөлік, кесінді) тұрады; 8 мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сегізкөз
және 1-3 құйымшақ бөлімдері. Әрбір бөлімнен қос-қостан
шыққан нерв түйіндері екі жүлын нервтеріне айналады
(орталыққа тебетін немесе сезгіш және орталықтан тебетін
немесе қозғаушы нервтер). Жүлын омыртқа жотасынан қысқалау болғандықтан аталған бөлімдер омыртқаның аттарына сәйкес келмейді. Жүлын нервтері жүлын өзегінен шығып
(І-жүптан басқасы) дененің терісін, аяқ-қолдарын, дене түлгасының еттерін нервпен қамтамасыз етеді. Әрбір бөлім
дененің өзіне тән жерлерін нервтендіреді.
Жүлын 10 жасқа келгенде екі есе үзарады. Оның өсуі
алғашқы жылы өте күшті болады да, 2-3 жасқа келген баланың жүлыны 14 г болады (жаңа туган нәрестеде не бары 2,8
жасқа келгенде жүлынның дамуы аяқталуга жақын деуге болады. Дегенмен оның толық жетілуі 20 жасқа
жуықтағанда аяқталады. Осы мерзімде жүлын 8 есе көбейеді.
Жүлын жүйке жүйесінің маңызды бөлімдерінің бірі.
Түрлі нерв әрекеттерінің бағытталуы мен реттелуі жүлын
арқылы іеке асады. Себебі жүлын өткізгіштік қызмет атқарады да, оның бойымен дененің барлық жерінен мига нерв
44
импульстері тасы лады , ал мидан бүкіл дененің еттерін
қозғайтын нерв импульстері мүш елерге барып, олардың
қызметін реттейді. Бүларға қоса, жүлында адамның қарапайым рефлекстерінің орталықтары орналасқан (айталық, тізе
рефлексі). Адам өмірі үшін маңызды зәр шығару, жыныс
мүш есінің әрекциясы, эякуляция (ш әуһет ш ы ғару) т.с.с.
рефлекстер жүлынның қатысуымен орындалады.
Дененің қаңқасының бүлшық еттерінің тонусын сақтай'тын организм үшін аса маңызды рефлекстер де осы жүлындағы орталықтардың қатысуына байланысты. Ж үлынның
қо зғау ш ы о р тал ы қ тар ы н ан үн ем і к ел іп тү р аты н нерв
импульстеріне байланысты адам кеңістікте белгілі орын алып
қозғала алады.
Ішкі мүшелердің вегетативтік рефлекстері де жүлын арқылы орындалады (жүрек-кан тамырлары, ас қорыту, зәр
шығару т.б. рефлекстер).
Адамнын м и ы орталық жүйке жүйесінің ең негізгі маңызды бөлігі. Одан 12 жүп нервтер шығып, миды көптеген
ішкі м үш елерм ен, оеттің, м оиы нны ң еттерім ен, тілм ен,
көзбен байланыстырады ж әне сезім мүш елерінен келетін
мәліметтерді жеткізеді. Бүларға I иіс, II көру, III көз қимылдатқыш, IV шыгыршық, V үшкіл, VI бүру, VII бет, VIII дые
LG'v-'
быс, IX тіл-жүтқыншақ, X кезеген, XI қосымша, XII тіластьр JUM
нервтері жатады.
Адамның миы ми сауытында орналасқан. Ми сопақша
ми, көпір, мишық, ортаңғы ми, аралық ми және екі ми сыңарларынан түрады (6-сурет).
Жаңа туған сәбидін миының салмағы орта есеппен 360390 г. Ж аңа туған ер баланың миының салмағы қыздардың
миынан салмактылау болады. Алғашқы жылы мидың салмағы екі есе, 3 ж аста үш есе үлғаяды. Бастауыш сынып
окушыларының миыньщ салмағы 1250-1300 г, ересек адамда 1400-1450 г. Алғашқы 6-7 жылдың ішінде баланың миының салм ағы ересек адам ны ң м иы ны ң салм ағы ны ң 4/5
бөлігіндей болады. Мидың толық жетілуі 17-20 жаста байқалады. А дам ны ң ақы л-ойы оны ң миы ны ң салм ағы м ен
тікелей байланысты емес. Дегенмен, мидың физиологиялық
калыпты қызмет атқару қабілеті оның салмағы 900 грамнан
төмендегенде ж әне 2100 грамнан асқанда бүзылады.
С о п а к ш а ми —жүлынның үстіңгі жағында орналасқан.
Ц
45
6-сурет. Мидың бөлімдері:
1-сопақша ми, 2-вароли көпірі, 3-ортаңғы ми, 4-төрт төмпешік,
5-аралық ми, 6-гипофиз, 7-ми қыртысы, 8- мишык.
Оның үзындығы 2,5-3 см, салмағы 7 г. Ол екі түрлі қызмет
атқарады: реф лекторлы қ ж әне өтайзі іш тік. С опақш а мида
тьшыс, қан айналыс, copy, шайнау, жүтыну, жөтелу, түшкіру,
сілекей шығару, қарын ж әне карынасты бездерінің сөлдерін
ш ығаратын нерв орталықтары ж әне ІХ-ХІІ ми нервтерінің
ядролары орналасқан.
В а р о л и к ө п і р і —сопақш ам иды ңүстіндеорналасқан.
Оның үзындығы 2,5 см. Ол үстіңгі ж ағында ортаңғы мимен,
бүйір ж ақтары нда миш ықпен ш ектеседі. С опақш а ми мен
вароли көпірін арткы ми деп те атайды. М үның қызметі де
с о п а қ ш а м и т ә р із д і: р е ф л е к т о р л ы қ ж ә н е ө т к із г іш т ік
қызметтерін атқарады. Көпірден V, VI ми нервтері ш ығады
ж ән е көп ір мен со п ақ ш а м и ды ң арасы н ан V II, V III ми
нервтері шығады. Ж аңа туған нәрестенің сопақш а миы мен
көпірінің жалпы салмағы 8 г. 7 ж асқа келгенде артқы мндьщ
дамуы аяқталуға жақындайды.
Сопақш а мидың арт ж ағында м и ш ы қ орналасқан. М и­
ш ы к 3 бөлім нен түрады: м иш ы қты ң қүрты деп аталаты н
ортаңғы бөлім ж әне миш ықтьщ екі жарты шарлары. М иш ықты ң жарты ш арларының үстіңгі сыртқы қабаты сүр затты
миш ықтың қыртысынан түрады, оның қалыңдығы 1-2,5 мм.
М и ш ы қ т ы ң қ ы р т ы с ы 3 қ а б а т б о л ы п о р н а л а с қ а н н ей 46
рон д ард ан (н ер в к л е т к а л а р ы н а н ) қ ү р а л ға н : І-сы р тқ ы ,
молекулярлык; ІІ-ортанғы, ганлиялық; III -іш к і, түйірш ік
кабаттары. М ишықтың жарты шарларының қалған жері ақ
заттан қүралған. А қ затында сүр заттың түйірлері — тісті,
ты ғы н п іш ін д і ж ен е ш ар т ә р із д і яд р о л ар о р н ал асқ ан .
Мишықтың күртында сүр заттан қүралған екі ядро бар.
Ересек адамның мишығының салмағы 150 г, оның негізгі
кызметі —белгілі бір қозғалысқа қатысатын бүлшық еттердің
'ж иыры луының ж ы лдам ды ғы н үйлестіру арқы лы барлы қ
козғалы старды реттеу, яғни қозғалы стар кезінде бүлш ық
еттердің тонусын сақтау. Қорытып айтсақ, мишық —тонустық
рефлекстердің жоғары дәрежелі реттеушісі болып есептеледі.
Бүған коса, мишық тыныс алуды, жүректің соғуын қимылдың түріне байланысты лайықтап отырады.
О р т а ң ғ ы м и вароли көпірінің үстіңгі жағында
о р н а л а с қ а н . М ү н д ағы сұр заттар 4 т ө м п е ш ік т ү р ін д е
шоғырланған: көзді қозғаушы және ш ығыршық нервтерінің,
қызыл ж ән е қара субстан ц и ян ы ң ядролары бар. 4 төм пешіктің алдыңғыларында алғашкы көру орталығы. артқы
төмпешіктерінде алғашқы дыбыс орталықтары орналасқан.
О л ар д ы ң қ ы зм е т ін е қ ар ай б а ғ д а р л а у р е а к ц и я л а р ы
орындалады. Қара субстанция үйлестірілген жүтыну, шайнау, саусақтарды ң нәзік кимылдарын реттеуге қатысады.
Қызыл ядрода еттің тонустары реттеледі.
Ортаңғы ми мен ми сынарларынын арасында а р а л ы қ
ми орналасқан. Ол 2 төмпешіктен және төмпешік асты аймағынан түрады. Төмпешіктерді т а л а м у с , ал төмпешік
асты аймағын г и п о т а л а м у с деп атайды. Таламус
арқылы мидың барлық сезгіш жолдары өтеді. Гипоталамус
дененің жоғары дәрежелі вегетативтік орталығы болып саналады. М үнда зат алмасуын, дененің температурасын, аштык жене шөл сезімдерін, барлық ішкі мүшелердің қызметін
реттеу орталықтары бар. М үнда нейросекреттер түзіліп, ол
нейросекреттер гипофиз безінде белсендіріледі. Сондықтан
гипоталамус пен гипофиз зат алмасуын реттейтін біріккен
орталы қ болы п есептеледі. Г и п оталам уста барлы қ ішкі
секрециялық бездердің қызметін реттеуге қатысатын орталық
та бар. Бүларға коса, ол адамның үйкысын ж әне сергектігін
реттеуге қатысады.
Аралық мидын дамуы 13-15 жаста аякталады.
47
Ми бағанасының ортаңғы бөлігін р е т и к у л я р л ы қ
формация
шырмалып
тұрады. Микроскоппен қарағанда торға ұқсас болғандықтан
оны торлы қүрылым деп те атайды. Торлы құрылым негіэінен
орталық жүйке жүйесінің 3 бөліміне эсер етеді: жүлын, мишық және үлкен ми сыңарлары. Ол жұлынның белсенділігін
арттырып немесе тежеп отырады. Торлы қүрылымның
әсерінен жүлынның байланыс жолдары жеңілденіп, әлсіз
тітіркендіргіштің өзіне жүлын рефлекстері толығынан және
жақсы пайда болады. Ал тежеп эсер еткенде жүлын рефлексі
әлсіреп, нащарлап тітіркендіргіштің күшті әсерін қажет етеді.
Ми сыңарларына белсенділендіріп эсер етуіне байланысты
оның қозғыштығы төмендеп, адам үйқыға кетеді. Торлы
қүрылымның әсеріне байланысты рецепторлардан келген арнайы мөліметгер ми сыңарларында талданып, дүрыс үғым
пайда болады. Ми сыңарлары мен торлы қүрылым бірбірімен байланысты қызмет атқарады. Тек қана торлы құрылым ми сыңарларын белсенділендіріп қоймай, керісінше, ми
сыңарларының қыртыстары да торлы құрылымға белгілі
шамада эсер етеді.
Торлы қүрылымның мишыққа әсері оның ми сыңарларына ететін әсеріне барабар. Оның жүлынға әсері 2-3 жаста
әліде болса толық қалыптаспағандықтан, жүлын рефлексінің
пайда болуы жеңілденбейді де, керісінше, қиындалады, бірақ
ми сыңарларына әсері ересек адамға үқсайды. Торлы
бөлімнің қызметі бастауыш сынып оқушыларында толық
қалыптаспаған.
■ Н Н
Қ ы р т ы с а с т ы я д р о л а р . Ми сыңарларының ақ
заттарының ішінде қыртыс асты ядроларының сүр заттары
болады. Ол ядролардың ішінде ең маңыздысы - бозарған,
қауызды және қүйрықты ядролар.
Б о з а р ғ а н ядроқозғалу кезінде көмекші қимылдарды
камтамасыз етеді және ортаңғы мидағы қызыл ядроны
тежейді. Бүл ядроның қызметі күшейгенде қосымша қимылДар көбейіп, бүлшық етгің тонусы төмендеп кетеді. Мүндай
жағдайда қолдың қажетсіз еріксіз тырбаңдаған қимылдары
пайда болады, беті тыржияды т.с.с. қимылдар туады. Ондай
еріксіз қимылдар, мысалы, хорея ауруымен ауырған адамдарда байқалады.
48
Бозарған ядроньщ қызметі нашарлағанда бұлшық етгің
тонусы күшейіп, көмекші қимылдар мүлдем жойылады. Ондай адамның беті маска тәрізді болып, қимылдары икемсіз,
бір-біріне сәйкестелмейді.
Қ ү й р ы қ т ы ядро мен қ а у ы з д ы ядро бозарған
ядроның қызметін тежейді. Сондықтан бүлардың қызметі
күшейгенде бозарған ядроның қызметі төмендейді, ал қызыл
ядроның қызметі күшейеді. М үндайда паркинсон ауруындағы тәрізді белгілер байқалады. Ал оның қызметі нашарлағанда хореяға үқсас кемшіліктер пайда болады.
2-3 ж аста қыртыс асты ядролары ны ң мөлш ері ересек
адамның мөлшерінің 40%-ындай болады. Оның нейрондары
бүл мерзімде әлі де болса дифференцияланып (нейрондардың
б е л гіл і б ір қ ы зм ет а т қ а р у ғ а б е й ім д е л у і) ү л г е р м е й д і,
аксондары ны ң көпш ілігінде миелин қабы ғы ж етілм еген,
сондықтан балалардың қимылдары әлі де болса ыңғайсыздау, дүрыс бағытталмаған.
4 -6 ж аста қ ы р ты с асты я д р о л ар ы ер есек ад ам н ы ң
80%-ындай болады.
7-13 ж а с т а о н ы ң а к с о н д а р ы т о л ы қ м и е л и н д е н іп ,
ересектердің ядроларына жуықтайды.
Ү л к е н м и с ы ң а р л а р ы (ми жарты шарлары).
Үлкен ми сыңарлары мидың ең үлкен, ең маңызды бөлімі.
Адам миының барлық салмағының 80%-ын ми сыңарлары
алып жатыр. Онда 17 миллиардтай нерв клеткалары бар, яғни
жүйке жүйесінің нейрондарының тең жартысы осы ми сыңарларында орналасқан. Ми сыңарлары қызметін жоғары
жүике әрекетіне жатқызады. Ол өзінен төмен орналасқан
орталы қ ж үике ж үиесінің барлы қ бөлім дерінің қы зметін
реттеп отырады. Бүған қоса, біздің санамыз, ойлау қабілетіміз
осы ми сыңарларының қызметіне негізделген.
Қүрылысы жағынан ми сыңарлары бір-бірімен сүйелді
Дене арқылы ж алғасқан екі жарты шардан түрады. Әрбір
жарты шар 5 бөлімнен түрады: маңдай, орталық, төбе, шүйде
және самай.
Ми сыңарларының үстіңгі беті қатпарланған сайлардан
түрады. Олар бір-бірінен қатпарланып бөлінген. Алдыңғы
және артқы сайларды орталық немесе Роланд катпары бөліп
түрады. Алдыңғы орталық сай ортаңғы қатпардың артында,
ал ар тқ ы о р т а л ы қ сай о р таң ғы қ а т п а р д ы ң а л д ы н д а
4
—
1
8
2
49
орналасқан. Ортаңғы сайдың алдыңғы жағында жоғары,
ортаңғы және төменгі маңдай сайлары бар. Олар өздері аттас қатпарлармен бөлінген. Орталық сайдың артында төбе
сайлары орналасқан. Адамның желкесінде қатпарлармен
бөлінген бірнеше сайлар болады. Самай бөлігінде 3 қатпар
бар: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Адамның самай бөлігін
маңдай бөлігінен бөліп тұратын терең қатпарды Сильвий
қатпары немесе мидың бүйір жақ саңлауы дейді. Бұл аталған негізгі қатпарлар мен сайлардан басқа бірнешеуі бар.
Олардың әрқайсысының өз аты болады.
Ми сыңарларының сыртында нейрондардың денесінен
тұратын қадыңдығы 2-4 мм сұр затты ми жарты шарларының қыртысы немесе м и қ ы р т ы с ы деп атайды. Ми
жарты шарларының қалған аумағы миелин қабығымен кап­
талған нерв клеткаларының аксондарынан тұрады.
Ми жарты шарлары мөлшерлері мен пішіні әртүрлі
нейрондардан түрады. Ми қыртысының нейрондары 14 түрлі
болады. Ми қыртысының қүрамында нейроглиялар да
болады. Олар нейрондардың тірегі кызметін атқарады және
оларды қоректендіреді. Нейроглиялардың саны нейрон­
дардан 10 есе артық болады.
Ми жарты шарларының жалпы көлемі 1700-1800 см2,
бірақ оның 2/3 бөлігі қатпарларында орналасқан, тек 1/3
бөлігі сайларының үстіңгі жағынан орын алады.
Ми жарты шарларының қыртысы 7 қабат нейрондардан
түрады:
1. Молекулярлық қабат ми кыртысының ең үстіңгі жағында орналасқан үсақ нейрондардан қүрылған;
2. Сыртқы түйіршікті қабат пішіні дән, пирамида және
көп бүрышты нейрондардан түрады;
3. Сыртқы пирамидалы қабат пирамида пішінді мөлшері
әртүрлі нейрондар;
4. Ішкі түйіршікті қабат тығыз орналасқан әртүрлі пішінді
үсақ нейрондар;
5. Терең орналасқан пирамида қабаты Бец клеткаларының
жиынтығы;
6. Көп пішінді клеткалар қабаты үш бүрышты, үршық
тәрізді, көп бүрышты және жүлдыз пішінді клеткалардан
түрады;
7. Бүл қабат жіп тәрізді өте үзын нерв торшаларынан
50
тұрады, кейбіреулерінің дендриттері 1-ші қабаттағы нейрондарға өтіп кетеді.
Ми қыртысында белгілі бір қызмет атқаратын бөлімдер
бар: сезім, қозғалыс, байланыс және лимбика.
Орталық жүике жүйесінің жоғары бөлімі ретінде ми жар­
ты шарлары бір-бірімен байланысты екі үлкен қызмет атқарады:
1. Организмнің сыртқы ортамен байланысын қамтамабыз етеді, яғни адамның мінез-қүлқы, ойлау қабілеті, санасы, ақыл-ойы —бүлардың бәрі жоғары жүйке әрекеттері;
2. Организмнің қызметтерін бір-бірімен байланыстыру,
ішкі мүш елердің қызметтерін қажетті ж ағдайға қалыптастыру, келтіру, яғни үйлестіру. Бүлар төменгі дәрежелі жүйке
әрекеттері.
Бүдан бір ғасырдай бүрын ми жарты шарларьгаың бірдей
еместігі, әсіресе олардың қызметінің арасындағы айырмашылығы анықталған болатын. М идың сол жағындағы сөйлеу
орталығы зақымдалса, адам сөйлей алмай қалатынын Брок
дәлелдеген. Осы аймақтың басқа бір нүктесіндегі нейрондар
істен ш ы ққаннан кейін, адамда сөздің мағынасын түсіну
қабілетінің бүзылғанын Вернике анықтады. Сол мәліметтерге
байланысты мидың сол жақ жарты шарының ойлауға қатысы барлығы байқалды.
Мидың оң жақ жарты шарына немғүрайлы көзқарас туып,
ол қосымша бөлік деген үғым пайда болды, бірақ кейіннен
бүл пікірдің қате екендігі анықталды. Егер оң жақ жарты
шар зақы м далса, көру қабілеті, кеңістікті аңғару сияқты
қызметтер кеміген. Мидың оң жағыньщ психикаға да катысы бар.
Мидың оң жақ жарты шары кеңістікті қабылдау қызметін,
ал сол жақ жарты шары сөйлеу, ойлау қызметтерін атқаратыны туралы м әлім етті Р. С перри үсы нды . Бүл қағида
бойынша зерттеу жүмыстары жүргізіліп, көптеген ғылыми
деректер жиналды. С өйпп адамның миының жарты шарлаРына тән негізгі қызметтер анықталды. Р. Сперри өзінің
пациенттерін бақылау арқылы мидың екі жарты шары екі
ми іспетті қызмет атқаратынын байқады. Оң жақ жарты шары
кызмет етпейтін тек сол жақ жарты шары жүмыс істейтін
адамның сөйлеу қабілеті, сөз буындарына, сандарға ( цифрларға) және басқа шартты белгілерге реакциясы болып, ал
51
м атери ялы қ әл ем н ің н әр сел ер ім ен әр ек е т ж асау ға тура
келген жағдайда дәрменсіз болғандығы байқалған. Сол жақ
ж арты ш ар д ы ң қ ы зм еті т о қ т а ға н адам ш ы ғар м ал ар д ы
түсінген, көркемсуреттерді, әннің күйін ж әне сөз ырғактары ны ң м ағы н асы н (и н то н ац и ясы н ) тү сін іп , кең істіктегі
орынын анықтай алған, бірақ күрделі сөз қүрылымын түсіне
алмаған ж әне еркін сөйлей алмаған. Кейіннен екі жарты шарлардың қызметтерін зерттей келе, кеңістіктік дүниетаным —
оң ж ақ ж арты ш арды ң айры қш ы лы ғы екені аны қталды .
М ы салы , оқуш ы ларға екі үш бүры ш ты ң кабы рғалары ны ң
теңдігін дәлелдеуге тапсырма беріледі. Оң ж ақ ж арты шары ны ң қы зм еті басы м балалар оны тік ел ей к ең істік тік
әдісімен шешеді: олар үш бүрыш тың біреуінің суретін ойша
кең істікте бүры п, екін ш ісін ің үстін е орн аласты рады да,
шешімді сөз жоспарына айналдырып, тендікті “кері жүру”
әдістемесімен дәлелдейді. Ал сол жақ жарты шарларынын
қ ы зм е т і б асы м о қ у ш ы л а р е с е п т і с ө з д ік , т а н б а л ы к
әдістемемен шешеді. Олар үш бүрыш тардың барлық бүрыштарын ж әне қабырғаларын әріппен белгілеп, суретке назар
аудармай, есепті сол әріптік белгілер бойынш а шешеді. Ал
дәптердегі есептің шешімдері екеуінде бірдей болады.
1985 жылы В. J1. Бианки ғылыми зерттеулер жүмысының ж әне арнайы клиникалық бақылаулардың нәтижесінде
оң ж ақ жарты шар дедукция (лат.дедукция —ж алпы лы қт ан
ж екелікке шығару), яғни жалпылықтан жекелікке қарай бағытталған тәртіппен талдауды басқарады. Ал сол ж ақ ж ар­
ты шар индукция (лат. индукция —жекеш еден жалпылыққа
шығару) тәртібімен, яғни жеке-жеке талдаудан жалпылауга
көшеді, оіріктірш жинаиды.
Бүл заңды лы қтар да екі ж арты ш арларды ң бірлескен
қызметінің дүние танудағы маңызын көрсетеді. Адамзаттың
тарихи дамуының нәтижесінде осындай үйлесімді дүние тану
заң д ы лы қтары қалы п тасы п , адам н ы ң сан а-сезім і ж етілдірілді. Сонымен бірге, мидың ойлау ж әне сөйлеу жүйелері
жақсы дамыды.
М и қыртысындағы қозуды әрекет потенциалы ретінде
жазып алуға болады. Оны жазып алатын аспапты э л е к ­
т р о э н ц е ф а л о г р а ф дейді, ал ж азылып алынған
биопотенциалдың қисық сызығын э л е к т р о э н ц е ф а л о ­
г р а м м а (ЭЭГ) деп атайды. ЭЭГ-ны жазып алу үшін бас52
1-кест е
Ми сы ңарлары ны ң кызметі
Сол жак жарты шар
Оң жак ж арты шар
Сөйлеу, түсіну, ойлау, тану,
уақытты аңғару, үқсастыкты
байқау, көріністі белгілеу,
болжау, түсіну, қабылдағанды
талдау, аңғару, бағдарлау,
окиғалардың кезекті тәртібін
түжырымдау, білу, жоспарлау,
абстрактылы ойлау.
Есту, кеңістікті қабылдау,
сөзсіз іс-қимыл, заттарды
түтас түрінде қабылдау, заттардың айырмашылығын білу,
олардың функциялық үқсастығын, нәрселердің алыс-жақындығын байқау, дәл осы сәттегі
оқиғаны сезу, т.б.
ты ң з е р т т е л е т ін т ү р л і н ү к т е л е р ін е э л е к т р о д т а р д ы
орналасты ры п, ми қы рты сы ны ң аны қталаты н белгілі бір
бөлігінің кескінін келтіреді (7-сурет). ЭЭГ ми қыртысындағы нейрондардын электр белсенділігінің қосындысы.
ЭЭГ-ның негізгі бес түрлі ырғағын бөледі: альфа, бета,
гамма, дельта ж әне тета ырғақтары.
А льф а ы ргагы — ты ны ш ты қ ырғақ, жиілігі секундына
8-13 рет. Бүл ырғақ адам жатқанда, тыныш отырғанда (көзін
жүмып) байқалады. Ол ми қыртысының желке ж әне төбе
түстарынан жақсы жазылып алынады.
7-сурет. Ми қыртысының б ө л ім д ер ін ің ырғақтары:
1- маңдай, 2- орталық, 3- төбе, 4- жүйке, 5- самай
53
Бет а ыргагы - әрекет ыргағы, жиілігі секундына 14-30
рет. Бұл ырғақ адам ой ойлағанда (мысалы, есеп шығарғанда) ми қыртысының маңдай және төбе бөлімдерінен жақсы
жазылады.
Галгма ы ргагы қатты қозу кезінде (мы салы , қуаныш ,
реніш, қатты ойланғанда) пайда болатын ең жиі ырғақ (орта
есеппен 40 гЦ).
Д ельт а ы ргагы ең баяу, ұйы қтағанда пайда болады ,
жиілігі орта шамамен 25 гЦ.
Тета ыргагы — жиілігі секундына 4-8 рет шала ұйқыда
жатқанда жазылатын потенциал ыргагы (5 гЦ).
А т а л ға н н е гізгі ы р ға қ т а р д а н б а с қ а ад ам н ы ң тү р л і
еңбектері кезінде байқалаты н басқа д а ы рғақтар болуы
мүмкін.
^
М и сыңарларының жаска сай дамуы . Бір жастағы баланы ң ми сы ңарлары ны ң маңдай бөлімі наш ар дам ы ган,
оның сайлары мен қатпарлары үсақ, таяз, қы сқа болады.
Олардың ми сыңарларының нейрондар саны ересектермен
бірдей болғанымен, пішіндері толық қалыптаспаған. Тек қана
1-ші жылдың аяғында 6-7 қабаттағы нейрондар қалыптаса
бастайды. Ми қыртыстарының қызметі нашар, қыртыс асты
бөлімінің бақылауы төмен дәреж еде, ж ұлынға ыкпалы аз
болғандықтан баланың ретсіз қимылдары көп болады.
Ми қыртысының қызметінің толық жетілуі оның ЭЭГсында айқын көрінеді. Баланың сергек кезіндегі ЭЭГ-сын
тек 2-3 айдан кейін ғана жазып алуға болады. Оның өзі —
баяу (2-5 гЦ), түрақсыз ырғақ. Тек 3 айдан аса ырғақ түрақталады, бірақ жиілігі 5 гЦ-тен аспайды. Бұл болаш ақ альфа
ырғағының қалыптаса бастаған кезі. Яғни 2 ж асқа дейінгі
баланың ЭЭГ-сының жиілігі үйқыда жатқан ересек адамның
ырғағындай болады. 2-3 жастың арасьгада ми жарты шарларының қүрылысы мен қызметі жетіле бастайды: ми қыртысы жүлынды толығынан бақылауына алады. Сондықтан бала
кеңістікте қозғала алады: жүреді, секіреді, жүгіреді. Ми қыртысының нервтік байланыстары көбейеді, 2-ші сигнал жүйесі
күшті дамып, 3 жастағы баланың мыңға жуык сөз қоры жиналады. Бүл кезде баланың көңіл күйі еркін реттелмеген.
А й тал ы қ , ол р е н ж іге н д е эм о ц и ясы к ү ш ей ед і, қ о н а қ т а
жүргенде жылай береді. ЭЭГ-сында ж иілігі 6-9 гЦ альфа
ьфғағы қалыптасады.
54
4-6 жас арасында баланың сезім және қимыл-қозғалыс
аймақтары қалыптасады, ал байланыс және козғалыс аймактары ның дамуы ересек адамның 80% шамасында. Функциялык жетілуі төмендеу болғандықтан тежелуі нашар, қозуы
тез жайылады (иррадиацияланады): бала тез қозады, әсіресе
ойнағанда, жаман ұйықтайды; ұйықтап жатқанда мазасызданады т.б., өзінің көңіл күйіне ие бола алмайды: оның ішкі
сезімін көзінен көруге болады. Баланың ЭЭГ-сында жиілігі
8-10 гЦ ересек адамның альфа ырғағы байқалады. Бірақ бұл
ырғақ тұрақты емес, арасында 4-7 гЦ жиіліктегі биоток
кездеседі.
7-13 жаста ми кыртысының үшінші қабатындағы пира­
мида тәрізді клеткалары қалыптаспаған, байланыс бөлімінін
нейрондары м иелинденіп болмаған. Сондықтан ойлау
қабілеті, санасы ә л і толық жетілмейді. Ойлау қабілеті әлі де
болса нақтылы тітіркендіргішке байланысты. Нақтылы жағдайда, нақтылы затқа сәйкес болып келеді. Осы жастардағы
баланың сергек кезіндегі ЭЭГ-сында жиілігі 5 гЦ 25 %-дай
тета ырғағы байқалады. Оның қозу мен тежелуді жинақтау
қабілеті томен болады, қозуы тежелуден басымырақ болып,
оңай тез жайылады. Сондыктан бұл м езгілде баланың
белсенді зейіні 7-8 жаста 15-20 минөт, 8-10 жаста 20-25
минөттей ғана. Бастауыш сынып оқушылары тез қозады,
үзіліс кезінде, түрлі ойындардан кейін тез қозьш, үзаққа дейін
тыныпгтала алмайды. Қозу мен тежелуі әлсіз болғандықтан
45 минөг бойы сабақта қозғалмай отыру балалар үшін жүйке
ж үйесінің көп қызметін қажет етеді. Сондықтан сабақ
уақытында мезгіл-мезгіп балалардың еңбегінің түрін ауыстырып, тежелуді болдырмауға тырысқан дүрыс.
Ж алпы, 7-13 жас арасы ми қыртысы қы зм етінің
бірсыпыра жоғарылаған мерзімі. Бүл кезде ол көңіл-күйін,
кимыл-козғалысын толық бақылауына алады. Сондықтан
баланың көзіне қарап, көңіл-күйін білу киындайды. Балаиың қимылдары жылдам, ақыл-ойы, ойлау қабілеттері
болады. Ойлау қабілеті тікелей сөз әсеріне байланысты дамиды.
13-18 жас арасында ми қыртысының үшінші қабаты
толық қалыптасып үлгереді. Дегенмен байланыс бөлімінің
миелинденуі әлі аяқталмайды, қыртыстағы нейрондардың
серпімділігі әлі де болса төмен, қозу тежелуден басымырақ
55
келеді. Сергек кезіндеп ЭЭГ-сында 10%-дай тета ырғақтары болады. 13-16 жас арасы нда маңдай бөлімінің дамуы
аяқталып, ЭЭГ-сы ересек адамдардікіндей. Баланың белсенді
зейіні 30-40 минөттей. 17-18 жаста ми қыртысының қүрылымдық дамуы аяқталады, бірақ қызметінің дамуы одан өрі
қарай жалғасады. Көпшілік ғалымдардың мәліметіне караганда, ми кыртысының қызметінің дамуы 50-60 жаска дейін
байқалады.
Ш еткІ жүйке жүйесі. Ш е т к і жүйке жүйесі ми мен
жүлыннан шығып бүкіл мүш елерге, олардың үлпаларына,
клеткаларына тараған нерв клеткалары мен нерв талшықтарынан түрады. Ш еткі жүйке жүйесі с о м а т и к а л ы к
(п&і.сома —дене; анималдық деп те атайды) және в е г е т ат и в т і к (ішкі мүшелерді нервтендіретін) жүйке жүйелеріне
бөлінеді.
&M rfc
С о м а т и к а л ы қ ж ү й к е ж ү й е с і о р г а н и з м н ің сы р тқ ы
мүшелерін ж әне сырт түлғасын нервтендіреді. Вегетативтік
жүйке жүйесі с и м п а т и к а л ы қ жөне п а р а с и м п а т и к а л ы қ жүйке жүйелерінен түрады. Бүл екеуінің қызметі
бір-біріне қарама-қарсы: егер симпатикалық жүйке жүйесі
м үш енің қы зм етін күш ей тсе, п ар аси м п ати кал ы к ж үй ке
ж үйесі оны ң қы зм етін , керісін ш е, тө м ен д етед і. С өйтіп
антагонистік эсер етуі арқылы мүшелердің қызметін қалпына тез к^лтіріп, организм нің ф ункциялы қ түрақты лы ғы н
сақтайды. J
Соматикалық жүйке жүйесі қозғаушы ж әне сезгіш нерв
талш ықтарынан түрады. Олар қаңқа еттерін нервтендіреді
ж әне бүкіл организмді сезгіш талш ы қтармен қамтамасы з
етеді. С ом атикалы қ ж үйке ж үйесінің нерв орталы қтары
ж ү л ы н н ы ң б а р л ы қ с е г м е н т т е р ін д е , м и д ы ң б а р л ы қ
бөлімдерінде орналасқан. Тек аралық мида ғана соматикалық
нерв жүйесінің орталықтары болмайды. Ж үлынның алдьщғы
мүйіздерінің қозғалтқыш клеткаларының аксондары немесе
ми нервтерінің қозғауш ы ядролары ны ң клеткалары оның
қо зғау ш ы талш ы қтары н қүрай ды . Б үлар о р тал ы қ нерв
жүйесінен шығып қаңқа еттерін нервтендіреді.
В е ге т а ти в т ік ж үй ке ж ү й есі қ о зғау ш ы ж ә н е н ей р о секреторлық нерв талш ықтарынан түрады. Олар жүректің
етін, ішкі мүшелерді ж әне қан тамырларын нервтендіреді.
Вегетативтік жүйке жүйесінің орталықтары ми бағанасын56
8-сурет . В е г е т а т и в т ік
ж үйке ж ү й е с ін ің п арасимпатикалық (А) ж әне
симпатикалық (Б) бөлімдері:
1 —көз, 2 —көз жасы безі,
3 - тыныс жолдары, 4 —жак
асты безі, 5 —тіл асты безі,
6 - шықшыт безі, 7 - жүрек,
8 - кеңірдек, 9 —өңеш, қарын, 10 - бауыр, 11 - карын
асты безі, 12 —ащы ішек,
13 —ток ішек, 14 —бүйрек,
15 —қуық, 16 —жатыр.
да, ж үлы нны ң көкірек, бел ж ән е сегізкөз бөлім дерінде
орналасады. Олардың талш ықтары ядролардан шыққаннан
кейін нерв им пульстерін ш еткі вегетативтік түйіндерде
орналасқан шеткі жүйке жүйесінің нейрондарына өткізеді.
Нерв импульстерін қабылдаған екінші нейронның талшықтары жүмысшы мүшелерге жетеді. Яғни вегетативтік жүйке
ж үиесінен өтетін нерв им пульстері 2 бөлім нен түрадьк
оіріншісі —орталық жүике жүйесінде орналасқан нейроннан
шеткі жүике жүиесінің түиіндеріне дейінгі п р е г а н г л и я л ы қ бөлім; екіншісі — шеткі түйіннен жүмысшы мүшеге
дейін 2-нейрон арқылы нерв импульстерін өткізетін п о с т г а н г л и я л ы қ бөлім.
Вегетативтік жүйке жүйесі симпатикалық және парасимпатикалық жүйке жүйелерінен түрады (8-сурет).
57
С и м п а т и к а л ы қ жүйке жүйесі орталық және шеткі
(перифериялық) бөлімдерден тұрады. Оның нерв
орталықтары жұлынның І-көкірек омыртқасымен ІІІ-бел
омыртқасының арасында орналасқан. Жұлындағы нерв
клеткаларының аксондары алдыңғы түйіндердің
орталықтары арқылы өтіп, жүлын нервтерімен үштасады.
Олардың преганглиялық талшықтары симпатикалық шекара
бағанасына ауысады. Симпатикалық жүйке жүйесінің
перифериялық бөлімі симпатикалық шекара бағанасы мен
түйіндерінен, нервтер мен нерв өрімдерінен түрады.
Симпатикалық шекара бағанасы жүбымен орналасқан
түйіндер мен түйін аралық байланыстардан қүрылады. Оның
түйіндері симпатикалық жүйке жүйесінің екінші нейрондарының жиналған жері. Ол нейрондардың талшықтарын постганлиялық талшық деп атайды. Олар тегіс етгерді,
бездерді нервтендіреді.
Симпатикалық шекара бағанасы мойын, көкірек, бел
және сегізкөз бөліктеріне бөлінеді.
Мойын бөлігі 3 түйіннен түрады: жоғарғы, ортаңғы
және төменгі. Оның ең ірі жоғарғы түйінінен ми сауытының
ішіне мидың қан тамырлары мен көздің қарашығын
қозғайтын еттерді нервтендіретін күре тамыр нерві
кетеді. Мойын бөлігінің түйіндерінің үшеуінен де жүрек
нервтері тарайды (жоғарғы, төменгі, ортаңғы жүрек
нервтері).
Көкірек бөлігі 10-12 түйіннен түрады. Бүл бөліктің нерв
талшықтары көкірек қуысындағы барлық мүшелерге тарай­
ды, мүнда үлкен және кіші қүрсақ нервтері басталады. Олар
диафрагмадан қүрсақ қуысына өтеді.
Бел бөлігі 3-5 түйіннен түрады. Олардың нерв талшықтары құрсақ қуысындағы мүшелер мен қан тамырларына та­
райды.
Сегізкөз бөлігі 4-5 түйіннен түрады. Соңғы, сыңар
түйінде оң және сол жақ симпатикалық шекара бағаналары
қосылады. Бүл бөліктің талшықтары жамбас қуысының
мүшелері мен қан тамырларына тарайды.
Симпатикалық жүйке жүйесінің 2-ші нейрондары симпатикалық шекара бағанасьшан басқа қүрсақ бағанасы мен
шажыркай артериясының жоғарғы жағында түрған түйіндерде орналасқан.
58
П а р а с и м п а т и к а л ы қ б ө л ім н ің д е о р т а л ы қ ж ә н е
периф ериялы қ (ш еткі) бөліктері бар. О рталы қ бөлігінің
ядролары ми бағанасы мен жұлында орналасқан. Ми бағанасында 4 парасим патикалы к ядро бар: ортаңғы мидағы
Якубович ядросы көздің караш ығы н тары лтаты н еттерді
нервтендіреді; көпірде орналасқан жоғарғы сілекей шығару
ядросы тіл асты ж әне жақ асты сілекей бездері мен көз жа. сының безін нервтендіреді; сопақша мида орналасқан төменгі
сілекей шығару ядросы шықшыт сілекей безін нервтендіреді,
ал дорсальды ядро мойынды, көкірек пен құрсақ қуыстарынын мүшелерін нервтендіреді. Ж ұлынның сегізкөз бөлігінде
орн аласқан яд ролар то қ іш ек пен ж ам бас қуы сы н дағы
мүшелерді қамтамасыз етеді.
Вегетативтік жүйке жүйесінің барлық бөлімдері аралық
м ида о р н а л а с қ а н ж о ғар ы д ә р е ж е л і в е г е т а т и в т ік н ерв
орталығына бағынады. М үнда торлы қүрылымнан, мишықтан, қыртыс асты қүрылымдар мен үлкен ми сыңарларынан
нерв импульстері келеді.
В егетати в тік ж үй ке ж үй есі тір л ік к е м аң ы зды ж үйе
болғандықтан ерте дамиды. Дегенмен бала туғанда симпатикалык ж әне парасимпатикалық бөлімдерінің қызметтері
әлі теңеспеген әрі симпатикалық жүйке жүйесі басымырақ
болғандықтан баланың жүрегінің соғуы жиі болады. Даму
барысында вегетативтік жүйке жүйесіне жоғары дәреж елі
нерв орталы қтары н ы ң әсер і күш ей іп, іш кі м үш елердің
қызметі дүрыс реттеледі.
Ж үйке жүйесіндегі козу мен тежелу. Орталык тежелу.
Жалпы алғанда, жүйке жүйесінің қызметі екі нерв қызметіне
— нейрондағы қозу мен теж елуге негізделген. Қ озу мен
тежелу екеуі де нейрондардың белсенді қызмет қабілеті. Тек
қозу кезінде ғана нейрондардың қызметі пайда болады, ал
бүрын ж асап ж атқан қы зметі күш ейеді. Теж елу кезінде,
керісінше, нейронның қозуы төмендеп, сосын мүлде тоқтап
қалады да, онын қызметі өшеді. Қозу мен тежелудің пайда
болуы нейрондарда жүріп жататын зат алмасуының өзгеруіне
байланы сты . Екеуінде де энергия ж үмсалы п, нейронны ң
биоэлектрлік қасиеттері өзгереді. Қазіргі кезде қозу мен
тежелудің барлық жағы жақсы зерттелген. Дегенмен балалардың жүйке жүйесінің ерекшеліктерін түсіну үшін қозу
мен теж елудің пайда болуы на байланы сты организм нің
59
қы зм еті басталы п н е м е с е к үш ей іп ж ә н е наш арлап, не
тоқталатынын білсек жеткілікті.
1862 ж. И. М. С еч ен ов орталық ж үй к е ж ү й е с ін д е г і
теж елуді зерттей келе, оның 2 түрлі болатынын тапқан:
пресинапстық ж әне постсинапстык тежелу.
Пресинапстық тежелудің негізі XIX ғасырдың 70-80 жылдары ашылды. Сондықтан оның механизмі әлі де зерттелуде.
Қ озу им пульстерін өткізетін аксонны ң тармағына баска
нейронны ң аксонының арнайы теж егіш синапсты к үшы
келеді де, нерв импульстерін жібермейтін медиатор бөледі.
Постсинапстык тежелу орталық жүйке жүйесінДе арнайы
теж егіш н ей р он дар ды ң бол уы н а байланы сты . Т еж егіш
нейрондардың синапстық үшындағы тежеуш і медиатордьщ
ә се р ін е байланы сты п остси н ап сты қ м ем бр ан ада әр ек ет
потенциалының пайда болуына кедергі жасалады да, теж елу
туады. Эрбір нерв клеткаларында көптеген қоздырушы ж әне
тежеуш і синапстар болады. Олардың бір-бірімен байланысынан нейронда не қозу, не теж елу байқалады.
Бүларға қ оса, теж ел гіш қүрылы мны ң бол уы н талап
етпейтін нейрондардың ерекше теж елуі де болады. Ондай
теж елу қоздыруш ы синапсқа өте көп нерв импулсьтары
келгенде туады. М үндай импульстер организмге шектен ты с
тітіркендіргіштер эсер еткенде байқалады.
4. Рефлекс және оныц түрлері
Ж үй к е ж ү й е с ін ің қ ы зм е т ін ің н е г із і — р е ф л е к с .
Р е ф л е к с —сыртқы ортаның тітіркендіргіштерінің әсер ін е
жүйке ж үйесінің қатысуымен организмнің берген жауабы.
Рефлекстің пайда болуына қажетті уақытты р е ф л е к с
у а қ ы т ы нем есе рефлекстің л а т е н т т і
к е з е ң і
деп атайды. Жүйке ж үйесінің рефлекстік қызметіне байла­
нысты организм сыртқы ж ән е ішкі ортанъщ әсерлеріне тез
ж ауап б ер ед і. Барлық реф лек стер д ен ен ің бір ж ер ін е —
реф лекс аймағы на — тітір к ен дір гіш э с е р ет к ен д е п айда
болады. Рефлекс аймағында тітіркендіргіштің әсерін сезетін
сезгіш рецепторлар орналасады. Рефлекстің болмысына бай­
ланысты рефлекстер қорғаныс, ас қорыту, тамақтану, зәр
шығару, жыныс, тыныс, жүрек-қан тамырлар рефлекстері т.б.
болып бөлінеді.
60
Қозудың орталық жүйке жүйесі арқылы өтетін жолына
байланысты жұлын, қыртыс, мишық, сопақша ми, таламустык, гипоталамустық рефлекстер болып бөлінеді.
И. П. Павлов барлық рефлекстерді ш а р т т ы ж әне
ш а р т с ы з рефлекстер деп бөлген.
Рефлекторлы доға, оның бөлімдері. Рефлекс кезінде
қозудың жүретін жолын р е ф л е к т о р л ы
д о ғ а
деп атайды . Қ аты саты н н ей р он дар ды ң саны на қарай
• рефлекторлы доға кос нейронды, үш нейронды ж әне көп
нейронды болы п б ө л ін ед і. Рефлекторлы д о ға бір н еш е
бөлімнен түрады:
1) сезгіш бөлім. Мүнда орналасқан сезгіш рецепторлар
тітіркендіргіштің әсерін қабылдауынан қозу пайда болады;
2) афференттік жол рецепторларда пайда болған қозуды
орталық жүйке жүйесіне тасиды;
3)ж үй к е орталығы. Орталық жүйке ж үй есін де орналасқан, белгілі бір кызмет атқаруға бейімделген нейрондар
тобы орталықка келген қозуды талдап орталық ж үйке
жүйесінің жауабын тудырады;
4) эфференттік жол орталық жүйке ж үй есін де пайда
болған ж ауап козуды эф ф екторға (ж үмы сш ы м үш еге)
әкеледі.
5) эф ф ектор орталықтан келген қ озуға байланысты
қызмет атқарады;
6) эффекторды ң рецепторлық қүрылымы. Жүмысшы
мүше қызмет атқарғанда ол мүшенің биохимиялық ж әне
электрлік өзгерістері пайда болады. Осы өзгерістерді мүшеде
орналасқан сезгіш рецепторлар қабылдап, мүшенің жағдайына байланысты оларда козу пайда болады;
7) эф ф ек тор ды ң эф ф ер ен ттік ж олы . Э ф ф ек тор ды ң
рецепторында пайда болған қозуды сол мүшенің афференттік
нерв талшығы қайтадан орталық жүйке ж үй есін е, оның
жүйке орталығына ж еткізеді. М үндағы жүйке орталығы
келген козуды талдап, жүмысшы мүшенің қызметін тоқтатып
немесе кажеттігіне қарай жалғастыратын жауап қозу пайда
болады.
Рефлекс пайда болу үшін рефлекторлы доғаның барлық
бөлімдері қызмет атқаруы тиіс, яғни рефлекторлы доға бүтін
болуы керек. Егер оның бөлімдерінің бірі кызмет атқармаса,
рефлекс пайда болмайды. Рефлекторлы доғаның қозу жүретін
61
жолдарын екіге белуге болады: тура және кері байланыс
жолдары. Рефлекторлы доғадағы сезім мүшесінде, яғни оның
қабылдаушы аймағында пайда болған қозу орталық жүйке
жүйесіне барып, одан жауап қозу жұмысшы мүшеге келетін
жолды рефлекторлы доғаның т у р а
байланыс
ж о л ы дейді. Ал жүмысшы мүшенің сезгіш рецепторларында пайда болған қозудың қайтадан орталык жүйке
жүйесіне баратын жолын к е р і б а й л а н ы с ж о л ы
деп атайды. Рефлекторлы доғаның тура байланысы арқылы
орталық жүйке жүйесі эффектордың қызметін баскарады, ал
кері байланыс арқылы эффектордың жағдайы туралы
мәлімет алып түрады. Рефлекторлы доғада бір нейроннан
екінші нейронға қозу синапс арқылы ауысады. Орталық
жүйке жүйесінде сннапстар өте көп.
Орталық жүйке жүйесіндегі синапстар арқылы козудың
жүруі ерекше болады:
- орталық жүйке жүйесінде қозу бір б ағьта гана жүреді:
пресинапстық бөлімнен тек қана постсинапстык бөлімге
қарай. Себебі пресинапстық бөлімнің мембранасы медиатордың әсерін қабылдамайды, сезбейді. Оны тек қана
постсинапстық мембрана сезеді де, қозу тудырады;
- қозудың ыргагы мен күші өзгереді (трансформацияланады). Себебі пресинапстық бөлімге келген қозудың
ыргағы постсинапстагы пайда болган қозудың ыргагынан
өзгеше және оның күші мен үзақтығы да басқаша. Ал
клеткалық мембранада қозудың ыргагы үшінші түрлі болады;
- медиатор синапс аралыгына бірінен сон бірі қүйылғандықтан оның концентрациясы көбейіп, постсинапстық
мембрананың бір ғана қозуьш тудырады, яғни синапста қозу
жинақталады;
- синапстан қозу сәл кешігіп өтеді, себебі медиатор си­
напс аралыгында диффузды жайылып, постсинапстық
мембранага эсер еткенше 0,5 секундтай уакыт қажег;
- синапста қозу әрекет соңынан да туады. Себебі синапсқа әрекет потенциалының келуі тоқталганымен
клеткалық мембранада ол жинақталып қозуды күшейтеді;
- синапс арқылы қозу қайта-қайта, бірінен соң бірі
өткенде, медиатор азайып қалады да шаршау пайда болады.
Орталық жүйке жүйесіндегі нерв орталықтарыныц
қызметтері. Орталық жүйке жүйесі синапстар арқылы бір62
бірімен байланысқан нерв клеткаларының жинағынан қүралған. Дегенмен мұндай нейрондар жинағынан белгілі бір
мүшелердің қызметін реттеуге бейімделген нейрондар тобын
байқауға болады. Ондай нейрондар тобын ж ү й к е (нерв)
о р т а л ы қ т а р ы деп атайды, яғни белгілі бір қызметті
б ір ігіп ор ы н дауға қаты саты н н ей р он д а р тобы н нерв
орталықтары дейді. Жүйке орталықтары - функциялық үғым.
Әрбір нерв орталығында белгілі бір қызметті орындауға
•катысатын н егізгі нейрондарға қоса, соларға көмекш і
болатын нейрондар да бар. Сонымен қатар, ми сыңарларының қыртысында негізгі нейрондардың қызметін бақылайтын, реттейтін әрбір жүйке орталықтарының өкілдері болады.
Олар жүйке орталығындағы негізгі нейрондардың қызметін
казіргі, яғни тітіркендіргіш эсер етіп түрған мезгілдегі жағдайға байланыстырып, қисынын келтіреді. Дегенмен жүйке
орталықтары туралы әңгіме болғанда сол орталықтардағы
негізгі нейрондар тобының кызметі жайында сөз болады.
М ысалы, ты ны с орталы ғы н айтқанда соп ақ ш а м ида
орналасқан тыныс алуды реттейтін негізгі нейрондар тобы
жайында әңгімеленеді. Бірақ негізінде тыныс алу сопақша
мидың катысуымен ғана ем ес, вароли көпіріндегі пневжүлынның
реттеитін
қатысуымен іске асады.
Жүйке орталықтарының бірнеш е қасиеттері бар: олар
өзінің қызметін жағдайға байланысты өзгерте алады. Қажет
болғанда ол өзінің бүрынғы қызметін өзгертіп, жаңа қызметті
атқаруға бейімделеді. Мүндай бейімделу ми қыртысының
компенсаторлы қ (е се сін қайыру) тетігін е байланы сты .
Мүнымен қатар, орталық жүйке ж үйесінің синапстарына
сәйкес жүйке орталықтарында қозу тек бір ырғақта ғана
козғалады, қозу тежеледі, нерв импульстері сублимацияланады (лат. сублимация — кері ажырату), олардың қозғалу
жылдамдығы төмендеп, ырғағы өзгереді ж әне эсер іздері
байқалады, нерв орталығы шаршайды, мүшелердің қызметі
үйлесімді етіледі.
Орталык жүйке жүйесіндегі организмнің қызметінің
үйлестірілуі (координациялануы ). Адам организміндегі
әрекеттер
ортал ықтар ын ың
%
*
63
ондағы нейрондардың қызмет қабілетінің жағдайына байла­
нысты. Барлық мүшелер мен мүшелер жүйелерінің
қызметтері организмде бір-бірімен үйлестіріліп отырады,
үйлесімді орындалып өзара кедергі жасамайды. Былайша
айтқанда, организм ішкі және сыртқы орталардың әсерлеріне
біртұтас қүрылым ретінде жауап береді. Көптеген
мүшелердің қызметтерін біріктіріп, байланыстырып, сыртқы
ортаның әсерлеріне бейімделуін орталық жүйке жүйесінде
организмнің қызметін ү й л е с т і р у немесе координациялауы
(лат. координация - үйлесімділік, келісімділік) дейді. Орталық жүйке жүйесінің рефлекторлы реакцияларды үйлестіруі
қозу мен тежелудің бір-бірімен байланысына және олардың
қасиеттеріне негізделген иррадиация, индукция, доминанта,
концентрациялау және конвергенцияның қатысуымен іске
асады.
,
s.
Орталық жүйке жүйесіндегі бір нерв орталығында пайда
болған қозу мен тежелудің көрші орталықтарына жайылуын, таралуын и р р а д и а ц и я л а н у (лат. иррадиация —
тарану, жайылу) дейді. Қозу мен тежелудің жайылуы нерв
талшықтарының миелин қабығынын қалыцдығына тәуелді.
Жаңа туған нәрестенің нерв талшықтарының миелині өте
жүка, кейбір нерв талшықтарында мүлде болмайды.
Сондықтан оларда қозу мен тежелу өте тез және оңай тарайды. Сонымен бірге, баланың рефлекторлы реакциясын
реттеуге ми қыртысынан гөрі қыртысасты қүрылымдар
көбірек қатысады және балалардың нерв ұлпаларының
қозғыштығы ересек адамға қарағанда күштірек әрі нерв
орталығының миелинденуі 5-10 жасқа дейін созылады.
Нервтегі қозу мен тежелудің таралуы тітіркендіргіштің
күшіне де байланысты. Неғүрлым тітіркендіргіш үзақ эсер
етсе және неғүрлым күшті болса, соғүрлым олардың жүйке
орталықтарында жайылуы көбірек. Қозу мен тежелудің жай­
ылуы кішкентай балаларда күштірек. Мысалы, қызық
ойыншық көргенде баланың ауызы ашылып калады, қуанып
секіре бастайдьі, мәз болып күледі, яғни бірнеше орталықтардың қызметі пайда болады.
Нерв орталықтарында қозу тежелуге және, керісінше,
тежелу қозуға жылдам ауысады. Сонымен қатар, бір жүйке
орталығының қозуына байланысты екінші бір жүйке
орталығының қозуы тежеледі және керісінше, бір жүйке
64
орталығы тежелгенде екінш ісінің қозуы күш ейеді. Мүны
қозу мен тежелудің и н д у к ц и я с ы (лат. индукция —
орнату, кіргізу) дейді. Егер нерв орталығында қозу тежелуге
ауысса - теріс индукция, ал тежелу қозуға ауысса — оң ин­
дукция.
Орталық жүйке жүйесіндегі қозу мен тежелудің индук­
циясы да олардың жайылуы тәрізді нерв талшықтарының
миелин қабығының қалыңдығына байланысты. Сондықтан
бала неғүрлым жас болса, қозу мен тежелудің индукциясы
соғүрлым нашар болады. Мысалы, кішкентай бала ауырғанда күндіз-түні тынымсыз әбден шаршағанша жылай береді.
Ересек адамда қозу мен тежелудің индукциясы күшті болады.
Б ірн еш е ж үй к е орталы ғы ндағы қ о зу м ен т еж ел у
бір орталыққа жинақталады. Мүны қозу мен теж елудің
ж и н а қ т а л у ы (суммациялануы) дейді. Жинақталу таралуга қарама-қарсы қүбылыс. Балаларда ол нашар болады.
Ж үйке орталықтарының қызмет атқаруының негізгі
қасиеттерінің біріне доминанта жатады. Оның негізін ең алғаш А. А. Ухтомский үсынған. Оның қозу мен тежелудің
д о м и н а н т а с ы ( лат. доминанта —басым) туралы ілімі
бойы нш а ж үй к е ж ү й е с ін ің қ ы зм етін д е б ір ж үй к е
орталығының қозуы басқаларының қозуын өзіне тарту арқылы белплі бір сәтте басымырақ болады да, басқа орталықтарынын қызметін өзіне бағындырады. Мүндай жағдайда басқа жүйке орталықтарын қоздыратын тітіркендіргіштер
доминантты (басым) орталықтың қозуын күшейте түседі.
Мысалы, “2” алып, жылап отырған баланы жолдастары
жүбатса, оның жылауы үдей түседі. Себебі бүл сәтте баланың орталық жүйке жүйесінде басым жүйке орталығы бас­
ка орталықтардың қозуын өзіне тартып, қоза түседі. Бір
мүшесі қатты ауырып отырған адамның ауырмайтын сау
мүшесіне қол тиіп кетсе, оның ауру мүшесі одан сайын қатты ауырады. Бүл да басымдылыққа мысал бола алады. Бала­
ларда басы м ды лы қ оңай ж ә н е ж ең іл п айда бол ады .
С онды қтан да балаларды ң зе й ін і түрақсы з: ж аңа
тітіркендіргіштер оның миында басқа орталықтың басымдылығын тудырады. Педагогикада кездесетін балалардың
белсенді зейінін ми сыңарларында басым орталық ж ән е
шетге индукциялы тежелудің пайда болуымен түсіндіріледі.
Балаларда белсен ді зейіннің үзақтылығы жасына қарай
әртүрлі. Кішкентай балаларда белсенді зейін нашар қалыптасады: тек 7 жасқа таман ол ұзара бастайды; 7 жасар балада
—15 мин., 10 жаста —20 мин., 12 жаста 25 минөтке созылады,
13-15 жас арасында жарты сағаттай, 16 жаста 40 минөттей,
ересек адамда 1 сағатқа жуық. Еске алар жай: егер бала ұзак
Уакыт жұмыстың бір ғана түрімен шұғылданса, оның басым
орталығы шаршап, белсенді зейіні төмендейді. Мұндай жағдайда басым жүйке орталығы 3 кезеңді өткізеді:
1) басымды орталықтың маңайында индукциялық тежелу
пайда болып, бала мазасызданады;
2) басым орталықтың қозуы төмендейді де, шартты
нервтік байланыстардың пайда болуы баяулайды, бала сабақты түсінбейді, есінде сақтамайды;
3) басым жүйке орталығында шектен тыс тежелу пайда
болады, белсенді зейін жойылады, бала мүлде сабақ тыңдамаиды, тіпті мұғалімнің айтқанын естімейді.
Сондықтан мұғалімдер балалардың сабаққа зейініне көңіл
бөлуі шарт. Егер олар тыңцамай бара жатса, онда еңбектің
түрін ауыстыра қою керек. Мысалы, сабақ түсіндіруді
тоқтатып, методикалық картамен жүмыс істету сияқты
әдістерді пайдалану қажет.
Жүйкелік орталық байланыстың мол болуынан бір
нерв клеткасына жүйке жүйесінің бірнеше жерінен нерв
импульстері келуі мүмкін. Әртүрлі талшықтар арқылы келген
қозулардың үшырасуын к о н в е р г е н ц и я (лат. конвергенс
—түйісу) деп атайды. Айталық, дыбыс, көру, тері рецепторларынан келген қозулар бір нейронда түйісуі мүмкін.
Жалпы алғанда балалардың жасына қарай үшырайтын
үйлесімділіктің кейбір кемшіліктері жасы үлғайған сайын
бәсеңдеп, 18-20 жаста толық жойылады да, үйлестіру қабілеті
толық қалыптасады.
IV - т а р а у
Жоғары жүйке әрекеті және оның жасқа
сай ерекшеліктері
1.
\
Ж оғары жүйке әрекеті туралы түсініктің
пайда болуы
\ Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады. Жоғары жүйке әрекеті адам
организмінің сыртқы ортамен қарым-қатынасының тиімді
қалыптасуын зерттейді. Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес,
сана, ойлау, көңіл-күйі, үйкы, түс көру, гипноз т.с.с. ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып
есептел ед і.
Адамның мінез-қүлқы мен мидың арасындағы байланыс­
ты ең алғаш Платон, Гиппократ секілді алдыңғы қатарлы
грек ғалымдары болжап айтқан болатын. Ал ғылыми негізде жазылған еңбек, ол орыстың ұлы галымы физиолог
И. М. Сеченовтың “Ми рефлекстері” ( 1863 ) атты кітабы.
Осы еңбегінде ол психикалық әрекеттердің рефлекторлы табиғатын алғаш рет дәлелдеген. Еш әрекет өзінен-өзі пайда
болмайды, тітіркендіргіиггің әсерінен туады. Қобалжу, сезім,
адамның ойы белгілі бір жауапты тудырады, мүның барлығы
да бүлшық еттердің қызметімен аяқталады. Ғалым мидың
қызметі рефлекторлы түрде іске асады, — деп түсіндірді.
Ғалымның одан кейінгі шыққан еңбектері де (“Психикалық
этюдтер”, “Психологияны кім қалай дамытады?”) жогары
жүйке әрекетін осы түрғыдан түсін дір уге багытталған.
И. М. Сеченовтың бүл ілімін И. П. Павлов шартты рефлекстер
түрғысынан дәлелдеген ж әне дамытқан. Ол жоғары жүйке
әрекетін шартты рефлекстерді тудьфу арқылы зерттеп, адам
мен жануарлардың психологиясының заңдылықтарын алташ рет түсіндірген. Шартты рефлекстердің пайда болуы ми
қыртысының нервтік байланыс іздерінін қалыптасып, нығайып, күш еюіне негізделгендігі туралы ғалымның ілімі
жоғары жүйке әрекеті туралы көзқарастың қалыптасуында
манызды орын алды. Уақытпен шыңдалған бүл ілімнің маңызы осы кезге дейін төмендеген жоқ, қайта көптеген ғалымдардың зерттеуі арқылы кеңейді.
67
2. Балалардың шартты рсфлскстері
Балалардың шартты рефлекстерінін манызы және
шартсыз рефлекстерден айырмашылыгы. И. П. Павлов
барлық рефлекстерді екі топқа шартты және шартсыз
рефлекстер деп бөлгені жоғарыда айтылған. іиартсыз
рефлекстер алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін
қажет. Балалардың шартсыз рефлекстерін туысыменен
тексеру арқыпы олардың жүйке жүйесінің дамуын анықтайды. Шартсыз рефлекстер туа пайда болып, өздерінің
орындалуы үшін ешқандай қосымша жағдайларды кажет
етпейді: тітіркендіргіш эсер етісімен шартсыз жауап пайда
болады. Олар түқым куалайды, сондықтан организмнің әр
түріне тән өздерінің шартсыз рефлекстері болады. Бүл
рефлекстердің рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің төменгі
дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері арқылы
қалыптасады да ми сыңарларының қыртыстары қатыспайақ іске аса береді. Шартсыз рефлекстер негізінен үрықтық
кезеңде де, бала туғаннан кейін де калыптаса береді. Айталық, қорғаныс рефлекстері туғаннан-ақ болады, ал жыныс
рефлекстчузі жыныстық жетілу мерзімінде пайда болады.
Олардың рефлекторлы доғасы өзгермейді.
Шартты рефлекстер түқым куаламайды тек өмір
тәжірибесінің негізінде, сыртқы ортамен байланыстьщ арқасында пайда болып отырады. Әркімнін өзінің түрмыс жағдайына қарай әртүрлі шартты рефлекстері болады.
Шартты рефлекстер организмді сыртқы ортаның өзгермелі жағдайларына бейімдейді. Балалардың шартты рефлекстерін бақылау арқьшы олардың миының даму дәрежесін,
ақьш-ойының дамуын бақылауға болады. Барлық балаларда
шамамен бір мезгілде пайда болатын шартты рефлекстерді
(түрақты шартты рефлекстерді) бақылай отырып, бала дәрігерлері оның жоғары жүйке әрекетінің дамуьш біледі.
Шартты рефлекстердің пайда болуына кажетгі жағдайлар. Барлық шартты рефлекстердің қалыптасуы үшін
сыртқьі ортаның қосымша белгілі бір жағдайларын тудыру
керек:
- эсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің
болуы;
68
— шартты тітіркендіргіш тердің әсер і шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен сәл бүрынырақ басталып (15-20 сек),
олар біраз уақыт бірге эсер етуі тиіс;
— тітіркендіргіштердің түрақты ретпен эсер етуі;
— аталған жағдайлардың үзақ уақыт көп қайталануы;
— шартты тітіркендіргіш тің шартсыз тітіркендіргіш тен
өлсіздеу болуы;
— жүйке ж үй есін ің маңызды бөлім і — ми қыртысының
% кызмет қабілетінің дүрыс қалыпта болуы.
Шартты рефлексті тудыру тәжірибесінде сыртқы ортаның белгілі бір жағдайын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдалана береді. Ал шартсыз тітіркендіргіш организм үшін маңызды эсер болуы керек. Ол шартты тітіркендіргіштің әсерін
бекітетін болғандықтан көбінесе тамақты немесе ауру сезімін
тудыратьін әсерді пайдаланады.
Балаларда шартты рефлекстерді тудыру үшін 3 жасқа
дейін шартты эсер ретінде баланың үнататын тамағын немесе
ойыншықты к олдан ады . М ы салы , баланы ж ү р гізіп
үйреткенде шақырушы кісі кәмпитті (егер бүрын кәмпит жеп
жүрген бала болса) немесе ж а ң а ойыншықты көрсетіп шақырады да бала тәй-тәй басып келсе, кәмпитті/ойыншықты
бере қояды. Кейіннен кәмпитті алуға үмтьшған бала аяғын
тезірек басуға мәжбүр болады (кәмпит үстаған адам бала
алға басқан сайын ш егініп, ара қашықтығын үзартады),
сөйтіп баланың жүруін тездетеді.
Бала өсе келе, оның екінші сигнал жүйесі дамыған са­
йын шартты тітіркендіргіш ретінде сөздің әсері пайдаланылады. Сөз әсеріне шартты рефлексті тудыру үшін 3 жасқа
дейінгі балаларда негізінен үш жағдайды алғаш кезде сақтау керек. Сонда бала тез, уақытында сөйлеп үйренеді:
1. Үйретіліп отырған сөздің мағынасына байланысты
бейненің болуы ж эн е алғаш кезде оның түрақты болуы.
Мысалы, “әке” деген сөзді үйрету үшін “әке” деп айтып
отырып, әкесін көрсету керек;
2. Сөзді айтушының болуы керек ж әне алғаш кезде ол
да түрақты бір кісі, айталық, шешесі болуы тиіс. Сөзді айтушы болмаса, бала сөйлеп үйренбейді. Мысалы, сақау адамдардың баласы сөйлеу қабілеті бола түра, сойлеп үйренбеуі
мүмкін;
*
3. Бала сөздің мағынасына байланысты затты дүрыс көріп
69
түруы керек, яғни баланың денесі кеңістікте дүрыс орын алуы
қажет.
М үндай үш жағдайдың маңызы алғашкы 3 жасқа дейін
ғана. Кейіннен баланың сөз қоры көбейе келе, олардың маңызы төм ендеп, біртіндеп жойылады. 3 жастан кейін сөзді
айтуш ы б е й н е н ің түрақты бол уы ш арт е м е с ; м ы салы ,
кішкентай баланы бөтен адам сөйлетсе, ол түрып қалады,
б о л м а с а ж ы лап ж іб е р е д і. Ө с е к ел е ол т ә р б и е ш ін ің ,
теледидарды ң, магнитофонны й, м үғалім дердің айтуы мен,
оқып үйрене келе, кітаптардағы түсіндірм е сөздер арқылы
да жаңа сөздерді үйрене алады.
Ш ар тты р еф л ек ст ер д ің т ү р л ер і. Шартты рефлекстер
рецепторлардьщ тітіркенуіне ж ән е пайда болатын қызметіне
байланысты, қозу мен теж елуге ж ән е олардын кезеңдеріне,
пайда б о л у м ехан и зм ін е байланы сты к өп теген түр л ер ге
бөлінеді.
Т ітірк ен етін рецепторлары на с ә й к е с эк ст ер о р ец еп ті,
пропри орецеп ті ж ә н е и н терор ец еп ті шартты реф лекстер
болады .
м
ч
.
.г г
Э к с т е р о р е ц е п т і шартты рефлекстер шартты
тітіркендіргіштер сыртқы сезім мүш елеріне эсер еткенде пай­
да болады: көзге, қүлаққа, иіс мүш есіне, дөм сезу мүш есіне,
тері рецепторларына. ,'
; Н ^ ЩшшшЖ•• <- x-rzjhS atooir^
П р о п р и о р е ц е п т і шартты рефлекстер каңқаның
бүлш ы қ еттерін тітір к ен дір ген де, яғни оны ң п роп ри орецепторлары на э с е р етк ен де п ай да болады . Бүл топтағы
р е ф л е к с т е р г е а д а м н ы ң б а сы қ о зғ а л ғ а н д а т е п е -т е ң д ік
(вести бул яр л ы қ ) аппаратты т іт ір к ен д ір у арқылы п ай да
болған теңдік сақтау рефлекстері д е кіреді.
И н т е р о р е ц е п т і шартты рефлекстер ішкі мүш елерді
тітіркендіргенде олардың рецепторларына эсер ету арқылы
пайда болады. Бүл топқа қанға түрлі химиялық заттарды
ж ібергенде туатын автоматты шартты рефлекстер д е жата­
ды. Ондай жағдайда хнмиялық заттар интерорецепторларды
(ішкі рецепторларды) тітіркендіріп жүйке ж үйесіне тікелей
эсер етеді.
Туаты н қ ы зм еттің т ү р ін е байланы сты ш артты р е ф лекстерді екіге бөледі: қнмьш-қозғалыс ж ән е вегетативтік
шартты рефлекстер. Вегетативтік шартты рефлекстердің өзін
секреторлық, жүрек-қан тамырлық, тыныс шіу, ас қорыту
70
рефлекстері, ішкі секрециялық бездердің қызметін өзгертетін,
зат алмасуын және иммунитетті өзгертетін рефлекстер деп
бөледі.
Рефлексті тудыратын қозу мен тежелудің кезеңдеріне
карай шартты рефлекстерді оң және теріс немесе жағымды
және жағымсыз рефлекстер деп атайды.
Шартты тітіркендіргіштің әсерін күшейту үшін шартсыз
тітікенд іргіш ті
п аи дал ан ған да
миды
қозды раты н
рефлекстерді шартты о ң немесе ж а ғ ы м д ы рефлекс дейді.
Ал нығайтушы тітіркендіргіш, керісінш е, мидың қозуын
тежесе шартты т е р і с немесе ж а г ы м с ы з рефлекс деп
атайды. Шартты оң рефлекстер кезінде мүшелердің қызметі
пайда болады немесе бүрынғы қызметі одан әрі күшейеді.
Шартты теріс рефлекстерде мүшелердің қызметі нашарлайды, тіпті тоқтап та қалады.
Шартты рефлекстер шартты тітіркендіргіш болмаған жағдайда да пайда бола береді. Ондайда шартсыз тітіркендіргіш
белгілі бір мерзім сайын эсер етеді. Мүны у а қ ы т қ а деген
шартты рефлекс деп атайды. Бүл жағдайда уақыт шартты
тітіркендіргіштің рөлін атқарады. Мысалы, мезгіл-мезгіл
жүректің соғуының өзгеруі нем есе тыныстың тарылуы,
немесе тамақ қабылдау т.с.с., кей кезде таңның атуы мен
күннің батуы шартты тітіркендіргіш есебінде эсер етеді.
Шартты рефлекс шартсыз тітіркендіргішсіз, бүрын шарт­
ты тітіркендіргіш ретінде пайдаланып, үзак мерзім шарт­
сыз тітіркендіргішпен нығайтылған шартты әсерді пайдалану арқылы да пайда болады. Оны е к і н ш і д ә р е ж е л і
шартты рефлекс дейді. Бүрын шартты тітіркендіргіш ретінде
пайдаланылған әсерлерді шартсыз тітіркендіргіштің орнына
жүмсау аркылы ү ш і н ш і ,
т ө р т і н ш і т.с.с. шартты
рефлекстерді тудыруға болады.
Шартты рефлекс топты тітіркендіргіштерге де туады.
Мүндайда бейтарапты тітіркендіргіштер бірінен соң бірі эсер
етіп, оның ең соңғысы шартсыз тітіркендіргішпен бекітіледі.
Ондай рефлекстерді к о м п л е к с т і шартты рефлекстер
дейді. Бүлардың пайда болуы жеке тітіркендіргіштерге туған рефлекстер тәрізді.
Уакытша нервтік байланы с. Шартты тітіркендіргіш
эсер етк ен де ми қыртысының тітіркендіргіш ке сәй к ес
орталығында қозу ошағы пайда болады (9-сурет). Мысалы,
71
көзге эсер етсе — көру орталығы, дыбыс өсер етсе — есту
орталығы. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен оған сәйкес
орталықта екінші бір қозу ошағы пайда болады. Организм
үшін маңызды әсерді шартсыз тітіркендіргіш ретінде алғандықтан екінші орталықтағы қозу біріншіге қараганда анагүрлым күштірек болады. Сондықтан бірінші қозу ошағындагы
нерв импульстері екінші орталыққа тартылады да, екеуінің
арасында байланыс пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіш
негүрлым күшті болса, согүрлым екінші орталықтың қозуы
күшті болып, шартты рефлекс тез туады. Жағдай қайталанған сайын екі нерв орталығының арасындагы байланыс нығайып, күшейеді де шартты тітіркендіргіштің әсеріне шарт­
ты рефлекс пайда болады. Шартты рефлекс күшейген сай­
ын, ми қы рты сы нда қ о зу д ы ң ж айы луы наш арлап,
ш оғы рлануы к ү ш ей ед і. Ш артты р еф л ек ст ер д ің п айда
болуының негізі —ми қыртысындағы жүйке орталықтарының
арасында у а қ ы т ш а н е р в т і к б а й л а н ы с т ы ң
пайда болуы (9-сурет). Мысалы, лимонды көргенде ми қыртысының көру аймағында қозу пайда болады (а), лимонның
д әм і ауыз қуысының рецепторлары н тітір к ен дір еді д е,
сопақша мидың сілекей шығару орталығында ж әне ми қыртысының ас қорыту орталығында қозу пайда болады (б),
ми қыртысындағы екі қозу ошақтарының арасында уақытша нервтік байланыс туады (в, үзілген стрелкамен көрсетілген).
Қазіргі электрофизиологиялық зерттеулердің арқасында
И. П. Павлов түсіндіргендей уақытша нервтік байланыс тек
кана ми қыртысында түйықталып қоймайды, қыртыс асты
қүрылымдарда да пайда болады. Жарыққа немесе дыбысқа
деген шартты қорғаныс немесе ас қорыту рефлекстері пайда
болғанда ми кыртысының ЭЭГ-сы ғана өзгеріп қоймай, ми
баганасының торлы қүрылымынан жазылып алынған ЭЭГ
да өзгереді. Жануарлардың ми сыңарларының қыртысының
жаңа (неокортекс) бөлімін сылып алып тастаса, қарапайым
шартты рефлекстер пайда бола береді, бірақ ондай рефлекс­
тер өте түрақсыз, тым тез жойылады. И. С. Бериташвилидің
болжамы бойынша ми қыртысы жоқ жануарларда шартты
рефлекстің пайда болуы ескі ж әне көне ми жарты шарларының қыртысына байланысты. ЗКануардың сол бөлім дерін
алып табтаса, ешқандай шартты рефлекс пайда болмайды.
72
3
9-сурет . Ш артты реф лекстердің пайда болуы ньщ
нейроф изиологиялы қ механизмі:
а —ми кыртысындағы көру орталығы, б —ми қыртысындағы ас корыту
орталығы, в —сопакш а м вдағы сілекей ш ығару орталыгы.
Бүл анықтаулардын арқасында П. К. Анохин уақытша байланыс тік бағытта (вертикальды қыртыс-кыртыс асты) түйықталады деген болжамды үсынды.
Сонымен шартты рефлекстің пайда болуы тек қана ми
кыртысында ғана емес қыртыс асты күрылымдарының да
қатысуымен болады. Дегенмен шешуші орын эволюциялық
сатыдағы ең жас бөлім —ми қыртысының қызметіне байла­
нысты.
73
М и қ ы р т ы с ы н д а ғ ы у а к ы т ш а б а й л а н ы с т ы н н ей ронды к тетігі.
1 . Ф у н к ц и я л ы қ тетік. Шартты тітіркендіргіштің
әсер ін ен туған қ озу толқындары бір нейроннан екінш і
н ей р о н ға ө т іп , ал соң ғы сы н ан б ір н е ш е н ей р о н д а р ға
дивергенция (қосарланып бөліну) тәртібімен тарайды. Сонан
соң қайта оралып алғашқы нейронға қайта соғады. Нерв
импульсінің осылай ш еңбер жасап айналып қайталануын
р е в е р б е р а ц и я (лат. реверберация —біртіндеп басылу,
жаңғырығу) дейді. Ол қайталаған сайын нерв импульсінің
жүруі жылдамдайды, өйткені қозу синапс арқылы өткен сәтте
электр потенциалы туады , ал бұл импульс өткізгіш тігін
ж еңілд етед і.
2. Б и о х и м и я л ы қ тетік. Ми қыртысының нейронында қозу туган сәтте алдымен ферменттік үрдіс күш ейеді.
Белоктың синтезделуі тездейді. Холин қабылдагышы іспетті
жаңа белок заттары пайда болады. ДНК мен РНК-ның қүрамында біраз өзгерістер туады, нейрондағы РНК-ның түзілуі
ж еделдейді. Нейрондар аралығындағы глиялық клеткалар
кейбір ерекше заттарды түзеді д е импульстің синапстан тез
өтуіне мүмкіндік тудырады.
3. М о р ф о л о г и я л ы қ тетік. Уақытша байланыс
жасауға қатысатын нейрондардың талшықтарының, көбінесе
оның ден др и ттер ін ің аздап ж уандауы байқалады деген
м әлім ет бар. Бірақ цитологиялық дәл ел дем е м әлім еттер
әзірш е жоқ. Дендриттердің үштарында жаңа бүршіктер пай­
да болған деген дерек те бар, бірақ ол да толық дәлелдеуді
қажет етеді.
Осы айтылгандарды түж ы ры мдасақ, мидагы ф изиологиялық, биохимиялық ж әне кейбір цитологиялық қүбылыстардың нәтиж есінде нейрондардың арасында уақытша
функциялық байланыс туады. Ол шартты рефлекстің мидагы
физиологиялық тетігі, яғни оның материялық негізі.
Ш ар тты р еф л ек ст ер д ің т еж ел у і ж ән е ж ас ер ек ш елік тері. Мидагы козу мен тежелу бір-бірімен байланысты
өтеді. Табигатта организмнің қызметін тудыратын мидағы
нерв клеткаларының қызметін акырындатып немесе токтату
қажеттілігі жиі кездеседі. Мүндайда мидагы тежелудің маңызы адға шығады. Қалыпты жагдайда мидагы қозу мен
тежелу дәл қажетті сәтте организмнің қызметін не үдетіп,
74
не баяулатып отырады. Тежелу 2 түрлі болады: сыртқы
немесе шартсыз және ішкі немесе шартты тежелу.
С ы р т қ ы теж елу туа пайда болады . Ол шартты
рефлекторлы түрде пайда болған кезде сыртқы ортаның
күшті немесе үзақ эсер ететін басқа бір тітіркендіргішіне
байланысты баиқалады. Мүндай жағдайда ми қыртысында
жаңа күшті қозу ошағы пайда болып, индукциялы түрде
бүрынғы шартты жауапты тудырған қозу ошағын тежейді
Де ол жауап тоқтап қалады. Мысалы, мүғалімнің айтқанын
үқыпты тыңдауға дағдыланған оқушы жаңа тақырыпты тыңдап отырғанда кенеттен далада шыққан қатты шыңғырған
лауысты естісімен мүғалімді тыңдамай, орнынан көтеріліп,
дереу терезеге қарайды. Я болмаса, қарны ашып жылаған
оаланы тамақтандырып жатып оған әдем і көз тартарлық
ойыншықты корсете қойса, бала тамақ ішпей ойнап кетеді.
Бүл мысалдарда ми қыртысында пайда болған ж а ң а қозу
ошақтары шартты рефлекторлы түрде пайда болған қозу
ошағын тежейді. Мүндай тежелу балаларда жиі кездесетін
жағдай. Шартсыз тежелудің бір түрі — ш е к т е н т ы с
тежелу немесе қ о р ғ а н ы с тежелу. Бүл организмді сыртқы ортаның үзақ өсерінен өлсіреуден сақтайды.
Ш а р т т ы немесе і ш к і тежелу пайда болған шартты
рефлекстің жағдайлары өзгергенде туады, яғни шартты
тітіркендіргішті шартсыз тітіркендіргіш пен бекітпегенде
біртіндеп шартты жауап жойыла бастайды да, біраздан соң
мүлде тоқтайды. Мысалы, күнде сағат 1 кезінде тамақ ішіп
жүрген баланың уақыты жақындағанда қарны ашып, аузында сілекей көбірек бөліне бастайды. Егер түскі тамақты ішу
уақытын сағат 2-ге ауыстырса, алғаш кезде сағат 1-ге жақындағанда баланың қарны аша бастайды. Біраз күннен кейін
бүл өдет жойылып, баланың қарны сағат 2-ге жақындағанда
ашатын болады. Мүндайда алғашқы шартты рефлекс пайда
болған орталықтың қозуы біртіндеп әлсіреп, біраздан соң
мүлде жойылады. Сондықтан бүрынғы шартты рефлекс
тежеліп, жаңа жағдайда басқа шартты рефлекс пайда болады.
Ішкі тежелу организмнің өзгермелі сыртқы ортасының жағдайына бейімделуі үшін маңызы өте зор. Қажетсіз дел сол
уақытта төмендеген мәліметтер, ақпараттар осындай ішкі
теж елудің негізінде жойылып отырады. Д егенм ен, кейін
ондай мәлімет қайта қажет болғанда, жағдай қайталанғанда
75
бұрынғы жойылып кеткен шартты рефлекс оп-оңай, тез пайда
болады. Неғұрлым шартты рефлекс күшті мықты болса, көп
мерзім өтсе де, соғұрлым оңай тез қалпына келеді. Ал әлсіз,
нервтік байланыс іздері нашар болған шартты рефлекс мүлде
үмытылады, жойылып кетеді. Оны қалпына келтіру үшін
қайтадан шартты рефлексті тудыру қажет болады.
Балалардың шартты рефлекстері ересек адаммен салыстырғанда анағүрлым күшті және берік болады. Сондықтан
олардың жойылуына үзақ мерзім қажет ( бала кезінде жатталған тақпақ қартайғанньщ өзінде есте жүреді ). Адамның
миы өте ұқсас тітіркендіргіштердің әсерін ажырата алады.
Адам баласы өте үксас дыбыстарды бір-бірінен ажыратады.
Ондай қабілет жануарларда да бар. Мысалы, итке 1000 гЦ
жиілігімен шыққан дыбысты тамақ беріп бекітіп отырса, ал
950 гЦ жиілігімен шыққан дыбысты жағымсыз эсер, айталық, ауру сезімін тудыратын, тітіркендіргішпен бекітіп
отырса, біраздан кейін итте 1000 гЦ дыбысқа сілекей шығару шартты рефлексі қалыптасады, ал 950 гЦ дыбысқа сілекей
бөлінбейді. Мүндайда жағымсьп дыбыстың әсеріне
а ж ы р а т у шартты тежелуі пайда болады. Мүның маңызы
адам баласы үшін өте күшті, себебі оқыту әдістемесі негізінен осы ажырату шартты тежелуіне негізделеді (жиілігі ұқсас
дыбыстарға байланысты әріптерді үйренуді еске алыңыз).
Шартты тежелудің үшінші бір түрі - ол ш а р т т ы
тежеу. Бүл негізінен ажырату шартгы тежелуіне үқсас. Шарт­
ты тежелу адамның сыртқы ортасының биологиялық маңызды ситналдарын ажыратып, дүрыс жауап беруіне кажет.
Ол табиғатта маңызды және маңызы төмендеу тітіркендіргіштер эсер еткенде маңыздысына шартты рефлекс
пайда болып, маңызсызына шартты тежеуді тудырады.
Шартты тежелудің тағы бір түрі - к е ш і к п е тежелу.
Бүл организмді мезгілінен бүрын энергия жүмсаудан сақтайды. Мысалы, жыртқыш аңдардың сілекейі жейтін жануарды көргенде бөлінбейді, тек қана оны үстап алып, жей бастағанда сілекей шүбыра бастайды. Мүндай тежелу шартты
тітіркендіргіштің әсері шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен
кешігіп бекітілгенде байқалады.
Окыту, тәрбиелеу барысында мүғалімдер балаларда
кешікпе шартты тежелуді тудыру үшін көп еңбек сіңіріп,
жаттықтырады. Мүндай тежелу, өсіресе бастауыш сынып
76
окушыларында қиындықпен пайда болады, көп және ұзақ
жаттықтыруды тал an етеді.
Оқыту, тәрбиелеу барысында балалардың ішкі жөне сыртқы тежелуінің пайда болу ерекшеліктерін жақсы білген жөн.
Сыртқы тежелу 3-4 жаста жеңіл пайда болады. Сондықтан
баланың ойын жағымды әсермен оп-оңай бөліп жіберуге
болады. Мысалы, жылап түрған балаға қызық ойыншықты
. көрсете қойса, ол жылауын тоқтатады. Яғни сыртқы тежелу
сөбилерді төрбиелеуде өте маңызды орын алады.
6-7 жастың арасында ішкі тежелудің маңызы арта түседі.
Бүл кезде баланы үстамдылыққа, шыдамдылыққа үйрету
үшін оның ішкі тежелуін пайдаланса, дүрыс тәрбиеленеді.
Тәрбиенің бүл әдісін пайдаланып, балаларды әлеуметтік
жағдайларға жақсы бейімдеуге, тәртіпке үйретуге болады.
Баланы тек қана өзінің тілегінің жетегінде болмай, басқалардың жағдайымен санасатындай етіп тәрбиелеген жөн.
Еске сақтайтын жағдай: баланың ішкі теж елуі жүйке
жүйесінің қозуы төмен болғанда ғана орын алады. Сондықтан
төрбие жүмыстарын үрыспай, ақырын, айқайламай жүргізу
керек.
Ми кыртысындағы тежелудің биологиялық маңызы адам
баласы үшін өте зор. Соның арқасында адамның еңбегі, түрлі
әрекеттері бағытталып, жөнделіп отырады. Қажетсіз ақпараттар мен мәліметтер жойылып, қажеттілері есте сақталады.
Бір-бірімен байланысты өтетін мидағы қозу мен тежелу
ми кыртысында тітіркендіргіштердің әсерін талдау (анализ)
ж ә н е талқы лау (с и н т е з) қ а б іл ет т ер ін ің н е г ізі болы п
есептеледі.
Ми кыртысының талдау және талкылау кызметтері.
Д и н а м и к а л ы ст ер ео т и п . Сыртқы ж ән е ішкі ортаның
көптеген тітіркендіргіштерінің әсерінен биологиялық маңыздыларын таңдап алу үшін мида олар талданады.
Т а л д а у аркылы организм өзін е қаж етті, тиім ді
әсерлерді бөліп алып, ажыратады. Ми қыртысы өсер ететін
тітіркендіргіштерді жіктеп талдайды. Таңдалған әсерлерге
дүрыс жауап қайтару үшін ми қыртысында олар қайта жинақталып қорытылады, талқыланады. Мұны ми қыртысындагы т а л қ ы л а у дейді. Талдау мен талқылаудың қарапайым түрлері қабылдағыштарда (рецепторларда) басталады.
Бүл түрғыдан қарағанда көру талдағышының маңызы өте
77
зор. Сондықтан да оны шеткі ми деп те атайды, яғни мидың
шетке шығып тұрған бір бөлігі дейді. Талдау мен талқылау
қабілеттері төменгі сатылы жүйке жүйесінің бөлімдері жүльшда, ми бағанасында да жасалады. Дегенмен, ми қыртысы бүлардың ең басты, ең маңызды орталығы.
Өте күрделі талдау мен талқылаудың үлгісі ретінде динамикалы стереотипті алуға болады. Д и н а м и к а л ы
с т е р е о т и п (лат. динамика - қозғалыстың, әрекетгің
көптігі; грек, стерео-капы + типос- таңдау, із ) деп адам
мен жануарлардың ми қыртысында үзақ мерзім түрақты
ретпен эсер еткен топты тітіркендіргіштердің біртүтас шарт­
ты рефлекторлы әрекетті тудыратын қабілетін, яғни белгілі
бір жүйеге келтіруді айтады. Бірінен соң бірі эсер ететін
тітіркендіргіштер біртіндеп бір жүйеге айналады да, оның
алғашқы біреуі эсер етсе болғаны, шартты жауап пайда
болады. Балаларда белгілі қажетті дағдыларды тудыру үшін
динамикалы стереотиптің маңызы зор. Мысалы, таңертең
түрғаннан кейін баланың өз төсегін жинауы, жуыну, тамақтаиу дағдыларын динамикалы стереотипке айналдыру арқылы тәртіпке үйретуге болады.
Табиғи жағдайда динамикалы стереотип жиі кездеседі,
алғашқы күндерінен бастап балаға сырткы ортаның көптеген
тітіркендіргіштері эсер етіп, олардың әрқайсына жеке-жеке
шартты рефлекстер пайда болады. Кейіннен жиі кездесетін
шартты рефлекстер динамикалы стереотипке айналып, балада белгілі бір дағдьшар қалыптасады. Кішкентай кезінде
пайда болған дағдылар берік болып, баланың төрбиесін
дүрыс бағыттауға көмектеседі әрі организмнің қызметін
жеңілдетеді.
Шартты рефлекстердің пайда болуы мен тежелуінің
жас ерекшеліктері. Жаңа туған сәбидің біраз ғана шартсыз
рефлекстері болады. Олардың көбі қорғаныс және тамақтану рефлекстері. Баланың алғашқы апталық өмірінен бастап
оның шартты рефлекстері пайда бола бастайды. Ғалымдардың зерттеуінше, 5-10-шы күндері тамақтануға байланысты
шартты рефлекстері қалыптасады: ең алдымен тамақтану
негізінде баланың денесінің к е ң і с т і к т е д ү р ы с
о р ы н а л у шартты рефлекстері байқалады. Баланы емізерде
оны қолға алып тамақтандыруға оның денесін икемдеуге бай­
ланысты баланың шартты рефлекстері туындайды (қолға ал78
ғанда басын бұрып, анасының кеудесіне аузын жақындату,
copy қимылдарының пайда болуы, басын анасына қарай
бұрып, оның емшегін іздей бастауы т.б.).
Баланың бұл рефлекстері күрделі тері рецепторлары,
проприорецепторлары (лат. проприус — өзіне меншікті +
рецептор) мен вестибулярлык қүрылымдарын тітіркендіруге
Оаиланысты пайда болады. Алғашқы шартты рефлекстер өте
. оаяу туады, олардың нервтік байланыстары түрақсыз, оңай
жайылады.
3-4 айлық жасында, кей кезде одан да ертерек, баланың
ажырату шартты рефлекстері туа бастайды (көп дыбыстардың ішінен анасынын дауысын айыруы). 5 айлық балада
шартты тежелу орын алады. Зерттеулерге қарағанда алдымен
дыбысқа байланысты шартты рефлекстер тезірек пайда
оолады: 4-ші айда бала дыбыс шыққан жаққа басын бүрып,
колын созып гу-гулей бастайды. Содан кейін вестибулярлық
шартты рефлекстер, содан соң ғана жарыққа деген шартты
рефлекстер туады.
Баланың дамуында бағдарлау рефлекстерінің маңызы зор.
Соның негізінде балада сыртқы орта жайында алғашқы танымдар пайда болады. 3-4 айда оньщ бағдарлау рефлекстері
калыптасып, әрі қарай жасы өскен сайын жеңілденеді.
3-5 жас арасында шартты оң рефлекстердің бекуі қиындау, себебі бүл мерзімде балалардың қорғану рефлекстері
жөне шартты қорғаныс тежелуі жақсы болады. Қорғаныс
теж ел у ми қыртысында тез ж ойы лады да, шартты оң
рефлекстердің пайда болуына кедергі жасайды. Мектепке
дейінгі жастағы балалардың комплекстік шартты рефлекстерінің пайда болуы киындай түседі: негізінен олар ком­
плекс^ тітіркендіргіштің жеке өсеріне ғана туады. Сыртқы
ортаның әсер л ер ін е байланысты пайда болған шартты
рефлекстер балаларда түрақсыз, тез жайылады, шартты
тежелуі байқалады. Бүл мектепке дейінгі жастағы балалардың қозуы мен тежелуінің өлсіз екенін көрсетеді.
5-7 ж ас арасы нда қозу мен теж ел у күш ейе т ү с ед і.
Сондықтан бүл кезде, әсіресе 6 жаста, ішкі тежелуі жақсарады, ми кыртысының жүмысы артады. Бала 16-20 минөттей
бір нөрсеге зейінін тоқтата алады. Сьгртқы тежелудің маңызы төмендейді. Сондықтан 15-20 минөттей баланы оқытуға
мүмкіндік пайда болады.
79
Баланың шартты рефлекстері тек қана ыақтылы
тітіркендіргішке туып қана қоймайды. Біртіндеп екінші сиг­
нал жүйесінің дамуына қарай шартты эсер ретінде сөздің
маңызы артады. 6 жасқа жақындағанда бала сыртқы ортаның
жағдайьш сөзбен қорыта бастайды. Баланың сөзге байланы­
сты санасы 5-7 жаста жақсы дамиды.
Бастауыш сынып оқушыларында шартты рефлекстердің
тууы жеңілденеді, ішкі тежелудің маңызы артады, сөзге бай­
ланысты төртінші, бесінші дәрежелі шартты рефлекстері пай­
да бола бастайды. Бұл кездегі нервтік байланыстар анағүрлым берік болады, баяу тежеледі. Сөзге байланысты шартты
рефлекстерінің қасиеті өзгереді: ересек адамның сөздік шарт­
ты рефлекстеріне үқсас келеді. Шартты оң рефлекстердің
пайда болуы жеңілденеді. Баланың орталық жүйке
жүйесіндегі қозуы мен тежелуі күшейіп, ми қыртысындағы
қозуының маңызы артады.
3. Жоғары жүйке әрекетінің типтері
Шартты рефлекстердің пайда болуы әр адамның жоғары
жүйке әрекетінің және жеке басының жүйке жүйелерінің
қасиеттеріне байланысты. Әр адамның жүйке жүйесінің
түқым қуалаған жеке қасиеттері мен өмірден алған тәжірибесін, сыртқы ортадан алған мағлүматын, мінез-қүлықтарын жоғары жүике әрекетінщ т и п т е р і деп жинақтаиды.
И. П. Павлов жоғары жүйке әрекетінің типтерін ми қыртысындағы қозу мен тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланы­
сты 4 топқа бөледі. Ол қариеттер - қозу мен тежелудің күші,
теңдігі және алмасуы.
Қозу мен тежелудің к ү ш і деп ми қыртысындағы
олардың өту дәрежесін айтады. Негізінен алғанда, ол ми қыртысындағы нерв клеткаларының қызмет қабілеті. Кейбір
адамдардың миындағы нейрондарының жүмыс қабілеті
жоғары болып, кейбіреулерде төмен және нашар болады.
Соған байланысты қозу мен тежелудің күшін И. П. Павлов
к ү ш т і және ә л с і з деп екіге бөлген.
Қозу мен тежелудің ми қыртысындағы т е ң д і г і деп
олардың бір-біріне катынасы мен даму дәрежесін айтады.
Кей адамда олар бірдей дамыған, ал енді біреулерде не қозуы,
80
не т еж ел у і басы м ы рақ бол ады . С онды қтан қ озу мен
тежелудің теңдігін т е ң ж әне т е ң е м е с деп екіге
бөлген. Егер қозуы басым болса —қозғыш, тежелуі басымырақ болса —тежелгіш болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің а л м а с у ы деп олардың бір-біріне
ауы су ж ы лдам ды ғы н, яғни қ озуды ң т еж ел у г е ж ә н е ,
керісінше, тежелудің қозуға ауысу жылдамдығын айтады.
Олардьщ алмасуы ж ы л д а м (ш и р а қ) немесе б а я у
(и н е р т т і) болуы мүмкін.
Қозу мен тежелудің ми қыртысындағы осы қасиеттеріне
қарай И. П. Павлов жануарларда жоғары жүйке әрекетінің
4 түрлі типтерін атаған:
1. Күиггі үстамсыз, қозуы тежелуден басым тип;
2. Күшті, козуы мен тежелуі тең, алмасуы ширақ тип;
3. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу тип;
4. Ә лсіз тип. Ми қыртысының нерв клеткаларының
кызмет қабілеті томен, қозуы нашар дамыған, тежелуі ба­
сым.
И. П. Павлов өзінің ашқан жоғары жүйке әрекетінің жануардағы типтері дәрігер грек ғалымы Гиппократтың айткан 4 тем перам ентіне сәйкес деп есептеген. Гиппократ
денедегі 4 түрлі сұйықтардың өзара қатынасына байланыс­
ты адамның м інез темпераментін 4 типке бөлген. Олар
холерик (грек, холе — сары от), сангвиник (■сангвине — қан),
флегматик (ф легм а — кілегей шырын) ж ен е меланхолик
(мелайне холе —кара от). Күшті үстамсыз тип Гиппократтың
холерик темперамент! не, ал күшті тең жылдам —сангвиник,
күшті тең баяу - флегматик, әлсіз тежелгіш тип —меланхолик
темпераментіне сэйкес.
.
Аталган 4 типтің аралас түрлері жиі кездеседі. Әсіресе,
өсіп дами келе, баланың жасы үлгайған сайын ержеткенде
аралас типтер көбірек орын алады.
<*чЬ-ц,И және 2-ші сигнал жүйелері мен олардың дам уы .
Адам^5аласының ми қыртысының жануарлардың ми қыртысы нан айырмаш ылығы бар. Д е г е н м е н , ж ануарлар
мен адамдар үшін нақтылы өсерді ж ән е көз, қүлақ т.б.
организмнің сезгіш рецепторлары арқылы келетін сыртқы
ортаның коріністерін талдау (анализ) мен талқылау (синтез)
екеуінде де бар ортақ қасиет. И. П. Павлов сыртқы ортаның
табиги әсерлерін “сигналдар” деп атады. Сол сигналдарды
6— 182
81
және оларды қабылдауға қатысатын мүшелер жүйесін 1-ші
с и г н а л жүйесі деп, ал сол сигналдардың сөзбен белгісін
“сигналдың сигналы” деп атады. Еңбектің және әлеуметтік
дамудың нәтижесінде адамда сөз сигналдарына, сөйлеуге
байланысты жай сигналдарды сөзбен белгілеу және оны
қабылдау қабілеті дамыған. И. П. Павлов “сигналдың сигналын” қабылдауға қатысатын мүшелер жүйесін және сөйлеу,
сөзге байланысты ойлау қабілетгерін 2-ші с и г н а л жүйесі
деп атады. Жануарларда тек 1-ші сигнал жүйесі бар. Кейбір
қүстардың (тоты қүс, қараторғай) жеке сөздерді айту қабілеті
және олардың мағынасын түсіну (иттерде) қабілёті сол 1-ші
сигнал жүйесінің қызметіне жатады, өйткені олар сөзді қараАл
сигнал
Ми қыртыстарында 1-ші сигнал жүйесіне байланысты
баланың уақытша нервтік байланыстары туғаннан кейін
бірнеше күннен бастап-ақ қалыптасқаны байқалады. Сәбидің
өмірінің 7-10 күндерінде алғашқы шартты рефлекстері
қалыптаса бастайды. Ал 2-ші сигнал жүйесінің даму белгілері
нәресте жарты жастан асқан соң пайда болады. Сөздің мағынасын нәресте ерте түсіне бастайды, сондықтан оны дамыту үшін нәрестемең сөйлесу қажет. Жаңа туған баланы
емізгенде, киімін ауыстырғанда, қасына келгенде сүйіспеншілікп көрсетіп, алғашқы күндерінен бастап, сөйлесуге
болады. Бүл 2-ші сигнал жүйесінің дамуына жақсы қозғаушы
эсер. Сөз сигналдарының пайда болуы ми қыртыстарының
әрекетіне жаңа негіз болды. И. П. Павловтың айтуынша, сөз
адамның өзін қоршаган ортасына бейімделуінің және өзінөзі тануының қүралы болды. Олай болса, 2-ші сигнал жүйесінің дамуы адамның өмірі, сыртқы ортамен байланысы,
оларды мезгілінде тануы үшін маңызы зор. Өйткені екінші
сигналдық жүйе адамның әлеуметтік өмірімен тыгыз байла­
нысты және оның қоршаган ортамен карым-қатынасының
күрделі нәтижесі. Қоғамсыз 2-ші сигнал жүйесі дамымайды. Ал адам тек қоғамда ғана, басқа адамдармен араласудың нәтижесінде ғана жеке түлғаға айналады. Жүртпен араласу арқылы балалар өз мінез-қүлықтарын, өздерінің ісәрекетгерінің багытын анықтайды. Баланың өзі үшін істегендерінің бәрі (жеке басының қажеттерін орындағаннан
басқасы) басқалар үшін де жасалады, тіпті, оның өзінің
82
ойынш а, м ү л д е басқ аш а іс т е у керек б о л са д а , ол ісін
орындайды. С өйтіп ол оқиды, еңбек етеді, бірдеңелердің
орындалуына көмектеседі нем есе, керісінше, кедергі жасайды. Қ азіргі психологтарды ң түжырымы бойы нш а өзін ің
“мені” жайлы қалыптасқан баға — басқаларды көріп, өз ісін
бағалауды ң н ә т и ж е с і. С ө зд і адам ж ек е ды бы с н ем е с е
топтасқан дыбыс ретінде, яғни дыбыс тітіркендіргіші ретінде
емес, түсінік ретінде қабылдайды, яғни м әнді мағына ретінде
тү сін ед і. А йталы қ, балада “ы ды с” д еген сө зг е шартты
реф лекс к есен і к ө р сет к ен д е туды р са, ал кейіннен оны
“тостаган” деген сөзбен ауыстырса, онда синоним сөз алғашкыдағыдай шартты рефлекторлы әрекетті тудырады. Сол
сиякты үксас дыбысты “әке” сөзі мен “әпке” сөздерін пайдаланғанда тек алғашқы ретінде ғана бала оларды шатастырады да, кейіннен дүрыс айыратын болады. М үндай үқсас
дыбысты сөздерге балада ажырату шартты рефлексі оңай
пайда болады.
Бірінші ж ән е екінші сигнал жүйелері бір-бірімен тығыз
байланысты. Адам баласында барлық түсініктер, көріністер,
қүбылыстар мен сезім дер сөзбен белгіленеді. Бүл 1-ші сиг­
нал ж ү й есін ің қозуы 2-ш і сигнал ж ү й есін е ауысатынын
білдіреді. Баланың өм іріндегі оқыту мен үй ретудің ж өне
оның өзінің творчестволық әрекеттері 2-ш і сигнал ж үйесінің
дамуы мен кемелденуіне байланысты. Ол өзінің ең жоғары
дәреж есіне табиғат пен қоғамды тану арқылы ж етеді. Бала
нақтылы с е зім арқылы абстракты лы ж алпы лама ой л ау
дәреж есіне өседі.
' Cl А дам дагы ж оғар ы ж үй к е өрек етін ің арн ай ы типтері.
2-ші сигнал ж үйесінің дамуына байланысты тек қана адамға
тән, баска еш бір организмнің түрінде болмайтын жогары
ж үйке әр ек етін ің типтік бр»кш еліктерін еск ере отырып,
И. П. Павлов адамның жоғары ж үйке әрекетінің арнайы
типтерін үсынды: ойлы (саналы), көркемсуретті ж әне аралас (орташа) типтер.
И. П. Павловтың бүл қағидасы адам баласындағы екі сиг­
нал ж үйесінің дам у дәр еж есін е негізделген.
1.
Көркемсуретті типке жататын адамдарда I -ші сигнал
ж үйесі 2-ші сигнал ж үйесінен күшті әрі басымырақ дамыран. Бүл типке болм ы сты нақтылы тү р д е қабы лдайты н,
сезімді кең пайдаланатын, көрнекі ойлау қабілеті бар адам83
дар жатады. Олар болмысты бөлшектемей түтас қабылдайды. Сыртқы дүниенің көрінісіне әсерлене таңырқап қарайды. Заттардың ажарлы бояуларына назар аударып әсерленеді.
Бүл типтің физиологиялық механизмінде 1-ші сигналдық
жүйенің мәліметтері басымырақ.
2.
Ойлы немесе саналы типтегі адамдарда 2-ші сигнал
жүйесі (сөйлеу, сөздің негізінде ойлау) 1-ші сигнал жүйесінен
күшті әрі басымырақ дамыған, бүған абстрактылы ойлауға
бейім, саналы адамдар жатады. Ойшыл тип болмыстың екі
сигналдық жүйе арқылы қабылданған мәліметтерінің
негізінде қалыптасады. Бірақ 2-ші сигналдық жүйе 1-шіден
бүры
абстрактылы
суретшілерде
осы тиПтің өкілдері жиірек кездеседі.
сигнал
жүйесі де орташа дәрежеде және бірдей шамада дамыған.
Бүларда алдыңгы екі тиПтің қасиеттері бірдей болып, олар
екі сигналдық жүйенің теңдесуімен сипатталады.
Адамның жекеленген типтер жүйесінің негізі етіп,
И. П. Павлов екі сигналдық жүйенің күш қатынасын алған.
Мысалы, сигналдық мәліметтер болгандығын негізге алсақ,
екі сигнал жүйесі арасындағы мәліметтің берілу тәртібіне
байланысты адамның типтерін төртке белуге болады:
1. Бірінші типте 1-ші сигналдық жүйеден 2-ге және,
керісінше, 2-ден 1-ге мәлімет жеңіл өтеді.
2. Екінші типтегі адамдарда мәлімет қиын өтеді.
3. Үшінші типтегі адамдарда 1-ші сигналдық жүйеден
2-шіге мәлімет бөгеліп беріледі.
4. Төртінші типтегілерде, керісінше, 2-ші сигналдық
жүйеден 1-шіге бөгеліп өтеді.
Егер сигналдық жүйенің басқа қасиеттерін есепке алса
(айталық, биоток ырғағын және т.б. ерекшеліктерін), онда
жекеленген типтердің саны тагы бірнешеге көбейген болар
еді. Расында, әлемдегі 6 миллиардтай адамдарды 4 типке
ғана сыйдыру өте қиын. Өйткені әр адамның өмір сүріп
жатқан ортасына, тәрбиесіне, мәдениетіне, жоғары жүйке
жүйесінің ерекшеліктеріне, жасына байланысты өзіне тән
ерекше типтік қасиеті болады.
84
Ж о г а р ы ж ү й к е ә р е к е т ін ің т и п т е р ін ің б а л а л а р д а
калы пгасуы . Балалардьщ 1-ші сигнал ж үйесі тусымен дами
бастайды, ал 2-ші сигнал ж үйесі кейінірек қалыптасады. Баланың мінез-қүлқьшың қалыптасуына екі сигнал жүйесінің
даму дәреж есі, жогары жүйке әрекетінің типтері ықпал етеді.
К ө п т еген з е р т т е у л е р д ің н ә т и ж е с ін д е ж огар ы ж ү й к е
әрекетінін типтері балаларды ң тем перам енті мен м ін езкүлықтарының ф изиологиялы қ н егізі екені д ә л е л д е н д і.
Баланың тем перам енті мен мінез-қүлы қтары ны ң қалыптасуы екі түрлі өсерге оаиланысты:
1) ата-ан асы н ан түқы м қ уалап ауы саты н қ о зу м ен
тежелудің ми қьфтысындагы г е н о т и п т і к қасиеттері;
2) сыртқы ортаны ң ә с е р ін е н (ү й д е г і т ә р б и е с і, д о с жолдастарының ықпалы, әлеум еттік қогам орындарының
әсері —балалар бақшасындагы, мектептегі, көш едегі тәрбие,
т.б.) болатын ф е н о т и п т і к қасиеттер. Бүл екеуі бірбірімен тығыз байланысты.
Жогары жүйке әрекетінің ж ән е ми қыртысындагы қозу
мен т еж ел у д ің қ аси еттер ін ің қалы птасуы жалпы ж үйке
ж үйесінің дамуына сәйкес, ягни жалпы организмнің даму
зандылықтары жогары жүйке әрекетінің типтерінің қалыптасуына да эсер етеді. Баланың жогары жүйке әрекетінің
типтері ересек адамның типтеріне үқсастау болғанымен, жасына лайық ерекшеліктері болады. М ектепке дейінгі жастагы балалардың жүйке ж үйесіндегі қозуы мен тежелуі әлсіз
келеді. Оган қоса қозуы басымырақ болады. Осыган байла­
нысты жогары жүйке әрекетінің күшті типтерінде олар әлсіз
болады, бірақ әл сіз типпен салыстырганда —жоғарырақ. Нерв
қүбылыстарының негізгі қасиеттері тек 20 -2 2 жаста ғана
толы қ ж е т іл е д і. С о н д ы қ т а н бал ан ы ң ж оғар ы ж ү й к е
әрекетінің тигггері түрақсыз, сьфтқы ортаның жағдайларына өте тәуелді болады. Баланың өсіп, дамуы барысында ми
кыртыстары мен қыртысасты қүрылымдарының бір-біріне
ара қатынасы ө зг е р е д і д е , ж оғары ж үй к е ж ү й е с і оны ң
мінезінің типтерінің қалыптасуына эсер етеді.
H. Н. К расногорский балаларды ң ми қыртысындағы
қозуын ж өне теж елуін зерттей келе, олардың жоғары жүйке
әрекетінің 4 типтерін үсынды:
I . Күпггі тең жылдам типтің шартты рефлекстері тез пай­
да болып, оңай теж еледі, бірақ пайда болған рефлекстері
85
берік, әрі жақсы сақталады. Бұл типтегі балапардың тілі жатық, сөз қоры мол, мінезі ұстамды.
2. Күшті тең баяу типтегі балалардың шартты рефлекстері
бірнеше рет қайталағанда ғана баяу туады. Оның тежелуі де
ақырын, ұзақ уақытты қажет етеді. Бүл типтегі балалар ерте,
бірақ баяу сөйлейді. Мінезі - өте шыдамды, үстамды.
3. Күшті қозғыш үстамсыз типтегі балалардың шартты
рефлекстері өте жылдам пайда болғанымен, тез жойылады,
түрақсыз болады. Мінезі үстамсыз, шыдамсыз, көңіл -күйінің
жетегіндегі бала. Сөйлегенде біресе жылдам-қаггы, біресе
баяу-ақырьш дауыспен сылбыр сөйлейді.
4. Әлсіз типтегі балалардың шартты рефлекстері ұзақ көп
қайталағаннан кейін өте баяу туады. Нервтік байланысы
әлсіз, нашар, шартты рефлекстері тез тежеледі, тілі нашар
дамыған, баяу сөйлейді, сөз қоры аз, сөйлегенде дауысы
ақырын шығады. Ондай балалар жаңа жағдайға үзақ бейімделеді. Мінезі жасқаншақтау. Жүмыс істегенде көпшілігі тез
шаршайды.
I
Балалардың жоғары жүйке әрекетінің типтік
ерекшеліктері олардың оқуға бейімділігінің бір көрсеткіші
болып есептеледі. Сондықтан мүғалімдер оқу-тәрбие жүмыстарын, әр баланың типтік ерекшелігін ескере отырып, үйымдастыруы қажет.
4. Бала тілініц дамуы
0Я
Бала тілінің дамуы дыбыс аппаратыньщ бүлшық еттерінің
күрделі шартты және шартсыз қозғалысына сәйкес қалыптасады. Тілдің дамуы үшін, басқа адамдармен болатын
қарым-қатынастың маңызы зор. 12-16 жасқа дейін адам­
дармен араласпай өскен балалардың адамға лайықты сөйлеу
қабілеті болмайды. Олар тек жануарлар іспетті жеке сөздерді
айтып, біраз сөздердің мағынасын түсінгенімен, яғни аздап
сөйлеп үйренгенімен, ол 2-ші сигналдық дәрежеде қалыптаспайды. Бүған дәлел - маймылдар тәрбиелеген адамның
балалары. Сәби кезінен бастап жануарлардың тәрбиесінде
болып, адамдармен қарым-қатынасы кеш басталған балалардың нағыз адамдардай сөйлеу қабілеті болмайды, оларды
адам кейпіне келтіріп тәрбиелеу де, сөйлеп үйретуі де қиын
болады, кейде мүлде мүмкін болмайды. Ал ертерек,
кішкентаи кезінде таоылған оалаларды адам кеипінде нашар
болса да сөйлетуге болады.
Жаңа туған бала дыбыс аппараттарының шартсыз қимыл
рефлекстеріне байланысты мағынасыз үн шығара алады.
2-ші айдан бастап дауыстай алады, ересек адамға еліктеп
кейбір дауысты дыбыстарды қайталай бастайды, 3-ші айға
жеткенде гу-гулейді, былдырақтап сөйлегісі келеді. Гу-гулеу
- мен былдырақтау оның дыбыс аппаратын дамытып, сөйлеуге
дайындайды.
5-6 айдан кейін еліктеу арқылы жеке дыбыстарды, сөз
буындарын айта бастайды. 6-7 айда ересектердің сөздерін
кайталауға тырысады. Бірақ бүл кезде, әсір есе жарты жасқа
дейін, балаларда 1-ші сигнал ж үйесі ғана дамығандықтан,
сөздің мағынасы ж еке дыбыс ретінде қабылданады, бала
сөздің нақты мағынасьш түсінбей-ақ айта береді. Ал жарты
жастан аса сөздің мағьгаасын түсіну қабілеті дами бастайды.
Тілдің шығуында дыбысты есту қабілетінің маңызы зор.
Есту қабілеті ерте жойылған балалардың тілі шықпайды.
Жақсы еститін баланың 9 айында былдырақтап сөйлегені
түсінікті жеке сөздерге айналады. 2 жасқа дейінгі баланың
сөйлеуі оның ана тіліне байланысты емес. 2 жастан соң ғана
ана тіліне байланысты артикуляция байқалады.
1,5 жаста сөз бен заттардың арасында байланыс туады,
баланың тілі қалыптаса бастайды. Баланың ми қыртысьгада
дыбыс орталығы мен сөйлеу орталығының арасында нервтік
байланы с п ай да б ол а бастай ды . К ей ін н ен ол к үш ей іп ,
сөздерді қүрастыру, 2-3 сөздің басын қүрау қабілеттері пай­
да болады. Д ені cay, жақсы дамып келе жаткан баланың бір
жасында 6-10, екі жасында 250-300, үш жаста 1500, төрт жа­
ста 4000, бес-алты жаста 4-5 мыңдай сөз қоры жиналады.
Баланын тәр би есін е, жоғары ж үйке әрекетінің типтеріне,
козу мен теж елудің қасиеттеріне байланысты балалардың сөз
қоры ны ң м ө л ш ер і ә р т ү р л і. С ө з қоры бал ан ы ң б а сқ а
адам дарм ен қатынасына, табиғаты на, яғни генетикалы қ
түкым қуалаған қасиетіне, болмысты білуге арналған ынтасына, тәрбиесіне, өмір сүріп жатқан ортасынын мәдениетіне
байланысты. Баланын алғашқы сөздері онын көңіл-күйіне
н егізд ел ген , өм ір к аж еттіл ігін ен шыққан с ө зд е р б о л са ,
кейіннен сырткы ортаны тануына, өзінің өмір тәж ірибесіне
байланысты.
87
Баланың тілінің дамуына 3 пен 4 жастың арасының макөбейтуге
түсіндіруге
баланың тіл байлығы молайып, сөзге байланысты нақтылы сапасы артады. Осы кезде баланың сөздерді дұрыс,
анық айтуына көбірек назар аудару қажет, онымен көбірек
сөйлесіп, қателерін жөндеу маңызды. Бұл мерзім ата-анасынан шыдамдылықты талап етеді, өйткені баланың мәлімет
алуға ынтасы күшті, сұрақты көп қояды. Бір сұраққа берілген
жауап екінші сұрақты тудырады да ересек адам мезі болады.
Дегенмен баланы лөпекі токтятып тягтя\ляы рипайч іттт;™;*.
алғанда
ша сөз қорының дамуы 5-7 жасқа дейін созылады.
балалардь:
туда
рып жүрген кезде сыртқы ортамен танысуының маңызы
үлкен.
балалардың
тылы әсерге байланысты сөздері жақсы сақталады. Бүл
баланың
дамиды
Бастауыш сынып оқушыларында жазбаша тілді дамытуДа ауызша тіл маңызды орын алады. Баланы жауап беруге
үйретуден бастап, оның “ішінен” сөйлеу қабілеті дамиды.
баланың
бала
пы дұрыс иоилетіп, оиын дәл аитуға үиретуде мүғалімнщ,
тәрбиешінің, орыны ерекше. Сондықтан оқушы тек кітаптағы
сөздерді жаттап айтуды ғана машықтамай, оның ойлау
қабілетін, дарынын дамыту керек. Жастардың ойы ішкі тіл
байлығына байланысты, сондықтан мүғалім талапшыл болса,
оқушылардың тілі дүрыс жаттығып, жақсы дамиды
Баланың жасы ұлғая келе абстрактылы ойлау жақсы дами
бастайды, сөйтіп баланың сана сезімінің артуы күшейген
сайын 2-ші сигнал жүйесінің маңызы арта түседі, 1-ші сигнал
Баланы
қабілеті, санасы арта түседі. Оқу-тәрбие жүмысын дүрыс
үйымдастыру арқылы оның жоғары жүйке әрекетін жақсы
I
“V
88
•
•
ШВ
' ЖШ
Т П І
*
І
* 5 *
~
т :-
•-
т
І
л
Г
Л
-
дамытуға болады. Бұл кезде төрбие жүмысын мүғалімдер
мен ата-аналардың бір-бірімен келісіп, жөнге қойғаны аса
маңызды болады.
5 . Е с. Б а л а н ы н е с ін ің д а м у ы
Ес, еске сақтау қабілеті аз зерттелген қасиеттердің бірі.
Ол физиологиялық түрғыдан қарағанда 3 бөліктен түрады:
акпаратты қабылдау, оны сақтау ж әне мезгілінде қайтадан
жаңғырту, яғни еске түсір у. Бүл үш еуі еске сақтаудың
3 кезеңі. Олар бір-бірімен тығыз байланысты қызметтер. Естің
физиологиялық негізіне келсек, ол өте күрделі қызметтің бірі.
Сыртқы ортаның мәліметтері адам миына жан-жақтан келеді:
көру, eery, сөз, тері, иіс, дэм сезімдері жөне ішкі түйсіктер
арқылы. Олардың бөрі қабылданып, талданьш, талқыланып,
кажетлсі ғана еске сақталады, керек кезінде пайдаланылады.
М әлім еттердің келу жолына байланысты ақпаратты
қабылдау белсенді қызметтің күрделі түрі. М өліметтерді
кабылдап, талдасымен қажетпсін еске сақтау басталады. Бүл
кезеңді ғалымдар к о н с о л и д а ц и я ! лат. консолидация —
бітелу, бекіту, нығайту, нықтау ) кезеңі деп атайды. Онсыз
ақпарат түрақты ес іздеріне айналмайды. Ғалымдардың
зерттеулерінің негізінде мөліметтің ізі ми қыртысында пай­
да болып сақталатыны, ал оларды қабылдап, консолидациялауға торлы қүрылым мен мидың лимбика жүйесі қатысатыны белплі болды. Мөліметтердің іздерінің қалыптасуы
нерв клеткаларындағы биохимиялық ж ән е биоэлектрлік
өзгерістерге негізделеді. Қазіргі түсініктер бойынша естің
негізгі элементі неирондардың бір-бірімен байланысының
орны - синапстар. Бүған дөлел баланың өсіп дамуына қарай
нерв клеткаларының денесі мен дендриттеріндегі синапстық
байланыстардың көбеюі. Нейрондар арасындағы байланыс
бала жетілген сайын күрделеніп, көбейіп, дами береді. Қазіргі
электрлік ф и зи о л о г и ялық ө д іс т е р д і қ ол дан у арқылы
неиронаралық баиланыстар мен контактілерде өте көп түрлер
болатыны аныкталып отыр. Бүған қоса көп жаттықтырылған неирондарда РНК-ның мөлшері көбейетіндігі табылды.
Соңғы кезде м өлім еттерді сақтауға мидың глиялық
клеткаларының қатынасы бар екені ашылды. Америкалық
ғалым Р. Галамбостын 3etyrrevi бойкіншя гпиа
паш.
89
тек тірек және қоректендіру қызметтерін атқарып кана
қоимаи, неирондарда мәліметтерді сақтау үшш олардың
қызметін жөнге келтіріп, бағыттап отырады. Сондықтан да
глия клеткалары көбейіп және белоктың синтезделуін арттырып түрады. Бүл жаңалық мидың глия клеткаларының
қызметі жайындағы түсінікті мүлде өзгертті
Жалпы алғанда, сақталған мәліметті еске түсіру, яғни
қайта жаңартып пайдаланудың физиологиялық негізі толық
зерттелмеген. Дені сау адамнын миының дамуын зертгеуде
пайдаланылатын әдістер әзірше қарапайым. Ауруға шалдыққан адамның іс-әрекетін тек қана шартты рефлекстердің пай­
да болуына байланысты немесе сау адамдармен салыстыру
арқылы ғана анықтайды. Сондьщтан алынған мәліметтерге
көптеген себептер ықпал етіп, нақтылы зерттеу мүмкіндігі
болмайды. Бірақ, ол мәліметті сақтау нәтижесіне байланыс­
ты болар деген болжамдар бар.
Еске сақтау қабілетінің физиологиялық негізі туралы
академик М. Н. Ливанов пен оның шәкірттері зерттеулерін
қорыта келе, естің дамуы баланы оқыту, үйрету барысында
пайда болатын нейрондардың қозуды өткізуі ми қыртысындағы жағдайларды өзгертуіне байланысты, - деген шешімге
келді. Былайша айтқанда, ес функциялық жүйелердің
дәрежесінде қалыптасып, ал мәліметтерді таңбалау (кодтау),
сақтау синапстық қүрылымдар дәрежесінде өтеді. Әр
дәрежеде жасалған биохимиялық зерттеулердің негізінде
естің қалыптасуына, оньщ таңбалануьша РНК, немесе белок,
немесе белокты-углеводты қиыстырулар қатысады деп түжырымдалып отыр. Әсіресе, мәліметті сақтауда олардың маңызы зор.
Еске сақтау әдістеріне қарай, ес: механикалық және саналы, ерікті және еріксіз деп бөлінеді.
Мәліметтің жиналуына байланысты, ес - жеке бастың,
түқым қуалаған қасиеггердің нәтижесі деп те айтуға болады.
Мәліметті сақтау мерзіміне байланысты-қысқа және үзақ
мерзімдік ес деп бөлінеді (10-сурет).
Қ ы с қ а м е р з і м д і к е с нерв импульстерінің
нейрондар тізбегі бойымен өтіп, біраз уақытган кейін үзақ
мерзімдік еске аиналады, яғни мәлімет сакталып, нығаяды.
Ү з а қ м е р з і м д і к ес нуклеотидтердесинтезделіп,
нуклеин қышқылдарында (РНК мен ДНК) программаланады.
%.*
90
ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ EC
V3AK МЕРЗІМЛІ ЕС
▼ ----------- ------------------------------------------------------------------------
W
-•
нем есе
б ұ зы л у
арқы лы
ұм ы ту
ж аңа акп апайдаланм ай д ы
р атп ен ауы сб а га н д а
ты рған да
I
үм ьггу
10-сурет . Е ске сақтауды ң 2 түрі.
Ал абстрактылы, түсін ік тем е ес тілдің дамуы на негізделген.
Л'
‘
\
Бастауыш сынып оқушыларында көрнекті бейнелі ес,
яғни абстрактылы оилау дамымаған, оларда сөздерді жаттап
алуға байланысты ес бірінші орында болады. Баланың жасы
үлғая келе, абстрактылы ес, яғни түсініктер мен үғымдардың
пайда болуы орын алады.
Қысқа мерзімдік ес балада 3-4 айдан бастап іске косылады. Баланың жасы үлғайған сайын еске сақтау мерзімі
артады: 2 жаста — бірнеше айға, 4 жаста — бір жылдан аса,
5 жаста — өмір бойына еске сақтай алады.
7 жаска дейін еріксіз еске сақтау қабілеті, одан өрі қарай
ерікті еске айналады. Оның дамуы нда жыныстық айырмашылық баиқалады: ер балалардың есі 10 жастан бастап
жақсы дами бастайды, ал қыз балаларда 11-14 жастар ара­
сында жоғары болады . 14 жастан әрі қарай еске сақтау
қабілеті ер балалар мен қыз балаларда бірдей дөр еж еде
қалыптасады.
Адамның есі 20-25 жасқа дейін қалыптасып, дамиды.
Оның дүрыс дамуы үшін жаттықтырудың маңызы зор. Бүл
осы м езгілдегі естің дамуы на байланысты аса маңызды
жағдай: жаттықтырған сайын ес жақсарады, қабілеті артып,
одан әрі дами береді! Мидағы ес іздері немесе э н г р а м м а
(грек. Э«-ішкі+г/?<ал<лш-жазба таңба, сызық) пайдаланған
91
сайын нығайып, күшейеді. Сондықтан неғүрлым көп окып,
естіп білуге ынталанған жастардың еске сақтау қабілеті соғүрлым жоғары дәрежеде дамиды. Ал еріншектікке салынған
жастардың ісіне лайық, ақыл-ойының дамуы да нашар
болады.
Адам баласы жануарлардан өзінің сөйлеуге байланысты
логикалық абстрактылы есімен ерекшеленеді деп айтқан
болатынбыз. Естің мүндай түрі жануарларда болмайды.
Сөйлеуге байланысты логикалық абстрактылы ес бастауыш сынып оқушыларында көлемі жағынан үлғайғанымен еске сақтау жылдамдығы төменірек болады. Еске
сақтау жылдамдығы жеткіншектік мерзімде артады.
6. Эмоция және оның себептері мен дамуы
Эмоция, оның түрлері, физиологиялық негізі. Эмоция
немесе көңіл-күй латын тілінде эмовере - қобалжу, қозу
деген мағынада тараған термин. Бүл жоғары жүйкенің
күрделі, қиын зерттелетін қызметінің бір түрі. Сондықтан
осы күнге дейін эмоция туралы нақтылы анықтама жоқ.
Дегенмен көптеген ғалымдардың қағидаларын қорыта келе,
адамның ішкі сезімін білдіретін сыртқы ортадан алған
сезімдерінің негізінде қалыптасқан көңіл-күйінің көріністерін э м о ц и я деп атауға болады. Ол адамның сыртқы
ортаның жағдайына деген сезімін білдіріп, белгілі бір
тітіркендіргіштің әсеріне көрсететін организмнің жауабы.
Эмоция адамның бетініц әлпетін, денесінің қалпын, мимикасын, сөз интонациясын, дауыс ырғағын қан тамырларының
жағдайын өзгертуі арқылы көрінеді. Олар адамныц ішкі
сезімін анық жеткізеді. Былайша айтқанда, эмоциялық
реакциялар вегетативтік реакциялармен сипатталады. Неғүрлым вегетативтік өзгеріс күшті болса, соғүрлым эмоцияньщ
дәрежесі жоғары болады.
Өткен ғасырдың басында ағылшын физиологы У. Кеннон
эмоцияны мүқият зерттеген. Эмоциялы ашулану, қорқып
үрку кезінде қандағы адреналиннің мөлшері оқыс орасан
көбейіп кетеді, сөйтіп организмді төзімділікке, жағымсыз
әсерге қарсы түруға дайындайды. Мақсатты жүмыс сәтті
орындалса, тағы да екінші рет эмоция туады.
92
Д . О. Х е б б м и к р оэл ек тр одтар ды
егеуқ үй ры қ ты ң миына қ он ды р ған да
оның біреуі гипоталамустың орталығына
бармай, ми қыртысына қадалыпты. Оны
тоқпен тітір к ен дір ген де т ө ж ір и б ед егі
егеуқүйрықтың жаңа жауабы байқалған.
Сөйтіп, тәжірибенің жаңылысы ми қырты сы ндағы эм оц и ян ы ң ең ж оғары
орталығын табуға себеп болған.
Э м оциялы қ орталы қтарды ң к өбі
гипоталамуста, таламуста ж әне мидың
торлы қүрылымында орналасқан, ал ең
жоғары орталығы ми қыртысының маңдай аймағында болады. Мақсат, қуаныш
орталықтары ми қыртысының маңдай
жөне маңдай алды аймақтарында орналасқан. Бүл аймактарда эмоция мен сана
қабысады. Өйткені ол артқы ж ене самай
аймақтары мен байланы сады (Л урия,
1966; Николаев, 1979).
К ей б ір зер т т еу ш іл ер эм оц и ян ы ң
3 қүрамы бар екенін жазады:
1) ішкі сезім;
2) сыртқы көрінісі;
3) соңғы нәтижесі.
Эмоция организмнің нервтік-психикалық қызметінін реттелу механизмінің
бірі. Сондықтан адамның барлық еңбегі,
жағдайы оның көңіл-күйіне байланысты
болады. Тіпті, еске сақтау қабілетінің өзі
көңіл-күйге тәуелді. Эмоцияны оң немесе
жағымды ж ене теріс немесе жағымсыз
деп екіге бөледі. Денедегі барлық тірлікке
қаж етті қ ы зм еттер д і ж ақсартаты н,
күшейтетін көңіл-күйді о ң немеде ж а ғ ы м д ы эмоция дейді. Жағымды эмоция
( 1 1-сурет ) кезінде адамның беті шырайланып, өңі кіреді, тынысы кеңиді, пульсі
қалыпты ыргакқа келеді, шаршауы басылады, организм белсенді қалпына көшеді.
1
Ш
V
т
11-сурет.
Ж ағы м ды , ж ағы м сы з эмоция:
қуаныш, шаттану,
жиіркеніш , таңғалу,
ашу, қоркыныш
93
Мұндай эмоция адамның күлкісінен, жымиюынан, қызу
еңбегінен көрінеді. Оң эмоция адамның денсаулығын жақсартады, еңбек қабілетін күшейтеді. П. В. Симоновтың түжырымы бойынша (1975), жағымды эмоциялар организмге пайдалы шартты-рефлекторлы реакциялардың бекітілуінің күшті
амалы. Олай болса, жағымды эмоция —эволюцияның өте
күшті қозғаушысы, тыныштық пен түрактылықты бүзушы.
Мүнсыз әлеуметтік алға басу да мүмкін болмас еді. ШынынДа, адамның оң эмоциясын ецбектегі жетістіктер, ғылымда
жасалған жаңалықтар, емтихандағы жақсы баға, өндіріс
орынындағы тапсырманы орындау, адамды жетістіктері үшін
мақтау, марапаттау сияқтылар тудырады.
Т е р і с немесе ж а ғ ы м с ы з эмоция организмнің барлык көрсеткіштерін төмендетеді. Иығы салбырап, бет пішіні
бүзылады (11-сурет), бетінен шырайы кетеді, күлкісі тиылады, тынысы тарылып, жүрегінің соғуы жиіленеді,
денсаулығы нашарлайды. Қайғы-қасіреттің әсерінен жылайды. Теріс эмоция өз ецбегіне риза болмағанда да байқалады
немесе еңбегініц нәтижесі күткен дәрежеде болып шықпағанда туады. Мысалы, оқушы сабаққа жақсы дайындалып,
жауап бергендегі мүғалімнің бағаны төмен қойған кезін еске
алыңыз.
Эмоциялар пайдалы нәтижеге жету үшін организмнің
барлық қорын, мүмкіндігін жүмсауға жүмылдырады. Мүндай
жүмылдьфу қиындықтарды жеңу мүмкіндігін береді. Әсіресе
бүл организмге тым күшті тітіркендіргіштер эсер еткенде,
яғни тіршілікке қауіп төнгенде немесе ауыр қара жүмыс,
мимен күшті жүмыс істеуге тура келген төтенше жағдайлар
кезінде аса маңызды орын алады. Организмнің төтенше қиын
жағдайлардагы қызметін зерттеулер оның өте күшті жасырын жатқан мүмкіндіктерінің бар екенін көрсетеді. Мыса­
лы, бір қарапайым әйел баласын қоргау үстінде, салмагы
бірнеше жүз килограмм болатын автомобильді артқы
дөңгелектерінен үстап, көтергені мәлім.
Оң және теріс эмоциялар адамның сыртқы орта жағдайларына бейімділігіне эсер етеді.
Организмдердің эволюциялық даму сатысында эмоцияның кальпггасуына байланысты оны төменгі және жогары
сатыдагы эмоция деп бөледі. Т ө м е н г і сатыдағы эмоцияга
адам мен жануарлардың организмінің қажеттілігіне бай94
ланысты туындаған түрлерін жатқызады. Мысалы, жыныстык инстинкттер, өзін -өзі қорғауға бағытталған эмоциялар.
Ж о ғ а р ы саты дағы эм оц и яға адам ға ғана тән
интеллектуальдік, эстетикалық, адамгершілік т.б. әлеуметтік
эмоциялар жатады.
Эмоцияны ц ж ас ерекш еліктері. Жаңа туған сөбидің
эмоция жағдайы ыңғайсыз болғанда жылау, терісінің қызаруы (бала жылар алдында зорланып, беті қызарады) арқылы
білінеді. Кейіннен оның эмоциясының сипаты өзгереді. Баланың әрекеттерінің бері оның көңіл-күйінің белгілі бір қалпы арқылы көрінеді. Алғашқы жылғы өмірінен бастап оң
эмоциялары қалыптасады. 2-4 жас арасында жағымсыз
эмоция белгілері туады. Мысалы, заттардын белгісін, түсін
айыра бастап, эмоциялық өзгерістерімен оның жағымдыжағымсызын білдіре алады. Жағымды эмоциялар 3 жасқа
дейінгі балаларда өздерін шексіз сүйетін анасымен тікелей
қарым-қатьшастыц негізінде қалыптасады. Сондықтан бүл
кезде балаларда сүйіспеншілікке сүйіспенш ілікпен жауап
беруге байланысты жағымды эмоцияларды қалыптастыру аса
маңызды .
Балалардыц эмоциясы түрақсыз келеді. Әсіресе, мектепке
дейінгі жастағы балалар бір қалыптан екінші қалыпқа тез
ауысады.
7-11 жастағы балалар психикалық эмоцияның барлық
түрлерінің белгілерін корсете бастайды. Ә сіресе, қуаныш,
ренжу, қарсыласу іспетті эмоцияның түрлері дамиды. Бастауыш сынып оқушыларын байсалдылыққа үйрету арқылы
жағымсыз эмоцияларын азайтып, жағымды эмоцияларын
дамыту мүмкіндігі мол. Сондықтан оку-төрбие жүмыстарында мүны ескеру қажет. Баланың еңбектегі ж ән е оқудағы
жетістіктерін жөнімен пайдалана отырып, дүрыс тәрбиелеу
аркылы болашақ азаматты озін-өзі үстай алуға үйрету, теріс
эмоциясын тежеп, көңіл-күйінің жетегінде кетуден сақтауға
болады. 12-16 жаста эмоцияның барлық түрлері толық қалыптасады. Бүл жастағы жеткінш ектердің ми қыртысындағы
қозуының басы м болуы на байланысты тер іс эмоциясы
көбірек көзге түседі ж әне себебі түсініксіз жағдайы — теріс
эмоцияға бейім келеді. Бул саладагы зепттеүлеплі жалғас95
тыру аса маңызды. Эрине, өмірдің, тұрмыстың, мектептегі
балалардың ықпалымен эмоцияның кейбір түрлері күшейіп,
өзгеруі мүмкін.
Тәжірибелі мүғалім оқушының есте сақтау қабілетін дамыту үшін жағымды эмоцияның әсерін пайдаланады.
Оқушының берген жақсы жауабын мақтап, басқаларға үлгі
етіп жариялайды. Сонда ол оқушы сабақты бүрынғысынан
да жақсы оқуға талаптанады.
Эмоцияның есте сақтау және еске түсіру қабілеттерімен байланыстылығы. Эмоциялық көтеріңкі күй
оқушынын материалды берік есте сақтауына күшті эсер етеді.
Сондықтан оқу-тәрбие жүмыстарын үйымдастырғанда
эмоциялық әсерлердің маңызын есте сақтау керек. Мүғалім
жаңа материалды жоғары көңіл-күймен, мәнерлеп айтып,
түсіндірсе, ондай сабақ баланың есінде жақсы сақталады.
Оқушының көңіл-күйі жақсы болғанда оқу да жеңілденеді.
Баланың аурудан айығуы да оның көңіл-күйіне байланысты
болады. Көңіл-күйі жақсы болса, бала тез айығады, ауруы
да жеңілірек өтеді. Сондықтан ауырған балалардың эмоциялық жағдайына назар аударған жөн.
Эмоциялық жақсы әсерленіп шабыттанған кезде акындар, композиторлар, жазушылар суретшілер көптеген жайттарды тез ойына түсіріп, жаңа шығармаларды қолма-қол тудырады. Мысалы, Иса Байзақовтың желдірмелері осындай
жағдайда туған шығармалар. Ол жақсы ақын ғана емес,
сонымен қатар, өте дарынды әртіс болып, шығарманың
желісін эмоциялы қимылдармен тыңдаушыларға жақсы
жеткізген. Сахнадағы оның өнерін қолдап халық ду қол шапалақтағанда, ол сценарийдегі мәтінге қосымша жаңа
сөздерді қосып, тоқтамай жалғастыра берген.
Бұл жағымды эмоцияның әсері, ал жағымсыз эмоция есте
сақтауға, еске түсіруге, оларды қажетіне пайдалануға кері
эсер етеді. Мысалы, студенттер емтихан тапсыру қарсаңында жағымсыз эмоцияның ықпалында болса, онда олар
материалды біле түра, дүрыс жауап бере алмайды.
Эмоция мен есте сақтау қабілеттерінің арасындағы бай­
ланысты орыс психиаторы С. С. Корсаков зерттеп, былай
деген: Кейбір адамнын есте сақтау қабілеті жақсы болғанымен, өтіп кеткен оқиғаларды есіне түсіруі оңайға
96
соқпайды. Ал басқа бір адамның есте сақтау және есіне түсіру
қабілеттері эмоциялық маңызы бар оқиғалармен тығыз бай­
ланысты болады.
7. Ү й қ ы , о н ы ң ф и з и о л о г и я л ы қ н е г із д е р і м е н
ж а с е р е к ш е л ігі
Үйқы адам организмінің қалыпты қызмет атқаруы мен
тірлігін сақтауға қажетті жағдаи. Сергек ояу адам сыртқы
ортамен бел сен ді қарым-қатынаста болып, оның әсерлеріне
лайықты ж ауап б е р е д і. Ол сыртқы ортаны ң тітір к ен діргіштерінің түріне байланысты күшті әсерге күшті, әлсіз
есерге әлсіз жауап берсе, үйқыдағы организмнің жауабы
мүлде баскаша болады.
Ұ йқы ны ң ф изиологиялы қ негізі. И. П. Павлов пен
оның ш әкірттерінің зерттеулері негізінде үйқы мен ішкі
тежелудің табиғаты бір екені анықталды. Ояу жүргенде ішкі
тежелу нерв клеткаларының жеке топтарында ғана байқалады. Ал үйықтағанда күллі ми қыртыстары мен қыртысасты
күрылымдарына тарайды. И. П. Павловтың айтуынша, үйқы
— мидың жоғарғы бөлімдеріне жайылған қ о р ғ а н ы с
тежелу і.
Қазіргі мәліметтер бойынша ми бағанасында үйқы мен
сергектікке эсер етуші нерв клеткаларының шоғырланған
топтары болады. Үйқының пайда болуына таламус, гипо­
таламус пен торлы қүрылымның маңызы бар екені анықталды. Таламус пен гипоталамуста арнайы үйқы орталыктаоы
орталық
теиді. ьүл орталықтар жануарлардың миына электродтарды
орналастырып, үйқы ж әне сергектік орталықтарын тітіркендіру арқылы дәлелденді. Егер үйқы орталығын тітіркендірсе, жаңа ғана үиқыдан оянған жануар қайтадан үйықтап
қалады. Ал, керісінше, сергектік орталығын тітіркендірсе,
үйқыдагы жануар тез оянады.
Үикыны зерттеу үшін мидың ЭЭГ-сын организмнің түрлі
калыптарында жазып алып талдағанда, үйқыда жатқан
организм нің б ел сен д і қызмет атқарып жатқан нейрондарының саны сергек кездегіден анағүрлым көп екенін байкаган, яғни үйқы организмнің белсенді жағдайы. Үйқыдагы
организмнің миының көпшілік бөлімдері белсенді қызмет
атқарады.
182
97
/
II
III
IV
Б
12-cypem. ¥йқы.
А-баяу және жылдам ұйқы, Б-ұйқының кезеңдері (I-IV);
В-¥йқы мен сергек кездегі ми орталықтарының ара қатынасы
(П. К. Анохиннің қағидасы бойынша)
Үйқы және сергектік қалыптарына ми қыртыстары ықпалын тигізеді. Ондай ықпал лимбика және торлы кұрылымы
бөлімдерінің қызметін реттеп, өзінің нейрондарының
қызметін күшейту арқылы іске асады. Осыған байланысты
П. К. Анохин ұйқының қыртыс-қыртыс асты механизмдері
туралы болжамды ұсынды (12-сурет В). Ол бұл болжамында
И. П. Павловтың ілімі мен одан кейінгі XX ғасырдың екінші
жартысындағы жаңалықтарды біріктірді.
Үйқыдағы организмнің ЭЭГ-сын зерттегенде әрбір 8090 минөт сайын баяу ырғақтар ояу кездегіге ұқсас жылдам
ырғаққа ауысатынын бақылаған. Ондай кезде көз алмасы
жылдам-жылдам қозғалып, пульс пен тыныс жиілігі арта­
ды. Бұл мезгіл ұйқының п а р а д о к с т ы к е з е ң і , яғни
98
жылдам ұйқы деп белгілеген. Бұл кезеңце электр белсенділігі
сергек кездегідей болғанымен организмнің сыртқы ортамен
байланысы болмайды, оның сигналдарын қабылдау тежелген. Кезекті күнделікті үйқы кезіндегі ЭЭГ-ның белсенділік
ырғақтары нейрохимиялық жүйенің белгілі бір жүмыстарына байланысты деп есептеледі. Үйқыдағы адам осы кезде түс
көреді (12-сурет А). Жылдам үйқы адам организміне аса
кажетті. Егер үйықтағанда ол пайда болмаса, бір түннің
іш інде адамның жүйке ж үйесінің қозғыштығы күш ейіп,
күндіз ашуланшақ болады, ал үзақ мерзімге созылса, адам
науқастанады. Жылдам үйқы кезінде адам оянбайды.
Үйқының баяу толқындары байқалатын к езең дерін
б а я у үйқы немесе о р т о д о к с т ы үйқы деп атайды.
Кезекті түндегі бір үйқы бірнеше циклдан түрады. Әр циклда жылдам және баяу үйқы кезеңдері бар. Таңға жақын оянар
кезде жылдам үйқы байқалады, сондықтан оянған адамда түс
көру сезімі туады. Түс көру сезімі түс көріп жатқанда оянса
ғана пайда болады, оянбаса ондай сезім тумайды.
Кезекті күнделікті үйқы 4 кезеңнен (12-сурет Б; 13-сурет)
қүралады: бір белсенді жылдам үйқы кезеңі жөне 3 баяу
к езең дер . О ларды ң биологиялы қ ырғақтары ш амамен
1 сағат 30 минөт сайын қайталанып отырады.
Б
г
2
' V
I I I I I I I I I I I I
V
I I I
W
I I I
I I I I
4
I I
I I I
I
Ш
13-cypem. Үйқы және сергек кездегі адамның ЭЭГ-сы:
1-сергек , 2-бірінш і кезең, 3-екінші кезең, 4-үш інш і кезен.
99
Ұ й к ы н ы ң ж а с ер ек ш ел ік т ер і, ұ за қ т ы гы ж ә н е к аж етті
ж а ғ д а й л а р ы . Б ал ан ы ң ө сіп д а м у ы б а р ы с ы н д а ұйкы мен
сергек ж үру м ерзім дерінің м өлш ері өзгереді. Ж аңа туған сәби
алғаш қы күндері тәу л ігін е 21 сағаттай үйы қтайды . Біртіндеп
оны ң үйқы сы азайы п, сергек м ерзім і үзарады . 1 ж асқ а ж ақы н даған баланы ң үй қы сы н ы ң үзақты ғы 14 сағат, 4 ж аста —
12, 10 ж аста — 10-11, ересек адам да 7-8 сағат (2-кесте).
2-кесте
Ж а ск а сай ұ й қ ы м ө л ш ер і
Ж ас
1-күн
1-2 ай
6-12 ай
2-3 ж ас
«•>
ч*
Ү йкы , сағ.
21-22
14-16
13-14
11-12
Ж ас
Ү йкы , сағ.
5-6
13-14
16-17
20-25
10-11
8-9
7-8
6-8
Ү й қ ы н ы ң б а р л ы қ к е зе ң д е р і б а л а н ы ң а л ғ а ш қ ы ай л ы к
өм ірінде қалы п таса бастайды . Е ресек адам н ы ң үй қы сы н ы ң
кезеңдері 10 ж асқа дей ін қалы птасы п үлгереді.
Ү й қ ы н ы ң п а й д а б о л у ы т ә у л ік м е зг іл ін е б а й л а н ы с т ы .
К үндіз ш арш аған да үй қы ми қы рты сы н ы ң қозғы ш айм актары н да п ай да болған теж елуд ің ж ай ы луы н ан , ал кеш ке сезім
м үш елерін ің қы зм еті тоқтап , сы ртқы ортам ен бай ланы сты ң
н аш арлауы н ан басталады .
Б аланы ң өм ірінде 5-6 ж асты ң м аң ы зы ерекш е: бүл кезде
күндізгі үй қы тоқталы п , 1 тәу л ік екі кезең ге ғана бөлінеді:
ояу ж ү р у н ем есе сер гек тік ж ә н е ү й ы қ та у к езең д ер і. С он д ы қтан балан ы ң түнгі үйқы сы б ү зы лған д а он ы ң организм і
өлсіреп, тез ш арш ау белгілері туады . Б ала күн кестесіндегі
ең б ек у ақ ы ты м ен ү й қ ы у ақ ы ты н д ү р ы с с а қ т а м а с а , о н ы ң
о р г а н и з м ін д е қ а л ж ы р а у п а й д а б о л а д ы . О н д а й б а л а н ы ң
еңбегінің н әти ж есі төм ендеп кетеді.
8. Адамның саналы іс-әрекетінің физиологиялык негізі және
оныц жас ерекшеліктері
Ш а р т т ы р е ф л е к с ж о ғ а р ы ж ү й к е ә р е к е т ін ің м а ң ы з д ы т е іч г і. Д е г е н м е н , а д а м н ы ң іс - ә р е к е т і м е н қ ы л ы ғ ы
реф лекторлы реакц и яларды ң қосы нды сы ем ес. А д ам н ы ң іс100
әрекеті нақты міндет, мақсаттар мен күтетін нөтижені анық
ойлаумен байланысты. Бүдан үш жүз жылдай бүрын ашылған мидың кызметінің рефлекторлы қағидасы тірі организмнін кызметін анықтауды қамтамасыз еткен еді. Бүл мидың
кызметі жайлы ілімнің дамуына қажетті кезең болып, сол
кездегі іс-өрекеттің, мінез-қүлықтың физиологиялық тетігі
туралы түсініктің қалыптасуына, сөзсіз, қажет болған еді. Ал
физиологияның қазіргі замандағы дөуірлеу шағында дөлелдеудің орыны мен маңызы, нақтылы жағдайы ескеріледі, яғни
қозғау салушы тетік (стимул) іс-қылықтың қалыптасуының
себебі ретінде карастырылады.
П. К. А н охи н (1 9 6 8 ) саналы іс-қимы лды т ү сін д ір у
үшін арнайы “функциялык ж үй ен ің ” сызбасын үсынды.
П. К. Анохин функдиялық жүйені белгілі бір нақты бейімді
пайдалы нөтижеге қол жеткізуге бағытталған іс-өрекеттерді
іске асыратын орталық жүйке жүйесінің тиісті бөлімдері мен
атқарушы м үш ел ер дің б ір л ест ігі р ет ін д е қарастырады
( 14-сурет). Функциялық жүйе қүруда ең негізгісі —ол өрекеттің нәтижесі. Организм пайдалы нәтижеге жеткенде оның
лайықты мақсаты орындалады, қанағаттандырылады. Бүл
кезде функциялық жүйенің қызметі тоқтайды. Ал егер орындалған әрекеттің нәтижесі организмді қанағаттандырмаса,
он да функдиялық жүйе қайтадан басқаша қүрылып, мақсатты іс-өрекетті орындауға кіріседі. Бүл жүйедегі негізгі кезең,
ол — кері байланыс аркылы мөліметтердің берілуі. Мүндай
мэліметтер орталық жүйке жүйесіне тек қана эффектордың
сезімтал күрылымдарынан ғана келіп қоймай, өрекеттің
н егізін де тітіркендірілген басқа м үш елерде орналасқан
кабылдагыштардан да келеді. Организмнің тіршілік ортаға
нақтылы сөйкестеліп икемделуінде кері байланыс тетігінің
мені өте зор.
Қазіргі замандағы ғылым мен техниканың, кибернетиканың жетістіктерін, радиоэлектрониканың жаңалықтарын, компьютерді кенінен физиологиялық зерттеу жүмыстарында колданып, нерв импульстерінің кері байланыс тетігі
жайлы қағида теренірек зерттелуде.
Саналы іс-өрекет адамның жасына байланысты ерекшеленеді. Балаларда ол қимыл белсенділігімен көзге түседі,
яғни оларды ң бүлш ы к еттер ін ің қы зметі қатарласады .
Организмдегі бүлшық еттердін қызметі жүйке ж үйесінің
101
қызметімен және оның қасиеттерімен тікелей байланысты,
сондықтан жоғарыда айтылған орталық және шеткі жүйке
жүйелерінің баланың жасына лайық ерекшеліктерінің заңдылықтарына және мүмкіндіктеріне тәуелді болады. Оку,
тәрбие, тұрмыс жағдайларында баланың жасына лайық
физиологиялық қажеттері толық қанағаттандырылмағанда
оның қалыпты тіршілік әрекеттері, сыртқы және ішкі
орталардың жағымсыз әсерлеріне төзімділігі, организмінің
иммундық қасиеттері нашарлайды. Сонымен қатар, жүйке
жүйесі мен оның бөлімдерінің арасындағы үйлесімділік
бүзылады, жоғары жүке жүйесінің жоғары сатылы қызметіне
жағымсыз эсер етіп, ес, эмоция, шартты рефлекстерінің пайда
болуы мен тежелуі, баланың көңіл-күйі бүзылады.
Кері афферентация (кері байланыстар)
14-сурет. Саналы іс-әрекет.
1, 2, 3..., п - әрекет кезеңдері
Алғашқы 3 жаста жоғары жүйке жүйесінің қарқынды
дамуына байланысты сәби бірнеше сағат бойы сергек күйде
бола алады. Дегенмен оның жүйке жүйесінің жоғары белсенділігі сергектік кезде тежелуге жылдам ауысады. Бүл бала
организмінің қорғаныс реакциясының біріне жатады, яғни
оның организмі шектен тыс қажудан, шаршаудан, қалжыраудан өзін-өзі сақтайды.
102
5-7 жаста орталық жүйке ж үйесіндегі қозуы мен тежелуі
түрақсыз болғандыктан бүл кездегі оқу, үйрету жүмыстарын
баланың бүлшық ет жүмыстарымен үйлестірген дүрыс. Айталык, сурет салу, пластилинмен жүмыс істеу, дене еңбегіне
қатыстыру т.б.
Бастауыш сынып окуш ы лары ны ң ой ең бегін ж асы на
лайык гигиеналық талаптармен үш тасты ру аса маңызды.
Өйткені бүл к езд е ж оғары ж үй к е ж ү й е с ін д е г і қ озу мен
тежелудің жинақталуы төмен болады.
Саналы еңбекті дүрыс үйымдастырудың маңызы жыныстық ж етіл у м ер зім ін д е (1 1 -1 5 ж ас аралы ғы нда) артады.
Өйткені бүл кезде бала организмі жыныс мүш елерінін өсіп
дамуы мен ж етілуіне көп күш жүмсайтьшдығынан жоғары
жүйке ж үйесіндегі қозуы мен тежелуінің өзара қарым-қатынасы мен талдау ж ән е талқылау қасиеттері бүзылады да,
іс-әр ек ет ін ің н әт и ж есі қанағаттаноаиты н ж ағдаи да, ж ас
өспірімнің жагымсыз мінез-қүлыктары тез дамиды. Бүл кезде
жас жеткінш ек тез шаршайды, жалқаулық басым болады ,
ә с ір е с е , ер есек т ер д ің тапсы рм асы н, өтін іш ін оры ндауда
қимы л қ о зға л ы ст а р ы сы л б ы р , б а я у б о л ы п , ө за р а
түсінбеуш ілік күш ейеді. Бүл кезде ми қыртыстарындағы еске
сақтау қабілеті д е нашарлайды, бүрын жақсы оқып жүрген
балалардың сабақ үлгерімі д е төм ендейді. Сонымен қатар,
басқа жынысқа деген қүінтарлық пайда болып, жастар бірб ір ім ен оңаш аланы п, сы р л асуға б ей ім бол ады . Б үл, ө з
кезегінде, мүталімдер мен тәрбиеш ілердің, ата-аналары мен
көрш і-қолаңдарының теріс үғымын тудырып, жастар мен
ересектер арасындағы түсініспеуш ілік ш иеленісуі мүмкін.
Жастар сьфттан өзін түсінетін “жаны ашитын д о с ” адамды
іздей ді.
***..
Осы айтылғандарға байланысты балаларға қойылатын
талаптар да оларды ң жас ерекш еліктеріне сай болуы тиіс.
С он да ғана е ң б е г ін ің н ә т и ж е с і оларды қанағаттанды ра
алады.
А дам — қ оғам и ж араты лы с, сон ды қ тан балан ы ң іс әр ек еттер ін ің н әт н ж есі қанағаттанарлықтай болуы үш ін
әлеум еттік әсер л ер дің д е (үй дегі ж ән е мектептегі тәрби е,
достарының әсер і, маңайындағылардың ықпалы т.с.с.) маңызы зор.
Щ
103
Үшінші бөлім
ТАЛДАҒЫШТАР
♦
V
-тарау
Талдағыштар туралы жалпы түсінік
1. Талдагыштардың кызметі мен құрылысы
Сыртқы ж ән е ішкі орталарды н әсер л ер ін қабы лдап,
талдап, талқылайтын, олардың жағдайлары туралы сезім тудыратын мүшелер ж үйесін т а л д а ғ ы ш т а р немесе
а н а л и з а т о р л а р дейді.
Организмде жеті түрлі талдағыштар бар: көру, есту, иіс,
тері, қозғалыс, дәм ж әне висцеральді (лат. висцерсишс —ішкі
мүшелерге қатысты), яғни ішкі мүшелерге байланысты жүйе.
Барлық талдағыштар 3 бөлімнен түрады: 1) сезгіш немесе
перифериялық бөлім, шеткі немесе рецепторлық бөлім деп
те атайды; 2) өткізгіш бөлім, сезгіш нерв деп те аталады;
3) орталық немесе қыртыс бөлімі, яғни ми қыртысындағы
сезім орталықтары, сезім аймақтары деп те аталады.
Р е ц е п т о р л ы қ бөлім сезім мүш елерінде ж әне ішкі
мүшелерде орналасқан сезгіш рецепторлардан түрады. Олар
тітіркендіргіш тің әсер ін қабылдап, қозуға айналдырады
(рефлекторлы доғаның сезгіш немесе перифериялық бөлімін
есіңізге түсіріңіз ).
Ө т к і з г і ш бөлім рецепторларда пайда болған қозуды
сезім мүшелерінен шығып, ми қыртыстарына таситын сезгіш
жүйкелерден түрады.
Талддғыштардың қ ы р т ы с бөлімін ми сыңарларының
қыртысында орналасқан сезім орталықтары қүрады. Мыса­
лы, көру талдағышының сезгіш рецепторларына көз алмасында орналасқан таяқша ж ән е сауытша піш інді жарық
қабылдағыш рецепторлар — фоторецепторлар жатады, ал
өткізгіш бөлімі көру нервтерінен түрады да, қыртыс бөліміне
ми қыртыстарының желке түсында орналасқан ми сыңарла104
рының көру орталығы, яғни Бродманның 17, 18, 19 аймақтары жатады. Көру орталығында жоғары дәрежедегі талдау мен
талқылау жасалады және заттың бейнесі туралы сезім пайда
болады.
Талдағыштардың рецепторлық бөлімінде ең алғашқы
талдау — алғашкы саны мен сапалық қарапайым талдау
жүргізіледі.
Т ітір к ен д ір гіш тің әсер ін ен рец еп торларда қозу
толқындары (қозу импульстері) пайда болады. Олардың
жиіліп тітіркендіргшітің күішне оаиланысты келеді.
Өткізгіш бөлімде шетте пайда болған қозуды өткізіп қана
қоймай, аралық нервтерде алғашқы қарапайым талқылау
жасалады. А йталық, көру төм пеш ігінің ассоциативтік
ядроларында талкылағаннан кейін рецепторлардан келген
біраз нерв импульстері қосылады.
Талдағыш тардың орталық немесе қыртыс бөлімінде
тітіркендіргіштердін саны мен сапасына ғана қарап талдау
жасалып қоймай, жоғары дәрежелі биологиялық манызына
карай талдау мен талқылау жасалады. Бұл үшін жеке басының өмірден алған тәжірибесі қажет. Былайша айтканда,
шартты рефлекторлы талдау мен талқылауды кажет етеді.
Талдағыштардың әрқайсысының жеке-жеке қасиеттері
мен қызметтері болады. Сонымен катар, олардың ортақ,
бәріне бірдей қасиеттері де бар:
1. Талдағыштардың рецепторлары өзіне ғана тән тітіркендіргіш тердің әсерін қабылдайды. Ондай тітіркендіргіштерді адекватты (лат. адекватус — теңгерілген, лайықты,
сай келетін) тітіркендіргіш деп атайды.
2. Талдағыштардың рецепторлары тітіркендіргіштердің
күш і ө згер ген д е тітір к ен д ір гіш тің ж аңа күш іне тез
бейімделеді. Мысалы, жарық жерден қараңғы бөлмеге кіріп
келгенде алғашқы кезде ештене көрінбегенімен, біраздан
кейін заттар көріне бастайды.
3. Талдағыштар бір-бірімен байланысты қызмет аткарады. Сондыктан бірінің қызметі күшейгенде, екінш ісінің
қызметі төмендейді және, керісінше, біреуінің қызметі нашарлаған кезде екіншісінің қызметі күшейеді.
4. Бір талдағыштың кызметі бүзьшғанда қалғандары оның
кызметін жартылаи оолса да өзіне алады.
5. Талдағыштардың рецепторларының сезімталдығын
105
жаттықтыру арқылы не күшейтіп, не төмендетуге болады.
Мысалы, ғарышкерлер зымыранда ұзақ болған кезде өте
күшті жылдамдыққа төзу үшін, тепе-теңдік сақтау мүшесін
үзақ жаттықтырады. Сол сияқты, әткеншекті көп тепкен бала
транспортта үзақ жол жүре алады, яғни оның вестибулярлық
аппараты жаттығып, өзінің сезімталдығын төмендеткендіктен шайқалысты қозғалуды сезу қабілеті төмендейді.
Талдағыштар әр түрлі қашықтықта орналасқан заттардың бейнесін қабылдауына байланысты оларды екі топқа
бөледі: дистантты (лат. дистантиа - қашықтық), яғни сезім
мүшесінен белгілі бір қашықтықта орналасқан заттардың
әсерін сезу және контактты (лат. контактус - түйіскен, жанасқан), яғни сезім мүшесіне жанасқан затты сезетін талдағыштар.
Дистантты талдағыштарға көру, есту, иіс талдағыштары
жатады, ал дәм, тері, висцеральдік, қозғалыс контактты талдағыштарға жатады. Дистантты талдағыштар қысқа
мерзімнің ішінде әжептәуір қашықта орналасқан затгар туралы көп мәлімет бере алады. Бұл жағынан көру және есту
талдағыштарының маңызы зор.
Нерв импульстері орталық жүйке жүйесіңде белгілі бір
тәртіппен бір бөлімнен екінші бөлімге өтеді. Олардың айырмашылығы техникадағы код жүйесі іспетті белгіленетін
болғандықтан импульстер сол тәртіппен беріледі деп айтуға
болады. Код — белгілі ережелер бойынша ақпаратты шарт­
ты түріне түрлендіріп аудару.
Қосақталған код арқылы, яғни әрбір нейронда серпініс
дүркінінің болуы немесе жойылуы түрінде беріледі.
Тітіркенудің алғашқы коды әуелі қабыдцағыш деңгейінде
жүзеге асырылады. Оларға тән физикалық және химиялық
энергиялар түрлі жүйке серпінісіне айналады. Түрлендірілген
хабарлар талдағыштар жүйесінің келесі деңгейіне жетіп,
коды одан әрі өзгереді. Бұл бір ерекшелік, ал екінші
ерекшелік - ол код түрлерінің жапсарластығы. Тағы бір
ерекшелік - ол көптеген сезгіштік жүйелердің ақпаратына
шудың коп араласуы, яғни мәлімет тасушы серпіністерге
бедерсіз серпіністердің қосылуы.
Әр талдағышқа тән ұқсас сезімділіктің жиынтығын б і р
р а й jt ы (модальді) жиынтық дейміз. Біррайлықтың өзінің
ішінде бірнеше сапалық қасиеттер болады. Бүл касиетті са106
палар мыналар: арнайылық, ықпалдылық, мерзімділік ж әне
ұзақтылық. Мысалы, дыбыс ақырын, қатты, сарт етіп, у-шу,
жағымды, жағымсыз, алыс-жақын т.б. болады.
Тітіркендіргіштің бір түрінің өзінде көптеген физикалық,
биологиялық сипаттары болады. Сол қасиеттерді қабылдайтын арнаиы қаоылдағыштар бар. Оларды 2 топқа бөлуге
болады:
а) кезеңді қабылдағыш мембрананы ң алғашқы ж ән е
соңғы туған қимыл-қүбылысында өз ісін орындайды, қозады,
бірақ біресе өшіп, біресе қозып тұрады;
б) ұдайылы қабылдағыш бүкіл тітіркену кезеңі кезінде
қозып түрады, мүнда үздіксіз қозу орын алады.
М гьЖ .
2. Көрү талдагышыныц кұрылысы
Көру талдагы ш ы ны ц бөлімдері, оларды ң күрылысы
мен қы зметі. Көру талдағышының сезгіш бөлімі коз алмасында орналасқан. Оларға торлы қабықтағы таяқша ж әне сауытша пішінді ф о т о р е ц е п т о р л а р жатады. Өткізгіш
бөліміне к ө р у н е р в і жатады. Ол көз алмасынан шығып,
сопақша миға барып бағытын өзгертеді, содан соң оң көзден
шықкан нерв сол жақ ми қыртысының желке түсындағы көру
аймағына, ал сол көзден шыққан кору нерві оң жақ ми қыртысындағы көру аимағына қозуды тасиды. Көру талдағышының қыртыс бөлім іне ми қыртысының желке түсында
орналаскан оң ж әне сол жақ к ө р у о р т а л ы қ т а р ы
жатады.
Коз өте сезімтал, нәзік ж әне маңызды сезім мүшесі. Онын
дүние тануда, оқуда, сыртқы ортамен байланыс жасауда маңызы зор.
% *
^
Қүрылысы бойынша көру талдағышының сезгіш бөлімін
3 топтагы мүшелерге бөлуге болады: көздің қосымша қүрылымдары, жарық өткізгіш ж әне жарық сындырғыш күрылымдары, жарық кабылдағыш қүрылымдар.
Қ о с ы м ш а қүрылымдарға қас, кірпік, кірпік еттері, көз
жасының безі мен оның қапшығы, көз еттері жатады. Бүлардың әрқайсысы белгілі бір қызмет атқарады. Қас, кірпік,
кірпік еттері нәзік көз алмасын сырткы ортаның жағымсыз
әсерлерінен (соққы, түрлі химиялық заттар, су, шан-тозаң
т.б.) қорғаиды. Көз жасының безі мөлдір сүйық — к ө з 107
ж а с ы н түзеді. Ол көз алмасын суландыру арқылы оны көз
алмасының қозғалысына байланысты туатын үйкелістен
тозудан сақтайды. Оны жуып-шайып, тазартып отырады
және сыртқы ауадан келген микроорганизмдерді өлтіріп,
олардың жағымсыз әсерінен қорғап қалады, яғни
дезинфекциялық (фран. дез-қүрту, жою+лат. инфектиожүқтыру) қызмет атқарады. Көз жасының артық мөлшері жас
қапшығында қорда сақталып, қажет мезгілінде пайдаланылады. Тік және қиғаш орналасқан к ө з е т т е р і к ө з
алмасын қозғауға қатысады, солар арқылы көз бірнеше бағытта қозғала алады: жоғарыдан төмен және төменнен
жоғары, жоғарыдан төмен ішіне қарай, жоғарыдан төмен
сыртына қарай, алдынан артына қарай (өте аз шамада).
Көру талдағышының қалған екі топ қүрылымдары көз
алмасында орналасқан. Көз алмасы —күрделі қүрылысты
мүше. Ол бас сауытының көз шарасында орналасқан, пішіні
шар тәрізді, тек алдыңғы жағы сәл дөңестеу келеді (15-сурет).
15-сурет. Көз алм асы ны ң қүрылысы.
1 —тамырлы қабық;2- көз бүршағының тарамыстары; 3 *11—нұрлы
қабық; 4 - көз бұршағы; 5 - түйінді нүкте; 6 - көру сызығы; 7 - көз
өсі; 8 - қасаң қабат; 9,10- алдыңғы және артқы сұйық камералар,
1 2 - кёздің дәнекер қабығы; 13,14- ақ және тамырлы қабыктар;
15 - торлы қабық; 16 - сары дақ; 17 - көру нерві; 18 - шыны тәрізді дене.
108
Көздің сыртын тығыз а қ қ а б ы қ қоршаған. Ол көз
алмасының алдыңғы жағында мөлдір, дөңестеу қ а с а ң
қабыққа айналады. Ақ қабықтан соң көз алмасын қанмен
камтамасыз етіп тұратын т а м ы р л ы қабат бар. Ол қан
тамырларының торынан тұрады десек те болады. Тамырлы
қабаттың ішкі бетінде жұқа бояу зат —пигмент болады. Коз
алмасының алдыңғы жағында тамырлы қабат н ү р л ы
к а б ы қ қ а айналады. Нұрлы қабықтың алдыңғы дәл
ортасында тесік болады. Оны көздің қ а р а ш ы ғ ы деп
атайды. Қасаң қабықтың артқы жағында көздің сұйық екі
к а м е р а с ы және к ө з б ұ р ш а ғ ы орналасқан. Көз
алмасының ішіндегі қалған кеңістік қоймалжың, іркілдеген
мөлдір ш ы н ы т ә р і з д і д е н е г е толы болады. Көздің
ақ кабығынын артқы жағынан көзге көру нерві кіреді. Көздің
нұрлы қабығының түсі ондағы бояуға байланысты болады.
Оның түсі көгілдір түстен қою қара түске дейін болуы
мүмкін. Соған байланысты кара, көк, қоңыр т.б. көздерді
кездестіруге болады. Кей адамдардың пигменті мүлде болмайды. Ондай адамның (альбиностың) көзі қызыл болады.
Көздін сүйық камералары мөлдір сүйыққа толы болады.
Бүл арнайы сүйық көз бүршағын қоректендіруге (көз бүршағының қан тамырлары болмайды ), шыны тәр ізді денені
толықтыруға пайдаланылады. Көз бүршағы екі жақты дөңес
келген мөлдір капшыктың ішіндегі өте мөлдір қоймалжың
зат. Көз бүршағының орта түсы шетіне қарағанда тығыздау.
Оның қапшығы тарамыс арқылы жоғары және төменгі жағынан бекітілген. Ол тарамыстарды Цинн тарамыстары дейді.
Цинн тарамыстары көз бүршағының дөңестелуін реттейді.
Ішкі торлы қабығының қүрылысы ете күрделі ( 16-сурет).
Негізінен алғанла, ол жарық сәулелеріне сезімтал ф о т о ­
р е ц е п т о р деп аталатын таякша ж әне сауытша тәрізді
клеткалардан түрады. Ф оторецепторлар торлы қабықтың
бойында орналаскан. Саны 137 миллион, рңын 130 миллионы
таякша, ал 7 м и л л и о н ы СаУьітша клеткадар. Торлы қабықтың дэл ортасында y i p ы д
бар. Онда тек сауытша
тәрізді фоторецепторлар Тюлады. Сары дақ пен оның дел
ортасында терең орналаскан сауытша клеткалары түсті жарык сеулелеріне сезімтал келеді. Торлы қабыктың шетінде
таякша терізді рецепторлар көп болады. Сауытша клеткалар
күндіз мол жарықта түсті сәул ел ер д і сезед і де, таяқша
109
16-сурет. Көздің торлы
қабығы:
1- таяқшалар; 2 - сауытшалар; 3 - фоторецепторлар қабаты; 4,8 - синапстык байланыстар қабаттары; 5 - биполярлы клеткалар қабаты; 6 - бипо­
лярлы клеткалар; 7 - амакринді клетка; 9 - ганглиялы клеткалар; 10 - көру нервінің талшықтары.
клеткалар ымыртта жарық аз кезінде түссіз жарық
толқындарын қабылдайды. Осыған байланысты сауытша
тәрізді клеткаларды күндіз көру, таяқша тәрізді клеткаларды
түнгі көру рецепторлары деп санайды. Жарық сәулелерінің
әсерінен фоторецепторларда түрлі физикалық және химиялык өзгерістер туады.
., ;
:, ■- . j
Көздің қорғаушы қүрылымдары мен оптикалық
жүйе. Қабақ пен кірпіктер қорғаныс қызметін атқарады.
Көзге қауіп төнгенде рефлекторлы түрде көз жүмылып, қабақ
пен кірпік нәзік көз алмасын сыртқы ортаның жағымсыз
әсерлерінен қорғайды. Көз жүмылғанда көз жасы көз алма­
сын суландырады да оны қүрғап, кеуіп қалудан сақтайды.
Көз жасы өте мөлдір арнайы сүйық. Ол көз жасы безінде
түзіледі. Оның 97,8 % су, 1,4% органикалық заттар, 0,8%
түрлі түздар. Бүл сұйық көздің қасаң қабығын ылғалдандырып, оның мөлдірлігін сақтайды, зақымдайтын заттарды
шайып тастап отырады. Бүған қоса, оның қүрамындағы
дезинфекциялық заттар микробтарды өлтіріп, оларды жояды.
Көздің қасаң қабығы, бүршағы және шыны тәрізді денесі
негізгі жарық сындырушы о п т и к а л ы қ жүйе. Олар
110
жарық сәул ел ер ін жинақтап, жарық толқындарын сындыру қы зм еттерін атқарады. Жарық сы нды ру қабілеті
д и о п т р и я деп аталатын сәулелердің ауытқу мөлшерін
анықтайтын өлш еммен есептеледі. 1 диоптрия фокустық
нүктесі 1 м қашыктықта орналасқан линзаны ң жарық
сәулелерін сы нды ру күш іне тең. Жарық сындыру күші
арткан сайын фокустық қашықтық азаяды.
• Өрбір жарық сындьфғыш аппараттың қабілеті, қүрылысы әртүрлі екенін ескерсек, бүл жүйенің күрделілігін түсінуте
болады. Көздің қарашығы арқылы жарық сәулелері көздің
касаң қабығы, бүршағы, шыны тәрізді денесі арқылы өтіп
фокустық н үк теде жинақталып заттың нақтылы, бірақ
кішірейген бейнесін торлы қабыққа түсіреді.
Әртүрлі қашықтықта орналасқан заттың бейнесін торлы
кабыкка түсіру үшін көз бүршағы а к к о м о д а ц и я л ы қ
кызмет атқарады. Аккомодация деп көзден әртүрлі қашықтыкта орналасқан заттардың бейнесін қабылдау қабілетін
айтады. Алыста немесе жақында орналасқан заттарды караганда көз бүршағының әлпеті өзгеріп, жарық сәулелерін
торлы қабықка фокустық нүктеде жинайды. Мүндай жағдайда заттың бейнесін дүрыс көруте мүмкіндік туады. Жақындағы затты карағанда көз бүршағы дөңестеліп, ал алыста
орналасқан затты қарағанда жалпақтанады. Бүл көз бүршағының Цинн тарамыстарының аккомодациялық еттерін
босатып немесе тартуы арқылы жүзеге асады.
Көздің ш ы н ы т ә р і з д і
д е н е с і жарық сындырғыш қүрылымдарының іш ін дегі ең күш тісі. М үнда
жеткен жарық сәулелері сынып, торлы қабықтың үстінде
фокустық нүктеде жиналады. Егер шыны тәрізді дененің
жарык сынды ру қабілеті тым күш ейсе, сәул ел ер торлы
қабыкка жетпей фокусталып, ал нашарласа — одан асып
жиналады. Мүндай жағдайларда заттың бейнесі бүлдырланып, анық көрінбейді. Шыны тәрізді дене кебе бастаса да
көру қабілеті төмендейді. Оның 1/3 бөлігі жойылса, көздің
көру кабілеті де жойылады, ал одан аз мөлшері кемісе, көздің
камераларының сүйығы арқылы толтырылады. Шыны төрізді
ден еде сеулелердің сынуына байланысты заттың бейнесі
аударылып көрінеді. Сондықтан да кішкентай бөбектер май
шамнын отына кызығып, қолын созып үстағанда ол отты
емес, май шамнын өзін үстайды.
Ill
Көздің торлы қабығындағы таяқша және сауытша тәрізді
клеткаларда (17-сурет) фокустық нүктелерде жинақталған
сәулелердің әсерінен олардың ішіндегі ерекше арнайы зат­
тар фотохимиялық реакцияларға түсіп, ыдырай бастайды.
Таяқша клеткаларда родопсин, сауытша клеткаларда иодопсин деп аталатын заттар болады.
3. Ж ар ы к ты к абы лдау
Ж а р ы қ кабы лдау кағидасы . Таяқш а клеткалардағы
р о д о п си н н ің тү сі қ о ш қы л , ал сау ы тш а к л етк ал ар д ағы
и одоп си н н ің түсі күлгін. Ж ары қ сәу л ел ер ін ің әсерін ен
родопсин ретинен мен опсинге ыдырап, пайда болған заттар
жарық толқы ндары ны ң үзы нды ғы на лайы қ көру нервінің
үш тарында қозу тудырады. Қараңғыда ретинен мен опсин
қайта қосылып родопсинге айналады. Ретинен А витаминінің
туы нды сы , қараң ғы д а А витам ині рети н ен ге айналады .
Сондықтан бүл витамин организмге жеткіліксіз мөлшерде
болғанда ондай адамның ымыртта, қараңғыда көру қабілеті
төм ен д еп ж ой ы лады . М үндай кем ш ілікті ақш ам соқы р
немесе соқы р тауы қ, нем есе г е м е р а л о п и я (лат.
гемералопия —тауық коз) дейді. Таяқш а клеткалар өте әлсіз
—0,01 люкстен кем жарық сәулелерін сезеді.
Л ю к с —жарық сәулелері 1м қашықтықтан 1м2 тегістікке
тік түскенде пайда болатын жарықталуының дүниежүзілік
олш емі. 30 лю кстен астам ж ары қты сауы тш а клеткалар
сезеді. С ауы тш алардағы иодопсин сәу л ел ер д ің әсерін ен
иодинен мен опсинге ыдырайды. Ф отохимиялы қ реакцияны ң н егізін де пайда болған қозу таяқш а ж ән е сауы тш а
клеткаларымен байланысқан көру нервінің орталыкка тебетін
а ф ф е р е н т т ік ү ш та р ы ар қ ы л ы о р т а ң ғы м и д ағы к ө р у
төмпешіктеріне жетіп, одан әрі ми сыңарларының қыртыстарының желке түсында орналасқан көру орталығына барады. Онда талқыланып, жинақталып, заттың бейнесі туралы
с е зім т у а д ы . К ө р у т а л ш ы ғ ы н ы ң т о р л ы к а б ы ғ ы н д а ғ ы
рецепторлары аф ф еренттік нерв талш ы ғы арқы лы затты ң
бейнесінен келген сәу л ен ің әсер ін ен пайда болған қозу
импульстерін бір-ақ рет орталы ққа жібереді. С одан кейін
ортальгққа сол заттың өзгерістері туралы ғана мәлім ет тасылады. М ысалы, сол затта пайда болган өзгерістерді немесе
112
заттың бей н есін ің ж ойы луы т.б. ақп араттар ж іберіледі.
Сондықтан затты көру сезімі ең алғаш көзді сол затқа тігіп
карағанда, яғни көз тү скен д е ған а пайда болады . К өру
талдағышыньщ қозғыш тығы торлы қабықтағы ж ары қ сезгіш заттарды ң ф отохим иялы қ реакциясы на байланы сты .
Ф отохимиялы қ реакц и ян ы ң пайда болуы на байланы сты
көздің қозғыш тығы төмендейді. М үны жарыққа бейімделу
немесе жарық адаптациясы (лат. адаптация — бейімделу,
үйрену) дейді. М ысалы, қараңғы ж ерден ж ары қ бөлм еге
кіргенде алғашқы кезде ештеңе көрінбейді де, сәл уақыттан
соң бөлмедегі заттар мен отырған адамдар көріне бастайды.
Жарық неғүрлым көп болса, соғүрлым көздің қозғыштығы
төмен болады. Қ араңғы да көздің қозғы ш ты ғы күш ейеді,
сон ды қтан қ а р а ң ғ ы ғ а б е й ім д е л у б а й қ а л а д ы . М ы сал ы ,
біраздан сон қараңғы ж ердегі заттарды ң көріне бастауы.
Қаранғыда сауытш а клеткалардың сезімталдығы 20-50 есе,
таяқша клеткалардың - 200-400 есе артады. Ж арыққа немесе
қараңғыға бейімделу және көру қабілеті түрлі жағдайға бай­
ланы сты . Ж ей тін т а м а қ ты ң к ү р а м ы н д а А в и там и н і аз
болғанда, оттегі жетіспегенде, шаршағанда көздің өткірлігі
нашарлайды. Дегенмен жаттыктыру арқылы оны күшейтуге
де, бейімделу қабілетін арттыруға да болады. Ж алпы алғанда көз әрбір 25 мсек сайын сөл қимылдап түрады. Егер зат
козғалмаса, ол затты аздан кейін көрмей қалар едік. Сондықтан қозгалмайтын затты көруде көз еттерінің кызметінің
маңызы зор.
Көздін заттың түсіне бейімделу қабілетінің де маңызы
бар. Заттың түсі, бояуы туралы сезім көру талдағы ш ы на
үзындығы әртүрлі жарық толкындары есер еткенде туады.
К өздің жары к то л қы н д ар ы н қабы лдау қабілеті 390-760
нанометр (нм) шамасында. Олардың әр толкыны үзындығына байланысты бір түсті сезім тудырады. М ысалы, көк түсті
сезім 450-480 нм, күлгін түсті 390-450 нм, қы зы л түсті
620-760 нм т.с.с. жарық сәулелерінің толқындарының үзындығына байланысты.
Түсті ж ары қты қаб ы лд ау іл ім ін ің негізін алғаш рет
М. В. Ломоносов 1756 ж калаған. Т. Ю нг пен Г. Гельмгольц
(1801) мүны өрмен қарай дамытқан. Олардың үш қүрамды
жарық қабылдау қағнласы бойынша торлы қабықта сауыт­
ша тәрізді клеткалар 3 түрлі болады. Онын бірі кызыл түсті
ВЯІ
из
жарық толқындарын, екіншісі —жасыл, үшіншісі —күлгін
түсті жарық толқындарын сезеді. Бүған коса, көру нервінің
афференттік талшықтары 3 түрлі болады. Олардың әркайсысы сол 3 түрлі жарық толқындарының әсерінен пайда
болған өзіне тән қозуды тасиды, яғни ол талшықтар сол түсті
сауытша клеткаларымен байланысты. Қалыпты жағдайда
көзге әртүрлі үзындықтағы сәулелер эсер еткенде бір
мезгілде 2 немесе 3 түрлі сауытша клеткаларда реакция пай­
да болады және оған қатысатын сауытшалардың саны да
әртүрлі болады. Сондықтан осы үш түрлі клеткалар тобы
арқылы адам жарықтың көп түрлі түстерін айыра алады. Ал
жарық эсер еткенде заттың түсін нақтылы білу - жаттығуға
байланысты.
,
;
Кейбір адамдар затгьщ түсін мүлде анықтай алмайды.
Мүндай кемшілікті ауырған ағылшын ғалымы химик
Дальтонның атымен д а л ь т о н и з м деп атайды.
Дальтониктер барлық заттарды сүр немесе коңыр түсте
қабылдаиды. Олар үшін барлық түсті заттар сүр немесе қоныр
түстің реңі ретінде сезіледі. Бүл кемшілік әрбір 100 азаматтардың 4-5 ер адамында байқалады. Әйелдерде бүл кемшілік
өте аз кездеседі, не бары 0,5 % ғана.
4. Көру талдагышынын жас ерекшелігі
Жаңа туған нәрестенің к ө з а л м а с ы н ы н с а л м а ғ ы 2-4 граммдай ғана. Бүл ересек адамның көзінің салмағынан 2 есе кем. Ересек адамның көзі 6-8 г. Алғашқы жылы
көз алмасы көз шарасынан жылдамырақ өседі де баланың
көзі үлкен болып көрінеді. 3 жаста көз алмасы ересек адамның көзінің 90% болады. 6 жаста ересек адамның көзімен
теңеседі. Дегенмен, көз шарасының алдыңғы-артқы диаметрі
ересек адамның көзінің 95% ғана болады, яғни сәл жалпақтаУ келеді. Ересек адамның көзі дөңгелек шар пішінді.
К ө з ж а с ы н ы ң б е з і жаңа туған нәрестеде толық
жетілген, бірақ оған келетін нерв талшығы әлі жетілмегендіктен алғашқы 3 айға дейін жылағанда көз жасы
шықпайды. Нәрестенің көзінің қозғалысы екі көзінде бірдей
емес, тіпті бір көзін жүмып, екінші көзін ашуы да мүмкін.
Көзін жыпылықтату қабілеті өте нашар болады. 2 айға
толғанда ғана екі көзі бірдей қозғалады, яғни сәйкес к и м ы п 14
дайды. Көзге затты жақындатқанда баланың екі көзін бірдей
жұмуы тек 1 жасқа жақындағанда сәйкестеледі. 2-3 жаста
көздерінің қозғалысы толық үйлеседі.
Жаңа туған нәрестенің қ а р а ш ы ғ ы өте жіңішке —
диаметрі 1,5 мм ғана. Екі көзінің қарашығы тек қана 1 айға
толғанда сәйкестеліп, қарашық рефлекстері пайда болады.
3-6 жаста көзінің қарашығының диаметрі ересек адамның
қарашығымен тең еседі. Д егенм ен, қарашық рефлекстері
мектеп жасына дейін нашар болады да, бастауыш сынып
оқушыларында толық ж етіледі. Баланың жарыққа деген
рефлексі алғаш кезде тек қана қорғаныс қызметімен шектеледі. Оларда жарыктан қорғану мен бағдарлау қабілеттері
ғана байкалады. Жарықтьщ әсерінен қарашықтың кішірею
диаметрі 1 айда 0,9 мм, 6-12 айда - 1,2 мм, 2-6 жаста 1,5 мм,
жоғарғы сынып оқуш ы лары нда ересек терм ен б ір д ей —
1,9 мм ^ рлады,_____
Г Ьаланьг^Скөзінің, к о з г a j i h V n тек 1 айғатолғанда ғана
дүрыс бағыттала бастайды.'Зэтка көзін тігіп қарау қабілеті
алғашқы 3-5 айға дейін қалыптасады. Бұл мезгілде затқа
қарау ұзақтығы 1-1,5 минөт, 3 айда 7-10 минөт, тек 3-7 жастың арасында толық жетіледі
Баланың алғашқы жылғы өмірінде оның көз алмасының
алдыңғы-артқы диаметрі ересек адамның көзінен 25-35%
қысқарақ келеді, сондықтан заттың бейнесі торлы қабықтан
асып фокусталады, яғни 1 жасқа дейінгі балаларда табиғи
алыстан көру кабілеті байқалады.
Баланың к өзін ің қасаң қабығы ересек адамнан гөрі
дөңестеу, көз бүршағы серпімділеу болады. Қасаң қабық пен
көз бүршағының арасы ересек адамның көзімен салыстырғанда жақындау орналасқан. Сондықтан жарық сындыру
кабілеп күштірек. Бүған байланысты көздің айқын көру
нүктесі 1 жасқа дейінгі балада не бары 4 см болып, көзі
жетілген сайын алыстай береді. 10 жаста ол 7 см, 20 жаста 8,3 см, 30 жаста 11 см, 40 жаста 17 см, 50 жаста - 50 см,
60 жаста 80 см болады. Яғни ересек адамның көзінде жасы
үлғайған сайын алыстан көру қабілеті дам и бастайды .
А й қ ы н к ө р у н ү к т е с і деп заттың анық дәл көріну
кашыктығын айтады.
Көз бүршағының а к к о м о д а ц и я к ү ш і жасына
лайық өзгереді: 1 жаста 25 диоптрия, 3 жаста - 20, 5-6 жаста
~ 15, 7-15 жаста — 12, ересек адамда 10 диоптрияға тең.
US
Сәбидің сауытша клеткалары жетілмеген. Сондықтан
бала 1 жасқа дейін заттың түсін анық көре алмайды. Сауыт­
ша клеткалары мен таяқша клеткалардың диаметрі кішкентай
болады және бір-біріне жақын. 2 жастан әрі қарай баланың
фоторецепторлары жетіле бастайды да, заттың түсін анықтай алады. Ең алдымен сары, сосын жасыл, қызыл, көк түсті
заттардың бояуын, кейіннен басқаларын анықтайды. Сауытшалар 3 жаста толық қызмет атқара бастайды. Дегенмен,
З жасқа дейін олар нашар жетіледі, диаметрі кішкентай, бірбіріне жақын тығыз орналасады. 4-6 жаста балалар барлық
түсті айырады, бірақ тәжірибесі аз болғандықтан ересек
адаммен салыстырғанда заттың түсін тану қабілеті нашарл а У келеді. Бүл мезгілде бала затты қарағанда ең алдымен
оның пішінін, содан кейін мөлшерін, ең соңында түсін анықтайды. Заттың түсін анықтау қабілеті жыныстық жетілу
мерзімінде ғана ересек адамның қабілетіне жақындайды.
Баланың алғашқы 1-2 апталық өмірінде көру талдағышының өткізгіш бөлімі жетілмегендіктен заттың бейнесін
анық көрмейді. Ең алдымен көру нерві мен сопақша мидағы
оның түйіспесі қалыптаса бастайды, содан соң мидағы төрт
төмпешік жетіледі. Төрт төмпешік ми қыртысындағы
орталық бөлімге қарағанда жылдам жетіледі. Алғашқы
1 жылдың өзінде өткізгіш бөлім нерв импульстерін орталық
бөлімге таси бастағанымен төмпешіктердегі нейрондар
толық жетілмегендіктен көру қабілеті нашар болады.
Өткізгіш бөлімнің қызметі тек қана 10-14 жаста толық
жетіледі. Бірақ бұл кезде нерв жолдары жіңішкелеу келеді.
Көру талшығының қыртыс бөлімі сезгіш және өткізгіш
бөлімдерінен кейін дамиды. Ең алдымен проекциялық
(17 аймақ), содан кейін ғана түйсік (18,19) аймақтары жетіледі. Көру орталығының нейрондары алғашқы жылы өсуін
аяқтамаған, дендриттері мен аксондары кішкентай, әрі
жіңішке келеді. 2-3 жаста сезгіш аймақтар өте жылдам
жетіле бастайды да 5-6 жаста толық жетіледі. Ондағы
нейрондар ересек адамның нейрондарындай болады. Түйсік
аймақтары алғашқы 3 жылғы өмірінде нашар дамиды, оның
нейрондары өте нәзік, қызмет атқаруға әлі бейімделмеген.
5-6 жаста бүл аймақтар тез дами бастайды да 10-14 жас ара­
сында толық жетіледі. Түйсік аймақтарының дамуына лайық
көзбен шамалау қабілеті жақсара береді. Бүл қабілет тек
116
жыныстық ж е т іл у м е р зім ін д е ғана е р е с е к адам ны ң
кабілетіндей болады. 4-6 жастың ішінде балалардың сезгіш
аймактары мен түйсік аймақтарынын арасында нервтік бай­
ланыс жолдары қалыптасады, бірақ байланыс жолдарының
нерв талшықтарының миелиндері болмайды, сондықтан көру
талдағышының орталық бөлімінің талдау ж ән е жинақтау
қабілеттері әлі де болса кемеліне жетпеген. Ми қыртысындағы нервтік байланыс жолдарының толық м иелинденуі
жігіттік/бойжеткендік мерзімде ғана аяқталады. Дегенмен,
көру талдағышының салыстырмалы толық ж етіл уі жас
өспірімдік мерзімде аяқталады деуте де болады.
К өз ж ә н е көру талдағы ш ы затты ң п іш ін ін , т ү с ін ,
мөлшерін, орналасу қашықтығын ж әне бағытын анықтайды. Затты айқын көру үшін онын бөлшектерін жақсы көру
керек. Заттын үсақ бөлш ек терін көру к абілетін к өздің
ө т к і р л і г і дейді. Заттын бейнесі сары даққа түскенде ол
өте анық көрінеді, ал сары дақтан торлы қабықтың шетіне
карай жылжыған сайын бүл қабілет азаяды. Көздің өткірлігі
сондыктан да сауытша клеткаларының қызметіне байланыс­
ты деуге болады. Қараңғыда, түнде көздің өткірлігі нашарлайды. Көздің өткірлігін арнайы кесте арқылы анықтайды.
Ол адамның жасына, жағдайына байланысты. Жаңа туған
нәрестенін көзінің өткірлігі 0, 004-0,02; 3 айда 0,05-0,1;
1 жаста 0,3-0,6; 4-5 жаста 0,7-1,0; 10-15 жаста 1,0 шартты
бірлік өлшеміне тең.
Адам қос көзбен көру, яғни бинокулярлық қабілеті бар
организмге жатады. Қ ос көзбен көру арқылы қоршаған
ортаның заттарын, оның тереңдігін, қашықтығын, пішінін
дүрыс анықтай алады. Екі көзбен қарағанда заттьщ бейнесі
ер көздің торлы қабығына түседі. Екі көздегі торлы қабықтардың сәйкес нүктелерінде бейнеленуіне байланысты біз
оны бір зат ретінде қабылдаймыз. Бүл сезімнің дүрыс болуы
көз еттерінің сәйкес қызметіне байланысты. Г. Гельмгольц
пен И. М. Сеченовтың зерттеулері бойынша баланың дамуына екі көздің сәйкес қозғалуынын маңызы бар. Екі көздің
еттерінің сөйкестелген қызметінің арқасында заттың бейнесі
түтас біреу ғана болып анық көрінеді ж әне оның тереңдігі,
бөлшектерінің орналасу тәртібі дүрыс анықталады, көру аймағында көзбен мөлшерлеу кабілеттері нактылы, әрі жақсы
болады. Көздің қимылы арқылы заттың әр нүктесін көруте
117
бол ады . Затқа коз тігіп Караганда к ез алмасы т е з-т е з
қозғалып, тек кей кезде гана онын маңызды нүктелеріне көз
тіккенде ғана біраз тоқтайды. Сондыктан да көздің кимылын арнайы аспаппен жазып алуға болады, оның сызығы
біркелкі болмайды. Оған қоса, көз бен заттың кашыктығын,
мөлшерін, тереңдігін анықтағанда әр адамның тәжірибесінін
де маңызы зор. Аталған қабілеттердің дүрыс болуы көзді
жаттықтыруға байланысты. Мысалы, көлік жүргізушілердің,
үшқыштардың көзбен мөлш ерлеу қабілеті өте жақсы дамыған.
;
.
Заттың қозғалы сы оны ң б е й н е с ін ің торлы қабықта
қ озғал уы арқылы аны қталады . М үн д ай ж а ғд а й д а көз
қозғалмайды, қозғалған заттарды, оның қозғалу жылдамдығын анықтау бір м езгіл д е к өздің қозғалуы м ен басты ң
қ озғал уы ж ә н е м ойы н е т т е р ін ің ж иы ры луы на, к ө зд ің
орталыққа тасылатын нерв и м пульстерін е байланы сты .
Дегенмен, көздің мөлшерлеу қабілетін қанша жаттықтырсак
та біздің көзіміз кей кезде дүрыс кабылдамайды. Мысалы,
түзу сызықтың екі үшындағы сүйір көрсеткіштердің бағытына қарай анықталған мөлшері де әртүрлі: сызықтардың
үзындығы бірдей болғанымен үшкір көрсеткіші бар сызық
қысқа болып көрінеді. М ұны мен қоса, үш кір бүрыш тар
үлкен, ал мүқал бұрыштар кішкентай болып сезіледі. Осындай мысалдарды көп келтіруге болады , бірақ бүлар көру
кемшіліктеріне жатпайды. Көз мүшелерінің қызметіне бай­
ланысты бірнеш е кору кемшіліктері кездеседі: жақыннан
ж әне алыстан кору, дальтонизм, астигматизм, т.б. (17-сурет).
Балалардың көз алмасының көлденең диаметрі үзарғанда немесе жарық сәулелерін сындыру қабілеті күшейгенде
жақыннан кору қабілеті пайда болады (17-сурет, б). Ондай
адам тек жақын жердегі заттың бейнесін анық көріп, көзден
алыстау орналасқан затты бұлдыр көреді. С ебебі, кезге кірген
сәул ел ер торлы қабыққа ж етпей фокусталады да, торлы
қабықтың бетіне қайта шашыраған сәулелер түседі. Мүндай
жағдайда заттың бейнесі дүрыс болмайды. Коз алмасының
көлденең диаметрі кіш ірейгенде нем есе коз аппаратының
жарық сәулелерін сындыру қабілеті нашарлағанда алыстан
көру қалыптасады (17-сурет, в). Ондай адам жақындағы зат­
ты бүлды р көріп, көзден алыстау орналасқан затты ғана
дүры с, анық көреді. М үндай жағдайда жарық сәул ел ер і
118
торлы қабықтан асып, фокусталады да оның бетіне әлі жиналмаған сәулелер түседі.
а
Б ал ал ар д ы ң ж ақы н н ан
көру қабілетін екі жағы ойыңкы, алыстан көру қабілетін екі
жағы дөңестеу өйнек арқылы
.жендейді (17-сурет б2, в2).
А лғаш қы рет ж ақы ннан
және алыстан көру қабілеттерінің қалы птасуы туралы
гигиенист ғалым Ф. Ф. Эрисман ‘"В лияние ш колы на
п р о и сх о ж д ен и е б л и зо р у ­
кости” деген еңбегінде көру
?2
г1
гигиенасын дұрыс сақтамауға
17-сурет. Жарық сәулелерінің
байланысты мектептегі оқуторлы қабыққа өтуі.
ш ы ларды ң ж ы лдан ж ы лға а —дүрыс көретін көз; б
жа1.2
жақыннан көру қабілеті арта- кыннан көру қабілеті, оны жөндеу;
тындығын ж азған болатын. в 1.2 алыстан көру қабілеті, оны
жөндеу;
г
астигматизм,
оны
1,2
Кейіннен бұл мәліметтер тожөндеу; 1 —бейне анық; 2 —бейне
лык зерттеліп көру кемшілік- бүльщғыр; 3 —бейнені жөндейтін
терін болды рмау ш аралары көзілдіріктің пішіні.
аны қталды . О сы ған б ай л а­
нысты әрбір адам, ата-ана, мұғалімдер мен тәрбиешілер және
оқушылар көру гигиенасын біліп, оны сақтауы қажет. Жақыннан көру қабілеті бар бала затты көзін сығырайтып қарайды немесе көзіне өте жақын үстайды, еңкейіп кітап оқиды,
теледидарға жақын оты руға ты ры сады , қы лилы қ пайда
болады. Көздің созы луы на меш ел, өкпенің қүрт ауруы,
ревматизм т.б. аурулар себеп болуы да мүмкін. Сол сияқты,
жүмыс орнының жарығы нашар болғанда, оқып отырған
кағаз о р н ы қ сы з, ә р іп т е р ты м ү сақ б о л ға н д а , дүры с
отырмағандықтан көз бен жазуы бар қағаздың арасы тым
жақын болғанда т.б. көптеген себептерден пайда болады.
Көпшілік зерттеушілердің мәліметіне қарағанда жақыннан
көру қабілеті бар балалардың көру гигиенасын сақтауын
қадағалап отырған жөн. Бүл қабілет пайда болғанда міндетті
түрде көзілдірік киіп жүру керек. Әсіресе кішкентай балалардың көзінде көру кемшіліктері тез дамиды.
^ е т й г м а т и зм ^ ө за л м а с ы н ы ң ж а зы қ т а р ы н а с ә у л е л е р
бірдей~-і арамаі ШГдықтан балаларда пайда болаты н көру
кемшілігі (17-сурет, г). Ол қасаң қабықтың беті біртегіс дөңес
болмаған жағдайда байқалады. Мұны жөндеу үшін тік немесе
көлденең меридиана бойынша жөнделген цилиндр әйнекті
пайдапанады. Себебі бүл кемшілікте аталған меридиананын
бірі жарық сәулелерін күштірек сындырады.
К ө зд ің қ ү р ы л ы м д а р ы н ы ң қ ы зм е т ін е б а й л а н ы с т ы
р еф л ек стер де ж асы н а сай ө р т ү р л і гСк^с ~қагучреф ЗГек сігч
мезгілінен бүрын туған (шала туған) балаларда 2 аптаға дейін
болмайды, ал мерзімінде туған балаларда бірінші күннен-ак
байқалады, бірақ өте баяу болады. Ж аңа туған сәбилердің
екі көзінің қас қағу рефлексі бірдей емес, бір көзінде болып,
екінші көзінде болмауы да мүмкін. Қас қағу қимылы 1 айл ы ғы н д а р е т т е л е б а с т а й д ы . 2 а й л ы ғы н д а ол к ө зд ің
қимылымен үласып, екеуінің арасында үйлесімділік туады.
К ө зд ің а ш ы л ы п -ж ү м ы л у ы , ж ы п ы л ы қ т а у ы сы р тк ы
тітіркендіргіштің әсеріне сай болады. М ысалы, жарқ еткен
жарық кірпік қағу рефлексін тудырады, бүл рефлекстің жасырын уақыты 200-300 мсек. Егер жарык күшті болса, кірпік
рефлексіне коса, басты бүру мойын рефлексі туады.
К ө зд ің қ ар аш ы қ р еф л ек стер і ж а ң а ту ған н ә р е с т е д е
болғанымен, қараш ы қ қимылы өте баяу ж әне екі көзінде
бірдей емес, бүл ортаңғы мидың төрт төмпешігінін алдыңғы
екеуінің толық жетілмеуінен болады. 1 айлық балада қараш ы қты ң қозғалы с мөлш ері 0,9 мм, 5 айлы ғы нда 1,1 мм,
1 жасында 1,4 мм, 2,5-6 жасында 1,5 мм, 12 жасында 1,9 мм.
Қарашық рефлексі кенеттен болған қатты дыбыстың немесе
қорқыныштың әсерінен де байқалады.
5. К өр у гигиенасы
Балаларда ең жиі кездесетін көру кемш ілігі ж ақыннан
көру қабілеті. В. Ф. Уткин (1971) мен Э. С. А ветисовтың
(1975) зерттеулеріне қарағанда мектеп жасына дейінгі балаларды ң 1-2%, 7-10 ж аста 4,5% , 11-14 ж аста 10,5%, 15-18
жаста 21,5%, 19-25 жаста 28,7%-ында жакыннан көру қабілеті
байқалады. А. А. Сычевтың (1980) зерттеуі бойынш а көзге
күш көбірек түсетін мектептерде, айталық математика, шет
тілі м ам анды қтары на көп көңіл бөлетін м ектептерде бүл
120
қабілет оқушылардың 25% -ында байқалады. Әсіресе, балаларды көру гигиенасы м ен, партада дұры с оты ру ереж елерімен таны сты рм аған ж ағдайда бұл кем ш ілік көбейіп
кетеді. Осыған байланысты мұғалімдер өздері де, олардың
оқушылары да көру гигиенасын жақсы біліп, бұл кемшіліктің
алдын алғаны жөн. Көру гигиенасының талаптары:
— кітапты оқығанда, қағазды жазғанда баланың көзі мен
• қағаз аралығы 35-40 см болуы тиіс. Ең тиімдісі 37 см;
— баланың жұмыс орыны дұрыс жарықтануы тиіс. Оның
ен тиім ді ж ары қ м өлш ері 150-300 лю кс ш ам асы нда.
Ж арық баланың сол жағынан немесе үстінен және алдына қарай сол ж ақтан орналасуы қажет. Ж ары қ сәулелерінің әсері баланың көзіне тура түспеуі керек. Ж арық
көздерінің сыртында жарық сәулелерін шашатын сәуле
сейілдіргіш тері, айталы қ, плафон, абаж ур, пластинка
болуы тиіс;
— үстелде, партада бала дүрыс отыруы тиіс;
— жүріп келе жатқан транспортта кітап оқуға болмайды;
— теледидар көрсетулерін қарағанда ең кемінде 2,5-3 м
қаш ы қта оты рған ж өн (теледи дарды ң экраны 62 см
болғанда);
— баланың жасына лайық жазу, оқу еңбектерінің, теледидарды қарау үзақтығын, әсіресе көзге күш түсіретін еңбектін түрлерін, олардың үзақтығын мүқият кадағалаған жен.
— баланың жасына лайық кітап оқу үзақтығын сақтау:
6-7 жаста — 10 минөт,
7-10 жаста — 15 минөт,
10-12 жаста —20 минөт,
12-15 жаста —25 минөт,
15-18 жаста —30 минөт, яғни осы көрсетілген уақыттан
сон аз да болса, көзді демалдырып отыру қажет немесе
көз талмайтын жүмыспен айналысқан жөн;
— көздің тазалығын сақтау керек: көзді таза қол орамалмен
сүрту, әр адам ны ң өз бет орам алы ны ң болуы , ш аңтозаңнан сақтау т.б.;
— көз еттерін жаттықтыру, жалпы организмді шынықтыру,
ж ү қ п ал ы ау р у л ар д ан сақ тау , оларды асқ ы н д ы р м ай
мезгілінде емдеу, дүрыс тамақтану т.б. гигиеналық талаптарды сактау аркылы көздің өткірлігін сақтап, жүмыс
қабілетін үзартьш, организмді шаршатпауға тырысу керек.
121
VI - т а р а у
Дыбыс және теңдік сақтау талдаг ыштары
1. Дыбыс талдагышынын күрылысы
Қүлақтың құрылысы. Дыбыс талдағышының шеткі
бөлімінеішкіқүлақтаорналасқанКорти мүшесі,өткізгіш
бөліміне д ы б ы с н е р в і, қыртыс бөліміне самай түсынДа орналасқан д ы б ы с е с т у о р т а л ы ғ ы жатады
Дыбыс талдағышының ең шеткі бөлімі —қүлақ үшке
бөлінеді: сыртқы, ортаңғы және ішкі қүлақ болып.
Дыбыс нервтері сопақша мида бір-бірімен түйісіп, бағытын ауыстырады: оң жақ қүлақтан келген дыбыс нерві сол
жақ самайға, ал сол жақ қүлақтан келген нерв қозуды оң жақ
самайға өткізеді. Дыбыс талдағышының қыртыс бөлімі ми
қыртысының самай түсында жатқан сенсорлық (41 аймақ)
және ассоциативтік (22, 42 аймақтар) зоналардан түрады.
Сенсорлық зона бүзылғанда толық керең, ал ассоциативтік
зонаның 22-аймағы бүзылганда музыкалық керең, 42-аймақ
бүзылғанда сөз кереңдігі пайда болады.
Қүлақ күрделі қүрылысты мүше (18-сурет). С ы р т қ ы
қ ү л а қ қүлақ қалқаны мен сыртқы қүлақ түтігінен тұрады.
Қүлақ қалқаны дыбыс толқындарын жинап сыртқы дыбыс
түтігі арқылы дабыл жарғағына жібереді. Дыбыс толкындары
екі күлаққа әртүрлі мерзімде жетуіне байланысты қүлақ қалқандары дыбыстың багытын, шыққан орынын анықтайды.
Д а б ы л ж а р ғ а ғ ы сыртқы құлақты ортаңгы кулактан бөліп түрады. Ол ішіне қарай ойыңқы қүрылыс. Оның
қалыңдығы ересек адамда 0,1 мм, кеңістікте 45 градусқа
көлбеу орналасқан.
Ортаңғы қүлақ самай сүйегінің қуысында орналаскан
дабыл қуысынан түрады. Сол қуыста 3 дыбыс сүйектері бар:
балғаша, төсше, үзеңгіше. Ортаңғы қүлактың қуысын мүрынжұтқыншақ қуысымен байланыстыратын Евстахи түтігі бар.
Бүл түтік ауыз-мүрын қуысынан келген ауаны ортаңгы құлақ
қуысына өткізіп, дабыл жаргағының екі жағындагы ауаның
қысымын теңестіріп тұрады. Балғашаның сабы дабыл
жарғагымен ұштасқан. Балғаша төсшемен, ол үзеңгімен
122
18-сурет. Құлақтың
жалпы қүрылысы.
1 - қүлак калқаны; 2 - сырткы
кулак түтікшесі; 3 — дабыл
жарғағы; балғаша; 4-ортаңғы
күлак куысы; 5 - дыбыс түтігі;
6 —үлу; 7 —жартылай айналмалы каналдар; 8 — төсше;
9 —балғаша; 10 —үзеңгіше;
г
%
буы ндасқан. Ү зеңгіш енің табаны ішкі құлақты ң сопақш а
тесігін жауып тұрады. Сопақш а тесіктің беті жұқа жарғақпен
жабылған.
Дабыл жарғағының ауданы 70 мм2, ал үзеңгіш енің аудаиы 3,2^ мм2, яғни 22 есе кем, сондықтан табиғи физикалық
заң боиынша дабыл жарғағынан үзеңгішеге өткенш е тербеліс
амплитудасының 2,5 есе төмендеуі арқылы сопақш а тесікке
кысымды сонш а есе күшейтеді. Осыған байланысты ортаңғы
қүлақтан өткенш е тербеліс 50-60 есе күшейеді.
І ш к і қ ү л а қ т а екі талдағыш тың шеткі бөлімдері
орналасқан: бірінш ісі, вестибулярлы қ аппарат бір-біріне
перпендикуляр орналасқан жартылай айналмалы 3 каналдар
мен олардың табалдырығынан түрады ; екіншісі, үлу сүйегі
—есту мүшесі.
ү лу сүиегі тәрізді қүрылым екі жарым есе айналым жасайтын спиральді сүйек тү п гі. Оның ішінде екі ж арғақ бар:
вестибулярлы қ ж әне негізгі. Бүл ж арғақтар үлу сүйегінің
кан алы н үш ке бөледі: ж о ғар ғы , о р таң ғы ж ән е тө м ен гі.
Ж оғарғы ж әне төм енгі қуы стар перилимф а сүйы қты ғы на
толы болып, үлу сүйегінің үстіңгі жағында кішкентай тесік
арқылы бір-бірімен жалғасады. Сол тесік арқылы перилимфа
араласы п түрады . Ү зең гіш е со п ақш а тесік тің ж арғағы н
итергенде ж оғарғы қуы стағы перилим ф а төм енгі қуы сқа
құиы лы п, іш кі қүлақты ң дөң гелек тесігін ің м ем бранасы
ортаңғы күлакка қарай ығысады.
123
Вестибулярлық және негізгі мембраналардың арасында
ортаңғы немесе жарғақты канал болады. Оның ішкі қуысы
тұйық. Іші эндолимфа сүйығына толы. Құрамы жағынан
эндолимфаның перилимфадан айырмашылығы бар: эңдолимфадағы калий ионы перилимфадағыдан 30 есе артық, ал
натрий ионы 20 есе кем.
Н е г і з г і м е м б р а н а бір-біріне көлденең орналасқан, әлсіз байланысқан 24 мың дәнекер талшықтардан түрады. Үлу сүйегінің түп жағындағы талшықтар қысқа, үзындығы 0,4 мм, ал жоғарғы жағында үзындау - 0,5 мм болады.
Негізгі мембранада корти мүшесі орналасқан. Ол - дыбыс
қабылдаушы негізгі мүше.
К о р т и м ү ш е с і түкті клеткалардан түрады. Әрбір
түкті клетканың жоғарғы жағында үзындығы 4 микрон
60-70 түктері болады. Негізгі мембрана шайқалғанда оның
түктері жабық мембранаға тиіп, тітіркенеді. Рецепторлық
клеткалармен жалғасқан дыбыс нерві арқылы қозу қыртыс
бөліміндегі дыбыс орталығына барады.
2. Дыбысты қабылдау, оның жас ерекшелігі
және гигиенасы
Дыбысты қабылдау. Дыбыс толқындары дабыл
жарғағы мен дыбыс сүйектерінен өтіп, сопақша тесіктін жарғағы арқылы перилимфа сүйығын шайқайды.
Перилимфаның шайқалу жиілігіне байланысты негізгі
мембрананың белгілі бір дәнекер талшықтары қозғалады.
Жоғары дыбыстың әсерінен үлу сүйегінің түбінде орналасқан
дәнекер талшықтар, ал төмен дыбыстың әссрінен ұлу
сүйегінің жоғары жағындағы фиброздық талшықтар
қозғалады. Дыбыс неғүрлым күшті болса, перилимфаның
және фиброзды талшықтардың қозғалысының амплитудасы
соғүрлым биік болады, яғни жабын мембранаға тиген талшықтар көбірек иіледі. Дыбыс тембрі негізгі дыбысқа
қосылатын қосымша дыбыстардың әсерінен қозғалатын
фиброз талшықтарының мөлшеріне байланысты. Сонымен,
корти мүшесі дыбыс жиілігін, оның күшін және тембрін
сезеді.
Г. Бекеши негізгі мембранада әрекет потенциалы ж а р ы с қ а н толқын іспетті тербеледі деген болжамын үсын124
ды. Муны Эвальд т а л а с а
ж а р ы с қ а н толқындар
төрізді деп толықтырды. Олардың қағидасын басқа зерттеушілер толықтыра келе, әртүрлі серпімділіктегі негізгі мембрананың дыбыс жиілігіне сай бірде жарысқан, бірде таласа
жарыскан толқындар іспетті тербелетіндігін анықтады.
Ересек адамның құлағы 16 герцтен 20 мың герцке дейінгі дыбыс ырғақтарын қабылдайды, өсіресе 1000 герцтен —
3000 герц жиілігіндегі дыбысты жақсы қабылдайды.
Қалыпты жағдайда ересек адам 5 м қашықтан сыбырлаған дауы сты естісе, есту қабілеті қан ағаттан арлы қ деп
есептеледі. Есту қабілетін а у д и о м е т р деп аталатын
аспаплен аныктайды.
Д ы б ы с т а л д а г ы ш ы н ы н ж ас ер екш ел ігі. Ж аңа гуған
сөбидің. сыртқы құлақ түтігі тар, оның терісінде түктер көп
болады. 1 жасқа дейін құлақ түтігі өсіп, ұзарып, кеңейеді.
Дабыл жарғағы жаңа туған нәрестеде ересек адамға караганда анағұрлым көлбеу орналасқан (ересек кісіде 45 гра­
дус, балада 15 градус). Ж аргақтың екі жагындағы эпидермисі
қалың болғанды қтан қозғалысы нашар. С әбидің ортаңғы
күлағы сүй ы ққа толы болады д а біртіндеп бары п ауаға
толады. 1 жастагы балада Евстахи түтігі қысқа, кең, түзу
болады . Іш кі қ ү л ақ 1 ж ы лды ң іш ін де ер есек адам н ы ң
қүлағымен теңеседі.
2-3 жаста сыртқы қүлақ түтігі сәл иіледі де 4-6 жаста
ересек адамның түтігіндей болады. Дабыл жаргағы 2-3 жаст а -а к е р е с е к а д а м н ы ң ж а р ғ а ғ ы н а ж а қ ы н д а й д ы , б ір а қ
орналасуы 30-35 градус болып, тек 4-6 жаста 45 градусқа
теңеледі. Ортангы қүлақтың көлемі 2-3 жаста ересек адамның қүлағынан кішірек келеді. Ол 4-6 жаста ересек кісінің
ортаңгы қүлағының көлеміне жетеді. Евстахи түтігі 2-3 жас­
та үзарып 6 жастан асқанда ғана ересек адамдай болады. Ішкі
күлақ 2-3 жастың арасында-ақ ересек адамның қүлағымен
теңеседі.
Ж аң а ту ға н с ә б и д ің д ы б ы с н ерві әл і м и ел и н д ен іп
болм аған , то р т тө м п еш ік тің ж өне б асқ а ай м ақтары н ы ң
нейрондары диф ф еренцияланбаған. 1 ж аста дыбы с нерві
жылдам дамып жетіледі де, 4-6 жаста ересек кісінің дыбыс
н ер в ім ен б ір д ей б о л ад ы . Е сту т а л д а ғы ш ы н ы ң қы рты с
б ө л ім ін ің с е н с о р л ы қ (с е згіш ) зо н асы ал д ы м ен д ам ы п ,
ассоциативтік зонасы кейінірек жетіледі. 1 жастан аса 41-ші
125
сезгіш аймақ, 6 жаста 42-ш і ассоциативтік, 7 ж аста 22-ші
ассоциативтік зоналар жетіледі.
Баланың дыбыс есту қабілеті алғаш қы ж ылдың ішінде
тез жетіліп, қарапайым ды бы старды есту қабілеті болады.
Тіпті 1 жастан аса музыкалық қарапайым әуенді аздап ажырата алады. Дегенмен, ми қыртысындағы дыбыс орталығы
алғаш қы жылы нашар жетіледі. 4 жастан аса 41 -ші сенсорлық
аймақтың дамуы, ал 6 жаста 42-ші ассоциативтік аймақтың
дамуы, 7 жаста 22-ші аймақтың дамуы аяқталады. 6 жастан
аса дыбыс орталығы ересек адамның дыбыс орталығындай
болы п, талдау ж ән е талқы лау қабілеттері ж оғары лайды .
6 жаста дыбыс есту шегі 22000 герц болады, яғни ересек адамнан анағүрлым жоғары. 7-13 жаста баланың дыбыс талдағышының барлық бөлімдері ересек кісінің дыбыс талдағышындай, бірақ есту қабілеті анағұрлым жоғары болады. Ми қырты сы ны ң талдау ж әне талқы лау қасиеттері одан әрі дами
түседі. іШ -І ;
Т >
Есту гигиенасы . Есту талдағыш ьш ың қызметіне қажетті
т и ім д і ж а ғ д а й л а р д ы е с т у г и г и е н а с ы з е р т т е й д і. А д ам
о р ган и зм ін е э с е р етуш і ш уды ң ы қп алы н азай ты п , есту
қабілетін үзақ мерзім жоғары дәрежеде сақтап қалу үшін бала
кезден бастап есту гигиенасының талаптарын дүрыс орындап
отыру керек. Айқай-ш у есту талдағыш ына 2 түрлі эсер етеді:
қүлақтың дыбыс өткізуші мүшелерінің қызметін бүзады жене
орталық жүйке жүйесіндегі есту орталықтарының қызметін
нашарлатады. Қатты айқай, айталық 90 децибел шамасындағы, есту қабілетіне ғана өсер етіп қоймай, ас қорыту, жүрекқан -там ы рлар ж үй елерін ің , іш кі секр ец и ял ы қ б ездердің
қызметін бүзады, жалпы жүйке жүйесін тоздырады. 4-5 жыл
б о й ы 120 д е ц и б е л ш у д а е ң б е к е т к е н а д а м н ы ң ж ү й к е
ж үйесінде кемш іліктер пайда болады: үйқы сы бүзы лады,
басы ауырады, ішкі секреция бездерінің қызметі нашарлап,
зат алмасуы әлсірейді, тез қозғыш, ашуланшақ болады, қанның қысымы артады, есту қабілеті төмендеп мамандығына
байланысты кереңдік пайда болады. Мысалы, тракторш ының
басы ауырып, дыбыс нервтерінің қабынуы пайда болады.
Тіпті 6 сағат бойы 90 децибелдік шуда болғанның өзінде есту
қабілеті шүғыл төмендейді. 90 децибелдік шу көлік ағылып
жатқан көшенің шуына барабар.
М ектепке дейінгі балалар мекемелеріндегі айқай-шудың
126
мөлшері 40-100 децибел, ал мектеп бөлмелеріндегі айқайшу одан арты ғы рақ болады . Ер балаларды ң ш еберханасындағы шудың шамасы 60-110 децибел, сынып бөлмесінде
40-90 децибел. 40 децибел шамасындағы шу балаларға зақым келтірмейді, 50 децибелден асқанда балалардың ецбек
кабілеті төмендейді. Өсіресе 60 децибелдегі шу оқушылардың зейінін төмендетіп, еңбек қабілетін нашарлатады. Осыған бай лан ы сты балан ы ң ең бек ш еб ер х ан асы н д а ш улы
жұмыспен көп шүғылданбағаны жөн.
Есту кемшіліктерінің алдын алу үшін дыбыс гигиенасының талаптарын орындау қажет. Әсіресе мектепте гигиеналык талаптарды сақтаудың маңызы зор. М ектептегі шуды
азайту үш ін оны ң ауласы ны ң көш е ж ақ бетіндегі жерді
қорғаныс аймағына айналдырып, оған 5 қатар ағаштар мен
бүталар отырғызады. Ж апырақты биік ағаштар мен бұталар
сыныпқа көшеден келетін шудың мөлшерін 1,5-2 есе азайтады. Қ ауіпсіздік аймағы ны ң ені 6 метрден, мектеп үйінің
транспорт ж олынан қаш ы қты ғы 25 метрден кем болмауы
Т И ІС .
1
Гигиеналық талапқа сай сынып кабинетгерінің есігі тығыз жабылса, бөлмеге кіретін шудың мөлшері 5-7 децибелге
азаяды.
Есту қабілеті төмен оқуш ы ларды алдыңғы қатардағы
парталарға отырғызған жөн. Мектеп үйінің шулы бөлмелерін,
айталық спорт залы, шеберханалар негізгі оқу бөлмелерінен
бөлек әрі алы с орналасты ры лады . О ларды ң қабы рғасы н
калың, есігін шу шығармайтындай етіп орнату керек.
Балалар ж үм ы с істеп ж атқан ш еберханаларда, ш улы
жерлерде әр 30-50 минөт сайын 10-15 минөттік үзіліс жасау
керек.
6-7 жаста мектепке барар алдында емханаларда баланың
есту қабілетін тексереді, балалар бақшасына баратын балаларды мектепке барардағы тексеру кезінде балалар бақшасының комиссиясы тексереді. Содан кейін 4-5-ші сыныпта,
7-ші, 8-ші, 9-шы сыныптарда баланың дыбыс есту қабілетін
бала дәрігері анықтап отырғаны жөн.
Б аланы ң есту қаб ілетін сақтау д а м үғалім н ің сөйлеу
ерекшеліктерінің әсері күшті. Сондықтан мүғалім, әсіресе
бастауыш сыныптарда асықпай, ақырын, мөнерлеп сөйлегені
дүрыс. М үғалім нің әр сөзі аны қ болуы керек. Бастауыш
127
сыныптарда мүғалімнің сөзі көрнекі қүралдарды пайдалану
арқылы оқуш ылардың есту қабілетін жеңілдетеді. Үзақ уакыт
а қ ы р ы н , б ір к е л к і д а у ы с п е н с ө й л е г е н д е б а л а н ы н есту
орталығы тез шаршап, қызмет қабілеті төмендейді, корғаныс
тежелуі пайда болады.
Бастауыш сыныптағы оқуш ылардын есту кабілетіне ұзақ
уақыт қатты дауысты теледидар, музыка аспаптарынын дыбыстары күшті эсер етеді. Кіш кент ай балаларга ңү.іаңңа
киіп тыңдайтын аспапты пайдалануга болмайды.
Д ы б ы с есту қ а б іл е т і ж ар ы қ ты ң ә с е р ін е н к ү ш ей ед і,
сондықтан музыкалық әуендердің дыбыстарын күш ейте түсу
үшін, оны жақсы қабылдау үшін ойын-сауык орындарында,
кон ц ерт зал д ар ы н д а түсті ж ары қты кең ін ен қолдан ады .
М үнымен қатар қатты дауы стағы музы ка адам ны н ж үйке
жүйесіне, әсіресе көңіл күйінін калпы на күшті эсер етеді.
С о н д ы қ тан м узы ка асп ап тар ы н ы ң д ы б ы сы н ты м қатты
қойып, үзақ ты ңдауға болмайды . М узыканы қатты қойып
тыңдаумен әуестенген жастардың ішінде, әсіресе 1-15 жастағы керең дер саны көбеюде. Қатты дауысты музыканы тындау мөлшері 7-10 жаста —жарты сағаттай, 11-16 ж аста 1-1,5
сағат, 17-20 ж аста 1,5-2 сағаттан аспауы тиіс. М узы ка ас­
паптарынын катты дауыстары кейбір мамандыктар үшін аса
зиянды. Айталық, көлік жүргізуш ілер ұйықтап қалмас үшін
музыка ойнатады, бірақ оның шуы 40-60 децибелден аспауы
тиіс. Егер жүргізуш і музыка ш уын 90 децибелден асырып
(бүл — жастарда жиі байқалатын жағдай), 1-2 сағат тыңдаса,
онда шаршау белгісі пайда бола бастайды ж әне, ең қауіптісі,
жол оқиғаларына деген жауап реакциясы наш арлайды да жол
апаттарына себеп болады. Сонымен катар, көліктегі музыка
д ы б ы с қ а л а к ө ш е л е р ін д е г і ж а л п ы ш у д ы ң м ө л ш е р ін
күш ейтеді.
3. Вестибулярлык немесе дененіц кеңістіктегі орнын
анықтайтын жене тепе-теңдік сактайтын талдағыштын
жас ерекшелігі
В е с т и б у л я р л ы к т а л д а ғ ы ш . А дам кеңістіктегі өзін ің
орнын көз арқы лы аны қтайды . Бірақ кеңістіктегі оры нды
сезуге арнайы қүрылым —вестибулярлық талдағыш та катысады. Сондықтан көзі көрмей калған адам үйреніп алғаннан
128
кеиін кеңістіктеп өз орнын анықтап, дене тепе-теңдігін сақтайды.
і
Вестибулярлық талдағыштың шеткі, яғни с е з г і ш
бөліміне ішкі құлақтағы жартылай айналмалы 3 каналдар мен
солардың табалдырығындағы о т о л и т жатады. Жартылай
айналмалы каналдардың табалдырығының іші эндолимфа
сұйығына толы. Бұл сұйықта отолит немесе статолит деп
аталатын калыдийдің фосфор қышқылды тұздарынан туратын құрылым бар. Табалдырықты лабиринт деп те атайды.
Лабиринттің бір-біріне перпендикуляр орналасқан 3 жарты
ай тәрізді каналдарының бір ұштары кеңейіп ампулаға айналған. Олардың ішінде орақ іспетті сүйекті құрылым бар.
Бүл күрылымға жарғақты лабиринт жалғасады. Онда екі
үштарында 10-15 шақты үзын түктері бар сезгіш және тірек
клеткалары болады. Тірек клеткалары бір-біріне киіз тәрізді
жабысқан талшықтарды т ү зед і. Бүл талшықтарға түкті
клеткаларға жалғаскан отолит сүйекшелері байланысады.
Орақшаның түкті клеткалары мен отолит қапшықтары
ішкі қүлақтың түкпірінде орналасқан вестибулярлық Скарп
түй ін ім ен байланы сқан биполярлы н ей р он дар ды ң
талшықтарымен жалғасады. Бүл нейрондардың аксондары
вестибулярлык нейронды қүрап үлу нервімен бірге дыбыс
нервіне айналады. Ды бы с нерві ішкі қүлақтан шығып,
сопакша миға барады. Сопақша мида вестибулярлық нерв
қайтадан үлу ж ән е вестибулярлы қ нервтерге б ө л ін ед і.
Сопакша мида вестибулярлық нерв жоғарғы ж әне төменгі
талшықтарға жіктеледі. Бүл талшықтар сопақша мидағы
вестибулярлы қ ядроларда аяқталады . В естибулярлы қ
ядролар талшықтар арқылы мишықпен, сопақша ми мен
ортаңғы мидың вегетативтік орталықтарымен, ортаңғы мидан шығатын III жене IV қозғаушы нервтермен, жүлын және
ми шарларының самай бөлігімен байланысады.
Дененің кеңістіктегі орнын анықтау бастың қимылына
байланысты. Бас қозғалғанда эндолимфа сұйығы жылжиды.
Онда қалқыган отолиттер қозғалады да жартылай айналма­
лы каналдардың сезгіш түкті клеткаларын тітіркендіреді.
Сондықтан орталыққа тебетін жүйке импульстері пайда
болып, вестибулярлык нерв арқылы сопақша миға, сосын
мишық пен ортаңғы ж әне аралық миға барады. Содан кейін
ғана ми қыртысының самай бөл ігін дегі вестибулярлық
, v
9 -1 8 2
129
орталы ққа жетеді. Ж артылай айналмалы каналдар кимылдың басында және соңында тітіркенеді, яғни олар негізінен
қимылдың қозғалысын үйлестіреді. Бас қозғалғанда пайда
болған жүйке импульстері рефлекторлы түрде бүрылыс жағындағы мойын еттерін ш ирықтырады. О толиттердің қысымы реф лекторлы түрде мойы нны ң, аяқ-қолды ң, түлғаны н
бүгу еттерінің тонусын күш ейтеді, жазылдырғыш еттердін
тон усы н , к ер ісін ш е, босатады . О то л и т қап ш ы қтары н ы ң
ішіндегі отолиттері дененің енкеюін, оңға ж әне солға бүрылуын, шалқаюын реттейді. Олар тітіркенген жактағы еттердің тонусы н күш ейтіп, кері ж ағы ны ң еттерін ің тонусы н
төмендетеді.
it;*
С онды қтан қаңқа еттерінің ш иры ғы п, босауы н вестибулярлық аппараттан орталыққа тепкіш жүйке аркылы келіп
түратын импульстер реттейді.
В естибулярлы қ аппарат өте сезімтал болған ж ағдайда
үзақ қозғалыс кезінде, әсіресе ш айкалмалы козғалыста (мы ­
салы, үш ақпен үшқанда, кемеде жүзгенде, жүріп келе жаткан маш инада отырғанда) “теңіз ауруының” белгілері пайда
болады: бас ауырып, жүрек кобалжиды, пульс жиіленеді, кан
тамырлары өзгереді, қанның қысымы артады, тер ш ыгады,
іш ек-кары нны ң қозғалы сы үдеп, адам күсады , яғни түрлі
вегетативтік рефлекстер туады. Вестибулярлық аппаратка өте
күпггі ж әне үзақ жүктемелер — “теңіз ауруы”, ғарыш тық дағдарыс т.б. — эсер еткен кезде қозғалыс үйлесімділігі төмендейді. А рнайы ж атты ғулар арқы лы теп е-тең д ік реф лекстерінің түрақты лы ғы н ны ғайтуға болады . Ғары ш керлерді
дайындауда мүндай жатгығулардың маңызы зор. Ж аттыгу­
ды алдымен аз ш апш аңдықтан бастайды, содан соң ж ы лдамдықты үдетеді. Әуелі көлденең тербеліс бағытында, кеніннен
ж оғары -төмен тербеліс бағы ты нда ж атты қты ры лады . Бастапқы кезде бас айналып, лоқсу, қүсу т.б. жағымсыз сезімдер
пайда болады , бірақ бірнеш е ж атты ғудан кейін организм
бейім деліп, вестибулярлы қ аппаратты ң сезім талды ғы төмендеп, болаш ақ ғарыш кер тербеліске үйренеді. Ғарыштық
салмақсыздық отолиттік қабылдагыш тың қасиетін өзгертеді.
О ның қызметі алғаш кы 2-3 тәулікте тым төм ендеп кетеді
де, содан кейін ж оғары лай бастайды. Бесінш і тәулікте қаб ы л д ағы ш ты ң қы зм еті б үры н ғы , яғни ж ер д егі қ ал п ы н а
келеді.
40
130
Дененің кеңістіктегі орынын аны қтау мен тепе-теңдік
сақтауда, қимылды үйлестіруде бұлшық еттерден, буындар
мен сіңірлерден, яғни оларды ң проприорецепторлары нан
үнемі келіп тұратын кері байланыс импульстерінің маңызы
өте зор. Бұған терінің тактильді рецепторларынан келіп туратын импульстері де катысады.
А дам ны ң п роп ри орец еп торлары қүры лы сы ны ң күрделілігі жағынан төртінші орын алады. Қаңқа еттерінің нервтерінде проприорецепторлы қ импульстерді өткізетін талшықтар барлық орталыққа тепкіш талшықтардың 30-50 %.
Бүл рецепторлар ж аттықтыруға көнбейді, олардың бейімделу қасиеті де жоқ. Сондықтан еттер мен буындардьщ сәл
өзгерістері оларда қозуды тудырады, яғни проприорецепторлар Зркашан да қозута дайын тұрады. Бұл қасиеттерге
байланысты адамның позасы сақталы п, жердің тартылы с
күшіне карсы тұру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Бұған қоса,
проприорецепторлардың тітіркенуі арқылы бұлшық еттердің
жиырылуының тонусы мен дененін кеңістікте қозғалуыньщ
рефлекторлы түрде өзін-өзі реттеуі іске асады. Проприорецепторлардың тітіркенуі рефлекторлы түрде вегетативтік
қызметтерді тудырады. Бұл функциялар қимылдың түріне,
маңызына, сипатына байланысты.
П роприорецепторларға қоса теріден, оны ң тактильді
рецепторларынан импульстер келіп түрады. Олардың біроірімен байланысын к и н е с т е з и я деп атайды. Кинестезия
кимылдың үйлесімділігін реттейді, кеңістікті бағдарлап, көру
сезімдерімен қоса, заттың қашықтығын аңғартады.
П р о п р и о р е ц е п то р л а р д ы ң т іт ір к е н у і ж о ғар ы ж ү й к е
әрекетіне эсер етеді: шартты қимыл рефлекстерінің жасырын уақытын азаитады, ал өз еркімен тынысты тоқтату арқылы қим ы л р еф л ек сін ің уақы ты н қы сқар ту ға болады .
Сонымен, дененің кеңістікте орын алуы мен қозғалуы нда
вестибулярлы қ аппаратқа қоса проприорецепторлар мен
тактильді рецепторлар маңызды орын алады.
В е с т и б у л я р л ы к т а л д а ғ ы о іт ы ң к ы з м е т і н і ң ж а с
ерекш еліктері. Адамның вестибулярлық аппараты туғаннан
бастап қызмет атқарады. Ж аңа туған нәрестенің жартылай
айналмалы каналдары, әсіресе бүйір жақ шетіндегі каналы
жақсы қалыптасқан. Ол тік және еркін орналасқан жоғарғы
канал мен үлкен бүрыш жасайды. Ересек адамда бүл канал
'Щ
131
тік күйінде қалғанымен, сәл қиғаш тау орналасады. Оның
артқы жағына таман пирамиданың бетінде терең шүңқыры
көрініп түрады. Ол арқылы қан тамырлары өтеді. 3-5 жастан
кейін ол үзын өзекше пішінді болады, 8-10 жаста тар жылғашаға айналады. Ж аңа туған сәбидің үлу тәрізді сүйекшесінің күмбезі жалпақтау және жоғарырақ орналасқан. Оның
жалпы көлемі баланың жасы үлғая келе кішірейіп, 3-5 жаста
ересек адамдікіндей болады.
Ж аңа туған сәб и д ің отолит сүйекш елері мен отолит
жіпшелері нәзік шеміршектен түрады. 1-3 жастың арасында
олардың тығыздығы томен болады да 5-7 жаста тығыздығы
артады.
Ж аңа туған нәресте тербелісті жақсы сезеді, тіпті 1 айдан аса тербелістің бағытын да сезе алады. Тербеліс сезімталды ғы өте ж оғары болады . Бір ж асқа дейінгі нәрестелер
орны нан қозғағанда, ж асты ғы н ж өндегенде, денесі оқыс
қ о зғ а л ғ а н д а екі қ о л ы н екі ж а қ қ а со зы п , с а у с а қ т а р ы н
ербеңдетеді. Баланы оқыс көтеріп, томен түсіргенде осы
қимылдарына қоса, тынысын ішіне тартады.
Бесікке жатқызу, тербету сияқты әрекеттерге байланыс­
ты “бесік” шартты рефлекстері 12-16 күнде-ақ пайда болады.
Бүл рефлекстері осы әрекеттерге дайындық кезінде қолдарын
екі ж аққа созуы мен саусақтары н ербеңдету қимы лдары ,
содан соң қолы мен саусақтарын бүрынғы қалпына келтіруі,
ты ны сы н іш іне тартуы арқы лы байқалады . Т еп е-тең дік
реф лекстер і балан ы аспа б есікке салы п, ж оғары -төм ен
тербеткенде жақсы байқалады. Бүл рефлекс 2-3 айлығында
айқындалады.
'*
* '* ’
Баланьщ вестибулярлық рефлекстері 6-7 жаста жылдам
пайда болады. Олардың рефлексінің пайда болуына эсер ету
үзақтығы ж асына байланысты: 6-7 ж аста 7,3 м/сек, 10-15
жаста 11 м/сек, 15-20 жаста 16 м/сек.
Б аланы ң ж асы осе келе, вести булярлы қ ап п аратты ң
сезімталдығы төмендейді. Оған қоса, жаттықтыру аркылы
оның сезгіштігін азайтуға болады.
Кеңістікте қозғалудың үйлесуі негізінен балалық шақта
қалыптасады. Оның қалыптасуы көптеген мүш елер жүйелерінің дамуына байланысты, сондықтан кеңістіктегі орынын
аны қтау ж ән е теп е-тең д ігін сақтау қабілеттері баланы ң
өмірден алған тәж ірибесіне, шартты рефлекстерінің пайда
болуына, жүйке жүйесінің дамуына байланысты.
132
VII - т а р а у
Тері, дәм және иіс сезімдері
1. Тері сезімдері
Тері сезімдері туралы жалпы түсініктеме. Дене сезімі
бірн еш е с е зім н ің ж и ы н ты ғы , он ы ң іш кі ж ә н е сы ртқы
мүшелері қабылдаған мәліметтер әртүрлі сезім тудырады,
бірак дененің қалы пты ж ағдайы н немесе оны ң өзгерісін
білдіретін тікелей мәліметтер әуелі терідегі рецепторлар аркылы қабылданады. Бүлар сыртқы ортаның денеге тікелей
әсерін білдіреді. Тері рецепторларының жалпы аумағы өте
үлкен: 1,5-2 м2. Мүнда жанасу, қысым, ыстық-суықты сезу
және ауырсыну рецепторлары бар. Олар терінің әртүрлі қабатында және әр жерінде орналасқан. Көбі саусақтың үшында, алақанда, табанда, ерінде, бетте, қол-аяқтарда, жыныс
мүшелерінің терісінде болады.
Қүрамы жағынан рецепторлар әртүрлі: үлкенді-кішілі,
жалпақ, сауытша тәрізді, жіпше, түкті болып келеді. Негізгі
түрлері — үсақ жіңішке жүйке талш ықтарының жалаңқай
үшы. Бүл жүйке үштары тері түктерінің әсерімен жанасуы
сәтін д е қозады да м әлім етті қабы лдап , орталы қ ж үйке
жүйесіне жіберіп түрады.
Тері рецепторларының сан мөлшері де әртүрлі: жанасу
рецепторлары 500 ООО, жылуды сезу рецепторлары 30 000,
суыкты сезу - 250 000 шамасында, ауырсыну (ауруды сезу)
бәрінен де көп және дененің барлық жерінде болатын әртүрлі
рецепторларда тітіркендіргіш тің күшті әсерінен ауырсыну
сезімі туа береді.
Тері рецепторлары ны ң тітіркену сәтінде кабылдағыш
потенциалы әрекет потенциалына көшіп, қозуды тудырады.
Қозу толқы ны ж үйке тамы рлары арқылы орталы қ жүйке
жүйесіне серпініс ретінде жеткізіледі.
Тері рецепторлары нан қозу толқы ны ж үлы н-талам ус
жолына шығады. Ж оғары өрлеу жолы жіңішке Голь мен сына
тәрізді Бурдах будаларымен сопақша миға барады. Мүндағы
нейрондардың аксондары таламустағы ішкі ілмектің қүрамына өтіп, олива түсында қиылысады да таламустың арнамалы түйініне өтеді. Ілмектік жолдар миелин қабықшасымен
133
көмкерілген жуан ж әне тез өткізгіш жүике талшықтары арқылы тарайды. Терінің жанасу, қысым сезу рецепторларынан
ж әне буын қимылдарынан туатын серпіністер ми қыртысының соларды қабылдайтын арнайы аймақтарына жеткізіледі.
Бейімделу тәртібі бойынша тері рецепторлары екі топқа
бөлінеді. Тез бейім делетіндер, яғни ж ы лдам рецепторлар
ж әне баяу бейімделетіндер, яғни баяу рецепторлар.
Терінің түгінің түбіндегі сипап сезу рецепторлары мен
қатпарлы денешіктер өте тез бейімделеді. Қатпарлы денешік
40-1000 гЦ аралығындағы тербелісті қабылдай алады. Адамның терісінің бетіндегі қатар жатқан екі нүктеге жанасуды
бөлек сезуі әркелкі болады. М ысалы, тілдің шырышты қабығындағы жанасуды бөлек сезуі 0,5 мм, ал арқа терісінде —
60 мм.
Бұл айырмаш ылық көбінесе тері рецепторларының аймақтарының әртүрлі көлемді болуынан ж әне олардың бірінбірі жапсарлау бөлшектерімен байланысты. Демек, жылдам
б е й ім д е л с ін , б а я у б е й ім д е л с ін , ә й т е у ір , р е ц е п т о р л а р
бейімделеді. Олардың бейімделу уақыты, бір жағынан, қүрылымдық ерекшелігіне, екіншіден, эсер ету уақыты мен күшіне
бай лан ы сты . М ы салы , таң ер тең түры п ки ін ген д е алғаш
кезінде адамның терісі киімнің жанаспа эсерін сезеді, бірақ
біраздан соң оған үйреніп, ештеңені сезбейді. Бүл үйреншікті
киімді күнде киіп жүргенде осылай болады, ал жаңа киімді
кигенде оның қатты-жүмсақтығына байланысты, не ыңғайлы-ыңғайсыздығына байланысты дене сезімдері көпке дейін
басы лм айды . М ы салы , ж үннен тоқы лған киім ді кигенде
дененің тітіркенуі күні бойы, тіпті бірнеше күн бойы сезіліп
жүруі мүмкін.
Рецепторлардың жаңа тітіркендіргіштерге, сыртқы ортаны ң ж аң а ә с е р ін е о р ган и зм н ің ты н ы ш ты ғы н қ ал п ы н д а
ұстауы арты қ бейм азалы ктан сақтайды , алаңдамай бірқалы пты өмір сүріп, стереотипті ж ағдайда қы змет атқарып,
салауатты өмір тіршілігінде болуды қамтамасыз етеді.
Ж а ң а ту ған б ал а сы ртқы о р тан ы ң тік ел ей тітір к е н діргіш терінің әсерін қабы лдап, оларды ң тірлігіне қажетті
түрлерін талдап, талқылай алады. Бүл қызметке дененің барлы к сезімдері, әсіресе тері сезімдері көп қатысады. Себебі
олардың сыртқы ортаның әсерін қабылдауы тікелей денеге
эсер еткен тітіркендіргіштер арқылы жүреді.
134
Баланың жасы ұлғайған сайын кору, есту талдағыштар ы н ы ң қ ы зм е т і ж е т іл іп , д е н е д е н қ а ш ы қ о р н а л а с қ а н
тітіркендіргіш терді қабылдау қабілеті дамиды. Бірақ тері
рецепторларының маңызы сонда да жоғары болады.
Терідегі ауруды сезгіш (ауы рсы н у) рец еп торлар. Ауруды сезгіш рецепторлар адекватты , яғни өзіне тән тітіркендіргіш ті кажет етпейді. Күші шектен асқан қандай да
болмасын тітіркендіргіш ауру сезімін тудырады. Ал басқа
рецепторлардың адекватты тітіркендіргіші болады: тактильді
рецепторлардың жанасуды ж әне қысымды сезетін түрлері
болады, ал температуралык рецепторлар суық пен жылудың
әсерлерін қабылдайды.
А уру сезімдерін бос жүйке үш тары қабылдайды. Бүл
сезім мүш елердің, үлпаларды ң қалпын бүзатын жауапты
қажет ететін тітіркендіргіш эсер еткенде пайда болады. Ондай жүйке үштары бүкіл теріде, ауыз бен мүрын қуыстарынын кілегейлі қабатында, яғни барлык жерінде орналасқан.
Ауруды сезгіш рецепторларды “қауіпсіздік күзетш ісі” деп
атайды, олар төнген кауіп туралы ақпаратты миға жеткізеді.
Ауруды сезіну негізінен туғаннан кейін бір аптадан соң
пай да болады. 1 жасқа толған бала аурудың пайда болған
орынын анықтай алады. Ж аңа туған сәбидің ауру сезгіш
рецепторлары ны ң сезім талды ғы ересектердікінен төмен,
5-6 жастан 6-7 ж асқа дейін ауру сезгіш рецепторларды ң
сезімталдығы тез артады.
П. К. Анохиннің айтуынша, организмнің нақтылы және
д ер ек тік ау ы тқ у л ар д ы ту д ы р аты н ә с е р і күш ті, зи ян ды
тітіркендіргіш терге қарсы пайда болатын физиологиялық
күйі.
Ауыртатын өсерлер әртүрлі сезім тудьфады. Қазіргі кезде
ауырсыну сезімдерінің әр алуан реңдері анықталды. Олар
ауы рсы ну сезім інің сапасы на қарай әртүрлі. А уы рсы ну
кезінде козғалыс, эмоциялық және вегетативтік көріністер —
үрей, коркыныш, лоқсу, түшкіру, жүрек қобалжуы, тамыр
әсері, терлеу байқалады.
Дененін ауырсынуын себептеріне қарай 3 топка бөледі:
1) сырткы әсерлерден туатын ауырсыну; 2) жүйкеде туатын
ауырсыну; 3) ішкі мүшелерде туатын ауырсыну.
А у ы р сы н у д ы ң ф и зи о л о ги я л ы қ т е т іг ін ан ы қ тай ты н
б ір н еш е к ағи д ал ар ү сы н ы л ган . А у ы р сы н у д ы ң арн ай ы
135
қағидасы бойы нш а оны ң өзіндік рецепторлары , өткізгіш
жолдары, талдау жасайтын орталықтары болатындығы анықталды. Бұл қағида ауырсынуды өзіндік сезім тетігі бар ар­
найы сезім деп есептейді. Өйткені ол әртүрлі әрекеті бар
ауырсыну тітіркендіргіштері қозғанда туады.
К елесі қағи д ад а әр райлы тітір кен у қалы птан арты қ
болғанда ауырсыну туады. Өте күшті жоғары қатты дыбыс
немесе қысым ауырсыну сезімін тудырады. Күшті тітіркендіргіштер рецепторлардың барлық түрін белсендіреді. Сөйтіп
жүлын мен ми бағанасында афференттік тасқын импульстер
жинақталады. Алайда бүл қағида маманданған қабылдағыштардың бодатынын ескермейді. Ауырсыну тітіркендіргішіне
жауап тудыратын рецептор тері мен басқа үлпаларды шырмайтын ж іңіш ке сезімтал талш ы қтардан, яғни нервтердің
жалаң үштарынан түрады.
Орналасуына қарай, тітіркену ж әне сезу нейрондарының
түрлеріне қарай ауырсыну рецепторлары бірнешеге бөлінеді:
жергілікті, қатты ауырсынатын ж әне сыздайтын, шашыраңқы
ауырсыну рецепторларын ажыратуға болады.
Қозу толқыны рецепторлардан екі сезімтал талш ықтар
арқылы жайылады: А ж әне С талш ықтары. А талш ықтарды ң ж уанды ғы 1-6 м икром етр, өткізу ж ы лдам ды ғы 5-50
м икросекунд, м иели нм ен қапталған. О ларды ң қабы лдау
аумағы терінің 8 мм2 аумағын алып жататын 3-20 нүктеден
түрады. Бұл талш ықтар бір райлы ж әне көп райлы рецепторларм ен байланысты. М еханикалы қ қабы лдағы ш әрбір
1 мм2-ге 40 грамнан аса қысым түскенде, температуралы қ
рецептор —45°С-ден жоғары, 15°С-ден төмендеген жағдайда қозады.
С рецепторларының жуандығы 2 микрометр, өткізу жылдамдығы 0,2 —2 м/сек, қабылдау аумағы 2-3 мм2, миелинсіз
талшықтар. Олар салқындатқанда ж әне теріні өткір инемен
түйрегенде тітіркенеді. М үндай рецепторлар ішкі мүшелерде
ж әне бұлш ық еттерде де болады. Көптеген рецепторларды
үзақ тітіркендіргенде олардың сезімталдығы төмендейді де,
ал ауы рсы ну рецепторлары ны ң сезім талды ғы , керісінш е,
күш ей еді. М үны әсіре сезімталдық деп атайды , себебі
рецептор тітіркендіргіштің әлсіз күшіне жауап береді. Кей
адамдардың туа байқалған сезім жүйесінің кемшілігіне бай­
ланы сты ауы рсы ну сезімі болмайды , — деген д е зерттеу
^
^
W
'
'
*
—
4»
-
*
l . f ' — r® '
# р
түжырымдары бар. Ауырсыну әсерін қабылдайтын қүрылымдар орталык жүйке жүйесінің әртүрлі деңгейінде орналасқан.
Ол алдымен жүлынның артқы мүйізшесіндегі жалпақ табақш аларды ң о р та л ы қ н е й р о н д ар ы н а б ар ад ы ж ә н е со н д а
өнделеді, содан соң миға өтеді.
Ауырсынуды сезгіш талдағы ш тарды н өткізгіш жолдарына ж үлын-таламус, ж үлын-торлы қүрылым, жүлын-ортанғы ми ж үй елерін ің ж олдары ж атады ж ән е проприорецепторлык жүйе кіреді. Бүл жолдар арқылы үдемелі ауыр­
сыну мәліметтері мидың орталық қүрылымдары — жүлын,
торлы күры лы м , орталы қ сүр зат, ортаңғы ми, талам ус,
гипоталамус, лимбика жүйесі, ми қыртысының әртүрлі аймактарына барып, сол қүрылымдарда өңделеді.
Айта кететін ж ағдай — ортаңғы м иды ң сүр заты мен
сопакша мидың тегіс ядролары тітіркендіргіш эсер еткенде
көруді жеңілдетеді де ауырсынуды басады. Бүл қүрылымдардың нейрондарында ауырсынуды басатын эндорфин мен
серотонин, норадреналин деген химиялық заттар түзіледі.
Ауырсыну сезімі туралы ғалымдардың болжамдары бар:
а)
ауырсыну жалаңқай жүйке үштарында пайда болады,
өйткені олардын сезімталдығы өте жоғары;
3-кесте
Ауырганла ішкі мүшелерден берілетін ауырсыну
сезімінін аймактары
Мүшелер
Ж ұлын сегменттері
Өкпе
Жүрек
Жүткыншак
Сүт безі
Ac қазан
Ішек
Бауыр
Өт қабы
Бүйрек
Несеп жолы
Қуык
Жыныс
мүшелері
1-7, әсіресе кеуде сегменттері
3-5 мойын, көбінесе 1-8 кеуде сегменттері, сол жағы
5-8 сегменттер,
4-5 сегменттер
7-8 сегменттер, екі жағы да
9-12 сегменттер, екі жағы да немесе сол жағы ғана
8-10 сегменттер, сол ж ағы
К өбінесе 8-9, кейде 5-7 сегменттер
Көбінесе 10, кейде 11, 12 кеуде, 1 бел сегменттері
11, 12 кеуде, 1 белом ы ртқа сегм енттері
11, 12 кеуде, 1 бел, 3,4 сегізкөз сегм енттері
10-12 кеуде, 1 бел омы ртқа, 1-5 сегізкөз сегменттері
137
б) ауырсыну сезімі тітіркендіргіш тің әсері мөлшерден
тыс артық ж әне ұзақ болса, А ж ене С жүйке талшықтары
өте жылдам қозып, әсерленуді тым жоғары көтеріп жібереді.
А у ы р с ы н у о р т а л ы қ ж ү й к е ж ү й е с ін ің бірн еш е
бөдімдерінде сезіледі. Айталық, жүрек ауырғанда сол колға.
жауырынға беріледі, соқыр ішек қабынғанда — жүлыннын
11-12 кеуде сегм енттеріне беріледі. Ө кпе кабы нғанда 2-5
кеуде сегменттеріне беріледі (3-кесте).
|
Ауырсыну рецепторларының жас ерекшеліктері.
Ауруды сезіну негізінен туғаннан кейін бір аптадан сон пай­
да болады. 1 жасқа толған бала аур> ды ң пайда болған орнын
а н ы қ т а й а л а д ы . Ж а ң а т у ғ а н с ә б и д ің а у р у сезгіш
рец еп торлары н ы ң сезім талды ғы ересектердікін ен төмен,
5-6 ж астан 6-7 ж асқа дейін ауру сезгіш рецепторларды ң
сезім тал д ы ғы тез артады . А у ы р сы н у р ец еп то р л ар ы н ы ң
қы зметі бала ойнаған кезде төм ендейді де ж оғары жүйке
жүйесіндегі қозу мен тежелудің тарауының индукция заңы
бойынша, тыныш, демалып отырған кезінде күшейеді. Ауыр­
сыну рецепторларының сезімталдығы жүйке тамырларынын
миелинденуімен ты ғы з байланысты. Сондықтан кішкентай
б ө б ектер д ің ауру сезім талд ы ғы алғаш қы күннен бастап
ж оғары болады д а нерв талш ы қтары н ы ң м иелин қабаты
қ ал ы ң д аған сай ы н сезім тал д ы ғы б ір тін д еп тө м ен д ей д і.
М үнымен қатар орталық жүйке жүйесіндегі қозудың жинақталуына байланысты жас ерекшеліктері байқалады. Балаларда ауруды сезіну қабілетін жаттықтыру арқылы төмендетуге
де болады. М үндайда организмнің жалпы бейімделу заңы
орын алады.
1
А дамның көптеген мінез-қүлықтары ауру сезіміне бай­
ланысты туады. 1973 жылдан бастап ауруды басатын белсенді біраз химиялық заттардың бар екені анықталды. Олар
опиум (морфин) іспетті ауырсынуды басатын болғандықтан
о п и а т т а р деп аталған. Опиаттар химиялық қүрылысы
бойынш а пептидтерге жатады. А лдымен ж үйке жүйесінде
о р н ал асқ ан ауы рсы н у и м п у л ьстер ін ө тк ізетін о п и атты к
р ец еп то р л ар табы лды . А л 1975 ж. алғаш рет хим иялы к
жолмен морфинге үқсас заттар — опиат пептидтер бөлініп
алы нды . О ларға a, b, g эн дорф и н дер мен эн кеф али н дер
тобына кіретін метэнкефалин, лейцинэнкефалин т.б. ж ата­
ды. Энкефалиннің адам миында ең көп болатын жері қара
138
күрылым, құирықты ядро, бозарған шар, ал эндорфиндер —
гипоталам уста. Қ азіргі кезде оп и атты қ пептидтер ау ы р ­
сыну и м п ульстерін си н ап сты қ өткізгіш ті теж еп , ондағы
м е д и а т о р д ы ң б ө л ін у ін т ө м е н д е т е д і д е п е с е п т е л е д і.
Нәтижесінде ауырсыну тітіркендіргішінің әсері төмендейді.
Опиаттық пептидтер адамның көңіл күйін көтереді, қанагаттык сезім тугызады, адамды тыныштандырады ж әне қимылкозғалыстарын төмендетеді.
Терідегі т а к т и л ь д і сезім ж әне о н ы ң ж ас ерекш еліктері.
Терідегі тактильді (жанасу) сезім рецепторларының жанасуды ж әне қысымды сезетін түрлерінің онша айтарлықтай
айырмашылыгы болмайды. Сезім тітіркендіргіиггің күшіне
карай бөлінеді: егер әлсіз ғана эсер болса — жанасу сезімі,
күштірек болса — қысым сезімі туады. Әсіресе түкті терінің
беті жанасуды жақсы сезеді, себебі түктің түбірінде нервтік
өрімдер болады да, олар түкке сәл эсер етілсе, тітіркенеді.
Нервтік өрімдерге коса, М ейснер денешігі деп аталатын және
М еркелдің дискі дейтін сезгіш рецепторлар болады. Олар
түксіз теріде орналасқан. Бұлар да жанасу сезімдерін тудырады . Қ ы сы м с е з ім д е р і П ач ч и н и д е н е ш ік т е р і ар қы л ы
сезіледі. Қ олды ң, табанны ң, беттің терілері сезім тал ке-
леді.
Б ала т у а р д а о н ы ң т а к т и л ь д і р е ц е п т о р л а р ы д ам ы п
жетілген қалыпта деуге болады, бірак өткізгіш жолдары мен
орталы қ ж үйке нейрондары ны ң ж етілм еуіне байланы сты
кызметі төмен болады және жүйке талшықтарының миелин
кабаты жүқа немесе мүлде болмауына байланысты қозудың
жайылуы кеңінен орын алады. Мысалы, баланың бетіне қол
тигізсе, яғни тактильді рецепторларға эсер етсе, сору мен аяққолдарының қимылдары байқалады. О рталы к ж эне шеткі
жүйке жүйелерінің миелин қабаты қалындаған сайын мүндай
реакциялары азайып, баланың әрекеті рецепторга жасалған
әсерге сай болады.
Яғни тактильді рецепторларға етілген өсерге бала өз
қимылымен көптеген жауаптар береді.
Ж аңа туған нэрестенің ауызының, көзінін, маңдайы мен
аяк-қолдары ны ң терісінің тактильді сезім талды гы жақсы
жетілген. Ал иыгынын, арқа терісінің сезімталдығы шамалы
болады. Емшектегі балалар тактильді рецепторлардын тітіркенуіне кол-аяқтарын ербеңдетіп, ретсіз қимылмсн жауап
139
береді. 1-1,5 айдан кейін ондай жауап қимылдары реттеле
бастайды да бала не қолымен, не аяқ қозғалысымен жауап
беруге ты ры сады . А йталы қ, бетін сип аған да бала басын
бұрып, ауызын ашып, шалқаяды, яғни емуге дайындалады.
2,5 айдан кейін тактильді рецепторларын тітікендіргенде
пайда болатын дене қимылдарының біразы еріксіз түрден
ерікті түрге ауысады. Бүл кезде өзіне үнамайтын жағымсыз
затты қолымен итереді. 7-12 айлығында қимылды өз еркімен
орындай алады (айталық, тітіркендіруге мүрынын шүйіріп
жауап береді).
Терінің тактильді рецепторларының қабілеті бала өскен
сайын, тіпті есейіп ерж еткенде де ж етіліп, дамиды. Орта
есеппен алғанда 10-12 жаста жоғары дәрежеде болады. Оларды ң қ о зғы ш ты ғы д а б ал ан ы ң ж асы н а л ай ы қ ты өзгеріп
отырады: Ж аңа туған сәбидің тактильді рецепторларының
қозғыш тығы төмен болады, 1 айдан соң жоғарылайды. Осы
деңгейі 18-25 ж асқа дейін сақталады, ал 40-45 жастан аса
олардың қозғыш тығы төмендейді.
Т ем п ературалы қ сезім дер ж ән е оларды ң ж ас ерекш еліктері. О рганизмнің дене қызуы бірқалыпты болғаны
тіршіліктің ең қолайлы жағдайы болып саналады. Қоршаған
сы ртқы ортаны ң тем пературасы бірде суық, бірде ыстық
болатыны белгілі, бірақ адамның денесінің қызуы бір қалыпта сақталады. Әрине, сыртқы ортаның температурасының
ауы тқуы оған эсер етпей түрм айды . О ны алды м ен тері
тем п ературалы қ рецепторлары сезеді де, орталы қ жүйке
ж ү й е с ін е х аб ар л ай д ы . О н д ағы н ер в тер ар қы л ы реттеу
тетігінің көмегімен дене қызуын жөнге келтіріп, белгілі бір
қалыпта, яғни шамамен 36,5° С үстайды. Бүған орталық жүйке
жүйесінен басқа толып жатқан мүшелер мен оның жүйелері
қатысады. Температуралық рецепторлар а р н а м а лы және
б е й а р н а м а л ы болып екі топқа бөлінеді. Біріншісі
тем п ературалы қ тітіркен діргіш тің әсерін ғана сезеді, ал
екіншісі, сонымен қатар жанасу әсерін де қабылдайды. Жылу
рецепторлары плюс 20-50 ° С арасындағы, ал суықты сезу
минус 10-41 ° С арасындағы әсерді сезеді.
Терідегі Руффини денешіктері жылылықты сезеді, олар
тері қабатының 0,63 мм тереңдігінде орналасқан. Ал сауытш а т ә р із д і К р а у зе р е ц е п т о р л а р ы с у ы қ т ы қ а б ы л д а у ғ а
бейімделген, олар терінің 0,1 мм тереңдігінде жатыр. Демек,
140
терінін үстіңгі қабаты жылыны, ал астыңғы қабаты суықты
сезеді деуге болады.
I.
Т ем пературалы қ сезім дер бүкіл дененің бетіне тарап
жатады, бірақ олардың мөлшері барлық жерде бірдей емес.
Денедегі суықты сезгіш рецепторлардың саны жылу сезгіш
рецепторлардан 10 есе артық болады.
Ғылымның кейбір жаңа деректері бойынша, ыстық-суықты қабылдайтын рецепторлар қүрылысы жағынан бір-бірінен
ешбір айы рмаш ы лы ғы жоқ, тек олардың теріде орналасу
тереңдігі жағынан ғана айырмашылық бар. Бүл ақпарат әлі
де болса толық егжей-тегжейлі зерттеуді қажет етеді.
Бала туғаннан бастап температураны, әсіресе салқынды,
жақсы сезеді. О лар сы ртқы ортаны ң тем пературасы ны ң
өзгеруіне тітіркеніп жауап береді. Егер бала температурасы
20° С бөлменің іш інде 15 минөт бойы аш ық жатса, оның
колының, кеудесінің терісінің температурасы төмендей бас­
тайды. Бірақ біраздан соң бүрынғы қалпына келеді, яғни бала
орган и зм і өз д е н е с ін ің т е м п е р а т у р а с ы н р еттей алады .
Ыстық-суыққа тітіркену қабілеті тек денесінің сыртында ғана
емес, ауыз қуысында да байқалады. Бала ішкен тамағының
ыстық-суығына тынысын тоқтату арқылы жауап береді.
Бірінші апталық өмірінен бастап салқын температураға
бейімделу шараларын кеңінен пайдаланып, баланың денесін
суы қты ң әсер ін е ж атты қты руды ң м аңы зы зор. Баланы ң
денесін арнайы жаттықтырмаса да оның суыққа төзімділігі
артады, бірак кенеттен болған температуралық өзгерістерге
бала организмі жылдам бейімделе алмайды. Бүл — жаттықтыру шараларының нәтижесінде дамитын қабілет. Жаттықтыру арқылы суы ққа төзімділікті күш ейтіп, баланы түрлі
суық тигеннен болатын аурулардан сақтауға болады. Суыққа
төзімділік, яғни суықтың әсеріне бейімделу алғашқы айлардан-ак басталады. Бірақ ең күшті бейімделу қабілеті 3-4 жастын шамасында жоғары деңгейге жетеді. Мұның себептері
әлі күнге дейін толық зерттеліп анықталған жоқ.
2. Д әм сезімі ж ән е он ы ң ж ас ерекш елігі
Д әм ді сезу т а л д а ғ ы ш ы . Адамның дәм сезімі арнайы
д әм сезгіш бадан аларды ң қы зм етін е байланы сты пайда
болады. Д әм баданалары ересек адамның тілінде, таңдайын141
4л
19-сурет . Тілдегі дәм сезу рецепторлары:
I ~ дәм баданасы; II —жапырақша бүр; III —жылғалы бүр;
IV —дөңесті бүр. а —дәм клеткасы, б —тірек клеткасы, в —нерв үшы.
ташіаиын
орналасқан
қуы сы ның іш інде барлы қ жерде, қатты ж әне ж ұмсақ таңдайда, ж ұтқы нш ақ үстінде, артқы қабы рғасы нда, еріннін
ішкі ж ағы нда, үртының
ішінде болады. Д әм сезу
б а д а н а с ы көп қабатты
э п и т е л и й д ен түрады .
О л ар а у ы з қу ы сы н ы ң
кабырғасында жапыракша ж әне сауытша тәрізді.
К ө п ш іл іг і т іл д е , оның
ж а н -ж а ғ ы н д а , тү б ін д е
ж ән е ұш ы н да орналасқан . Б ір а зы т а ң д а й д а ,
ж үтқынш ақтың басталаты н ж ер ін д е кездеседі.
О сы л ар д ы ң ж иы нты ғы
дәм рецепторлары н қүрайды. Олардың көлемі
мен пішіні әртүрлі бол20-сурет. Д әм сезімін қабылдау:
1 —қыртыс орталығы, 2 —таламус орталы ғаны м ен ж алп ы ұқсасғы, 3 —сопақша мидағы орталық, 4 — тіл.
тығы да бар.
Ц
142
,г
..
I
Дәм рецепторларын жекелеп қарасақ, мынандай құрылы мы н б а й қ а у ғ а б о л ад ы . Ұ ш ы н д а д әм с е згіш к л етк а,
оның айналасы н қорш аған д эн екер клеткалар, арасы нда
саңлауш алар, эпителий клеткалар, нерв үш тары болады
(19-сурет).
Еріген заттар саңлау арқылы бадананың ішіне енеді де
нерв ұштарын тітіркендіреді. Тіл астындағы, тіл-жүтқыншақ
және бет нервтері арқылы қозу толқыны кезеген нервте жинакталып, сопакш а миға өткізіледі. Содан соң таламустың
арнайы ж олдары мен ми қы рты сы на жетеді. О сы нда қозу
толқындары іріктеліп, талданып, дәм сезімі туады (20-сурет).
Тәтті заттың әсері тілдің үшындағы және жан-жағындағы
дәм бүрш іктері арқылы сезіледі. Ащы — тілдің түбіндегі
бүршіктерімен, қыш қыл — тілдің шетімен ж әне көмеймен
сезіледі (21-сурет). Тілдің алдыңғы бойына бет нерві, артқы
бойына тіл-жүтқыншақ нерві, көмей түсына кезеген нервтің
ұштары келеді. Ә ртүрлі заттарды ң әсері осы нервтермен
орталық жүйке жүйесіне жіберіледі.
Тәттілік сезім қант, немесе қүрамында қанты бар тағамды жегенде туады. Түздалған тағамды жегенде ащылау сезім
байқалады. Ж емістер —дәмді, бірақ қышқылдау, оның ішінде
грейпф рут
ащ ы , қы ш қы л, т ә т т і сезім д ер ін туд ы рад ы
(4-кесте).
Дәм рецепторларын да қозу тамақтың немесе басқа заттардың құрамындағы химиялық заттардың әсерінен туып,
тіл-жүткыншақ жүйесінің нерв талшықтары арқылы мидың
1
21-сурет. Дәм сезгіш
рецепторлардың тілде
орналасуы.
1 —қышқыл, 2 — тұзды,
3 — ащы, 4 - тәтті.
143
%
4 - к е с те
Кейбір за ггардын дәмдері
Заттар
Хинин, никотин
Ac тұзының қышқылы
Лимон қышқылы
Глюкоза
Сахароза
Сахарин
Ac тұзы
Хлорлы кальций
Моль/литр
0,000008
0,0009
1,0023
0,08
0,1
0,000023
0,01
0,01
Дам сезімі
,
ащы
қышқыл
қышқыл
тәтті
тәтті
тәтті
тұзды
тұзды
төме^гі сатылы орталықтарына, одан әрі қарай ми қыртысына тасылады (20-сурет). Дәм сезімінің нағыз орталығы ми
қыртысының қай жерінде екені әлі күнге дейін толық
дәлелденбеген. Дегенмен, көпшілік зерттеушілер арткы
ортальщ қатпардың төменгі жағында және ми қыртысының
лимбика аймағында орналасады дейді.
Дәм сезімі 4 түрлі: тәтті, тұзды, ащы және қышқыл.
Басқа дәм сезімдері осылардың бір мезгілде тітіркену
санына байланысты Дәм сезімдері тактильді және иіс
рецепторларының қатысуымен біртүтас сезіледі. Дәм
сезімінің күші заттардың концентрациясына байланысты,
бірақ тікелей тәуелді емес. Мысалы, ас түзы белгілі мөлшерде
тағамға өте жағымды дәм береді, түзсыз пісірген астың дәмі
кем болады. Ал оның мөлшері тым көп болса, піскен тамақ
ащы болып кетеді. Тамақтың эмоциялық мәні де бар. Тамақтың дәміне байланысты дастархан басында адам көңілденіп,
шаршағанын басып, жайбарақат отырады. Тамақ жеп
отырғанда көп түрлі дәм сезімдерін қабылдауда астың түрін
кору, оның иісін сезу сияқты әсерлердің маңызы бар. Дәм
сезімі ас қорытуға күшті эсер етеді. Оның вегетативтік
эфференттік жолы ас қорыту сөлдерін шығаратын бездермен
байланыста болады және сөл бөлінудің қарқынына ғана эсер
етіп қоймай, ас қорыту сөлінің қүрамына да ықпал етеді.
Астың дәміне сай сөлдің қүрамы әртүрлі болады .
Дәмді сезу талдагышының жас ерекшеліктері. Жаңа
туған нәрестенің аузындағы дәм сезгіш рецепторлар бүкіл
ауыз қуысына жайылған, бала осе келе, 1 жастан асқан соң
144
дэм рецепторлары тілдіц әр жерінде шоғырлана бастайды.
Олар біртіндеп азаяды да ең алдымен жоғарғы ж әне төменгі
еріндерінің ішкі жағын д ағы, содан соң көмейдегі, ұртындағы,
ен соңы нда тілдің ортасы ндағы д әм сезгіш рецепторлар
жоиылады. М ысалы, жыныстық ж еп л у мерзімі кезінде тілдің
ортасында дәм сезгіш рецепторлар болмайды.
Жаңа туған сәбидің дөм рецепторларының қызметі айтарлықтай жетілген. Т іпп уақытьшан бүрын ерте туған нәрестеде
де дөм рецепторлары қызмет атқарады. Олар мерзімінде туған балалардай ащ ы -тәтоні, қьппқылды айыратындай ишара
оілдіреді: көзін жұмып, бетін тыржитып, ернін жымырып, т.с.с.
әрекеттер жасайды. Туғаннан кейін 9-10 күндерінде нәрестенің
мүндай жауап беру қимылдары тітіркендіргішке сәйкес түрде
б о л ад ы , б ір а қ ж ау ап б ер у у а қ ы т ы (р е ф л е к с у а қ ы т ы )
мерзімінде туған балалармен салыстырғанда ұзағырақ: 2-3
секунд болады. М ерзімінде туған балаларда 1,5-2 секунд.
Баланың 2 айлығында дәмді тітіркендіргіштерге шартты
рефлекстер тудыруға болатыны аныкталды, бірақ бұл кезде
олар әлсіз ж әне тұрақсыз болады. Өсе келе, дәмдік шартты
рефлекстер тез пайда болып, түрақталады. 3-5 пен 8-9 жасар
балалардын шартты рефлекстерінде ешбір айырмашылықтар болмайды.
Ж аңа туған сөбидің дәм сезімдері болады ж әне ащы,
түзды, қышқыл, т ә т п дәмдерді сезеді, бірақ олар дәмнің түрін
айыруды білмейді. Ондай қабілет дәм сезімдеріне байланыс­
ты шартты рефлекстер пайда болғаннан кейін дамиды.
Бала 2 айлығында тәтті суды дәмсіз судан жақсы айыра
алады. Ал 3 айлығында басқа тагамдардың дәм айырмашылығын анғарады. Яғни алғашқы айдың өзінде олар тәттіні,
ащыны сезіп, дәміне қарай әсерленеді. Сондыктан алғашқы
күндерден бастап жаңа туған сәбиге тәтті ана сүтінен басқа,
т ә т п емес қайнаған суды аздап ішкізудің тәрбиелік маңызы
үлкен. 3 айда нөрестенін дәмді ажырату шартты рефлекстері
туады, бірақ олардын пайда болуы үшін тітіркендіргіштердің
әсерін 5-27 рет қайталауды қаж ет етеді, яғни баяу пайда
болады . Д ам сезім ін е байланы сты аж ы рату реф лексінің
толық жетілуі 8-9 айда қалыптасады.
Бала 2-6 ж асы нда дем сезіміне қай заттың қалай өсер
еткенін дүрыс айта алады. Бүл кезде дөмді ажырату шартты
рефлекстерінің пайда болу жылдамдығы да артады.
10—182
145
Бастауыш сынып оқуш ыларының жасында баланың дәм
сезімі толы қ дамып үлгереді: олар барлық дәм нің түрлерін
анықтай алады. Бүл кезде балалардың дәм сезімдері ересек
адамдардың сезімімен бірдей болады, ал дәмнің түрін анықтау қабілеті ержеткенге дейін дами береді. Дегенмен, мектеп
ж асы ндағы балаларды ң дәм сезгіш қабілеті ересек адамдардікіндеи толық ж әне жан-жақты жетіліп дамыған деуге
болады.
Адамның жасы үлғая келе дәмді ажырату қабілеті нашарлайды. Д әрі-дәрмектер, ш әй мен кофедегі кофеин, шылым
шегу дәм сезімталдығын төмендетеді.
Адам баласы бірнеше мың дәм нің түрін ажырата алады.
Бірақ дәмнің түрлерін жүйеге келтіру жүмысы әлі күнге дейін
қолға алынбаған деп саналады.
/ф
3. Иіс сезімі және оның жас ерекшеліктері
-
Иіс сезу талдағышы. Иіс сезімінің рецепторлары мүрын
қ у ы сы н ы ң ж о ғар ғы ж ағы н д а о р н ал асқ ан , он ы ң ж алпы
аумағы 5 см2. Иіс —химиялық заттардың қасиеті, кеңістікке
жайылып, мүрын қуысына жеткенде ондағы иісті қабылдайтын түкті бүрлерді тітіркендіреді. Олар сарғыш қоңыр түсті
болып, мүрынның кілегейлі қабығынан ерекш еленіп түрады. Иіс рецепторлары ны ң аксондары ж іңіш ке талш ықтар
ретінде бір-бірімен қосылып, ми сауытына кіріп, ондағы иіс
бадандарымен байланысады. Екі иіс бадандарынан нерв талшықтары шығып жуан будаға айналады да иіс жолын қүрады. Ол жол ми қыртысының мандай бөлігіндегі иіс аймағына (11 аймақ) барады.
Иіс сезімдері екі түрлі сенсорлық рецепторлар арқылы
қабылданады: иіс нервімен байланысқан ж әне үшкіл нервпен
үш тасқан сенсорлық клеткалар. Тек қана иіс нервіне эсер
ететін заттарды ольфактивті, ал үшкіл нервіне эсер ететін
заттарды тригеминальді химиялық заттар дейді.
О льфактивті заттарға анис, лаванда, бензол, қалампыр
т.б., ал тригем инальды ларға хлороф орм, камф ара сияқты
хим иялы қ заттар ж атады. Иіс рецепторлары тек қана газ
түріндегі жеңіл заттардың әсерін қабылдайды.
Иіс талдағы ш ы ны ң сезімталды ғы өте ж оғары. Заттың
1 молекул асы бір рецепторды қоздырады. Ол ми қыртысына
ж етіп иіс орталы ғы нда қозу туды рады ж ән е ол түрақты
146
I
болуы мүмкін. Оның түрақсыздануы рецептордың зақымдалуына, не басқа күиггі иістің эсер етуіне байланысты.
Иістін негізгі 5 түрі бар: жүпар, күйік, шірік, эфир және
баска ерекше иістер тобы. М ысалы, жемістің, шөптің, газдын иістері. Иіс эпителийінен тіркелген электр потенциалын
э л е к т р о о л ь ф а к т о г р а м м а дейді. Оның тербелісі
10 мВ, көбінесе теріс толқыннан түрады. Оның азды-көпті
және таралу жылдамдығы иіс ш ығаратын заттардың күші
мен эсер ету уақытына байланысты.
Иіс р е ц е п то р ы н ы ң б е й ім д е л у қ аб іл еті өте ж оғары .
Көптеген иісті заттарға тез арада толы қ бейімделеді. Ал
б ір қ а т ар з а т т а р д ы ң и іс ін е б а я у ж ә н е іш ін а р а ға н а
бейімделеді. Кейбір ж ағдайда тек бір затқа емес, бірнеше
ұксас әрекетті иістерге де бейімделу байқалады. Бейімделу
иістін кайталап үзақ эсер етуіне де байланысты. Мысалы,
зоопаркке барғанда ондағы аңдардың жаман иісі мүрынды
“жарып” жібере жаздайды. Ал ондағы әбден үйреніп алған
жүмысшылар сол жағымсыз иіске көңіл аудармайды.
Бірнеше иіс косылып, жаңа бір иіс сезімін тудырады, бүл
парфюмерия өндірісінде пайдаланылады.
Стереохимиялық қағида бойынша заттың иісі онын қүрамьшдағы бөлшектердің мөлшері, пішіні ж әне көлемімен айкынлалады. Рецептор мембранасыньщ бетінде белгілі пішінді
ойы с к е л ге н ж ер і б ар . Е гер о л а р д ы ң п іш ін і за т т ы ң
молекуласының белгілі пішініне сәйкес келсе ғана иіс сезімі
туады. Олардың нақтылы рецепторы мен әрекеті қабылдағыш қуатын тудырады.
Иіс сезу басқа мүшелер жүйелерімен байланыста қызмет
етеді. Иіс талдағышының лимбия жүйесімен тікелей байланысы иісті сезуде эмоциялық әсерлер белгілі шамада орын
алатынын білдіреді. Сонымен қатар бүл талдағыш дәм сезу
талдағышымен байланыста қызмет атқарады да дәмді қабылдауға. ажыратуға тікелей эсер етеді. Иіс сезімдеріне жыныс
гормондарының ықпалы да бар.
Иіс сезу талдаг ыш ынын жас ерекш елігі. Балалардын
иіс талдағы ш ы туған нан кейінгі алғаш қы күндерінде-ақ
қызмет аткара бастайды. Олар хош иісті гүлдердін иісіне бет
әлпетінің қимылымсн немесе түшкіріп жауап береді. Кейде
жағымсыз иіске кол-аяқтарының корғаныс кимылымен, бетін
бүрып әкетіп, көзін аш ып-жүмыіі, не дауыстап қорғаныс
147
әрекеттер жасайды. Ж ағымсыз иістер нәрестеге күшті эсер
етеді, оның тынысы өзгеріп, жүрегінің соғуы жылдамданады,
м аңдай ең б егін ің пульсі қатты -қатты соғады . М езгілінен
бүрын туған баланың иіс сезімі болғанымен мезгілінде туған
баладан нашар болады. Ж аңа туған баланың иіс сезу қабілеті
өте түрақсыз, тез өзгеріп, кейде сезімталдығы төмендеп, кейде
мүлде ж ойы лы п кетеді. С әби өсе келе иіс талдағы ш ы ны ң
сезімталдығы күшейеді де 5-6 жаста толық жетіледі.
Иіске деген шартты рефлекстері балада 2 айлы қ өмірінде
т у а д ы , б ір а қ п а й д а б о л у қ а р қ ы н ы б а я у ж э н е ө л с із,
рефлекстері тез оңай жойылады. Н эресте өскен сайын оның
шартты иіс рефлекстері нығаяды, баланың өміріндегі маңызы артады. А ж ы рату ш артты рефлекстері пайда болып, әр
түрлі заттарды ң иісін қателеспей аж ы ратуы на қатысады.
3 айлық бала бірнеше заттардың иісін қателеспей ажыратады, ал 4 айлығында өте нәзік иістерді де сезе алады.
4-5 ж астағы б ал ад а аж ы р ату ш артты р еф л екстер ін ің
дәреж есі 31% -ға тең, ал 6-6,5 ж асы нда 100%, яғни ересек
адамдардың иіс сезу дәреж есіне жетеді.
Қазіргі кезде иістің баланың дене ш ынығуы мен ақылойы ны ң қабілетіне, оны ң көңіл-күйіне ж әне организмінің
ж а ғд а й ы н а э с е р ететін і ан ы қ тал д ы . Ә сір есе ж ы н ы сты қ
ж етілу мерзімінде жас ж еткінш ектерге түрлі иістер күшті
эсер етеді. Бүл кезде бойжеткен қыздардын иіс сезімталдығы
күш ей еді. Ж ағы м ды иістер б алалард ы ң оқу ж ән е еңбек
қабілетін арттырып, жағымсыз иістер — төмендетеді. Адамның денсаулығы да иіс сезу қабілетіне эсер ететіні белгілі.
Ауырған кезде иіс сезімталдығы күшейіп, кейбір жағымды
иістердің өзі жағымсыз эсер етуі ықтимал.
И істің ж ағы мды , я ж ағымсы з болып сезілуі әр адамда
әртүрлі. Бір адамға жағымды иіс екінші бір кісіге жағымсыз
эсер етуі де мүмкін. Қазіргі заманда мектеп жасындағы балаларда ж әне ересек адамдарда иіс аллергиясы (грек, аллос басқан- ергон — әрекет) жиі байқалады. Сондықтан мектептің
сынып бөлмелерінде, аллергиясы бар балалар түратын үйде
хош иісті гүлдерді өсіруге болмайды. Белгілі бір иісті затка
аллергиясы күш ті балалар сол затты ң суретін көргеннің
өзінде түшкіріп, басы айналып, кезі қарауыта бастайды, яғни
аллергияның белгілері пайда болады. Сонымен қатар, сыныпта көп п а й д а л а н ы л а т ы н бор ү н т а қ т а р ы н , ш аң -то заң д ы
мезгілімен ж әне ылғал шүберекпен тазартып отыру қажет.
148
VIII - т а р а у
Ішкі секрециялық бездер және олардың қызметінің
жас ерекшеліктері
1. Бір секрециялы бездердің гормондарының манызы және
олардың жасқа сай мөлшері
Ішкі секрециялық бездер және олардың маңызы туралы
жалпы түсініктеме. Организмде бездер көп, барлық бездерді
ішкі және сыртқы секрециялық бездер деп екі топқа бөледі.
С ы р т к ы с е к р е ц и я л ы қ (лат. секреция —сөл шығару)
бездердің өзектері арқылы олардың өнімдері, яғни секреттері
(лат. секрет-без өнімдері) қуыс мүшелерге қүйылады (мы­
салы, ауыз қуысына сілекей безінің өнімі — сілекей ) немесе
дененің сыртына шығады (мысалы, тер безінің өнімі —тер
д ен ен ің сы р ты н а ш ы ғады ). С о н д ы қтан оларды сы ртқы
секрециялық немесе экзогендік (грек, экзо —сыртқы, сыртқа
+ ген — тек, болмыс) бездер деп атайды. Бүларға сілекей,
қарын, май, тер, ішек және қарын асты бездері, бүйрек, бауыр т.б. жатады. Ал і ш к і секрециялық немесе э н д о к р и н д і к (грек, эндон — ішкі + крино — бөліп шығару)
бездердің өнімі тікелей қанға қүйылатын ерекше мүшелер
жүйесіне жатады. Олардың өз өнімдерін сыртқа шығаратын
өзектері болмайды. Олардың өнімі тікелей қан тамырлары
ар қ ы л ы қ а н ғ а с ің е д і д е қ ан м ен б ү к іл д е н е г е т а р ап ,
мүшелердің қызметіне эсер етеді. Ішкі секрециялық бездер
зат алмасуы на қатысады, сөйтіп адам организмінің күллі
тірлігіне өз ықпалын тигізеді.
Ішкі секрециялық бездердің өнімдерін г о р м о н (грек.
гормо — іске қосамын, қозғаймын) деп атайды. Гормондар
жүйке ж үйесімен бірге организмнің өсуін, дамуын, оның
физиологиялық қызметтерін үйлестіруге, зат алмасуы мен
энергияның алмасуына, мүшелердің қызметін реттеуге катысады . 1980-2000 ж ы лд ары го р м о н д ар д ы ң м олекулалы қ
тетіктерде түқы м қуалау м әлім еттерін тасуга ж әне орган и зм н ің б и о л о ги я л ы қ ы р ғағы н а н ы қ та у ға қаты саты н ы
дөлелденді. С оны мен, гормондар жүйке ж үйесімен бірге
орган и зм н ің қы зм еттерін реттейді. Қ азіргі кезде 40-тан
149
астам гормондар бары белгілі. О лардың көбі жақсы зерттелген ж әне адамдарды емдеуге қолданылады. Ішкі секрециялық бездерге гипофиз, эпифиз, қалқанша, калқан серік,
айы рлы (тим ус), бүйрек үсті, үйқы (қары н асты ) безінің
Лангерганс аралшықтары, жартылаи жыныс бездері жатады
(22-сурет). Қарын асты ж әне жыныс бездері қос секрециялық
бездерге жатады, себебі олар әрі сыртқы, әрі ішкі секрециялы к қыздоет атқарады. Соңғы кездерде жартылай ішкі секрециялық безге бүйректерді де жатқызып жүр, өйткені оларда
қанны ң қы сы м ы н артты раты н ренин ж ән е эритропоэтин
деген заттар түзіледі. Бүлар бүйректің нефрондарының та­
мырлы полюстерінде орналасқан юкстагломерулалық аппаратында өндіріледі. Баланың үрықтық дамуы кезінде кейбір
ішкі секрециялық бездер қызмет атқара бастайды да жатырдағы баланың дамып, жетілуіне эсер етеді. Бала туғаннан
кейін ол бездердің қызметінің басталуы әр безде әртүрлі.
Түрлі эндокриндік бездердің қызмет дәрежесі баланың өсуі
мен дамуы барысында оның жасына, жынысына, ауа райының жағдайына ж әне басқа мүшелері мен мүшелер жүйелерінің қызмет қабілетіне байланысты болады.
Бала организміндегі гормондық тепе-теңдік оның жоғары
ж үй ке әр ек етін е эсер етеді. С ебебі д ен ед е эндокриндік
ж үйенің ы қпалы нан ты с қалаты н еш қандай қы зм ет жоқ.
Дегенмен, ішкі секрециялық бездердің өзінің қызметін жүйке
ж үйесі реттей ді. О лай болса, орган и зм дегі барлы қ қызметтерді реттейтін біртүтас жүйкелік-гормондық реттелу бар
деп айтуға болады.
Соңғы зерттеулер бойынш а гормондардың көбі жүйке
жүйесіндегі күллі жүйке клеткаларының қызмет жағдайын
өзгертетіні м әлім болды. М ысалы, бүйрек үсті бездерінің
гормондары қозу мен тежелудің күшін өзгертеді, егер жануарлардың бүйрек үсті бездерін тәжірибе жасау үшін сылып
алып тастаса, ішкі тежелу мен қозу нашарлайды да жоғары
жүйке эрекетінің терең өзгерістері пайда болады.
Г ипбфиз безінің гормондары аз мөлшердің өзінде жоғары
жүйке әрекеттерін күшейтіп, көп мөлшерде оны тежейді. Ал
қалқанш а безінің гормондары аз мөлшерде жүйке жүйесінің
қозуы мен тежелуін күш ейтіп, көп мөлш ерде оны нашарл а т а д ы . С о н ы м ен б ір ге, қ а л қ а н ш а б е зін ің ги п о - ж эн е
гиперсекрециялары адамның жоғары жүйке әрекетін бүза150
Гипоталамус
ги п о ф и зтр о гп ы к горм он дар
(либериндер, статиндер)
Эпифиз '
м елатонин)
Тимус
(Тимозин
Т им оноззин )
Гз«окаг°и
карьитасты
22-cvpem. Іін кі секрециялы к бездер ж эне
олардьщ гормондары
ды Жыиыс бсздсрініи гормондары козу м е н тежелуге ж эне
жүйке кл е т к а л ары п ы и қызмет қабілетіне айтарлықтаи ос ер
стеді. Ғресек адамның жыныс бездерін сылып алып тастаганда нсмесе aypvra байланысты олар дамымаган жагдайда
о и ы н мінез-күлығын озгсртсді. Бала кезден отек болган жагд а и іа ақыл ксмдігі байкалады. Қыздардын стеккірі келген
IPWI
^
Үъі
кезде ішкі тежелуі төмендейді, ш аргіы рефлекстерінің пай­
да болуы наш арлайды , жалпы ж ұмыс қабілеті мен сабак
үлгерімі томендейді.
О сы ларды ң бәрі ішкі секрециялы к бездердін гормондары ны ң адам өмірінде маңызы күшті екенін білдіреді.
Ішкі секрециялы қ бездердін дамуы нда гетерохрондылык
заңы айқын сезіледі. Ең ерте дифференциацияланып, кызмет
атақара бастайтын бездер - эпифиз, Лангерганс аралшалары
ж әне бүиреқ үсТі бездерінің кейбір жері. Ал балалы қ шақта
ж әне ж ы ны сты қ жетілу кезенінде қалқанш а безінің қызметі
інші ж әне екінші балалық шақта көп түзіледі, ал кальцитониннің өндірілуі ж аңа туған сәби
мен ж ы ны сты қ жетілу кезіндегі жас өспірімдерде күшейеді;
үирек үсті бездерінщ қызметі екі рет күшейеді - біреуі үрықты к ш акта, екінш ісі ж ы ны сты қ ж етілу мерзімінде. Гипофиздің соматотропин гормонының белсенділігі жыныстық
жетілгенге дейін күшті. Ішкі секрециялық бездердің ішінде
ең кеш дамиты ны - жыныс бездері. Олардың дамуы алдынДа гипофиздің гонадотроптық гормондарының қызметі аптады.
'
^ С оны мен, нейрогорм ональды қ реттеу алды м ен өсуді,
оала деиесінің дамуын ж әне сыртқы ортаға бейімделуін камтамасыз етеді де кейінірек үрпак жапғастыру қызметін дамытады. Өсіп келе жатқан организмде эндокриндік бездердін
кызметі өзгермелі келеді, ал гормондарының қызмет коры
онша көп емес. Сондықтан түрлі аурулар, сол сияқты, тамақтың құрамыньщ дүры с болмауы, шектен тыс дсне еңбегі
бала о р ган и зм ін ің эн д о кр и н д ік қы зм еті мен ж ы н ы сты қ
жетілуіне аитарлықтай әсср етеді.
Іш к і с е к р е ц и я л ы к бездердің го р м о н д а р ы , о л а р д ы ң
к ы зм еті. Ішкі секрециялық бездердің өнімі г о р м о н - өте
белсенді химиялы к зат. Ол ішкі секрециялық безде түзіліп
к а н ғ а н е м е с е л и м ф а ғ а с ің іп , м ү ш е л е р м ен м ү ш е л е р
жүиелеріне, тіпті күллі организмге эсер етеді. Осыған бай­
ланы сты ішкі секрециялы қ бездер қан там ы рлары на бай
келеді.
Г орм ондарды ң қасиеттері: а) олар оте белсенді, тым
азғантаичдіөлшерде (микрограмм, нанограмм, пикограмм)
эсер ете алады; ә) әсері арнайы бағы тталғап, бір гормон
ж е т іс п е ге н д е ек ін ш і б езд ің горм оны н ем есе б аск а бір
152
белсенді хи м и ялы қ зат он ы ң қы зм етін атқара алм айды ;
б) үлпаларға, мүшелерге өзінің пайда болатын жерінен дистантты, яғни қашық түрып, алыстан эсер етеді.
Х им иялы қ қүр-амына қарай олар белок, полипептид,
липидтер нем есе стер о и д тар ға ж атады . Горм ондар ішкі
секрециялық бездерде, ас қорыту жолының мүшелерінде,
оүйректе, бауырда да түзіледі. Барлық гормондар денедегі
зат алмасуына эсер етеді. Олар алдымен қанға сіңгенімен,
тек к а н а к л етк ан ы ң м е м б р а н а с ы м е н к а б ы с к а н д а ған а
белсецді болады.
Гормондардың биосинтезі адамнын түқым қуалайтын
а п п а р а т т а р ы н д а ж о б а л а н ғ а н , с о н д ы қ т а н ә р б ір іш кі
секрециялык бездер тек қана нақтылы гормондарды ондіреді.
Адам организміндегі гормондардын ішінде гипоталамус гипофиз-бүйрек үсті бездері гормондарының маңызы өте зор.
Олар өздері жеке жүйе ретінде карастырылады. Бұл жүйе
организм нін біртүтасты ғы н сактау ға қаты саты н ф изиологиялык кызметтердін негізгі, орі маңызды реттеушісі. Бүл
жағдайда мидыц гипоталамус бөлігі жоғары дәрежедегі кыртыс асты ішкі секрецияны н реттеуш ісі болып есептеледі
(22-сурег). О ныңбүл кызметі гипофиз безінін жүмысына дем
беруші химиялык онімдер н с й р о с е к р е т т е р д і (грек.
нейрон - нерв клеткасы-сек р ет) ендіру және шыгару аркылы орындалады. Г ипоталамуста пайда болған нейросекрет
гигюфизге қүйылып, оның басқа бездерге әсерін тудырады.
Л р а л ы қ м и д а о р н а л а с к а н ги п о т а л а м у с б а р л ы қ іш кі
мүш елердім ж ене ішкі секрециялы к бездердін қызметін
реттейді. Сонлыктан ол мидыи барлық бөлімдерімен жоне
ги п оф и з б сзіи іи арткы б о л ім ім ен тікелсй бай лаи ы сы п
жатыр.
Мида көптеген гормондар бар екені табылды. Олар жүйкс
имиульстерін сниаистар арқылы откізуді озіертеді.
1’ормондар үлпаларга немесе мүшелерге гікслей эсер етіп.
о л ар д ы н кызметін күшей геді немесе теж сйді, я болм аса
жүйке жүйесі аркылы жанама эсер етгді. Кейбір гормондар
(бүйрек үсті бездерінін стероидты гзрмондары, калқаниіа
безіиім гормондары) клсткалык мембранадан отеді де клетка
ішіидсгі фсрменттер жүйслерімен арексгтесіп, оилагы зат
алм асуы иа ыкпалын тигізеді. Ірі молекул а л ы пепгидтік
г о р м о н д а р к 'іс т к а л ы қ м ем б р ан ад ан ото а л м а й д ы да.
153
клеткадағы зат алмасуына клеткалык мембрананын сыртында орналасаты н арнайы рецепторлар арқы лы эсер етеді.
М ұндай го р м о н д ы қ-р ец еп то р л ы қ тізб ек тер клеткадағы
аденозинмонофосфорлық қышқылды белсендіреді, ал ол, өз
кезегінде, клеткалық ферменттерге эсер етіп, ондағы зат пен
эн ерги ян ы н алм асуы н өзгертеді. Бір с ә т т е клеткаларға
көптеген гормондар эсер етеді, бірақ клеткадагы заттар мен
энергияның алмасуына ең нәтижелісінін әсері ғана қабылданады. Олардың қайсысы нәтижелірек екені арнайы заттар
ростогЛандиндерді
Бы лайш а
простогландиндер нақтылы сәтте
:рін тежейтін реттеуші қызметін а
Гормондардың жанама әсерін тұжырымдай келгенде, ол
клеткадагы
белгілі болды. Бірақ бұл эсер жүйке жүйесінің қатысуымен
оры ндалады . Соңғы жылдары горм ондарды н клетканың
ішіндегі РНК мен белоктың синтезделуіне қатысатыны анықталып отыр.
Ішкі секрециялык бездердің қызметі өзара тығыз байла­
нысты. Олар бір-бірінің қызметіне белсенді түрде тікелей де,
жүйке жүйесі арқылы жапама да эсер етеді. Мүндай озара
баиланыстын нэтижесінде олардын кызметі жүйке жүйесі
арқылы к е р і байланыс жолымен реттеліп отырады да
денедег і гормондардың молшері түрақты мөлшср калпында
сақталады. Егер оүл байланыс бүзылса, организмде түрлі зат
а л м а с у га б ай л ан ы сты а у р у л а р п ай д а б о л ад ы . Ж үйке
жүйесінің ішкі секрециялық қызметті реттеуі өткен ғасырдың 50-і жылдары анықталды. Қазіргі түсініктеме бойынша,
нейрондар өздерінің негізгі қызмстіне коса, физиологиялык
белсенді заттар - ней росе креттерд і түзеді. Нейросекреттердін
түзілуінде гипоталамустын нейролдары маңызды орын ала­
ды, ол қүрылысы бойынша гипофиз безімен тікелей бай­
ланы сты . Оның нейросекреттсрі гипоф из безінің, ал ол
аркы лы баска да ішкі сскрециялы қ бездердін қы зметін
өзгертеді. Гипоталамустын нейросекреттерін р и л и з и н г г о р м о ңкд а р деп атайды. Оларға либериндер мен статиндер
жатады. Лнбериндер гипофиздің троптық гормондарыныи
оидірілуін, ал статиндер - тежелуін реттейді. Осылай гипо­
таламус бүрын айтылып кеткен қызметтерінсн басқа, імікі
секрециялық бездердің де кызметін реттейді.
154
Ішкі секрециялы қ бездердің қызметі сонш ама жақсы
реттелгенімен олардың қалпына және қызметіне түрлі аурулар эсер етеді. Г орм ондарды ң өн дірілуі н аш арлаған да
г и п о с е к р е ц и я (грек, гипо-аз, төмен) және күшейгенде
г и п е р с е к р е ц и я (грек, гипер-артық, жоғары, шегінен
тыс) байқалады. Демек, ішкі секрециялық бездердің қызметінің бұзылуы организмнің тірш ілігіне эсер етіп, қауіп
төндіреді.
Гипофиз ж ән е оны ц горм ондары ны ң бала организіиіне әсері. Гипоф из нем есе төм енгі ми қосалқы сы бас
сүйегінің “түрік ері” деп аталатын сүйегінде орналасқан. Ол
ортаңғы мимен көрші орналасады және онымен екі жақты
көптеген бай лан ы сы бар. С оңғы ж ы лдардагы м әл ім ет
бойынша гипофиз бен аралық мидың гипоталамус бөлігінің
арасында 100 мыңга дейін байланыс жүйке талш ықтары
бар. Жаңа туған нәрестенің гипофизінің салмағы 10-15 мг,
оірақ 10 жасқа дейін 30 мг-ға дейін өседі де жас өспірімдерде
ер есек ад ам н ы ң м ө л ш ер ін д ей болады . Е р есек ад ам д а
50-65 мг, пішіні сопақшалау болады. Гипофиздің көлемі де
баланың жасына лайық үлғаяды. Оның көлемінің өзгеруі
“түрік ері” сүйегінің өсуіне байланысты. Жаңа туған сәбидің
бүл сүйегі 2,5 х 3 мм, 1 жасқа жеткенде 4 x 5 мм, ал 16-18
жасқа дейін 9 x 1 1 мм болады. 18 жастан кейін әр адамның
орган и зм ін ің ер ек ш ел ік тер ін е сай өзгереді. Е м ханада
гипофиздің мөлшерін “түрік ерінің” мөлшеріне қарап анықтаиды. Қүрылысы жагынан гипофиз 3 бөліктен түрады: алды ң ғы , ортаң ғы ж ән е артқы б ө л іктер . А лды ңғы ж әне
ортаңғы бөліктерін а д е н о г и п о ф и з деп, артқы бөлігін
н е й р о г и п о ф и з деп атайды. Г ипофиздің бар салмағының 75% алдыңғы, 1-2 % ортаңғы, 18-23 % артқы бөлікке
жатады. Гипофиздің мөлш ері жүкті әйелде біраз артып,
босанғаннан кейін бүрынгы қалпына келеді. Гистологиялық
күрылысы күрделі апдыңгы бөлімі негізінен хромофобты без
клеткаларынан, ортаңғы бөлімі —базофильді клеткалардан,
артқы бөлімі питуицидтер мен жүйке талшықтарынан түрады. Ж алпы алғанда гипоф издің ортаңғы бөлім і адам да
нашар дамыган және кызметі әлі күнге дейін толық айкындалған жоқ деуге болады.
А деногипоф изде 22 гормон түзіліп канға күйы лады .
Бүлар химиялық күрылысы бойынша троптық гормондар, аса
155
маңы зды лары : сом атотропин немесе өсу гормоны (СТГ),
тиреотропин (ТТГ), адренокортикотропин (АКТГ) ж ене үш
т ү р л і г о н а д о т р о п и н д е р (Г Т Г ) — л ю т е и н д е у ш і (Л Т Г ),
лю теотропты қ (ЛСГ), ф олликулстим улдеуш і (Ф С Г) ж әне
ортаңғы бөлімінде түзілетін меланотропин (МТГ).
СТТ, яғни өсу гормоны белоктың алмасуын ж әне үлпаларды ң өсуін реттейді, май мен көмірсутегінің алмасуына
эсер етеді. Өсу гормоны балалардың бойының өсуіне эсер
етіп, ерес^к адамдарда майдың алмасуына ықпал ету аркылы энергияның пайда болуына мүмкіндік тудырады. Соңгы
зерттеулерге қар аган д а С Т Г ден едегі м айды ы ды раты п,
организм оны энергия ретінде пайдаланады да глюкоза қантын жүйке жүйесінің қорегі ретінде сақтайды. Соматотропин
гормоны әйелдің сүт безінде сүттің түзілуіне де эсер етеді
деген мәліметтер де бар.
Ө су го р м о н ы ү л п а л а р га тік ел ей э с е р етп ей , д ел д ал
(келістіруші) заттар арқылы, ягни медиаторлар арқылы эсер
етеді. Бүл горм ондарды ң м едиаторы ны ң қы зм етін соматомединдер —бауырда түзілетін полипептидтер атқарады.
Өсу горм оны ны ң мөлш ері ж аңа туган сәбиде өте көп
(60 ммкг/мл), 3 айда біраз төмендеп (16 ммкг/мл), ересек балаларда 10,8 м м кг/м л болады да,
ерж еткенде не бары 0,55 ммкг/мл
гана болады. Бүл гормонды тек қана
1945 ж. Еване пен Ли ж эне Симпсон
малдың безінен тапқан, ал 1948 ж.
жануарлардың, 1956-1968 жылдары
адамның безінен кристалл түрінде
б ө л іп ал ы н д ы . Қ а зір гі к е зд е ол
о р г а н и з м д е г і м а ң ы зы ж ақ сы
зер ттел ген го р м о н д ар д ы ң бірін е
жатады. СТГ-ның гиперсекрециясы
адамның бойын тез өсіріп жібереді,
алыптық пайда болады (23-сурет).
Б ой ы 2 м е т р д е н а с қ а н ад ам д ы
а л ы п деп атайды . Бойы наш ар
өскен
балаларды
бүл
горм
онм
ен
23-сурет.
е
м
д
е
с
е
,
о
л
а
р
д
ы
ң
б
о
й
ы
6
ай
д
ы
ң
Гипоф изарлы қ алып.
іш інде 5-6 см өседі. О рган и зм де
А лы пты ң ж анында
орта бойлы әйелдер
байқалаты н С Т Г -ны ң ги п осекре156
2 4-су рет . Г и п о ф и за р л ы қ ер геж ей л і 14 ж астағы ер бала
циясында баланың бойы өспей е р г е ж е й л і болып қалады (24-сурет). Мысалы, египеттік ергежейлі әйел Агибенің
бойы не бары 38 см, ал Рим императоры Максимилианньщ
бойы 250 см, орыс шаруасы Махнов 285 см, швейцарлық эйел
Аманның бойы 235 см болған. Өсу гормоны көбейген жағдайда көбіне а к р о м е г а л и я (грек, акрон — соңғы, ақырғы,
м егас - үлкен) байқалады (25-сурет), яғни адамның бет,
кол-аяқ, ж ақ сүйектері күшті өсіп, үзарады . Бүл гормон
шеміршек клеткаларын өсіріп, сүйектің өсуіне эсер етеді,
жаңа қан капиллярларының пайда болуъша ықпалын тигізеді.
А КТГ бүйрек үсті бездерінің қыртыс қабаты ны ң гор­
м о н д ар ы г л ю к о к о р т и к о и д т а р м ен
андрогендердің өнуіне эсер етеді және
к ө м ір с у т е гін ің ал м асу ы н р еттей д і.
Жалпы алғанда, АКТГ-ның бүйрек үсті
бездерін е есер і ж ан -ж ақты . М үны ң
гиперсекрециясы бүйрек үсті бездерінің қызметін күшейтіп, заттың алма­
суын бүзады, қанда қанттың мөлшерін
көбейтеді, канның қысымын арттырады, сүйектің қүрамын өзгертіп, борпылдақтандырады, сүйек тез сынғыш
болады, Иценко-Кушинг ауруы пайда
болады, адамның денесі толады, беті 25-сурет. А кроме­
дөңгелектеніп, шабының, қолтығының галия. Ж ақ сүйегі
терілері жарылады.
қалыптан үлкен
157
ТТГ қалқанша безінің қызметіне эсер етеді: иод
элементінің без клеткасында жиналуына, тотығуына эсер
етіп, қалқанша безінің гормондарының түзілуін реттейді. Ол
қалқанша безінің клеткаларының өсуіне, қызмет атқаруына
ықпалын тигізеді. Бұған қоса, қалқансерік бездеріне де
сондай эсер етіп, қанда кальций тұзын көбейтеді.
Гонадотроптық гормондар (ЛТГ, ЛСГ, ФСГ) балалық
кезде өте аз мөлшерде түзіледі, сондықтан физиологиялық
мәні онш^бола қоймайды. Тек жыныстық жетілу басталган
мерзімнен кейін оның организм үшін маңызы арта бастай­
ды. Жалпы алғанда, бүл гормондар ерлерде сперматогенезді
күшейтеді, әйелдің етеккірін мезгілінде келтіріп, жыныс
гормондарының түзілуін, бала емізетін әйелдің сүтінің пай­
да болуын реттейді, жыныс бездерінде гормондардың пайда
болып, организмге эсер етуін бақылайды.
МСГ адам терісінің түсін жонге келтіреді. Оның мөлшері
көбейсе, дене терісінде сүттей ақ, ал азайса - қоңыр дақтар
пайда болады. Егер ол мүлде түзілмесе, адамнын барлық
денесінің терісі сүттей аппақ болып, күн шалмайды (күнге
күймейді). Бүган қоса, меланотропиндер көздің жарық қабылдағыш аппараттарының қызметін күшейтіп, қараңгылыққа
бейімделуге және естің қалыптасуына қатысады.
Н е й р о г и п о ф и з д е вазопрессин мен окситоцин деп
аталатын нейросекреттер белсенді қалыпқа келтіріледі.
Химиялық қүрамы жагынан бүлар нанопептидтер, ягни
аминқышқылдарының 9 қалдығынан қүрылган. Бүлар
супраоптикалық және паравентрикулярлық ядроларда
түзіледі де аксондар арқылы нейрогипофизге келеді.
Нейрогипофиз бүл гормондарды қор етіп сақтайтын орын.
Бүл жерде олар белсенді қалыпқа келіп, қанга қүйылады
және қан арқылы бүкіл денеге тасылады. Вазопрессинді
антидиурездік гормон (АДГ) деп те атайды. Ол бүйрек каналшаларында судың қанға қаита сіңуіне эсер етеді.
Нейрогипофиздегі бұл гормонның гиперсекрециясында қантсыз диабет ауруы пайда болып, тәулігіне бірнеше литр несеп
бөлінеді. Оның ықпалынан тегіс мускулатураның және
ішектің артерияларының қызметі күшейеді, қанның артериялық қысымы артады.
О к с и т о ц и н жатырдыңжиырылуынқамтамасызетіп,
әйел босанып жатқанда баланың сыртқа шығуына
158
көм ектеседі. С он ы м ен қатар, окси тоц и н сүт безд ерін ің
альвеолаларының эпителий клеткаларын жиырып, сүттің сүт
жолына, одан баланы емізгенде емш ектен сүттің шығуын
реттейді. О кситоциннің қанға құйы луы на бала сорғанда
емшектің үшын тітіркендіруі арнайы қоздырушы рөлін атқарады.
М ектепке дейінгі балаларда гипофиз безінің аурулары
басқа аурулармен салыстырғанда онша маңызды орын ала
қойм айды . Д еген м ен , келесі ау р у л ар д ы м ы сал р етін д е
келтіруге болады. Айталық, кішкентай балаларда кездесетін
жартылай (парциалды) гигантизм немесе жартылай алыптық.
Бүл ауруды көп емдеген В. И. Молчанов оны ту а пайда болған
кемш ілікке ж атқы зады . Ж арты лай алы пты ң бүкіл денесі
емес, тек қана кейбір мүшелері (саусақтары, бір аяғы, бір
колы) тез өсіп, басқа денесінен ерекшеленеді. Қантсыз диабет
ауруында бала шөлдей береді, суды өте көп 10-15 литрге
дейін ішеді, жиі дәретке отырады, жүдейді.
Бастауыш сынып оқушыларында гипофиз безінің қызметі
ересек адамнын безінің қызметіне жуық деуте болады.
Эпифиз безінін жас ерекш елігі мен гормондары. Эпи­
физ немесе домалак бездің пішіні домалақ, бірак жалпайған.
Ол о р т а ң ғы м и д ы ң ж о ғ а р ғ ы б ө л ік т е р ін ің а р а с ы н д а
орналасқан. Ж аңа туған нәрестеде оның үзындығы 3 мм, ені
2,5 мм, қалыңдыгы 2 мм. 4 жасқа дейін эпифиз өсіп, оның
көлемі артады. 4 жаста үзындыгы 9 мм, ені 6 мм, қалындығы
3 мм болады. Ересек адамда осы көрсеткіштер онша озгере
коймайды, бірақ салмагы аздап қосылады. Эпифиз 4 жас ка
дейін ғана дамығанымен, одан әрі қарай оның клеткалары
кішірейіп, қарапайымдалады, ал содан соң дәнекер ткандері
көбейеді. 8 жастан кейін без тыгыздалады. Дегенмен, жас
өсп ір ім д ер мен ж ігіттер д е/б о й ж етк ен д ер д е без клеткаларының қызметінің белсенділігінің барлық белгілері орын
алып, протоплазмасындагы түйіршіктер дамиды және ядролары бөлінеді. Ересек адамдарда бүл бездің клеткаларының
тіршілігі түрақталады, цитоплазмадағы түйіршіктерінің саны
аздап кемиді. К ейбір ғалы м -м ам андар мүны без үлпаларының белсенді секреторлы қ қы змет атқаруы ны ң белгісі
санайды.
Эпифиздің ішкі қабаты жалпак эпителий клеткаларымен
комкерілген.
159
<
С о ң ғы ж ы л д а р д а ғ ы ғы л ы м и м ә л ім е т т е р б о й ы н ш а
эпифизде 3 гормон —меланин, гломерулокортикотропин және
контргипоталамус-гипофизарлық гормондар өндіріледі.
Г и п о ф и з д ің м е л а н о ц и т о т р о п и н го р м о н ы т е р ін ің
пигменттік қасиетін реттесе, меланин теріні түссіздендіреді,
демек екеуінің арасында қарама-қайш ылық бар.
К онтргипоталам ус-гипоф из гормоны гипоф издің қызметін тежейді, сөйтіп гипофиздегі гонадотропин гормонының онддоілуін азайтады.
Эпифиздің ертінді тұнбасын денеге еккенде бүйрек үсті
безінің аумагы кішірейіп, ондагы аскорбин кышқылы (вита­
мин С) ж ән е м ай л ы заттарды ң м өлш ері азаяды , өйткені
гл о м е р у л о к о р т и к о т р о п и н го р м о н ы б ү й р ек үсті б езін ің
қызметін тежейді. Ал бүйрек үсті безінің қызметі күшейгенде
эпифиздің қызметі, керісінше, төмендейді. Олай болса, осы
екі бездің арасында кері қарым-қатынас бар.
Қалканш а безі мен оны ң гормондары ны ң бала организміне әсері. Адамның қалқанш а безі сыңар мүше. Оньщ
аты 1956 ж ылдан бастап әйгілі болганымен, организмдегі
ішкі секрециялық қызметі жайлы алғашқы болжамдар 1838 ж
тәж іри белер негізінде көрсетілген. Бүл без көм ейдің алдында орналасқан екі бөліктен ж әне оларды қосып түрган
без сабынан түрады. Безді қоршаған дәнекер үлпасы ішіне
қарай өтіп, оны бірнеше бөлшекке бөледі. Бөлшектер адамн ы ң ж асы ү л га й ға н сай ы н ө сіп , к ө б е й е д і. Ж аң а ту ган
нәрестенің қалқанш а безінің салмагы 1 г, 6 айда 2 г. Алғашқы ж ы лғы баланың өмірінде без үлпасы айтарлықтай өсе
қоймайды да салмагы 1 жаста 3 г гана болады. 3-4 жаста 7 г,
5-6 жаста 10 г болып, 12-15 жаста без клеткалары жылдам
өсіп жетіліп, 16-20 жаста 25 г болады. Ал ересек адамда бездің
сал м агы 35-37 г. Ж ы н ы сты қ ж е тіл у к езін д е, н егізін ен ,
бойжеткендердің қалқанш а безінің көлемі үлгаяды, бірақ ол
уақытш а болады, себебі қыздардың жыныс гормондары іске
қосылады ж әне аналық бездердің гормондарының циклды
өзгерістері туады. Без клеткаларының қанга толуына байла­
нысты мөлшері өзгермелі келеді. Бүл без пішіні мен көлемі
жагынан әртүрлі түйық көпіршіктерден, яғни фолликулдан
түрады. Фолликулдар дөңгелек, сопақша немесе көп қырлы
болуы мүмкін. Ф олликулдар бір-бірінен дән екер үлпалары мен бөлінген, олар қан там ы рлары мен нервтерге бай
160
келеді. Бездің қызметі баланың үрық кезінде басталады. Қалканша безінде 3 гормон түзіледі: тироксин, трийодтиронин
және кальцитонин. Бұл горм ондар зат алм асуы н үдетіп,
б и о х и м и ял ы қ р е а к ц и я л а р д ы т е з д е т е д і. О л ар б а р л ы қ
мүшелерге, өсіресе орталы қ ж үйке ж үйесіне эсер етеді.
Тироксин ж үйке ж үй есін ің қалпы н сақтауға күш ті эсер
еткендіктен оның қандағы мөлшері өзгергенде ең алдымен
жүйке ж үйесінің қы зметі наш арлайды . Ж екелеп алғанда
тироксин судың алмасуын реттейді, бүйректе судың қанға
кайта с ің у ін е ы қ п а л ы н т и г із е д і, б е л о к т ы ң , м ай д ы ң ,
көмірсутегінің алмасуына, организмдегі негізгі зат алмасуына. кан клеткалары ны ң пайда болуына эсер етеді. Тіпті
журектщ кызметіне де күшті әсері бар. Бүл гормонның үрықтың дамуында маңызы тіпті зор. Оның үлпаларының өсуі мен
қызмет атқаруға бейімделуін күшейтеді. Қалқанш а бездің
гормондары организмдегі иммундық қасиеттерге эсер етіп,
аллергиялық жағдайдың және инфекцияның дамуына ықпалын тигізеді.
Қалқанша безінің тиреоидты гормондары үрықтың өсіп
дамуына күшті эсер етеді. Әсіресе үрықтың жүйке жүйесінің
дам уы н а он ы ң ә с е р і өте м аң ы зд ы . Бүл го р м о н д ар д ы ң
жеткіліксіз болуы кретинизмге үшыратады.
Ж аңа туған сәб и д ің ти р о кси н д ік б ел сен д іл ігі күш ті
болады, яғни физиологиялық гипертиреоз байқалады. МүнДай қалып 2 аптаға дейін сақталып, содан соң біртіндеп азая
бастайды да 6 жастан соң ересек адамның калқанша безінің
белсенділігіндей болады. Бүл организмнің қажеттілігін және
күш ті ө су ін қ а м т а м а с ы з етед і. А л гаш қ ы ж ы л д ар д ағы
стероидтық гормондардың секрециясы жогары болғандықтан
балалардын қалқанша безінің мөлшері де үлкен болады. Қалқанша безінің гормондарының қүрамында йод бар. М ыса­
лы, тироксиннің 65% йод. Сондықтан организмге йод жетіспегенде бездің гипосекрециясы байқалады. Ал пайда болған
ауруды з н д е м и я л ы з о б деп атайды (грек, эндемос —
жергілікті). Эндемия деп атау себебі ауру белгілі бір жердің
маңайында, топы рағы нда йод жеткіліксіз жерлерде пайда
болады . М үндай ж ерд егі тү р ғы н д ар д ы ң қ ал қ ан ш а безі
үлкейіп, онын кызметі төмендейді. Қазақстан топырағының
кей жерлерінде йод жеткіліксіз. Сондықтан біздің ел де сол
елдердің катарына қосылады. Бүл ауру топырақта йодтың
1 1 -J 8 2
16.
жетіспеуіне байланысты болғанымен, оның пайда болуында
баска да себептер бар. Қуатты тағамдармен тамақтанатын
балаларда бұл ауру кездеспейді. Йодтың жеткілікті болуына
астың құрамындағы витаминдердің, тұрмыс жағдайларының,
тазалықтың маңызы зор. Бұған қоса, сыртқы ортадағы фтор,
кобальт микроэлементтерінің маңызы да бар екені анықталды. Ғалымдардың зерттеуі бойынша эндемиялық зоб ауруының алғашқы жеңіл түрлерінің өзінде бұл науқасқа байла­
нысты >қүрек-қан тамырлар кемшілігі, жүйке жүйесінің
кемшілігі және зат алмасуының өзгеретіні анықталды. Бұл
ауруды емдеуде маңызды орынды профилактикаға, яғни
аурудың алдын алу жүмыстарына көп көңіл бөлінеді. Жалпылай профилактика арқылы балалардың зоб ауруын 20-30
есе азайтуға болады. Эндемиялық зобтың пайда болуына
жүқпалы аурулар жиі себеп болады. Инфекция өзінің тікелей
әсеріне қоса, қалқанша безіне орталық жүйке жүйесі арқылы эсер етеді. Себебі барлық инфекция ең алдымен орталык
жүйке жүйесін уландырады, оның қызметін езгертеді, ал
жүйке жүйесінің өзгерісі тікелей қалқанша безінің ауруын
тудырады. Сондықтан мектепке дейінгі балалар мен бастауыш сынып оқушыларымен тәрбие жүмыстарында оларды
жүқпалы аурудан сақтауға көбірек көңіл аудару керек.
Қалқанша безінің кальцитонин гормоны қанның қүрамындағы калыщйдің мөлшерін азайтады. Оның бүл әсері
сүйектің минерал заттары —оксиапатитті сүйек үлпасына
жинауына байланысты. Соңғы кездерде кальцитонин
көптеген ас қорыту бездері мен ішкі секрециялық бездердің
өндіру қызметін тежейтіні анықталып отыр.
Қалқаншабезінің г и п е р с е к р е ц и я с ы н д а Базед
немесе тиреотоксикоз ауруы байқалады. Наукастың көзі
шарасынан шыға үлкейіп, бадырақ көз болады, қалқанша безі
өседі, зат алмасуы күшейіп тез жүдейді, пульсы жылдамданады, тез шаршайды, үйқысы бүзылады, бала жылауық, ашуланшақ болады.
Қалқанша безінің г и п о с е к р е ц и я с ы н д а микседема,
яғни Шырышты ісік пайда болады. Науқас баланың асқа
тәбеті болмай, температурасы төмендеп, немқүрайлы, сылбыр болады, психикасы бүзылады, еске сақтау қабілеті
төмендеп, ақылы кем болады. Егер бала ауруға кішкентай
кезінде үшыраса к р е т и н и з м ге айналады: жыныс
162
мүшелері жетілмеиді, ақылы кем болып, дене пропорциясы
бүзылады, жүрегінің қызметі күрт өзгереді (жүрек тахикардиясы).
Гипосекреция жағдайында байқалатын қалқанша безінің
кемшіліктері — гипотиреоз екі түрлі болады: а) туа болтан,
яғни қалқанш а безі болм ай, не наш ар дам ы ған балалар;
ә) жүре болған, яғни гипоф из безінің тиреотроп ин гормонының түзілуі токтағанды қтан осе келе пайда болған.
Қазіргі кезде жүре болған түрін ертерек емдей бастаса, ауру­
ды аскьгадырмауға болады.
Қалкан серік бездері қалқанша безінің артқы қабырғасында орналасқан кішкентай түйме тәрізді 4 (2 жоғарғы және
2 тө м ен гі) кей а д а м д а 6 б ез б о л ад ы . Ж ал п ы сал м агы
0,1-0,3 г, үзындығы 6-7 мм, ені 3-4 мм, қалыңдығы 1,5-2 мм.
Жас өспірім балалардың қалқансерік безі сәл қызғылттау
болады, кейіннен саргыш тартады да қартая келе қоңыр түсті
болады. Олардың сыртын қорш аған жақсы капсуласы бар
және қалқанша безінен сол қапшығымен бөлектенеді. Бездің
пішіні, саны мен қалқанш а безінің үстінде орналасуы түрақсыз, әртүрлі болады. Олардың пішіні дөңгелекше, сопақша,
үзынша, бүрш ақ іспеттес болады . Без үлпалары әртүрлі
клеткалардан түрады: гликогені бар негізгі клеткалар мен
эози н оф и лдері бар о к си ф и л ьд і кл етк ал ар . Б ал ал ар д ы ң
қалкансерік бездері негізгі клеткалардан түрады. Ж асы үлгая
келе о кси ф и л ьд і к л етк ал ар кө б ей іп , ж ы н ы сты қ ж етіл у
кезінде олардьщ мөлшері негізгі клеткалардан басым болады.
Қалкансерік безінде п а р а т г о р м о н немесе паратиреокрин
деп аталатын гормон өнеді. Оның маңызы 1925 ж. Коллиптің
зерттеулері арқылы анықталған. Паратиреокрин кальцийдің
алм асуы на өсер етіп, оны ң қандағы м өлш ерін реттейді.
Калыдийдің негізгі қоры сүйек болганды қтан бүл гормон
организмдегі фосфордың алмасуына да әсерін тигізеді. Мүны
кан н ы н к ү р а м ы н д а ғ ы к а л ь ц и й д ің м ө л ш ер і к ө б е й г е н де ф о с ф о р д ы ң м ө л ш е р ін ің а заю ы а р қ ы л ы б а й қ а й д ы .
Паратгормон сүйек үлпасының ыдырап, кальцийдің қанға
шыгуына мүмкіндік жасайды. Бүл гормонның жеткіліксіз
оолуы қандагы калыдийдіи мөлшері кемігендіктен сіңірдің
тартылуын туды рады . Ол қалқанш а безінің кальцитонин
гормонымен ж ене Д витаминімен бірге бала организміндегі
кальцийдің алмасуының дүрыстығын қадағалайды.
163
Паратиреоидтік гормонның г и п е р с е к р е ц и я с ы н фосфаттар
жиналады
к а л ь ц и е м и я байқалады. Паратиреокриннің г и п о с ек р е ц и я с ы көбінесе қалқанша безіне операция жасағанда.
оған қоса қалқансерік бездерін байқамай алып тастағанда,
кей кезде йнфекцияға байланысты пайда болады. Балаларда
туа пайда болған гипофункция без ұлпаларының болмауынан
немесе еркін дамығандықтан кездеседі. Кейбір жаңа туған
сәбиде ұрықтық мезгілінде анасының паратгормонының
гиперсекрециясына байланысты қалқансерік бездерінің
қызметі нашарлайды. Мұндай гипосекреция туғаннан кейін
де сақталады. Қандай болмасын гипопаратиреоз жағдайында баланың қанындағы кальцийдің мөлшері азайып,
организмдегі калий-натрий тепе-теңдігі бұзылады да,
гипопаратиреоздың белгісі - бұлшық еттердің тетанусы (лат.
тетанус - сіреспе) пайда болады, кейін тісі бүлінеді, шаштары мен тырнақтарында кемшіліктер пайда болады.
Қалқансерік бездерінің дамуы үрықта басталады. Оның
өсу барысында без клеткалары дамып, паратгормон түзіліп,
қанға қүйыла бастайды. Бүл үрықтың қаңқасындағы каль­
ций түздарының жиналуымен қатар жүреді. Бала туғаннан
кейін өсіп, жетіліп, кальцийдің алмасуына қатысады. Баланын сүйектерінің катуы кобінесе осы бездердің қызметіне
байланысты.
Бүйрек үсті бездері және оның гормондары. Бүйрек
үсті бездері қос мүше. Олар оң және сол жақ бүйректердің
жоғарғы жағында орналасқан, салмақтары 6-12 г., әрқайсысы қыртысты және милы қабаттан түратын қос бездер. Қыртысты қабатының салмағы 4,5-10 г, милы қабаты 1,2-2,4 г.
шамасында болады (5-кесте), яғни қыртыс қабаты 2/3 бөлікке
тең.
Бұл —салмағы аз болғанымен ішкі секрециялық бездердің
ішіндегі тіршілік үшін маңызы өте зор бездердің бірі. Егер
жануарлардың екі безін де сылып алып тастаса, ол бір аптаның ішінде өліп қалады: жануар тез әлсіреп, астан қалады,
арыктап, салмағы азаяды, кеиіннен ещірі тартып, ішкен тамағын қүсып, жүрек-қан тамырлар жүиесінщ, тыныс мүшелерінің, ас қорыту мүшелерінің, бүйректің қызметтері нашар­
лайды, қан тамырларының қабырғасының өткізгіштігі
о
164
5-кесте
Б ү й р ек үсті бездерініц с а л м а ғы н ы ң ж аска сай өзгеруі
до
« fa
Жасы
1 айға дейін
2-12 ай
1-5 жас
6-10
11-15
16-20
21-50
51- 70
'
I
'
----------------------------
Бүйрек үсті бездерінін
жалпы салмағы, г
6,22
3,35
4,60
6,60
8,63
12,95
13,71-13,84
13,36-13,20
күшейеді, қаны қою ланады ж әне басқа өзгерістер пайда
болады.
Бездің милы қабатын қалдырып, қыртыс қабатын сылып
алып тастаса, жануар тез өліп қалады. Милы қабатын алып
тастап, қыртыс қабатын қалдырса, айтарлықтай өзгеріссіз
үзақ уақыт өмір сүре алады. М үның себебі милы қабатты
қүрайтын хромаффин клеткалар бүйрек үсті безінен басқа
кейбір ірі қан тамырларының бойында, шеткі ганглияларда
кездеседі. О ған қоса, нервтердің үш тары норадреналин
медиаторын бөліп шығарады. Ол милы қабаттың гормондары
тәрізді эсер етеді.
Бүйрек үсті бездерін ің қы рты с қабаты 10-нан астам
кортикостероидтар тобы на жататын гормондарды түзеді.
Химиялық түрғыдан олардың бәрі холестериннің туындысына жатады.
Ф и зи ологи ялы қ қы зм етіне қарай кортикостероидтар
3 топқа бөлінеді:
а) глюкокортикоидтар;
ә) минералкортикоидтар;
б) адренокортикоидтар.
Г л ю к о к о р т и к о и д т а р бүйрек үсті безінің қыртысты қабатының шашақты зонасында түзіледі. Бұл топқа өте
белсенді горм он — кортизол, горм онды қ белсенділіктері
төмендеу кортизон мен кортикостерон жатады.
К ортизол мен кортизон м олекуласы ны ң С |7 бөлігінде
окси тобы болғандыктан оларды 17-оксикортикостероидтар
165
дейді. Глю кокортикоидтар зат алмасуының барлық түріне
ықпалын тигізеді. Тері, бауыр, ет, май, дәнекер ж әне лимфа
ұлпалары нда бұл горм онны ң әсерінен бірқатар ферменттердің, яғни трансаминаза, оксидаза, гидролаза т.б. ферменттердің белсенділігі күшейеді.
Глю кокортикоидтардың ықпалынан барлық ұлпаларда,
әсіресе ет ұлпасында белоктың ыдырауы күшейеді. Қандағы
амин қы ш қы лдары ны ң ж ән е несептегі азотты ң мөлш ері
көбейеді, бауырдың мочевина бөлу қызметі артады. Аталған әсерлерге байланысты бала органнзмінің салмағы азайып, өсуі нашарлайды.
Е ЦТ іИіиД
Г л ю к о к о р т и к о с т е р о и д т а р д ы ң м ай д ы ң ал м асу ы н а
әсерінен ұлпадағы май ыдырап, май қышқылдары бауырға
өтеді. Бұл гормондар көмірсутегінің алмасуына эсер етеді.
Олар бауырдағы глнконеогенезді (грек, гликос — тәтті+неож а ң а + ген ези с — тек , б о л м ы с, п ай д а б о л у ) к ү ш ей тед і.
Сондықтан гипергликемия, тіпті глюкозурия (несепте канттын болуы) пайда болуы мүмкін. Бүл топтағы гормондардын
әсерінен бауы рдан басқа барлы қ мүш елердегі клеткалы қ
мембраналардың глюкозаны өткізу қабілеті төмендейді. Ал
бауырда, керісінше, глюкоза мен амин қышқылдарын өткізу
аздап артады.
ц
Глюкокортикоидтардың қабынуға, аплергияға қарсы түру
қабілеттерін артты руға, им м унодепрессивтік (лат. иммунит ас —бірдеңеден босау, қүтылу + депрессия — басу, тежеу)
ә с е р л е р ін ін м аң ы зы м ү л д е ер ек ш е . О л а р д ы ң м үн дай
қабілеттері клеткалы қ м ем брананы ң өткізгіш тігі төм ендеуін е, клеткалардан ж ән е басқа қүры лы м дардан гистаминнің босауы н азайтуға антиденелердің түзілуін төменд ету ге, ан ти ген мен ан ти д ен ен ің реакциясы н теж еуін е,
д ән ек ер үлпадағы коллаген мен м укополисахаридтердің
түзілуін нашарлатуына байланысты.
Глюкокортикоидтардың әсерінен белоктың ыдырауынан
пайда болған заттардан көм ірсутекті заттар түзіледі, бүл
әсіресе лим ф а үлпалары нда күш ті болады . Аз мөлш ерде
глюкокортикоидтар басқа гормондардын әсерін күшейтеді.
Глюкокортикоидтардың синтезі мен секрециясы гипофиздің
кортикотропин гормонымен реттеледі.
Канадалық зерттеуші ғалым Г. Селье алғаш рет бүйрек
үсті бездерінің гормондары организмге түрлі қауырт жагдай-
ларда өте қажет екенін көрсетті. Адамның қатты күйзеліс
кезіндегі тітіркендіргіштерді ол с т р е с с о р (ағыл. стресс
- катты күйзелу, абыржу, қауырт жағдай) деп атады. Бүйрек
үсті бездерінің қыртыс қабатының гормондары айтарлықтай
азайса. стресс жағдайында организм өліп кетуі мүмкін.
М и н е р а л к о р т и к о и д т а р бүйрек үсті безінің
түйнекті зонасында пайда болады. Бүл топқа альдостерон мен
одан белсенділігі 20-30 есе төмен 11 -дезоксикортикостерон
жатады. М инералкортикоидтар бүйрек үлпасына, тер және
сілекей бездеріне, ас қорыту жолының шырышты қабатындағы клеткаларға өсер ету арқылы су мен түздардың алмасуын реттейді. Бүл топтағы гормон дар түздар мен судың алмасуын реттеуге қаты сады . Бүл топ ты ң басты горм оны
альдостеронны ң әсер ін ен н атри й дің алғаш қы н есеп тен
бүйректін н еф р о н д ар ы н а қай та сің у ін кү ш ей тед і ж ән е
калийдің қайта сіңуін азайтады. Натрийден кейін іле-шала
су бүйрек каналш аларына қайта сіңеді, ягни альдостерон
гормоны натрийдің қайта сіңуін күшейту арқылы судың ал­
масуына да әсерін тигізеді. Альдостерон жеткіліксіз болтан
жагдайда бүйрек арқылы организмнен натрий көптеп шайылады жэне дене сусызданады. Ал оның көбеюі денедегі қабынуларды күшейтеді.
А д р е н о к о р т и к о и д т а р — андростерон, эстрол
ж эн е п р о гестер о н го р м о н д ар ы б ү й р ек үсті б езд ер ін ің
ретикулярлы (торлы ) зонасы ны ң клеткалары нда түзіледі.
Жыныс бездерінің гормондарына қаратанда бүлар анагүрлым әл сізд еу келеді. Д еген м ен , бүларды ң әсері ж ы ны с
бездерін ің горм он д ары т ә р ізд і. О лар ж ас ө сп ірім д ерд е
қосымш а жыныс белгілерінің қалы птасуы на көмектеседі.
Олардың маңызы әсіресе балалық ж әне картайган ш ақта
күшті болады. Адам қартайып, жыныс бездерінің қызметі
тоқтатан кезде бүйрек үсті бездері негізгі жыныс гормондарын түзуші қүрылым болып қалады.
Бүйрек үсті бездерінің м и л ы қабатыньщ гормондары
негізінен екеу: адреналин ж эне норадреналин. Адреналин
бүйрек үсті бездерінде тана, ал норадреналин басқа мүшелерде де пайда болады. Бүлар дофамин гормонымен бірге
биогендік катехоламиндерге жатады. Үшеуі де тирозиннің
туындысы болы п есептеледі де, тирозиназа ф ерм ентінің
әсерінен ыдырайды. Катехоламиндер организмдегі барлық
167
ұлпалар мен клеткаларға эсер етіп, оларда күрделі биохимиялық әрекеттерді тудырады және көптеген физиологиялық
қызметтердің ерекшеліктерін айқындайды.
Катехоламиндердің эсер етуі түрлі биохимиялық
реакцнялармен байланысты. Бүлар химиялық үқсастығына
қарамастан организмге әртүрлі эсер етеді. Физиологиялық
әсерлері, олардың таңдамалылығына, цитоплазмалық
мембраналардың адренорецепторларымен қарым-қатынасына, түрлі мүшелердің қүрьшысына байланысты келеді.
Катехоламиндер адренорецепторларға қысқа мерзім эсер
етеді және ол пайда болған өзгерісті қалпына келтіруге
рефлекторлық және гуморальдық (лат. гумор - сүйық)
механизмдер арқылы қатысады. Катехоламиндердің орга­
низмге әсері өте көп және жан-жақты.
Адреналин жүрек-қан тамырлар жүйесіне күшті эсер
етеді. Ол жүректің жүмысын күшейтіп, соғу ырғағын
тездетеді, қозғыштығын үлғайтып, импульстердің өткізгіш
жүйесі арқылы қозғалысын жақсартады. Қан тамырларын
тарылтып, ондағы қысымды өсіреді. Адреналиннің қан қысымына әсері көбінесе қысқа мерзімде басылады. Дененің әр
жеріндегі қан тамырларының адреналинге сезімталдығы
әртүрлі. Мысалы, ішкі мүшелерді қанмен қамтамасыз ететін
артериола тамырларының қабырғасын босатады, ал оған бай­
ланысты қаңқа еттеріне келетін қанның мөлшерін молайтады.
Жүректің қан тамырлары адреналиннің әсерінен кеңейеді де
жүрек еттерін қанмен қамтамасыздандыру жақсарады.
Адреналиннің қанның қысымына әсері көбінесе қысқа
мерзімді.
Адреналин ішек еттерінің тонусын төмендетіп, қозғалысын басады, бронх еттерін босатады, көздің қарашығын
кеңейтеді, жүкті әйелдердің жатыр еттерін жиырады, тері
түктерінің қапшықтарының етін жиырады, сондықтан күшті
эмоция кезінде адамның төбе шашы “тік” түрады, көмірсутегінің алмасуына эсер етеді, бауыр еттеріндегі гликогенолизді күшейтіп, гипергликемия мен глюкозурияны
тудырады. Майдың алмасуына эсер етеді, оның тотығуын
күшейтеді. Мүньщ бәрі күшті тітіркендіргіштің әсері кезінде
организмнің энергиялық мүмкіндіктерін толық пайдалануға
бағытталған. Әсіресе қауырт қиын жағдайларда бүлшық
еттердің жүмысын күшейтіп, рецепторлардың сезімтал168
ды ғьін ,
ө с ір е с е к ө р у , е с т у , в е с т и б у л я р л ы қ с е зім д е р д і
күш ейтеді. Бүл ө згер істер қиы н ж ағд ай д а о р ган и зм н ің
кызметін сыртқы ортаның өзгерген жағдайларына бейімдеуге бағытталған. Сондыктан бүйрек үсті бездерінің милы және
кыртысты қабаттары н ы ң горм ондары н б е й і м д е у ш і гормондар дейді.
Б ү й р ек ү с т і б е з д е р ін ің г о р м о н д а р ы н ы ң м ө л ш е р і
гипофиздің АКТГ гормоны арқылы реттеледі. Оньщ үстіне
қанның мөлшері азайғанда ондағы натрийдің мөлшері кеміп,
калий кө б ей ген д е қы рты сты қ аб атты ң го р м о н д ар ы н ы ң
түзілуі артады. М илы қабаттың гормондарының мөлшерін
ж үй ке ж ү й е с ін ің с и м п а т и к а л ы қ б ө л ім і р е т т е й д і. Бүл
бездердің қызметін жоғары дәреж еде гипоталамус, торлы
к ү р ы л ы м ж ә н е ми қ ы р т ы с ы н д а ғ ы н ер в о р т а л ы қ т а р ы
реттейді.
Б ү й р е к үсті бездерінің ж ас е р е к ш е л ік т е р і. Бүйрек үсті
бездерінін үлпалары интерренал ж үйесіне ж ататы н, ал
милы қабаты адреналдар жүйесіне жататын клеткалардан
түрады. И нтерренал клеткалары адренал клеткалары нан
бүрын дами бастайды . Ү ры қ кезінде бүл бездерде аздап
гормондар түзіле бастайтыны анықталған. Үрық бездерінде
түзілетін гормондар ересек адамдардың гормондары іспетті,
бірақ жаңа туган сөбилер ж әне 3 жасқа дейінгі балалар мен
ересектердің безінің айырмаш ылығы көп болады. Ж аңа ту­
ган сәб и д ің без клеткал ар ы н д а үр ы қты қ кезден қалган
клеткалары 50-54% . Бала туғаннан кейін ж аңа клеткалар
пайда болады да бүл клеткалар ы гы сты ры лы п, алгаш қы
1 ж асқа дейін жалпы салмағы төмендейді, бірак көп узамай бездің жаңа клеткалары өскендіктен салмағы қайтадан
арта бастайды. Без клеткалары күшті өсіп, жетіліп жас өспірімдік мерзімде ересектің безінін салмагына жақындаиды
(5-кесте). Ж алпы алғанда бүйрек үсті бездерінің салмағы,
кызметі ж ен е қы зм ет белсенділігі түрақсы з, тез өзгеріп
түратын бездер. Сонымен қатар бүл бездердің қызметі сырткы о р тан ы ң ә с е р ін е (тем п ер ату р а, a y а рай ы ), балан ы ң
ж ейтін там ағы н ы ң қүрам ы на тікелей байланы сты . Д ене
енбегінің, қара жүмыстын әсерінен без үлпалары үлғаяды
да оны н қы зм еті ар тад ы . М үны зе р т т е у ш іл е р б ү л ш ы к
еттердегі зат алмасуынан деп санайды. Үзак мерзім түрақты спортпен ш үғылдану гипофиз-гипоталамус-бүйрек үсті
169
шылық.
Ж аңа
етеді деген мәліметтер
;ы. 1 жастағы баланың
гынан 2 есе қалыңырақ
қабаттың без үлпасы Tt
қабаттан
Бүйрек үсті бездерінің қыртысты қабатының өсуі 11-12
жасқа д е т н аяқталады, ал милы қабатының өсуі 16-20 жасҚа дейін созылады. Ж алпы алғанда бала туғаннан кейін оның
безінің қыртырты қабатының үры қты қ кезде пайда болған
үлпаларының орнына жаңа клеткалар өніп, ескілері солып,
жойылады. Бездің салмағы 2-3 аптаның ішінде 2 есе азаяды.
М илы қабатты ң безі бүл кезде ж етілмеген, дифференциял ан б аған ж еке-ж еке кл етк ал ар тоб ы н ан тұрады . 6 айға
т о л ға н д а ү р ы қ ты қ қ ы р ты сты заттар 3 есе к ем іп , ж аңа
клеткалары көбейеді де 7 жасқа дейін жетіледі. М илы қабаттың хромаффиндік клеткалары 3-4 жаста дифференциацияланады да тез өсе бастайды. Осы м ерзім нің іш інде милы
қабаттың жалпы салмағының 28-29% қалыптасады. Содан
қалған
жалпы
деш н созылады.
Б ір ж а с т а ғ ы б а л а л а р д ы ң х р о м а ф ф и н ү л п а л а р ы
адреналинді ж ақсы өндіреді. 6-7 ж аста норадреналин мен
дофаминнің қанга шығуы күшейеді. Ал қыз балаларда 9 жаста, ер балаларда 10-11 жаста адреналиннің мөлшері екінші
рет үстем болады.
Қыртысты қабаттың без клеткалары 9-11 жаста қайтадан
күшті осе бастайды да 11-12 жаста толық өсіп жетіледі.
Бүирек үсті бездерінің қызметіне байланысты аурулар
олардың қыртысты ж эне милы қабаттарының гормондарына
байланы сты . М илы қабатты ң горм ондары ж етісп еген де,
көбінесе 10 ж асқа дейін кіш кентай балалардың миындағы
нерв клеткаларына қанттың жетіспеуінен талма ауруы байқалады. С абақты көп оқы ганда, үзақ уақы т ж үгіріп, көп
ойнағанда бала есінен танып қалады. М үндай жағдайда балаға жиі-жиі, әсіресе сабақ оқыр, ойнар алдында тәтті тағамдарды молырақ немесе суға еріткен бал, қант беру керек.
Ауру 10 жастан кейін өзінен-өзі басылып кетеді.
70
Қьіртысты қабаттың г и п о с е к р е ц и я с ы н д а ұзақ
уақыт гормондар жетіспегенде Аддисон ауруы дамиды. Бүл
ауру ересек адамдарда көбірек кездеседі де балаларда өте
сирек. Ауру баланын денесінде қоңыр дақтар пайда болып
(ен алдымен көп үйкелетін жерлерде: шынтақ, сан, мойын,
бел), тез шаршайды, қимылдары азаяды, немқүрайлық байкалады. жүдейді, қаны қоюланып, оның қысымы азаяды.
Аурудың денесінен натрий мен хлор шайылып, калий жиналғандықтан жүрек әлсіздігі пайда болады. Көмір сутегінің
алмасуы бүзылады. Баланың асқа зауқы төмендейді, оның
бүлшық еттерінде сіреспе пайда болып, кей кезде тыныс
етгерінің сіресуінен шетінеп те кетуі мүмкін.
Кейбір балаларда туа пайда болған қыртыс қабатының
г и п е р т р о ф и я с ы байқалады. Бүл кемшілік түқым
қуалайды деген бірен-саран мәліметтер де бар. Аурудың
белгілері ерте 2-3 жаста байқалуы мүмкін. Алғаш кезде жыл­
дам өсе бастағанымен, кейіннен баланың өсу қарқыны баяулап, бойы аласа болып қалады, 2-3 жастан бастап ауру қыздардын қолтығында, шабында түктер өседі, бірақ емшектері
өспейді, етек кірі келмейді. Ауру ер баланьщ сырткы жыныс
мүшесі тез өседі, эрекция пайда болады, сақал-мүрты, кеудесінде, колтығьшда, шабында түктері қальщ болып, ересек ер
адамдарға үқсай бастайды. Бүл ауру көбінесе бүйрек-үсті
бездерінің үрыктық мезгілдегі кемшілігіне байланысты.
Бүйрек үсті безінің милы қабатының гипертрофиясы
ісікке байланысты байкалады. Қазіргі кезде оның ісіктері
балаларда ежептәуір кездеседі. Мүндай науқас бала тершең,
көзі бақырайған, беті шырайсыз келеді, тіпті кішкентай 2-3
жастағы баланың өзінде қанның кысымы жогарылайды.
Мүндай балалар жиі-жиі басының ауыратынын, жүрегінің
айныйтынын, қагатынын айтады. Ісікті алып тастағаннан
кейін аурудың белгілері жойылып, бала жазылып кетеді.
2. Қос секрециялы бездердің қызметі мен жас
ерекшеліктері
Тимус (айырлы без). Тимус немесе айырлы безді кейде
айырша без деп те атайды. Ол 2 бөліктен түратын (оң және
сол жақ бөліктер) бірі-бірімен дөнекер үлпасы арқылы бай171
ланысқан кеуде қуысында орналасқан без. Ж ана туған баланың бездерінің салмағы 23 г, 15 жаста 37 г болады. Одан әрі
қарай без клеткалары солып азаяды: 45 жаста 35-16 г, 50-55
жаста 12-13 г, қартайғанда не бары 6 г болып қалады.
А йырлы без бала туғанда жақсы жетілген бездердін бірі.
О ның ұлпасы дифференцияланып, әр бөлігіндегі милы және
қыртысты қабаттары айқын көрінеді. Бала туғанда бездердің
6 2 -6 3 % қ ы р т ы с қ а б а т ы н д а , 3 7 -3 8 % м и л ы қ а б а т ы н д а
о р н а л а с а д ы . А й ы р л ы б ез екі қ ы з м е т а т қ а р а д ы : іш кі
секрециялық без ретінде тимоидин (тимсекрецин) гормонын
өн діреді ж ә н е о р ган и зм н ің и м м ун и тетін е м аң ы зы күшті
Т-лимфоциттер дамып жетіледі. Ж аңа туған баланың тимусындағы лимфоциттердің мөлшері қыртысты қабатта 62,6 %,
милы қабаттта 42,4 %. Бала туғаннан кейін оның мөлшері
азайып, 3 жаста қайта көбейеді де 3 жаска толғанда 43,4 %
болады.
J
^
Т и м у стағы эн д о кр и н д ік без кл етк ал ар ы н ы ң м өлш ері
36-37% ш амасында болады. 4 жастан бастап без клеткаларының арасында май клеткалары пайда бола бастайды. 20 жас­
тан әрі карай бездің орнын май жөне дәнекер ұл пал ары басады. 12 жастағы баланың тимусының 35,4% ғана без болып,
жас өспірімдік мерзімнен бастап біртіндеп азаяды.
Тимус безінің организмдегі маңызы әлі де болса толық
зе р тт е л м е ге н . Д е ге н м е н со ң ғы ж ы л д ар д ағы зер ттеу л ер
бойынш а оның гормоны денедегі кальций түздарын сүйектің
құрамында сақтап, оның өсуіне әсерін тигізу арқылы баланың бойының өсуін реттейді ж әне ерте ж ы ны сты қ жетілуді
тежейді. Бұған қоса, бүйрек үсті бездерімен бірге С витаминінің қоры ретінде де қызмет атқарады. Бүл витаминнің
мөлшері бойынш а айырлы без екінші орында, бірінші орында
—бүйрек үсті бездері.
М ү н д а В 2 ж э н е Д в и т а м и н д е р і ө те көп ж ә н е б ір аз
мөлш ерде цинк болады. Тимус нуклеин қы ш қы лдары ны ң
алмасуына қатысады деген болжамдар да аз емес. Тимустьщ
қызметіне байланысты бездің гипертрофиясы кезінде байқалатын тимус-лимфатикалық статус деп аталатын ауру бар.
Ең алгаш тимус безінің ісініп өсуіне байланысты ж аңа туған
нәрестенің өлімін XIX ғасырға дейін тек қана П иит есімді
дәрігердің еңбегінен кездестіреміз. Ал 1830 ж. Корр айырлы
бездің гипертрофиясына байланысты балалардың өлімі, оның
172
себептері, белгілері туралы толық жазған. Дегенмен, тимус
туралы нақты лы еңбектер соңғы ж ы лдары пайда болды.
Д әрігерлердін бақы лауы на қарағанда тим усты ң аурулары
организмде қан айналысы бұзылғанда қабынудың ауыр аскынған түрлеріне, туа пайда болған даму кемш іліктеріне,
ісіктерге байланысты пайда болады. Кей кезде бұл бездің
ауруы баска ішкі секрециялық бездердің ауруына (Аддисон,
эндемиялық зоб) байланысты байқалып жүр.
Тимус-лимфатикалық статус ауруы бала организмінің туа
болған қүрылыс ерекшелігі. Ондай баланың тимусы мен лим­
фа үлпалары үлғайып, жүрегі жетілмеген кішкентай, беті ісік,
терісі жүқа, шашы өте жүмсақ болады. Мүндай бала туғаннан кейін қиналып дем алады, кейде дем ала алмай шетінеп
кетуі мүмкін. Егер без онша үлкен болмаса, біраз өмір сүруі
мүмкін. Ауру баланың бүлш ық еттері нашар, бостау, кеуде
қуысының үстіңгі жағы жіңіш ке болады, реакциясы баяу,
сіңір рефлекстері нашар, тез шаршайды. Ондай балада ты ­
ныс мүш елерінін ауруы жиі байқалады , қаны нда лимфоциттері көбейіп, нейтрофилдері азаяды, жиі ентігіп қалады,
кей баланың сыртқы жыныс мүшелері нашар дамиды.
Ж алпы алғанда тимустың аурулары өте аз кездеседі. Бүл
бездің ауруларының негізгі белгілері: шектен тыс семіздік,
әлсіздік, ауруға төзімсіздік, без үлпасының үлғаюы, сүйектің
жүқаруы, сүйек сынығының нашар бітуі. т
¥ й к ы (қ а р ы н асты ) безінің го р м о н д ар ы н ы ң б ал а организм іне әсері. Үйқы (қарын асты) безі немесе Лангерганс
аралшалары көмірсутегінің алмасуын реттейтін гормондарды
өндіреді. Аралшаларда төрт түрлі клеткалар болады: альфа,
бета, гам м а ж эн е дельта. Соңғы жылдары мүнда Е ж әне
X деп белгілеген клеткалар табылды. Бүлардың соңғы төртеуі
(гамма, дельта, Е, X) альфа ж эне бета клеткаларыньщ дамуындағы түрлі кезеңдерде пайда болатын клеткалар деген
болжамдар бар. Альфа ж эне бета клеткалары и н с у л и н
ж эне г л ю к а г о н гормондарын өндіреді. Қарын асты безі
өзінің аты на сәйкес қары нны ң асты ңғы ж ағы нда шарпы
м ай ы м ен ар ал ас тө сел іп ж аты р. А р ал ш ал ар д ы ң піш іні
көбінесе дөңгелектеу болады, саны мен мөлшері адамның
жасына карай ж эне физиологиялык жагдайына қарай өзгеріп
түрады. А льфа клеткалары дөңгелектеу немесе бүрыш ты
болып келеді де, бета клеткалары дөңгелек призма тәрізді
173
болады. А льф а клеткаларды н саны бета клеткалардан гөрі
4 еседей артық. Тек жаңа туған сәбилерде 2 есе аз. Олардың
альфа клеткаларының саны ересек адамдардікіне Караганда
4 есе көп болады да алгаш қы 1 ж ылдың ішінде тез азаяды,
4-5 ж аста азаю ы бәсеңдегенм ен ж алпы саны әлі де болса
ересек адамдікінен көбірек болып, 12 жаста теңеседі. 25 жас­
тан әрі карай аралш аларды ң саны біртіндеп кеми береді.
А льф а клеткаларда глю кагон горм оны , бета клеткаларда
инсулин тормоны өнеді.
И н с у л и н организм үшін аса маңызды гормондардьщ
бірі. О нсыз тірш ілік болмайды. Себебі инсулин жануарлар
крахмалы г л и к о г е н н і ң синтезіне ж ән е гликолизге
ж а ғд а й т у д ы р ы п , к ө м ір с у т е г ін ің а л м а с у ы н а қ аты сад ы .
Э нергиясы көп ф осф аттарды ң пайда болуы на эсер етеді,
олардың ыдырауына ж әне кетондардың (улы заттар) пайда
болуы на кедергі ж асайды. Бүл гормон майды ң алмасуына
қ а т ы с а д ы , ам и н қ ы ш қ ы л д а р ы н ы ң , б е л о к т а р д ы ң п ай да
болуына ықпалын тигізіп, май, көмірсутегі, белоктың алма­
суына қатысады — олардың бір-бірімен байланысын қамтам асы з етед і. И н су л и н ф о с ф о р д ы ң ал м а с у ы н к ү ш ей тіп ,
к а л и й д ің к л е т к а ғ а а у ы с у ы н а , с ө й т іп о н ы ң с а р ы с у д а ғы м ө л ш ер ін а за й ты п , о р г а н и зм д е г і су д ы б ір қ а л ы п т а
үстайды.
Г л ю к а г о н гормонын г и п е р г л и к е м и я л ы қ
фактор деп те атайды. Ол қандағы қанттың мөлшерін көбейту
ү ш ін б а у ы р д а ғ ы г л и к о г е н о л и з г е қ а т ы с а д ы . С ө й т іп
организмді тамақ арасында клеткаларға қажетті қантпен қамтамасыз етеді. М үның қызметінің маңызы әсіресе орталық
жүйке жүйесінің қызметі үшін күшті: нейрондарға қажетті
глюкозамен қамтамасыз етеді.
Инсулин мен глю кагон бір-бірімен байланысты қызмет
атқарады: ас ішкеннен кейін организмдегі, әсіресе қандағы
қанттың мөлшері көбейіп кетеді. Бүл кезде инсулин артық
қантты гликогенге айналды рады , ал ас арасы нда қандагы
қанттың мөлшері азайғанда бауырдагы гликогенді глюкагон
гормоны ыдыратып глю козаға айналдырады. Пайда болған
гл ю ко за ет пен нерв к л етк ал ар ы н ы ң қ ы зм етін е қаж етті
энергия қоры ретінде пайдаланылады.
Ү ры қ пен ж аңа туған баланы ң үйқы безіндегі гормон
өндіруші клеткалар жақсы дамыған. Ж аңа туған нәрестенің
174
үйкы безінің әрбір грамы нан 10 Е (халы қаралы қ өлш ем
белгісі), ересек адамнан 2 Е инсулин бөліп алуға болады.
1 жастағы нәрестенің безінде 36 Е, 20 жаста 180 Е инсу­
лин болады Ү рық пен емшектегі сәбидің аралшаларының
ж айы лған б ө л ік т е р і қ а й т а д а н қ а л п ы н а к е л е д і, яғн и
регенерациялық қабілеті байқалады. 4 жастан әрі қарай бүл
қасиет жойылады.
Лангерганс аралшаларының қызмет кемшілігіне байла­
нысты жиі кездесетін ауру - қантты диабет. Бүл аурумен
ауырған ңауқасты ң шөлі қанбайды, несебінің қүрамында
қант пайда болады, ал ауырмаған қалыпты жағдайда несептің
қүрамында қант болмайды. Науқастың қанындағы қанттың
мөлшері 200-500 мг/% дейін көбейіп, тәулігіне несеп арқылы 100-150 г глюкоза денеден шайылады. М үнымен қатар
майдың алмасуы бүзылып, қанның қүрамында холестерин
мен кетондар көбейеді. Тіпті көпшілік науқастардың шығарған дем інде ацетонны ң иісі сезіледі. Қан айналы сы ны ң
бүзылуына байланысты мүндай науқастарда тері аурулары,
қызыл иек ауруы жиі кездеседі, гангрена оңай дамиды.
Баладағы қантты диабет ауруының пайда болғанын ең
алғаш 1696 жылы М ортон ж ариялаған. Ж ер ж үзінде бүл
аурумен ауыратын науқастардың саны өте көп, жылдан жылға үлғайып келе жатыр. Бүған тәтті тағамдарды көп пайдаланудың өсері бар деген мәліметтер кездеседі. Бүл аурудан
өлгендердің саны да көп. Көпшілік зерттеулердің нәтижесіне
карағанда кантты диабет ауруы 6-8 жас ж эне 11-13 жас ара­
сында көбірек. Дегенмен, бүл ауру жас мөлшерімен түрақты
шехтел мейд і.
1 ж асар б алалард ы ң арасы н да да кездесетіні м әлім .
Қазіргі кезде барлы қ ауруды ң 5% -дан арты ғы 10 ж асқа
дейінгі балалар. Оның 10-47 % түқым қуалайды. Дәрігерлік
бакылауларға қарағанда қантты диабет ауруымен ауырган
әйелдер дені сау бала туады. Тіпті 5-6 айлық жүкті кезінде
денсаулығы жөнделіп кеткені де мәлім. Мүндай анадан туган баланын инсулярлык аппараты ерте тозып, кейіннен кант­
ты диабет ауруына шалдыгады. Балалар да бүл ауру жедел
басталып, тез асқынады. Ал ересек адамда біртіндеп дами­
ды. Ауырған балалардың гигиеналық тәртіпті сақтауының
маңызы үлкен. Мүндай балалар дені сау балалармен бірдей
еңбек еткені жөн. Оларга дене еңбегі тіпті қажет, сондыктан
175
спортпен аиналы су пайдалы . Ш амасына карай спортпен
шүғылданатын науқастың дәрілерін азайтуға мүмкіндік пай­
да болып, күшті асқынудан сақтайды. Тек есінен танатын
жағдайда ғана төсек тартып жатуына болады. Қазіргі кезде
кант диабеті ауруының өзінен де оның себебінен дамыған
басқа мүшелердің ауруын емдеу қиынырақ. Әсіресе жүрек,
бүйрек, көз ауруларының көбеюі айтарлықтай орын алып,
науқасты ң м езгілінен бүры н өлуіне себеп болы п отыр.
Дегенмей; қантты диабет ауруымен ауырған адамдар үзақ
өмір сүре алады. Ол үшін ас ішерде инсулин гормонын немесе
аурудың жеңіл жаңа басталған түрінде сол іспетті қызмет
атқаратын дәрі-дөрмектерді қабылдау қажет.
Қантты диабетпен ауырған баланың өсуі кобінесе нашар
болады.
.
щИ
Глюкагон гормонының жетіспеуіне байланысты 10 жасқа дейінгі балаларда талм а ауруы байқалады . 10 жастан
аса ауру өзінен өзі ж оғалады, себебі глю кагонның орнын
бүйрек үсті безінің милы қабатындағы адреналин гормоны
басады.
•• ;
.
Ж ы н ы с б езд ер і ж ә н е ж ы н ы ст ы қ ж ет іл у . Ж ы ны с
бездері кос секрециялы бездерге ж атады. С ы ртқы секрециялық без ретінде оларда жыныс клеткалары - әйелде аналы қ клетка ж әне ерлерде аталық клеткалар - сперматозоидтар өніп дамиды. Ішкі секрециялық без ретінде ерлер мен
әйелдердің жыныс гормондары түзіледі. Ж ыныс гормондары
қан арқылы денеге тарап, баланың өсуіне, дамуьша эсер етеді
ж э н е ж ы н ы с м ү ш ел ер ін ің д ам ы п ж е тіл у ін , ж ы н ы сты қ
белгілердің пайда болуын қамтамасыз етеді. Ж ыныс гормондарының негізгі қызметтері —түқым өрбіту болғандықтан
жыныстық жетілу кезш де олардың мөлшері жоғары болады.
О сы ға н б а й л а н ы с т ы м е к те п ж а с ы н а д е й ін г і м е з г іл д і
а с е к с у а л ь д і немесе жыныстық нейтральдік мерзім,
яғни инфантильдік (исп. инфант -бала) ш ақ деп есептейді.
Ш ы ны нда 8-10 ж асқа дейін балаларда қосы м ш а ж ы ны с
белгілері болмайды. Олардың өсуі мен дамуында жыныстық
айырмаш ылық жоқ.
Е ресек ер адам ны ң ж ы ны с безін ің салм ағы 20-30 г,
8-10 жасқа дейін 0,17 —0,18 г.
Ересек әйелдің аналық безінің салмағы 5-8 г, жаңа туған
қыз балада 0,2 г, 5- жаста 1 г, 8-10 жаста 1,5 г.
176
Е р л е р д і ң жыныс бездері — қос мүше. Олардын
сырты тығыз дәнекер үлпалардан түратын капсуламен қапталған, мүны белоктық қабық деп атайды. Ерлердің жыныс
безі немесе аталы қ безінің артқы ж ағы нда ол қалыңдап
г а й м о р денесіне айналады. Гаймор денесінен бездің ішкі
жағына қарай радиальді түрде дәнекер үлпадан түратын
күрылым безді бірнеше бөлікке бөледі. Мүндай әрбір без
бөліктерінде арасы дәнекер үлпаға толған шәуһет каналшалары болады. Шөуһет каналшалары үзын иірім және қысқа
тік бөлшектерден түрады. Иірім каналшада спарматогенез,
яғни аталық жыныс клеткасының дамуы өтеді. Сондықтан
оның қабырғасында әртүрлі даму кезеңіндегі аталық үрық
клеткалар — сп ер м ато зо и д тар ж ән е оған қоса С ертоли
кл еткал ар ы о р н а л а с қ а н . С ер то л и к л е т к а л а р ы ү р ы қ
клеткаларын қоректендіреді, дамыған сайын аталық үрық
клеткалары каналшаның саңлауына қарай қозғала отырып,
жетілген сперматозоидтар азғантай сүйықпен қоса каналшаның саңлауына жетеді. Үрық каналш аларының арасында
нәзік дәнекер үлпадан түратын бөлшектерінде Лейдингтің
и н т е р с т и ц и я л ы қ к л е т к а л а р ы н ы ң т о п т а р ы бар. О сы
клеткаларда аталық жыныс гормондары өнеді. Иірім шәуһет
каналш алары кіш кентай н әрестелерде үры кты қ күйінде
қалып, 7-8 жаста ғана қалыптасады.
9 жаста ірі сперм атоцидті клеткалар каналш аларды ң
ішінде екі қатар орналасады, ал каналшалардың арасында
сперматидті клеткалар орын алады. Каналшалардың қүрылысы 14 жаста ғана өзгереді "Де каналш алардың арасында
алғаш рет пресперматидтер мен сперматидтер пайда бола
бастайды. 16-17 жаста жігіттердің каналшаларының арасын­
да сперматоидтар, ал сперматид клеткаларында алғаш қы
тестостерондар өне бастайды.
Ерлердің жыныс бездерінде қосымша бездердің — қуық
түбі безі (простата) мен ш әуһет көпірш іктерінің маңызы
үлкен. Ересек азаматтьщ қуық түбі безі қиьга тастаған конус
пішіндес болады. Оның без бөлімі жыныстық жетілу мерзімі
жақындағанда дами бастайды да шамамен 17 жаста толық
жетіледі. Оның үзындығы ер азаматта 2,5-4 см, ені 2,5-5 см,
қалыңдығы 1,7-2,3 см салмағы 17-28 г шамасында өзгеріп
отырады.
А талы қ жыныс бездеріыде аталы қ гормондар тобы на
12—182
177
жататын т е с т о с т е р о н гормоны өнеді. Тестостеронның
алмасуы негізінде а н д р о с т е р о н жэне басқа жыныс
горм ондары түзіледі. Ж алпы алғанда аталы қ гормондар
а н д р о г е н д е р т о б ы н а ж а т а д ы . О л ар өзініңфизиологиялық
қызметін атқарғаннан кейін біразы ыдырап, ал қалғаны бауы рды ң іш інде глю курон ж ән е күкірт қы ш қы лдары мен
қосылып өт лен несептің қүрамында организмнен сыртқа
шығады. v
Андрогендер тобындагы гормондар бауырда, бүйректе
және бүлшық еттерде белоктың түзілуіне эсер етеді, жоғаргы
жүйке әрекетіне ықпалы зор, жогары жүйке арқылы жыныс
қылықтарының қалыптасуына және тежелудің тепе-теңдігіне
эсер етеді.
^
Т есто стер о н горм оны ер адам н ы ң қосы м ш а жыныс
белгілерінің пайда болуына, ер балалардың сыртқы жыныс
мүшелерінің өсіп жетілуіне, әр адамға лайық сақал-мүрттың,
денедегі түктердің, көмейдің дыбыс жаргақтарыңың өсуіне
эсер етеді. Гипофиздің фолликулстимулдаушы гормонымен
бірге тестостерон жыныс бездерінің дамуына эсер етеді. Зат
алмасуына қатысып, белоктың синтезделуін реттейді. Сөйтіп
денеде калий, фосфор және кальцийдің сақталуына ықпалы
бар. Осы қы зм етіне байланы сты бүйреқ үсті бездерінің
андрогендерімен бірге жыныстық жетілу кезінде ер балалардың бүлшық еттерінің күшті дамып, жас өспірімдердің тез
өсуіне эсер етеді. Ер балалардың жыныс бездерінің гиперж ә н е ги п о ф у н к ц и я с ы н а б а й л а н ы с ты б ір н еш е ау р у л ар
кездеседі.
Андростеронның гормондық белсенділігі шамалы, тіпті
болмайды деуге де болады. Бірақ ол ыдырағанда андростерон-3,17-дион тестостеронның қүрамына кіретін андрогендік
гормондардың бір түрі.
Ж ыныс бездерінің г о р м о н а к т и в т і ісіктері балаларда аз кездеседі. Дегенмен, М әскеу облысының урологиялық
гылыми зерттеу институтыны ң мәліметіне қарағанда бүл
ауру 0,4-1,2 % шамасында байқалады. Оның ішінде балалардың жыныс бездерінің ісіктері мүлдем аз болса да, көбінесе
6 жастагы ер балалар да кездесіп түрады. Ондай баланың аталық безі үлкейеді, ісік бір жақты болуы да мүмкін, бала тез
өсе бастайды да көп мөлшердегі тестостерон эпифиз безінің
гормонын тежеп, өсу тоқталады, баланың денесінде қосымша
178
жыныс белгілері пайда болады, оның бойында ересек ер
адамның дене сымбаты қалыптасады. Балалардың интерстициялық ісіктері операция жасап сылып алып тастағаннан
кейін жазы лады. Олардың психикасы өзгереді, тез ашуланады. төбелесқор, ай гканынан қайтпайтын қайратты болатыны
тестостеронның жүйке жүйесіне әсерін көрсетеді.
Т естикулярлы қ гипоф ункцияны ң негізінде жас өспірімдер мен ересек ерлерде әтектік байкалады. Ондай жастар
жыныстық жетілмейді немесе өте нашар жетіледі, қосымша
жыныс белгілері пайда болмайды, дауысы жіңішке болады,
қатаймайды, сыртқы жыныс мүшесі өспейді, беті ісіктеу
болып, денесін май қаптайды, әйелдер пішінді семіру (май
клеткалары қоңына, қынына, кеудесіне жиналады) байка­
лады, дене пропорциясы дүрыс болмайды, яғни аяқ-қолдары
үзын, түла бойы кыска болады.
Мектеп жасына дейінгі балаларда бүл ауруды көбінесе
ан ы қтау қиы н. Ол тек 10-12 ж аста ж ы н ы сты қ ж етіл у
кешіккенде ғана білінеді.
Ә й е л д е р д і ң жыныс бездері жатырдың оң және сол
жағында орналасқан. Әдетте, оң жағындағы безден сол жағындағысы кішілеу келеді. Аналық без екі қабаттан түрады:
сыртқы кыртысты және ішкі милы қабат. Қыртысты қабатта
аналық жыныс клеткалары өніп дамиды да, милы қабатта
гормондар түзіледі. А налы қ бездердің мөлшері, салмағы,
гистологиялық қүрылысы әйелдер мен қыздардың жасына
қарай әртүрлі. Қыртыс қабатында түрлі даму дәрежесіндегі
Грааф фолликулдері мен басқа көпіршік клеткалар, сары дене
болады.
Грааф фолликулдері жасына қарай 40 мыңнан 400 мыңға
дейін болғанымен олардың не бары 400-500 дейі ғана толық
жетіледі. Аналық бездер 3 кызмет атқарады: генеративтік
(әйелдің жыныс клеткасы —жүмыртқаны өндіру, фолликулдердің дамуы, сары дененің пайда болуы), вегетативтік және
гормондық қызметтер.
Аналық бездерде э с т р о г е н д е р мен п р о г е с т е ­
р о н гормондары өндіріледі. Эстрогендер (грек, эст рус —
күш ті құш тарлы к+ ген ес -туды руш ы ) тобы н а эстрадиол,
эстрон, эстриол гормондары жатады. Аналық безде аздаған
мөлшерде ерлердің жыныс гормоны тестостерон да түзіледі.
Эстрогендер қынаптың эпителиін қатайтып, жатырдың
179
еттеріне эсер етеді, жатыр түтікш елерін өсіріп, олардын
қозғалысын камтамасыз етеді, әйелдердің жыныс мүшелерж
ө сір іп , қосы м ш а ж ы ны с б ел гіл ер ін ту д ы р ад ы , жыныс
рефлекстерін қамтамасыз етеді, қыздардың бойын өсіреді,
клеткалы қ бөлінуді күш ейтеді, орталы қ жүйке жүйесін
қоздырады, зат алмасуына эсер етеді.
Эстрогендердің мөлшері гипофиз безінің гонадотроптық
го р м о н д ^ р ы н ы ң ы к п ал ы н д а б о л ад ы . Е р есек эй ел д іц
эстроген ін ің м элш ері м ен струац и ялы қ циклдін 13-15-і
күндерінде жэне етеккір алдында көбейеді. Жаңа туған қы>
дың қанындагы эстрогендердің мөлшері анасының эстрогендеріне байланысты көп болып, кейіннен азаяды да, етеккір
келерде қайтадан көбейеді. Назар аударатын бір жагдай эстрогендер бауырда белсендіріледі. Бауыр ауруларында бүл
кабілет төмендегендіктен кандағы “эстрогендердің мөлшері
көбейіп, етеккірдің келуі бүзылады.
Прогестерон - сары дененің гормоны. Од жатырдыц
эндометриясына эсер етеді. Мүның түзілуі де гипофиздің
гон адотроп ты қ горм оны ны ң ы кпалы нда болады . Мүны
гестагендер тобына жататын гормон деп есептейді. Гестагендер сары дененін лютеиндік клеткаларында ғана пайда
болы п қана қойм айды . О лар аз м өлш ерде болса дагы ,
фолликулалардын ішіндегі кабатында овуляцияга дейін (аналык безден үрық клетканың бөлініп шыгуы) пайда болып
қанга ауысады. Ал жүкті әйелде сары денеде пайда болып,
содан соң қан ға ауы сады . Қ анда п рогестерон жылдам
прегнандиолға жэне аллопрегнандиолға айналып, бауырда
глюкурон қышқылымен қосылыгі, денеден несен пен үлкен
дэреттің күрамында сыртка шығады.
Прюгестерон жүмыртқа клетканын үрык жолынан өтуіне
жэне оның сырткм кабыгынын пайда болуына эсер етеді.
¥ ры к жолынан өткенде жүмыртқанын сыртқы белок қабығымен капталады. Жатырда прогестерон оның секреторлық
без клеткаларына эсер етіп, үрықты қоректендіруге дайындайды. Оның эсерінен жатырдын эндометриясы (жатырдын
ш ы ры ш ты к аб аты ) кал ы н д ап б о р п ы л д а к к а ай н ал ад ы ,
механикалык ж эне химиялық тітіркендіргіш терге жатыр
жауап бере бастайды. Тітіркендіргіштің эсерінен жатырдын
кабырғасы ісініп, гликогенге толы клеткалар пайда болады.
Мүндай өсінділер үрык жатырдын қабырғасына бекінгеннен
180
сон ұрық қабығына айналады. Бұған қоса прогестерон жатырдын окситоцинге сезімталдығын төмендетіп, оның жиырылуына кедергі жасайды. Сондықтан прогестерон ұрықтың
барлык даму барысында қажетті гормон. Егер ол қанда
болмаса, ұрықтың тірлігі жойылып, түсік түседі немесе бала
м езгілінен бүры н туады . П р о гест ер о н аз м өл ш ер де
овуляиияга эсер етсе, көп мөлшерде оны тежейді, сондықтан
жүкті әйелде овуляция тоқталады. Бүган қоса, прогестерон
эстрогендермен бірге әйелдің сүт безіне эсер етеді, оның сүт
өндіретін клеткаларын дамытады.
Прогестерон минерал заттары мен суды ң алмасуына
катысады, орталық жүйке жүйесінің қызметін сақтап, жүкті
әйелдің жүйке жүйесін қалыпқа келтіреді.
Жыныс бездерінің гормондары жыныстық жетілуге дейін
бала ор ган и зм і үш ін маңы зды болган ды қ тан жыныс
бездерінің гипофункциясының аурулары сол мезгілге дейін
белгісіз болады. Тек мезгілінен бұрын гана пайда болған
жыныстык жетілу, яғни гиперфункциясы байқалады. Ондай
гиперфункция ісікке байланысты туады.
3. Жыныстық жетілу, жыныстык тәрбие
Ер ж ә н е к ы з б а л а л а р д ы ң ж ы н ы с т ы к ж е т іл у і.
Эмбрионның үшінші аптасында жыныстық жетілу басталады. Бүл кезде алгашқы жыныстық белгілер пайда болады. 45 айдағы үрықта жыныстық белгілер айқынырақ. Бүл кезден
бастап аталық жыныс безінің өсу қарқыны 1 жасқа дейін
біркелкі, 1 жастан бастап жыныстық жетілу басталғанша өте
баяу дамиды, оның мөлшері де айтарлықтай үлгаймайды. Ал
аналық жыныс безінін өсу қарқыны үрықтық дамудың 7-9
айында жэне 1 жаска дейін күшті болады, сонан соң 7-9 жаска дейін өсуін күрт баяулатады. Осыган байланысты балалық кезең ер балаларда 9-11, қыз балаларда 7-9 жасқа дейін
созылады. Аталған мерзімдерге дейін ер балалар мен қыз
балалардың өсуі мен дамуы бірдей болады. Олар бір-бірінен
алғашкы жыныстық белгілер мен әр жынысқа тән түқым
қуалайтын психикалық ерекшеліктер бойынша гана ерекшеленеді.
Бүл кезеңде ер балаларда жыныс безінің үрық жасайтын
түтіктері ж ің іш к е, әл с із ж ән е оның өзі д е әлі ж іктеле
181
қоимаған эмбриондық эпителий клеткаларының бір қабатынан ғана тұр ады . Қыз бал ал ар да аналы қ жы ны с безі
эмбриондық кезеңде фолликулалардан тұрады. Олардыи өсуі
өте баяу. Қабықтанған фолликулалардың саны өте аз, ал Грааф көпіршігі мүлде болмайды. Бүл мезгілде ер ж ене қыз балалардың несебінде андрогендік ж әне эстрогендік гормондар
біршамада ж эне аз болады. Бұл гормондар жыныс безінде
түзілмей, тек бүйрек үсті безінің қыртыс қабатында өнеді.
Жыньдртық жетілу ер балаларда 10-11 жаста, қыз бала­
ларда 9-10 жаста басталады. Осы уақыттан бастап ер балаларды ң жыныс м үш есі ө с е бастай ды . Ж ыныс б езд ер і
жетіледі. 12 жастан аса көмекші жыныс белгілері: көмекейі
өсіп, дауысы қатаяды. 13-14 жаста ер адамға лайық каика
ерекшеліктері пайда болады, сондықтан баланын сымбаты
өзгереді, ер адамға тән қасаға түктері пайда болады. 15 жас­
тан аса қолтығында түктер өседі, сақал-мүрты шыға бастай­
ды, сперм атогенез басталады, үйықтап жатқанда шәуһет
бөліне бастайды.
*’
18 жастан аса жігіттің жыныстык ж етілуі аяқталады.
Ер бала біртіндеп ержетіп, жігіт, одан әрі ересек адам болады
( 6-кесте).
* *ШШ
Й ШШ
6 - к е с те
Ер баланың ж ы ны сты к жетілуі
---------------------------------------------------------------------- ---------------- —
Жасы
10-11
12
13
14
15
16-17
—
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
.
_
.
------------------
---------------------
.
Ер баланын ленесінде пайда болатын өзгерісіер
Жыныс мүшесі мен аталық безінің үлкеюі.
Көмекейінің өсуі.
Жыныс мүшесі мен аталық безінің тез осе бастауы.
Жыныс мүшелерінің түктенуі.
Дауысы өзгереді, кеуде безі аздап ісіне бастайды.
Үмасы пигменттеледі. Қолтық асты түктенеді.
Сакал-мүрттары шыға бастайды.
Жыныс мүшесі айтарлықтай үлкейеді.
Алгашқы шәуһет шыгаруы басталады.
Сақал-мүрттары, колтьн ынын түктсрі көбейеді.
Қасага аймағында ер азамат іспеттес ромбы
пішінді түктері калыптасады.
Қыз балаларды ң жыныстық ж ет іл у і ер балалардан
ер тер ек бастал ы п , 8 ж астан -ак ей ел п іш ін д е с каңқа
ерекшеліктері пайда бола бастайды. Жамбас сүйектері өседі
182
™
де жамбас куысы кеңейеді. 10 жасқа жақындағанда емшегі
өседі. 13-15 жастан бастап бойы жылдам өсіп, қолтығында,
касағасында өйелдерге тән түктері шығады, етеккір келеді.
16-18 жаста бой жеткендер толық жыныстық жетіледі. Бұл
ө згер істер қыз баланы ң о р га н и зм ін д егі жыныстық
өзгерістердің пайда болуына байланысты (7-кесте).
Жыныстық жетілу мерзімі жалпы алғанда балалар мен
жастардың түқым қуалайтын касиеттеріне, жейтін тамағына. түрмыс жағдайына, тәрбиесіне, түратын жерінің ауа райьша, ұлттық ерекшеліктеріне т.б. сыртқы ортаның жағдайларына байланысты.
' |"
7-кесте
Қыз баланын жыныстық жетілуі
щ
Ж асы
8
9-11
12
13
14
15
16-17
Қ ы з д ы н о р г а н и з м ін д е г і ө зг е р іс т е р
Жамбас сүйектерінің ені артады, жамбастың жүмсақ
ұлпалары қалыптасады.
Терісінің, әсіресе бет терісіндегі май бездерінің
қызметі күшейеді.
Сүт бездерінің түйнегі дами бастайды.
Жыныс мүшелерінің манайында түк пайда бола
бастайды. Ішкі және сыртқы жыныс мүшелері
үлкеиеді.
Қьшаптың ішіндегі сілтілік реакция кенет қышқыл
реакцияға ауысады.
Алғаш кезде түрақсыз, кейіннен түрақты түрде ай
сайын етеккірі келеді. Қолтығында түктер өседі.
Денесінін төменгі жак бөлігі өйелдер денесіне үқсап
өзгереді.
Етеккірінін циклы толык калыптасады, аналық
клеткасы аналық безден бөлініп шыга бастайды.
4. Стресс жэне оныц жас ерекшелігі
Стресс, онын физиологиялы қ негіздері. Стресс агылшын тілінде қатты күйзелу, абыржу, мөлшерден тыс ширақтылық деген сиякты бірнеше магынаны камтитын жалпылама сөзбен айтылған адамның ерекше күйі. Ғылымга ең алғаш осы үғымды кіргізген канадалық физиолог Ганс Селье.
Онын аныктамасы бойынша, стресс — өте жагымсыз әсерге
жауап р етін де туған организм нің қалыпсыз бейім делу
әрекеттерінің жинағы. Адамның жеке ерекшелігіне, мінезіне,
жоғары жүйке әрекетінің типтеріне орай стресстің бірнеше
түрлері байқалады. Стресс үш кезеңнен түрады: а) үрейлену
— жағымсыз тітіркендіргіш эсер еткен сәтте туатын жауаптың алғашқы кезеңі. Таңырқау іспетті сезім пайда болады;
ә) төзімділік — жағымсыз тітіркендіргіштің әсеріне беріліп
кетпей, оған төзу реакциясы туады. Бүл кезде гипоталамусгипофиз ж үй есін ің ықпалымен бүйрек үсті безін ің гормондарының мөлш ері қанда тез көбейіп кетеді. Симпатикалық жүйке жүйесінің әсерімен жүректің соғу ырғағы
ж ы лдам данады , тыныс алу ырғағы да ж и іл ен е түседі.
Бүлшық еттердің жиырылу қабілеті күш ейеді; б) әлсіреу — бейімделу қорының мүмкіндігі азайып, таусылады,
сондықтан психология да дезадаптация пайда болады, яғни
бүл бейімделудің нашарлап жойылуы.
Стрестің көпке созылған ауыр түрі адамды ж үдетіп,
қайғыға батырады. Бүл түрғыдан алғанда заманында Әбу Әлі
Ибн Синаның қойларға қойған тәжірибесі өте қызық. Ол бір
қойды жеке қораға жалғыз өзін қамаған, бірақ оның басқа
қойларды көретін мүмкіндігі болған. Ал екінші қойды басқа
қораға қасқырдың үйшігінің жанына орналастырған. Бірінші
қой табынға қосылғысы келіп, маңырай берген, бірақ алдындағы жем-шөпті жеген. Ал екінші қой қасқырды көрген сай­
ын үркіп, қашпақ болған. Ол алдындағы жемді аузына да
алмай, жүдеп-жадап әлсіреген. Адам да сол сияқты жақсыны көрсе жақындағысы келіп, жағымды стресс туады. Ал
жаманды кездестіргенде одан жанын аулақ салып, қүты қашады, жағымсыз стресс туады. Міне, осы екі мысал стрестің
жағымды және жағымсыз түрлерін біршама сипаттайды.
Стресті тудыратын әсерлерге қарай физиологиялық және
психологиялық стресс деп екіге бөледі. Психологиялық
стресті мәліметтік ж әне эмоциялық стресс деп те атайды.
Тосыннан тосын жагымсыз хабар естігенде мәліметтік стресс
пайда болады. Адам дүрыс жауап таба алмай, қатты қиналады, не істерін білмей, абыржып қалады. Ал эмоциялық стресс
қауіп туғанда немесе оқыс қорыққанда, не біреуден қатты
к өң ілі қалғанда байқалады . М ү н д а й д а ж оғары ж үй ке
өрекетінде тежелудің серпінісі қанат жаяды. Соның нәтижесінде іс-қимыл әрекеті немесе сөйлеген сөзі бүзылады.
184
С трестің ф изиологиялы қ тетігі гипоталам ус-гипоф избүй рек ү с т і б е зі ж ү й е с ін ің р е ф л е к т о р л ы қ қ ы з м е т ін е
негізделеді. С тресс кезін д е қан д а гл ю к о к о р ти к о и д тар мен катехолам и н дердің , серотон и н н ің м өлш ерлері оқы с
көбейеді. Ғ ы лы м ны ң ж аң а д ер ек тер і б о й ы н ш а оған қосымша сом атотропин ж ен е сом атом единдер де стрестің,
әсіресе оны ң үрейлену кезеңінің өрлеуіне себеп болады.
С о м а т о т р о п и н и м м у н д ы к ж ү й е н ің қ ы з м е т ін б е л с е н діріп, орган и зм н ің стреске қарсы түру тө зім д іл ігін арттырады.
Г лю кокортикоидтар мен сом атотропиннің м өлш ерлік
карым-қатынасы стресс барысын реттейді. О лардың катаж әне а н а б о л и ттік ә с е р л е р ін е б ай л ан ы сты о р ган и зм не
әлсірейді, не ширақтанады.
Л. А. Орбелидің ілімі бойынш а стрестің тууына симпатикалық жүйке жүйесінің мәні бар. Стресс тітіркендіргіштің
әсерінен ондағы пайда болтан нерв импульстері бүйрек үсті
безін б е л с е н д ір іп , о н ы ң а д р е н а л и н м ен н о р а д р е н а л и н
горм ондары ны ң м өлш ерін күрт көбейтіп ж ібереді. С имп а т и к а л ы қ ж ү й к е ү ш т а р ы н а н н о р а д р е н а л и н ш ы ғы п ,
катехоламиндердің қандағы концентрациясы н мөлш ерден
тыс асырады. Олар бауырға эсер етіп, гликогенолизді (лат.
гликогенолиз —гликогеннің ыдырауы) күшейтеді де бүлш ық
ет глюкозаны сіңіріп, қуаты артады. Липолиз (лат. липолиз —
майдың ыдырауы) үдеп, қанда май қышқыІТдары көбейеді,
қан тасиды т.б. шүғьш өзгерістер туады.
Стрестің жас ерекш еліқтері. Ж ас балаларда стресс тез
пайда болады да кепке созылмай ете шыгады. Ал ересек,
әсіресе қартайған адамдарда ол кепке созылып, жүйке аркылы ішкі мүшелердің қызметін бүзады, көбінесе жүрек-қан
тамырлар жүйесін әлсіретеді.
Н әрестелерде козу қарқы ны теж елуден ж ы лдам ы рақ
және күштірек болғандықтан оларда стресс оңай тез туып,
тез өшеді.
М ектеп ж асы н дағы ларды н , өсіресе бастауы ш сы ны п
окуш ыларының стресс жағдайы жиі кездеседі, өйткені бүрынғы жүгіріп, ойнап жүрген балалар партада тапжылмай
сабақ оқуы ж үйке ж үйесіне бірш ам а салм ақ түсіріп, қинайды .
М ектепте оқитын балалардың оку белсенділігіне байла185
ны сты н орадрен али н мен ад р ен ал и н н ің қан дағы мөлшері
әртүрлі болаты ны байқалған. Елгезек, ж ы лдам кимылдайтын, ж ақсы оқиты н оқуш ы ларда сим патикалы қ нерв талшыкта р ы н ы ң ү ш тар ы н ан б ө л ін іп ш ы ғаты н н о р ад р ен ал и н н ін
мөлш ері өте көп 54 % , ал адреналиннің мөлш ері аз —21%.
Н аш ар о қ и т ы н , қ и м ы л д ар ы сы л б ы р б а л а л а р д а бүл көрсеткіш тер керісінш е, норадреналин аз —20% , ал адреналин 50% болады. Ө йткені мүнда ш апш аң мінезді балалар көбірек кин адады . Б үған қ о сы м ш а тағы бір н ақты л ы деректі
к е л т ір с е к — ол с е р о т о н и н н ің м ө л ш е р і. Ж а қ с ы о қ и ты н
оқуш ы ларда оны ң деңгейі өте ж оғары — 160 % , ал нашар
оқиты ндарда — 49 % , себебі серотонин адам ны ң көңіл-күйін
көтеретін, қиы нш ы лы қтан тез ш ы ғараты н ж үйке үлпасының
горм оны .
Осы көрсетілген стресс горм ондары ны ң өзара қатынасы
б а л а л а р д ы ң е м т и х а н , с ы н а қ ж ү м ы с т а р ы к е з ін д е ай кы н
көрінеді.
Щ
.:
1 3 -1 4 ж а с т а ғ ы ж ас ө с п ір ім д е р д е н о р а д р е н а л и н н е н
а д р е н а л и н н ің м ө л ш е р і к ө б ір е к , с е б е б і о л а р д ы ң ж ас
ерекш елігіне байланысты бүйрек үсті бездерінің гормоны көп
б ө л ін іп ш ы ға д ы . Д е м е к , с т р е с с г о р м о н д а р ы н ы ң азд ы көптілігіне, оларды ң өзара қаты насы на ж ән е гипоталам ус сим патикалы қ ж үйенің белсенділігіне байланы сты стресс не
ж ағы м ды , не ж ағы м сы з, не пайдалы , не пайдасы з болады.
Ол стрестің күш і мен уақы ты на байланысты. Егер ол өткінші,
адам ны ң бойы н селк еткізіп қана, көп қинам айты н болса,
онда организм ішкі серпініс қоры н тез ж иы п алы п, стресс
әсеріне тез бейімделіп, оған қарсы түра алады. Егер стресс
әсері өте күш ті болы п ж өне созы лм алы болса, адреналин,
норадреналин, серотонин т.б. бейім дегіш горм ондары ны ң
қоры азайып, организм ты ғы ры қтан ш ы ға алмай қатты кинал ад ы . Н е р в т ік а б ы р ж у , б е й м а з а л ы қ , қ ы н ж ы л у ө р іс т е п ,
артерия қан қысымы ж оғары лап, зат алмасуы бәсеңдеп т.б.
күрт өзгерістер туып, денсаулы қ өте төм ендеп кетеді. Егер
балалар осы ндай хаггге келсе, онда оларды ң өсуі мен дамуы
тежеледі, сонды қтан мүғалімдер мен тәрбиеш ілер балаларды ң көңіл-күйін көтеретін ж ағдайларға көбірек көңіл бөлуі
қажет. Бүл стресс мүлдем болмасы н деген сөз емес, өйткені
өмірде ондай ж ағдай мүмкін емес. Ж ағы м ды стресс көбірек,
ал ж ағымсыз стресс азы рақ болса екен деген тілек.
186
5. Бейімделу ж әне он ы ң ж ас ерекш еліктері
Сырткы ортан ы ң әсер л ер ін е бей ім дел удің ф и зи ол огиялык негіздері. Адаптация (лат. адаптатио — бейімделу),
яғни бейімделу сыртқы ж әне ішкі ортаның жағдайларының
өзгеруіне сәйкес организмнің үйренуі. Ол әр деңгейде өтеді:
молекулалық, клеткалык, мүше немесе мүшелер жүйесі ж әне
организм дең гей ін де болады. Соның н әти ж есін де тем ператураны н, ы лғалды ң , атм о сф ер а л ы қ қы сы м ны ң т .б .
өзгерістерге организм төзімділігін арттырып, қарсы түрады,
нуклеин кышқылдарынын түзілуі күшейеді, арнайы белоктар
өндіріледі, зат алмасуы үдей ді ж ән е организмнің жалпы
қуаты артады.
Шөл ж әне шөлейт далада, солтүстік суықта, не оңтүстіктегі ыстықта, таулы биік жерде немесе теңіз бен мүхитта
жүмыс істеуге тура келгенде адам организмі өзінің тіршілік
үрдісін өзгертіп жана жағдайға сәйкес бейімделеді. Мүның
нәтижесінде тіршілік түрақтанып, жүмыс өнім ді болады,
максат орындалады. Бейімделу тетігінің дүрыс қалыптасуы
тенізшілер мен үшқыштар, әсір есе ғарышкерлер үшін өте
кажет.
Сыртқы коршаған ортаның жағдайына көніп, бейімделу
үшін адам өз еркімен алдын ала іс-қимыл жасап, айталық,
денеге физикалык ж үктем е бер іп , ыстық-суыққа бойын
үйретіп, тыныс алу жаттығуларын жасап, денесін шынықтырғаны жөн. Сонда қиын-қыстау жағдайда бейімделу қиналмай, жеңіл өтеді.
^
Д ен е ең б егі м ен ой ең б егі б ір ін е -б ір і сәй к ест ел се,
ор ган и зм н ің іш кі жасы ры н м ү м к ін д ігі іск е қосы лы п,
бейімделу кабілеті артады. Бейімделу мерзіміне қарай қысқа
м ерзім ді ж ән е үзақ м ерзім ді деп екіге б ө л ін ед і. Қысқа
мерзімді бей ім дел у орталык ж үйке ж үй есін ің бел сен діленуінің нәтиж есінде болады. Ал үзак мерзімді бейімделу
жоғары жүйке әрекетінің реттеуімен болады.
Бейімделудің туа болатын, жүре болатын, арнамалы және
бейарнамалы, ішкі ж өне сыртқы, шартты ж эн е шартсыз,
төтенше ж әне калыпты, физиологи5ілық ж әне психологиялық
түрлері болатынын ескерткен жөн.
Бейімделудің бірнеше кезеңін ажыратуға болады. АлғашЦ |
187
қы кезеңі тітіркендіргіш эсер еткен сәтте пай да болады. Симпатикалық жүйке жүйесі қозып, нерв импульстері организмді
белсендіреді.
»Щ
Бейімделудің екінші трофикалық кезеңінде мүшелердің
қоректік заттармен қамтамасыз етілуі күшейеді. Ал бейімделудің соңғы кезеңінде оған қатысты мүш елердің жана
жағдайға икемделуі толық ж әне жоғары дәреж еде орындалады. Олардың бейімделуі үйлесімді болады.
Өзгерістен кейін бүрынғы қалыпты жағдайға көшкенде
организм нің ерекш е дезадаптация (фран. дез — керісінше+адаптация) күйі туады, яғни организм кері бейімделеді.
Адаптацияға қарағанда дезадаптация анағүрлым ауыр, киын
болады. Организм тыгырықты күйге үшырайды. Тыгырықтан шығару үшін бейімделудің физиологиялық тетігін білу
керек.
#
•
Іс-әрекеттің бейімделу тетігі лимбия жүйесі, торлы қүрылым және ми қыртысының алдыңгы аймағында орналасқан.
Оларга гипоталамус-гипофиз-адренокортикалық жүйенің
белсенділігі комектеседі. Гипофиздің алдыңғы бөлігінен
кортикотропинмен бірге гонадотропин және соматотропин
гормондарының түзілуі жеделдейді. Бүл гипоталамустың
нейросекреттері арқылы жүзеге асады.
О рганизмнің бейім делуіне маш ы қтаны п икемделуіне
қарай адамдарды екі топқа бөлуге болады. Біріншісіне мінезқүлы қтары ш апш аң адам дар ж атады . О лар төң іректің
оқыс әсерлеріне тез ж әне оңай жауап беріп, тез бейімделеді. Ал екінші топқа төзімді адамдар жатады. Олар үзақ
уақыт эсер ететін факторларга тиянақты және түрақты бейімделеді.
Бейімделуді сипаттау үшін оның белгілерін білу керек.
Олар мыналар:
, ,
1) температура, ягни қоршаган сыртқы ортаның ыстықсуық озгерістеріне қарай организмнің әрекет жауабы;
2) мінез- қүлық, ягни асып-сасып, абыржып, іс-қимылын
жаңа жағдайга сәйкес өзгерту;
3) биологиялық, ягни түрлі биологиялы қ ж үйелердің
немесе қауымдастық мақсатты қасиеттерді сақтауга бағытталған әрекет;
4) физиологиялық немесе гомеостатикалық жүйелердің
188
әрекеттік өзгеріске икем деліп, организм нің саулы ғы н,
белсенділігін бір қалыпты деңгейде үстауға арналған үлпалардағы зат алмасу өзгерістері мен қарқыны жеделдеп,
! бүлшық еттің қуаты артады.
Б а л а л а р д ы ң б е й ім д е л у е р е к ш е л іг і. Алғашқы балалық
шақта сәбидің денесі жылылықтан гөрі салқынға тезірек
бейімделеді. 1 жасқа дейінгі балаларда ересек адаммен салыстырғанда тердің шығуы жоғары температурада ғана байкалады, бірақ олардың организмінің жылу шығару қабілеті
қалыпты түрде болады. Жоғары температураға бейімделу
баланың тыныс алу ырғағы, жүрек соғуының жиі болуынан
басталады. Ішкі мүшелерден кан сыртқы мүшелерге ауысып,
жылуды көбірек шығарады.
Жас балаларда дене температурасын бірқалыпта үстап
ретгейтін тетігі онша жетілмеген. Сондықтан ата-анасы сырткы ортаның температурасын ескеріп, дүрыс киіндіруі тиіс.
Мысалы, ыстық бөлмеде баланы жылы киіндірсе, оның
денесі қызып, мазасы кетеді. Ал салқын бөлмеде жеңіл
киіндірсе, ол тоңып өзін-өзі жылыта алмайды. Бүл жағдайларды, әсіресе шала туған немесе жақсы өсіп жетілмеген
нәрестелерді күту кезінде есте сақтау керек.
Ауа райының өзгерістеріне қарай бала организмінің
төзімділігін арттыру, саулығын сақтау, күш-кайратын және
көңіл-күйін калыптастыру үшін тәлім-тәрбие шараларын
дүрыс жүргізуді қадағалау қажет. Ол үшін гигиеналық және
дене шынықтыру шараларын қатар жүргізу керек. Табиғи
жағдайларға, жыл маусымына, ауа райына балалар тез жэне
жақсы бейімделуі үшін жан-жақты шаралар қолданылады.
Балалар мекемелерінде оларды таза ауада үйықтатуды,
ойнатуды, таза салқын сумен аяқ-қолдарын жуындыруды,
дене шынықтыру жаттығуларын үдайы және дер кезінде
үйымдастырып отырса, баланың денесінің бейімделу кабілеті
жақсы дамып жетіледі. Балаларда тотығу үдемелі жүреді.
Тыныс алу ж эне қан өндіру мүш елерінің қызметі онша
ж аксы ж етілм еген , сон ды қтан таулы ж ерлерде оттегі
жетілінкіремейтін ауамен дем алғанда бейімделу қабілеті
төмендейді. Осыған байланысты тауға саяхатты үйымдасты рғанда біртіндеп ж оғары өрлеу жағын ойласты рған
жөн.
189
Төртінилі бөлім
ІШКІ МҮШЕЛЕР
♦
IX - т а р а у
-л
Бала организмініц вегета гивтік қызметтерінщ
жас ерекшеліктері
О рганизмнің қызметінің жағдайы оның күллі физиол о ги я л ы қ ж ү й е л е р ін ің ж ү м ы сы н а б а й л а н ы с ты . А дам
организміне эсер ететін түрлі тітіркендіргіштер жүйке жүйесі
мен эндокриндік жүиенің катысуымен көптеген мүшелер мен
үлпалардың жүмысын және жағдайын өзгертеді. Әсіресе бала
ересек адамның денесіне онша ықпалы болмайтын қысқа мерзім эсер
ететін өте әлсіз сәл ғана тітіркендіргіштердің өзі баланың
организмінде айтарлықтай өзгерістер тудыра алады, ал олар
үзақ эсер еткенде оның физиологиялық жүйелерінің үйлесімді қызметін бүзып, баланың өсуі мен дамуын тежейді.
Вегетативтік функцияларға қан, жүрек-қан тамырлар, ас
қорыту, тыныс алу, зәр түзу мен шығару, зат пен қуаттың
алмасу қызметтері жатады.
1. Баланың кан жүйесініц морфо-физиологиялык
ерекш еліктері
Қан жүйесінің маңызы мен мөлшері жәые кан өндіру.
Адам организмдерінің тіршілігі денеге қуат беретін қоректік
заттарды кабылдап, оларды қорыту арқылы сақталады. Тамак кұрамындағы қоректік заттар организмде қорытылып
оттегінің қатысуымен болатын тотығу барысында энергия
оелінеді. Қ оректік заттарды ң көп ж ақты өзгерістерін ің
нәгижесінде адамның денесінде зат алмасуынан пайда болған
организмге қажетті заттармен қоса, қажетсіз, тіпті денені
уландыратын заттар да пайда болады. Айталық, зат алма190
сүынын
нәтижесінде
денеде
аммиак,
мочевина,
фенол,
индол,
н
кетондар т.с.с. улы заттар пайда болады.
Сонымен, адамның өмірі еш уақыт тоқталмай, оның
клеткаларына тасымалданатьга қоректік заттар мен оттегіне
жэне зат алмасуынан пайда болатын денесіне кажетсіз улы
заттардың шығуына байланысты. Мүның бәрін тасымалдау
кызметін денедегі қ а н атқарады. Қан күллі денені аралап,
онын үлпаларындағы клеткалардағы заттың алмасуына
кажетті химиялық заттарды әкеліп, қаж етсіз заттарын
әкетеді. Мүнымен коса, қан дененің түрақты температурасын
сақтауға қатысады, организмнің иммундық қасиеттерін қамтамасыз етеді ж әне мүш елердің қызметін гуморальдық
реттеуге қатысады. Ерте заманнан бері адамдар қанды
итіршілік өзені” деп бекер атамаған. Яғни қан және өмір бірбірінен айырылмай, қосарланып жүреді: қан бар жерде өмір
бар, қан болмаса тіршілік тоқталады. Қанның маңызды
кызметтерінің іске асып, орындалуы оның ерекше қүрылысы мен қасиеттеріне байланысты.
Адамнын денесіндегі қан — организмнің сүйық негізгі
ішкі ортасы. Қанның жалпы мөлшері ересек адамда 4,5-6 л
шамасында, яғни дененің жалпы салмағының 6-8 %. Жаңа
туған нәрестеде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста 7-8 %
болады. Организмдегі барлық қанның 50% қан деполарында
кор болып сақталады. Ондай мүшелерге бауыр, көк бауыр,
өкпе және тері жатады. Бүл мүшелердегі қан қоры адам жараланып, қансырағанда кан айналымына шығып, тіршілікті
сақтап қалады, ал денедегі қаннын 50-60% жоғалса, адам өліп
қалады.
Қ а н ө н д і р у үрықтық кезеңде басталады. Бүл кезде
кан сары ден ед е, бауырда, көк бауырда ж ән е сүйектің
кемігінде өндіріледі. ¥рықтың мүшелері кезектесіп, яғни
бірінің қан өндіру қызметі төмендегенде екіншісінің қызметі
басталады да, қаннын үнемі өндірілуін қамтамасыз етеді. Қан
үрықтың 2-3 апталық кезеңінде сары денеде алғаш өндіріле
бастайды. Сары дене семіп, азайып, кішірейе бастағанда қан
өндіру қызметі бауырға ауысады.
Б а у ы р үрықтың 3-4 апталық өмірінде пайда бола бас­
тайды. Жаңа туған сәбидің бауыры оның қүрсақ қуысының
2/3 бөлігін алып жатады. Туғаннан кейін алғашқы айлардан
191
бастап бауырдың аумағы кішірейеді де, 3-4 жаста бауырдың
аумағы ересек адамдікіндей болады. Жаңа туған сәбидің
бауырьшың салмагы жалпы денесінің 4,33 %-ына тен болса,
ересек адамда ол 2,85 %-ға тең. 8-10 айда бауырдың салмагы
2 есе, 2-3 жаста 3 есе артады.
Щ
Бауырдың атқаратын қызметі өте көп. Ол барлық зат ал­
масуына қатысады, қорғаныс және усыздандыру қызметтерін
атқарады.‘ Үрықтық кезде бауырдың қан өндіретін мүше
ретіндегі %аңызы күшті болады. Үрықтың 5 апталық өмірінде
ол қан өндірісінің орталығына айналады, ал бала туарда бауырдың бүл қызметі тоқталады. Дегенмен, бала туғаннан
кейін қан өндіру мүш елерінің қызметі нашар болғанда
бауырдың қан өндіру қызметі жалғасады.
Үрықтың 14 апталық өмірінде к ө к б а у ы р д а қан
ө н д ір у басталады . Үрықтың *көк бауы ры нда қан
клеткаларының бәрі де өндіріледі. Жаңа туған сәбидің көк
бауырының салмағы баланың денесінің жалпы салмағы мен
үзындығына байланысты болады. Баланың денесі өсе келе,
көк бауырының салмагы да артады. 5 айда оның салмагы
жаңа туған кезіндегі салмағынан 2 есе, 1 жаста 3 есе, 10 жас­
та 10 есе артады.
С ү й е к т і ң қ ы з ы л к е м і г і үрықтық мерзімнің
4-і айында қызмет ете бастайды да 6-ы айдан бастап ол қан
өндірудің орталығына айналады. Бала туар кезде барлық
сүйектердің кемігі сүйек “майына” толы болады. Ол негізінен
қан клеткаларынан түрады. Тек 3-4 жастан бастап қан
клеткаларының арасында май клеткалары пайда бола бас­
тайды да, 7 жаста майлы сүйек кемігі жілік сүйектерінің
бастарында ғана қалады. 15 жаста барлық жіліктер майға
толады деуге болады. Қызыл кеміктің маймен ығыстырылуы сүйектерде біркелкі емес. Алдымен кәрі жілік пен асықты жілікте, кейіннен тоқпан жілік пен ортан жіліктегі қызыл
кемік маймен ығыстырылады. Сүйектің қызыл кемігіндегі
қан өндіру қызметі 3 жаста, 7, 10 және 13 жаста маңызды
орын алады.
Л и м ф а т ү й і н д е р і үрықтық кезеңнің 2-і айында
қан тамырлары жолының бойында пайда бола бастайды да
кейбіреулері бала туғаннан кейін түзіледі. 4-8 жас арасында
лимфа түйіндерінің ретикуло-эндотелилік жүйелері күшті
192
дамып, 8-12 жас аралығында лимфа түйіні мүше ретінде
толық ж етіледі. Лимфа түйіндерінің қүрылысы баланың
денесінің барлық жерінде біркелкі емес, олардың қүрылысы
түрған орны на байланы сты : тер ең орналасқан лимфа
түйіндерінен гөрі тері асты ндағы лимфа т ү й ін д ер ін д е
трабекулалар көбірек болады. Дененің түла бойындағы және
аяк-колдардагы түйіндердің милы қабаты күштірек дамиды,
ал кеуде қуысы мен қүрсақтағы түйіндердің милы заттары
көбірек болады.
Лимфа түйіндерінің аумағы да баланың жасы үлғая келе
өседі. Лимфа түйіндері тікелей қан өндіру қызметінен басқа
корғаныс, сүзгіш, фагоцитарлық ж эне лимфа сүйықтығының
козғалысын реттеу қызметтерін де атқарады.
Қан өндіру мүшелері қанды қан клеткаларымен қамтамасыз етеді ж әне бірінің қан өндіру қызметі бүзылса, басқа
мүшелер оның орнын басады. Қан өндіру мүшелерінің бәрі
күрамындағы фагоцитарлық қасиеті бар ерекш е клеткалардың көмегімен қанды бактериялардан, өлі клеткалардан
т.с.с. тазартады. Бүған қоса, қан өндіру мүшелерінде өздері
арқылы өтетін сүйықты жинау қабілеттері болады, қажет
болған кезде сол сүйықты қан айналысына қүяды.
Үрықтың алғашқы апталарында сары денеде түзілген қан
клеткаларында пигмент болмайды , кейіннен ғана гем о­
глобин! бар эритроциттер түзіледі. Сары денеде лейкоциттер
өндірілмейді. Бауырда ядролы ж эне ядросыз эритроциттер,
лейкоциттер мен тромбоциттер өндіріледі. Лимфа түйіндері
мен көкбауырда эритроциттер, дән ді лейкоциттер, сүйек
кемігінде эритроциттер мен тромбоциттер өндіріледі.
Қан өндіру мүшелерінің қызметі жүйке және гуморальдық жолдармен реттеледі.
Балалардың қан ө н д ір у қабілеті сыртқы ж ән е ішкі
орталардың жағдайларына байланысты болады. Тамақ, оның
қүрамындағы витаминдердің мөлшері, ауру, дене шынығу
калпы, сыртқы ортаның экологиялык жагдайларының қан
өндіру қызметіне өсері күшті.
13— 182
193
2. Қ анны ң кү рамы мен ф изикалы к ж эн е хим иялы қ
касиеттері
Қанны ң кұрамы мен касиеттері. Қанның құрамы өте
күрделі. Қан п і ш і н д і э л е м е н т т е р , яғни қан клеткаларынан ж әне сүйық п л а з м а д а н түрады. Қанның
п іш ін ді эл ем ен ттер ін е қанның қызыл клеткалары эритроциттер, ақ клеткалары лейкоциттер ж әне қызыл пластинкалары тромбоциттер жатады. Қанның бүл клеткалары күллі
қанның 55-60%-ын, ал плазма 40-45%-ын қүрады. Қан плазмасының қүрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 %
белоктар, 2 % түрлі органикалық ж әне бейорганикалық зат­
тар. Оыың қүрамында белок 0,3-0,6% , май ж эне липидтер
0,1%,. 120 мг/% глюкоза қанты, 0,9% көмірсутегі, минерал
заттар — натрий, калий, кальций, хлор түздары, амин қышқылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%,
түрлі ферменттер, гормондар, түрлі витаминдер, холестерин
т.б. заттар болады. Плазманың белоктарының негізгілеріне
альбуминдер 4,5%, ос, Р, у глобулиндер 2-3 %, фибриногендер
0,2-0,3 % жатады.
Плазманың осмостық қысымы мен белсенді реакциясы
қанның маңызды физикалық ж әне химиялық қасиеттеріне
жатады. Плазманың о с м о с т ы қ қысымы деп оның қүрамындағы органикалық ж ән е бейорганикалық заттардың
ер іт ін д іл ер і туды раты н қысымын айтады . П лазманы ң
осмостық қысымы ондағы минерал заттарының мөлшеріне
байланысты: неғүрлым олардың плазмадағы концентрациясы
көп болса, соғүрлым осмостық қысым да коп болады. Қан
клеткалары мен денедегі үлпалардың тірлігі үшін плазманың осмостық қысымының түрақтылығының маңызы зор.
Қ анньщ б е л с е н д і р е а к ц ия с ы оның қүрамындағы
сутегінің иондарының концентрациясына байланысты және
оны pH реакциясы (сутегінің көрсеткіш і) деп белгілейді.
Қанның белсенді реакциясының түрақтылығы денедегі күллі
ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды. Қалыпты жағдайда қанның pH == 7,36 , бүл әлсіз сілтінің
реакциясы.
Қанның белсенді реакциясының түрақтылығына қанның
б у ф е р л і к ж ү й е с ін ің үлкен маңызы бар. К ей бір
бейорганикалық қосындылар, белок заттары қанға келетін
зат алмасуы ны ң н ә т и ж е с ін д е қышқыл н ем есе сіл тіл ік
194
қасиеттері бар заттармен қосылыстар жасайды. Мысалы,
айтарлықтай дене еңбегімен шұғылданғанда қанға зат алмасуынан пайда болған қышқыл заттар к ел еді. Қанның
буферлік қасиеті гем огл оби н , карбонаттар, плазманың
■ белоктарының буферлік жүйелеріне байланысты. Бүлардың
ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік жөне карбонаттық
буферлік жүйелер.
Қанның меншікті салмагы ересек адамда 1,055-1,063 кг/м3.
Жаңа туган нөрестенің қанының меншікті салмагы аздап
жогарырақ 1,060-1,080 кг/м3. Сөбидің өмірінің алғашкы айында ол 1,050 кг/м3 шамасына дейін төмендейді де кейіннен
кайта көтеріліп ересек адамдікіндей болып, өмір бойы сол
мөлшерде сақталады.
Қанның тагы да бір физикалық қасиеті —оның т ү т қ ы рл ы ғ ы. Қанның түтқырлыгын судың түтқырлығымен салыстырады. Судың түткырлыгы 1-ге тең деп алынса, жаңа туған
сәбидің қанының түтқырлығы алгашқы күндері 10,0-14,8
болады. 1-ші айдың соңында ол 4,8 дейін төмендеп шамамен
түракты болып, осы күйінде сақталады. Оның ауытқуы онша
көп емес, алгашқы 1 жаста орта есеппен 4,6, 1-3 жасқа дейін
4,57, 3-15 жас арасында 4,61 шамасында болады. Дегенмен,
8-11 жас арасында ғана қанның түтқырлыгы айтарлықтай
2,9-дан 5,5-ке дейін (орта шамамен 3,9) ауытқиды деген
мэліметтер кездеседі. Қанның түтқырлық шамасы жынысқа
байланысты емес, орта есеппен алганда ер балаларда 4,6, ал
кыз балаларда 4,58-ге тен болады. Қан плазмасының түтқырлығы оның жалпы түтқырлығына Караганда аз, не бары 1,88.
Сонымен, каннын қүрамы, онын мөлшері, физикалық
жэне химиялық касиеттері шамамен алганда түрақты болуы
тиіс. Бүл түрақтылықты ж үйке ж үй есі мен гуморалық
жүйелер реттейді.
Адамньщ канының температурасы түракты болады. Бір
тәуліктің ішінде баланың денесінің температурасы 36,6-37°
С шамасында гана өзгереді. Температураның аз мөлшерде
көбейгені — денедегі аурудың белгісі. Ал температура төмендесе адамнын “өлі күриды”, яғни әлсіздік байқалады. Қан
бауырда ж ене бүлшық еттерде жылытылып, теріде салқындатыл ады.
Қанның күрамы мен қасиетіндегі өзгерістер орталық
жүйке жүйесіне эсер етеді (8-кесте).
195
8-кесте
Қандаі ы өзгерістердің жүйке жүйесіне әсері
Көрсеткіштері
Жеткіліксіз болуы
1. Температура
Қозғалыс қиындайды
2. Оттегі
Есінен танады
Көбеюі
Есеңгірейді.
3-4 атмосфералык
қысымда өкпе
қабынып өліп кетеді
3. ҚанныкГбелеенді | Бас ауырады
реакциясы , pH
Есінен танады
4. Глю коза (қант)
М азасызданады. Әлі
қүрып, есінен танатындай сезім пайда болады
Қарыны ашады.
А ртериялы к кан
қысымы артады,
мазасызданады.
5. Су
Өлсіздік. Ш өлдеу.
Бас ауырады. Басы
айналы п жүрегі
айн иды. Қимылдары
д эл емес* Әлсіздік.
6. Н атрий
Қ ы зба (безгек іспетті).
А ш уланш ақ, мазасыз.
Әлсіздік.
7. Кальций
Бұлш ық еттері тартады
(“сіңірі тартады ”).
Конвульсия.
Селқостық, ұйқы
бас ад ы. Бүлш ық
еттерінің әлсіздігі
Бүл к естед е ішкі орта, яғни қанның қүрамы жүйке
жүйесінің қызметінде қаншалықты маңызды орын алатынын
көрсетеді. Қанның қүрамының сәл ғана өзгерісі орталык
жүике жүиесіндегі клеткалардың жүмысына ж әне адамның
көңіл-күйіне, әсіресе балалардың мінез-қүлыктарына үлкен
эсер етеді. Бірақ қанның өте тамаша бір қасиеті бар: ол бір
мезгілде өз қүрамының түрақтылығын сақтай отырып, қүрамындағы барлық заттардың өзгеруін қамтамасыз етеді. Үнемі
ө зг е р е оты ры п, к өп теген ф и зи ологи ялы қ ж ү й ел ер д ің
қызметіне байланысты өзінің қүрамындағы маңызды заттардың бәрін сақтай алады.
Қ анны ң мөлш ері мен күрамы ны ц жаска байланы с­
ты өзгерістері. Жаңа туған сәбидің қанының мөлшері дене
салмағымен үйлестіре алғанда жасы үлкен балалар мен
ересек адамдардан анағүрлым көп (9-кесте). Қанның мөлшері
туралы айтылғанда денедегі қан айналымындағы мөлшерін
айтады.
196
Қанның жалпы түткырлығы алғашқы күндері жоғары
болып, 1-айдың соңы нда тө м ен д ей д і д е, осы м өлш ерде
шамамен түрақталады, бірақ ол өзгермелі келеді, өйткені
канның қүрамындағы клеткалардьщ санына байланысты. Ал
канның плазмасының түтқырлығы 4 жасқа дейін төмендеп,
содан кейін ғана түрақты болады (9-кесте). Қанның қүрамында кейбір заттардың мөлшерінің бала денесіне жеткіліксіз
екені баланың тамақ талғауынан білінеді. Мысалы, кальций
жетіспеген жағдайда балалар бор, көмір, үйдің қабырғасын
әктеген балшықты жейді, ал глюкоза жетіспесе, тәтті тағамдарға заукы тартады.
Сыртқы ауада оттегі ж етіспегенде көптеген балаларда
“биіктік ауруы” пайда болады: әлсіздік байқалады, басы жиі
ауырады, үйқы “б а са д ы ” (үйқы ш ы л бол ады ). Ал егер
оттегенің жетіспеушілігі үзаққа созылса, балада селкостық
күшейіп, өмірге қызығудан айырылады, есінен танған адам
сиякты болып, тым үзаққа созылса, өліп кетуі де мүмкін.
Жалпы алғанда қанның химиялы қ қүрамы түрақты
болады. Оның қүрамындағы белоктың мөлшері жаңа туған
сәбиде шамамен 5,8%, ал мезгілінен ерте туған нәрестеде
сәл аздау — шамамен 4 ,4 4 -4 ,4 8 %. Е сейе келе белоктың
мөлшері көбейеді (9-кесте). Дегенмен, алғашқы 3-4 жылда
белоктың мөлшері бірш ама өзгеріп ауытқып түрады. Ол
9-кесте
Қанның кейбір көрсеткіш терінің жаска байланысты
i^v.
өзягеруі
Ж аң а
Қ анны н
көрсеткіш тері
Қан м ен м асса
қаты н асы , %
П л азм ан ы н
тү тқ ы р л ы ғы
П л азм а
б ел о гы , %
Г л ю к о за,
м г%
1 т у•гг а н
1
2
жас
2-3
жас
1 15
13
1
10-11
5,8
кы здар
7-11,
үлдар
7-13
Е ре­
сек
7-7,5
7
9
0
14,8
4-6
жас
6
4-5
4-5
4-5
6,5
7
7-8
9 -1 2
80
120
6
60
60
70
7
0
197
кездегі ауытқу шамасы 7-8% . Жалпы алғанда адамнын
жасына байланысты қанның қүрамындағы органикалық
ж өне бейорганикалық заттардың мөлш ерін зерттеушілер
әртүрлі етіп береді. Бірақ айырмашылық онша көп бола
қоймайды.
щ
Қанның қүрамындағы белоктың түрлерінің бір-біріне
қатынасының да жас айырмашылықтары бар. Айталық, жана
туған сәбидің қанындағы альбумин 57,71-56,78 % . Қанның
қүрамындағы белоктың түрлерінің мөлшерінін де жас айырмаш ылықтары
бар:
Г л о б у л и н д ер і
4 2 ,2 9 -4 3 ,2 2 % .
А льбуминдері 6 айға дейін біртіндеп көбейеді (59,25% ),
3 жаста 58,97%. Ал глобулиндері төмендейді де 3 жастан аса
түрақталады. 7-15 жаста ересек адамның альбумині мен
глобулинінің қатынасындай болады. Қандағы глобулиндер
бала туған сәтте жоғары болады да 1 жастан әрі темендейді.
Глобулиндердің а , р, ү түрлерінің мөлшері де осы заңдылықта байқалады. а1 глобулиндер жарты жасқа дейін жоғары
(4,23- 5,43%) болып, 3 жаста 3,09% болады.
сс2 гл о б у л и н д ер д ің м өлш ері алғашқы жарты жылда
жоғарырақ (10,73-11,45% ), ал 7 жастан аса ересектердегідей
(9,20-9,98% ) болады. (3 глобулиндер де туған кезде жоғары
болып, 7 жастан аса ересек адамдардағы мөлшерге жуықталады. ү глобулиндер туған кезде коп болады да алғашқы
3 айда үрықтық глобулиндер ыдырап 3 жаста ересектердей
17,39 % болады.
М инерал түздарының жалпы мөлш ері ересек адамда
0,90-0,95% . Мүның ішінде калий, натрий, кальций, фосфор,
мыс, кремний, титан, марганец, темір т.б коптеген элементтер
бар. 3 жасқа дейін калий, кальций, натрий түздарының мөлшері аздап жоғары болып, 6 жастан кейін түрақталады.
Қанның қүрамында ферменттер көп болады. Амилаза,
каталаза, липаза, трансаминаза сияқты қан ферменттерінің
белсенділігі туғаннан кейін алғашқы күндері аздап артады.
Бүған баланы тамақтандыру түрі, өмірінің жағдайы т.б. өсер
етеді. Ферменттің мөлшерін 1 мл қандағы шартты санмен
(шс/мл) өлшейді.Сүйектің пайда болуына өсер ететін сілтілі
фосфатаза ферменті жаңа туған нөрестеде 44,6 шс/мл, 1 жас­
та 70,3 ш с/мл, 3 ж аста 6 2 ,7 ш с/мл, 13 жаста 48 ш с/мл,
16 жаста 41,7 шс/мл, 18 жаста қан ферменттері ересек адамдағыдай 22 шс/мл болады, яғни оның мөлшері баланың өсуі
198
күшті кезінде жоғары оолып, жас үлғая келе, сүиектерінщ
өсуі аякталғанда түрақталады.
Балалардың қанындағы витаминдердің жас ерекшеліктері
тым аз зерттелген. Олардың ішіндегі А жөне Е витаминдері
жайлы аздаған ғана мәліметтер бар. А витаминінің мөлшері
жана туған сөбиде 0,01-24,4 мг% шамасында өзгеріп түрады. Оның мөлшері жыл мезгіліне тәуелді деген бірен-саран
меліметтер кездескенімен әлі нақты дәлелді зерттеулер жоқ.
Е витаминінің мөлшері жаңа туған сәбиде шамамен 0,30 мг%
болып, 3 жаста 0,80мг%, 8 жаста 0,83мг%, 16 жаста 0,94мг%,
20 жастан әр і 0 ,8 7 мг% ш амасы нда болады , яғни бүл
витаминнің м өлш ері 3 ж астан кейін онш а көп ө згер е
қоймайды.
3. Қанның пішінді элементтері
Э р и т р о ц и т т ер . Қанның піш інді элем енттеріне эри­
троциттер, лейкоциттер ж эне тромбоциттер жатады. Бүлардын ішіндегі ең көбі э р и т р о ц и т т е р , яғни қанның қызыл
клеткалары. Олардың саны адамның жынысына байланыс­
ты: ер адамда 1 мкл қанда 4,5-5 млн., әйелде 4-4,5 млн. Қанның қызыл клеткалары ядросыз, диаметрі 7-8 мкм, ал қалыңдығы 2 мкм. Эритроциттердің піш іні екі жағы ойыңқы
келетін линза іспетті болады . М үндай піш ін клетканың
бетінің ауданын үлкейтіп, тасымалдау қызметін атқаруын
ж е ң іл д е т е д і, ә с ір е с е о т т егін ө к п ед ен д е н е н ің күллі
клеткаларына жөне үлпаларына тасуға ыңғайлы етеді. Бүл
кы зметі эр и т р о ц и т т ер д ің күрам ы ндағы бел ок заты
гемоглобиннің қатысуымен орындалады.
Г е м о г л о б и н күрделі зат. Ол г е м деп аталатын,
қүрамында екі валентті темірі бар бояулы заттан ж эне г л о ­
б и н белогы нан түрады . Г ем огл оби н өкпе қуы сы нда
оттегімен онай қосылып, о к с и г е м о г л о б и н г е айналады. Оксигемоглобин қанмен тасылады да, үлпаларға келгенде
оңай ыдырайды. Нөтижесінде глобин мен 0 7 пайда болады.
Босаған оттегі үлпалардың клеткаларының тотығуына катысады, ал глобин белогы үлпаларда зат алмасуынан пайда
болған көмір қышқылын қосып алып к а р б о к с и г е м о г л о б и н г е айналады. Бүл да жеңіл ыдырайтын қосынды,
қанмен өкпеге барып, көміркышыл газын босатады, глобинге
199
о ттеп
оттегін, ұлпалардан
зын тасиды. Көмір қыш қыл газы деммен бірге сы ртқа шығаОттегі мен көмірсутегін қосып алу
алентті
қасиетіне байланысты. Кейбір ж ағдайда (ж ы ланны н уымен
немесе иіс газымен уланғанда) гем оглобиннің қүрамындағы екі валентті темір үш валентті темірге айналып, ол СО^
к а р б о г л о б и н деп аталатын берік қосы лы сқа айналадь/
оттег
жетіспеи, гемоглобиннің көп мөлш ері карбоглобинге айналқалады. М үндай
оттегі мол ж ерге ш ы ғару қаж ет, сонда гемоглобин екі
валентті темірі бар дүры с қалпы на келіп, адам тірі қалады.
Эритроциттер қан плазмасы ны ң осм осты қ қысымының
ө з г е р іс ін е а с а с е з ім т а л б о л а д ы . О с м о с т ы қ қ ы с ы м н ы ң
тө м ен д еу і эр и тр о ц и ттер д і бүзы п , он ы ң қүрам ы н д ағы
гем оглобин қан плазм асы на ш ы ғады . С оны ң нәтиж есінде
эр и тр о ц и ттер өзін ің басты м ін деті — оттегін тасы м ал д ау
қ аб іл етін ен аи ы ры лад ы . Г ем о гл о б и н н ің қан п л азм асы н а
ш ы ғуы н г е м о л и з деп атаиды. Гемолиздің әсерінен қанның түтқы рлы ғы аитарлықтаи күш еиеді де қан жүрісін қиындатады .
алып
оның қүрамы ндағы эритроциттер түна бастайды да, бетіне
қанның сары суы ш ығады. Эритроциттердің т ү н у ж ы л д а м д ы ғ ы ( ЭТЖ ; ем ханада оры сш а РО Э немесе СОЭ
д е й д і) қ ал ы п ты ж а ғд а й д а ер ад ам д а 3-9 м м /сағ, ә й е л д е
7-12 мм/сағ ш амасы нда болады. Эритроциттердің түну ж ы л­
дам дығы аурудың диагностикасы нда аса маңызды көрсеткіш.
ЗКаңа туған сөбидің қаны нда 2 түрлі эритроциттер бар:
а) үры қты қ эритроциттер; ә ) қалы пты эритроциттер. Бала
т у а р а л д ы н д а о н ы ң қ а н ы н а кө п м ө л ш е р д е қ а л ы п т ы
эритроциттер қосылады. С онды қтан ж аңа туған сәбидің алғаш қы сағаты нда 1 м м 3 қаны нда 6,5-7,2 млн эритроциттер
болады. Өмірге жаңадан келген баланың қанына біраз шамада ж аңа эритроциттер қосылады да алғаш қы 5-6 сағаты нда
1 м м 3 қанда 6,62-7,5 млн эритроциттер болады. Бірақ алғаш қы күннен бастап, үры қты қ эритроциттер ыдырап, орны на
ж аң а эр и тр о ц и ттер қо сы л ад ы , со н д ы қ тан о л ар д ы ң саны
бірінш і тәуліктен бастап азая бастайды. 24 сағаттан кейін
200
1 мм3 канда 6,11-7,06 эритроциттер болса, 1 аптадан кейін
5,54-6,21 млн, 10 куннен сон 4,80-5,70 млн шамасына дейін
азаяды. Бүл сәбидің ұрықтык эритроциттерінің бауырда ыдырауына байланысты жағдай. Алғашқы 1-2 жаста эритроциттердін саны баланың түрмыс жағдайына, ауа райына т.б.
сырткы ж әне ішкі әсерлерге байланысты өзгермелі келеді.
Мүндай күшті өзгерістер 5 пен 7 жас, 12 мен 14 жас арасын­
да да байқалады. Жалпы алғанда балалардың қанындағы
эритроциттердің саны күбылмалы келеді. Оның мөлшеріне
баланың ұйқысы, тамағының қүрамы, күн кестесінің бүзылуы да эсер етеді. Мысалы, бала жасына лайық мөлшерден
аз ұйыктаса, сол күні оның қанындағы эритроциттердің саны
0,7-1,2 млн-ға дейін азаяды.
Эритроциттердің қүрамындағы гемоглобиннің мөлшері
жана туған нәрестеде ересек адамнан жоғары болады. Егер
ересек адамның эритроциттеріндегі гемоглобинді 100 % деп
алсак. жаңа туган сәбидің қанындагы гемоглобин 140-145%
болады, ягни 100 мл қанында 17-25 г гем оглобин бар.
Сонымен бірге сәбидің гемоглобиндерінің оттегін қосып алу
кабілеті де аздап жогары: ересек адамда 1 г гемоглобин
1,34 мл оттегін, ал сэб и д е 1,40 мл оттегін қосып алады.
Сондыктан жаңа туган сәб и д ің оттектік сыйымдылығы
35 мл (ересек адамда 18-21 мл) болып, зат алмасуының қарқынды өтуіне мүмкіндік береді.
Екі-үш ж асты ң арасы н да эр и т р о ц и т т ер д ің саны
5-5,5 млн/імкл. Бүл кезде эритроциттердің диаметрі аздап
кіш ірейеді, ал гемоглобиннің мөлшері 2 жаста 80-90 %,
3 жаста қайтадан 100 %-ға дейін көбейеді, ягни ересек адамдардағыдай болады, бірақ оттектік сыйымдылығы ересектерден әлі де болса жоғары. 4-6 жаста эритроциттердің саны,
пішіні, мөлшері ж әне гемоглобинінің қасиеті, оттектік сыйымдылығы ересек адамдардай болады.
Э р и тр о ц и ттер д ің т ү н у ж ы лдам ды гы ж аңа туган
нэрестеде 0,5 мм/сағ, туғаннан кейін біртіндеп түну жыл­
дамдыгы артады: 1 жаста 2 мм/сағ, 2-3 жаста 3 мм/сағ,
5-6 жаста 4-5 мм/сағ, қыздарда 7-1 1 жаста, ер балаларда
7-13 жаста 3-9 мм/саг болып, ересек адамдардың эритроциттерінің түну жылдамдыгына (7-12 мм/сағ) жакындайды.
Адам ден есін дегі эритроциттердің тіршілік үзақтығы
90-120 күндей, бірақ олар үнемі жаңарып отырады: ескілері
201
бауы рда ж эн е басқа мүш елерде ыдырап, жаңа жас эритро­
циттер сүйек кемігінде өндіріліп, қан айналымына қосылып
о ты р ад ы . А л ға ш қ ы ап тад ағы эр и тр о ц и тте р ы ды рағанда
босайтын темір иондары сәбидің терісінде қор ретінде жиналады да, тоты ғы п баланың терісі сарғыш тартады. Мүны
с ә б и д ің “ с а р ы а у р у ы ” д е п а т а й д ы , б ір а қ ол ж ұқп ал ы
Боткиннің сары ауруына байланысты емес, қордағы темірдің
тоты ғуы нан болады. Кейіннен терідегі темір иондары жаңа
қан клетйалары н өндіруге пайдаланы лады да, терінің түсі
дүрыс қалпына келеді.
Л е й к о ц и т т е р . Л ейкоциттер ядросы бар қан клеткалары,
1мкл қанда ересек адамда 6-8 мьщ лейкоциттер болады. Балан ы ң и м м ун ды қ (ау р у ға қарсы түру қорған ы с кабілеті)
қабілеті оның лейкоциттеріне байланысты. Л ейкоциттер бала
организмінің жүқпалы, яғни инфекциялы қ ауруларға қарсы
түруын қамтамасыз етеді. Қан клеткаларының бүл маңызды
қ ы зм е т ін Н о б е л ь с ы й л ы ғ ы н ы ң л а у р е а т ы о р ы с ғалы м ы
И. И. М ечников ашқан. Л ейкоциттердің бірнеш е түрлері бар:
а) д ә н д і л е й к о ц и т т е р н е м е с е г р а н у л о ц и т т е р ; ө) д ә н с із
лейкоциттер, яғни агранулоциттер; б) моноциттер.
Г р ан у л о ц и ттер д ің 3 түрі бар: н ей тр о ф и лд ер, эозинофилдер ж әне базофилдер. Ал агранулоциттерге лимфоциттер
жатады. Қанның қүрамы ндағы лейкоциттердің түрлері адамның ж асы на лайы қты мөлш ерде ш амамен түрақты болады
(1 0 -к есте). Бүл тү р ақ ты л ы қ ты л е й к о ц и т а р л ы қ
ф о р м у л а деп атайды.
Л ей к о ц и т т е р д ің сан ы мен б ір -б ір ін е қ аты н асы , яғни
лейкоцитарлы қ формула түрлі әсерлерге байланысты, айталық, ауру, ауыр дене жүмысы, ас қабылдау, үйқы т.с.с. өзгеріп
отырады. Лейкоциттерді соғы сқа кірейін деп түрған майданнан кейін неш е адам қалары белгісіз әскерлер тобымен салы сты руға болады. Л ейкоциттердің саны да сы ртқы ж әне
ішкі әсерлердің ықпалынан үнемі өзгеріп түрады. Сондықтан
оның саны мен лейкоцитарлы қ формуласы тек ш амамен айтылып, жазылады. М ысалы, егер баланың бір түнгі үйқысы
бүзылса^ д е р е у л е й к о ц и т т е р д ің ж ал п ы сан ы мен л ей к о цитарлық формуласы өзгереді. Үйқысы ж өнделгеннен кейін
ш амамен қалы пты м өлш еріне ж етеді. Д егенм ен, лейкоцитарлы қ формуланы ң өзгерісі арқылы кейбір ауруларды анықтауға болады. М ысалы, баланың ас қорыту ж үйесінде ішек
202
I[
I
Н
күртгары пайда болса, эозинофилдердің пайыздық мөлшері
күрт көбейеді. Сондықтан лейкоцитарлык формула арқылы
дәрігерлер баланың ауруын шамамен анықтап алып, кейін
оны теренірек зерттеп алып, емдейді.
Л ейкоциттердін жалпы саны жаңа туған н әр ест ед е
10-20 мың шамасында болады. Өмірінің алғашқы сағаттарында оның саны күрт к өбей еді. Айталық, туған сәтте
19500 болса, 6 сағатта 22000, 24 сағатта 28000-ға дейін
көбейеді де екінші тәулікте азая бастайды: 48 сағатта 19500
болады. 5-тәул ік ө м ір ін д е баланы ң лейкоциттері күрт
төмендейді де, 7-і тәулікте 8000-11000 шегіне жетіп, шамамен
ересек адамның жоғары деңгейі шамалас болады.
Мезгілінен ерте туған сәбилердің лейкоциттерінің саны
3600-36000 шамасында өзгереді.
10-12 жаста қьіздардың қанындағы лейкоциттердің саны
6000-8000, яғни ересек адамдай болады.
Лейкоцитарлық формуланың өзгеріс шегі 10-кестеде
көрсетілген. Дегенмен, айта кетерлік жағдай: 1 жастан кейін
нейтрофилдердін жалпы саны көбейіп, лимфоциттердің және
лейкоциттердің жалпы саны азаяды. Нейтройфилдердің санының лим ф оциттерден басы м болуы әр зерттеуш ін ің
ен б егін д е әр т ү р л і ж азы лған. К ей б ір еу л ер 3 ж астан,
кейбіреулер 5 жастан деп жазыпты. Бүл айырмашылық әр
, ,
10 - к е с т е
Баланы ң лейкоцитарлы к формуласы, %
Жасы
Жаңа туған
1 тәул.
1 ап та
1 жас
3-4
5-6
6-7
і
9-10
11-12
14-15
Ересек
1
Нейтрофил
Эозинофил
65,5
64,0
35,5
16-49,0
38,0
,
43,5
46,5
3,0
2,0
3,5
0,5-6,0
2,0
0,5
51,5
2,0
2,0
2,0
52,5
60,5
50-75
Базофил
j
1,5
1
j
1
2
-
4
0,75
0,25
0,50
0-1,5
0,50
0,25
0,50
0,25
0,50
0,50
0-1
Моно­
цит
Лимфо­
цит
8,0
г 22,5
I 24,0
9,5
44,0
П .0
j
6-15,0
36-75,5
10,5
49,0
10,0
46,0
9,5
1 42,0
8,0
38,5
1 9,0
36,0
9,0
28,0
j 2-10 j 20-40
203
баланың жеке басының даму ерекшеліктерінің нәтижесіне
байланысты болса керек.
Т ром боциттер. Қанның құрамындағы үшінші пішінді
элементтер — тромбоциттер немесе қан пластинкалары. Олар
сопақша немесе диаметрі 2-5 мкм дөңгелектеу пішінді келеді.
Тромбоциттердің жалпы саны Імкл қанда 300 мыңнан 400
мыңға дейін. Тромбоциттер сүйек кемігінде пайда болады.
Олардың өсіп жетілу мерзімі 7-8 күн, ал қан айналымында
5-11 күндей болады. Тромбоциттердің саны тамақ ішкеннен
кейін, ауыр дене жүмысымен шүғылданғанда, өйел адам бала
көтеріп жүкті болғанда көбейеді. Оның мөлшерінің тәуліктік
өзгерісі де бар: күндіз көбірек, түнде азырақ болады.
Тромбоциттердің қызметі көп. Оларда ферменттер де
өндіріледі, фагоцитарлық қабілеті де бар, үсақ қан тамырларының өткізгіштік қасиетіне де эсер етеді. Жалпы алғанда
т р о м б о ц и т т ер д ің қы зм еттері оны ң арнайы жан-жақты
қасиеттеріне байланысты.
Тромбоциттердің саны баланың жасына қарай өте көп
ауытқидыI 1 мкл қанда 150 мыңнан 600 мыңға дейін. Жаңа
туған сәбидің қанында орта есеппен 150-350 мыңға жуық
тромбоциттер болады. 1 жасқа дейінгі балаларда 15 мыңнан
424 мыңға дейін (орта есеппен 250000). Дегенмен, жеке бір
баланыц өзіндегі тромбоциттердің саны салыстырмалы түрде
алғанда түрақты келеді. 1 жастан 16 жасқа дейін 1 мкл қандағы орта саны 300000, 20-40 жаста 311000, одан әрі қарай
шамамен 114 мыңнан 335 мыңға дейін (орта саны 224000),
ал 70 жастан аса тромбоциттердің саны азаяды: орта есеппен
208000. Тромбоциттердің ең күшті өзгеретін түраксыз мезгілі
1 жасқа дейін. Бүл кезде оның жас, әлі толық жетілмеген
түр і қанда көп бол ады . Бүл ем ш ек т егі балаларда
тромбоциттер көп өндірілетінін білдіреді. Баланың жасы
үлғая келе, тромбоциттердің өндірілуі төмендейді, ал қартая келе, қан пластинкаларында кері даму күшейеді.
Қанны ң ұюы. Тромбоциттер дің басты қызметі - олардың
қанның үюына қатысуы. Қан тамырлары жарақаттанғанда
әдетте жараның бетін т р о м б деп аталатын қойылған қан
түйіршігі тез жабады. Біраздан соң ол тығыздалып, жараны
бекітеді. Егер қанның мүндаи қасиеті болмаса, кішкентай
жарадан токтаусыз қан ағып, адам әлсіреп, тіпті өліп те кетер
еді. Бірақ жарадан аққан қан үйып, организмді сақтап кала204
ды. Қанның үюы күрделі ферментативті қүбылыс. Оны
шамамен 3 кезеңге белуге болады:
1-канда және үлпада т р о м б о п л а с т и н н і ң пайда
болуы;
2-тромбопластиннің т р о м б и н г е айналуы;
3 -т р о м б и н н ің ә с е р ін е н плазм адағы ф и бр и н оген
белогының ерімейтін ф и б р и н жіпшелеріне айналып, жараның бетін де тор қүруы. Осы торга эритроциттер мен
лейкоциттер түрып қалады да тромб пайда болады. Тромб
сығылып, сарысудан арылады. Жараның беті кабыршактанып қатып, жараланған тамыр бүтінделеді. Кейіннен қатқан
кан қабыршағы түсіп қалады. Қанның үю ы на эритроциттердін құрамындағы ж әне қан плазмасындағы бірнеше
ф ерменттер м ен кальций иондары , бауы рда т ү зіл ет ін
К витамині қатысады.
Жаңа туған сәбидің қанының үюы өмірінің алғашқы
күндері, әсіресе 2-ші күні, баяу болады, ал 3-ші күннен бас­
тап 7-ші күнге дейін жылдамданып, ересек адамдардың қанының үю уақытына жақындайды. Д еген м ен , қанның үю
уақытында баланың жеке басының қасиеттеріне байланыс­
ты аздаған айырмашылық болады. 5,5-6 жаста қанның үтоы
1-2-м инөттен кейін басталы п, 3-4 м инөтте аяқталады.
Сонымен қатар, алғашқы күндері мөлшері аз тромбопластин
3 аптада ересектердегідей болады, ал қанының плазмасындағы фибриногені анасының қанындағы мөлшерден біршама
аз болады. 1 жастан 12-14 жасқа дейін қанның үюына қатысатын факторлар шамамен дүрыс қалыпта болады, бірақ
өзгермелі келеді. Қанның үю қасиетіне де ықпалы бар
эндокриндік ж үйе мен жас өспірім дердің организміндегі
функциялык басқа өзгерістер аякталған соң қанның үюы
50-60 жасқа дейін түрақталады.
О рганизмдегі кан корлары. Көкбауыр —денедегі қанның коры. Тыныштык кезінде көкбауыр қанға толып, аумағы
үлкейеді. Бүлшық еттер жүмыс істей бастағанда қан көкбауырдан жүмыс істеп жатқан бүлшық еттерге тасымалданады.
Ағылшын физиологы Баркрофт тамаша тәж ірибе жасап,
көкбауырдың қан жиналатын орын екенін алғаш дөлелдеді.
Ол иттің көкбауырын абайлап, қан тамырларын үзбей, қүрсақ
қуысынан шығарып алып, тәжірибедегі иттің терісінің астына орналастырған. Көкбауыр көрінетіндей етіп теріге
ейнек ретінде мөлдір целлулоид пластинкасын тігіп, мүшенің
205
ж ағдай ы н бай қ ап оты раты н т е р е з е ж а са ға н . Ж ануар
операциядан айыққаннан кейін сол терезе арқылы көкбауырды түрлі жағдайларда байқаған. Ит қозғалып жүрген кезде
көкбауырдағы қан азайып, ол тынышталып демалганда кайтадан көбейген. Иттің қимылына сай көкбауырдағы каннын
қоры азайып отырған. Баркрофт өзінің осы итін 1926 жылы
физиологтардың съезінде көрсеткен. Кейіннен көкбауырдың
қанның қоры жиналатын мүше екені, сонымен қатар, канның кейбір клеткалары осы көкбауырда дамып жетілетіні
толық анықталды.
^
Эритроциттердің ыдырауы бірнеше мүшелерде болады,
соның ішінде көкбауыр да бар. Мұнымен бірге, көкбауырда
л ей к оц и ттер д ің бұзы луы н теж ей т ін факторлар д а бар,
дегенмен, мүнда да біраз лейкоциттер ыдырайды. Көкбауыр
тимус безім ен ж эн е лимфа түйіндерімен бірге лимфоциттердің өніп, өсіп, дамуына қатысады. М үнда лимфоциттер
көптеп жиналады. Олар көкбауырдан лимфа айналымына
қүйылып, одан тағы да қайтып келеді. Көкбауырдың қыртысында Т-лимфоциттер, ішкі үлпасында В-лимфоциттер
орналасады деген д е мәліметтер бар.
Бүған қоса, көкбауырда белгілі шамада антиденелер
өндіріледі ж эне токсиндер (улы заттар) усыздандырылады.
Көкбауырдан басқа қанның көп мөлшері теріде, бүлшык
еттерде ж әне басқа мүш елерде жиналады. Организмге қан
көп қажет болған жағдайда қордагы қан дереу қанайналыс
жолына қүйылып, жүмыс істеген мүше толық қамтамасыз
етіледі.
О қ у мен ден е ең бегін ің қанға әсері. Қанның қүрамы
шамамен түрақты болғанымен, баланың еңбегіне мөлшерден
тыс талап қойылғанда бүл түрақтылық өзгереді.
Мектеп жасындағы баланың жұмысы негізінде оқу, яғни
ми еңбегі. Оқу, сөзсіз, қан ж үйесіне де эсер етеді. Оқушы
баланың ми еңбегі, ягни оқу бағдарламасы жасына сәйкес
болмағанда 12 жасқа дейінгі балаларда л е й к о ц и т о з ,
яғни лейкоциттердің көбеюі орын алады. Баланың қанында
әсіресе нейтрофилдер мен лимфоциттер көбейеді.
Бастауыш сынып оқуш ы лары нда (7-11 ж ас) оқуды ң
әсерінен эритроциттердің түну жылдамдыгы (ЭТЖ ) аздап
өзгереді, бірақ ол мүның сабаққа дейінгі қалпына байланыс­
ты болады. Айталық, сабаққа дейін ЭТЖ жоғары болса, сабақтың соңына таман ол баяулайды.
206
Қанның тұтқырлығы да ЭТЖ іспетті сабақтың алдындағы
денгейіне байланысты. Сабаққа дейін ЭТЖ орта шамамен
3/7 болса, сабақтың соңында 5,0, ал сабақ алдында 4,4 болған
окушыларда сабақтың соңы нда 3,4-ке дейін төм ендегені
туралы мәліметтер бар.
Жалпы алғанда оқудың қанның құрамына әсері олардың
калыпты жағдайындағы мөлшеріне тікелей байланысты.
Дене еңбегі организмнің физиологиялық ж үйелерінің
қызметін, әсіресе қанның қүрамын өзгертеді. Д ене еңбегінен
кейін балалар мен жастарда ересек адамдар іспетті миогендік
лейкоцитоз байқалады. Бала жүгіргенде, козғалысты ойын
сиякты ж еніл-ж елпі ден е ең б егін д е лим ф оциттері аздап
көбейеді, ал велосипед тебу, тағы басқа қара күшті қажет
ететін ең бек те н ей тр оф и л дер к ө б ей ед і. 16-18 жастағы
бойжеткендер мен жігіттерде жүгіру, суда ж үзу сияқты спорт
түрлерімен шүғылданғанда лейкоциттердің барлык түрлері
көбейеді. Бірақ, сон да да лимф оциттердің көбею і басым
болады. Ал кыздар мен жігіттердің арасында жыныстық айырмашылықтар жоқ деп батыл айтуға болады. Жалпы алғанда миогендік лейкоцитоз бүлшық еттердің жүмысының
үзактығына байланы сты болады , ал ж асқа байланысты
ерекшеліктер байқалмайды. М үндай қысқа мерзімді дене
еңбектерінің эритроциттердің санына әсері онша күшті емес.
Жүгіру, суда ж үзу сияқты спорт ойындары кезінде олардың
саны орта есеппен жарты миллиондай ғана артады. Ал 1,5-2
сағат в ел оси п ед ай даған да эри троц и ттер айтарлықтай
көбейіп, тек бір тәуліктен кейін ғана қалпына келеді. Бүлшық
еттердін кызметі тромбоциттерге күшті эсер етеді. Миогендік
тромбоцитоз еңбектің үзақтығына байланысты. Үзақ уақыт
спорт ойындарымен шүғылданғанда қанның қүрамында жас
қан пластинкалары көп болады. 16-18 жастағы бойжеткендер
мен жігіттерде ғана жас ерекшеліктері байкалады. 50 шақырым велосипед айдағанда жастарда миогендік тромбоцитоз
кезінде қанында жас тромбоциттер көп болады, ал сондай
кимыл жасаган 23-27 жастағы ересек адамдарда миогендік
тромбоцитоз болғанымен, жас пластинкалар болмайды деген
мәліметтер бар (А. А. Маркосян, 1960 ).
Осы сияқты өзгерістер 16-18 жастағы бойжеткендер мен
жігіттерде ЭТЖ, қанның түткырлығы, қанның үюы сияқты
қанның физикалык жөне химиялық көрсеткіштерінде де бай­
калады.
207
Осы мәліметтерді түжырымдай келе, оку мен дене еңбегі
қанға белгілі ш амада эсер етеді ж эн е ол әсерлер еңбектін
ұзақтығына байланысты деп айтуға болады. Яғни гигиеналық
талаптарға сай оқу мен дене ш ы ны қты руды ұйымдастыру
арқылы балалар мен ж астарды ң организм іне ауыртпалық
түсірмей, денсаулығын сақтауға болады.
яв*
4. Қан құю ж е н е и м м ун и тет
Қан кұюдың қаж еттілігі ж эне кан топтары ны ң негізі.
А дам ж аралан ы п , д ен есін ен қ ан н ы ң ж ар ты сы н а жуығы
аққанда әлсіреп, тірлігінен айырылады. М ұндай жағдайда
бір кісінің қанын екінші адамға құйып, жарақаттанған адамды аман алып қалуға болады. Бірақ адамдарды ң қанының
құрамы бір-біріне сәйкес келмесе, қан қүйылған кісі өліп те
кетуі мүмкін. Сондықтан донорды ң^қан беруші адам) қанын
р ец и п и ен тк е (қан қ ү й ы л аты н кісі) қүяр к езд е алды м ен
олардың қандарының сәйкестігін тексереді.
Қ а н н ы ң қ ү р а м ы н д а ғ ы э р и т р о ц и т т е р д е ек і тү р л і
а г г л ю т и н о г е н деп атал ған зат бар: А ж э н е В
агглю тиногендер. Қ анны ң плазм асы нда бүлармен кездескенде қанды үйытып тастайтын а ж әне ( З а г г л ю т и н и н д е р болады. Егер агглютиноген А агглю тинин альфамен
(а ) немесе агглютиноген В агглютинин бетамен (|5) кездессе,
қанның эритроциттері бір-біріне ж абы сы п, бүзы лы п, қан
үйы п қ ал ад ы да, о ттегін д е н е ге та си ты н эр и т р о ц и т т е р
қызметін атқара алмай, адам өліп кету қаупінде болады. Бүл
заттарды ң бір-бірімен қосы лы с ж асау м үм кіндігі 4 түрлі,
с о ға н б а й л а н ы с т ы а д а м д а р д ы ң қ а н ы н 4 т о п қ а б ө л іп
АВО жүйесі деп атаған:
1. Эритроциттерінде агглю тиногендер жоқ, бірақ плаз­
масында екі агглютинин (а,(3) де бар кісілер. М үндай адамдар 40%, олар І-ші топқа жатады;
2. Қанының эритроциттерінде агглю тиноген А, плазма­
сында агглютинин (3 бар адамдар 39%, олар ІІ-ші топқа жа­
тады;
3. Э р и т р о ц и т т е р ін д е а г г л ю т и н о ге н В, п л а зм а с ы н д а
агглютинин ос бар кісілер 15%, олар ІІІ-ші топқа жатады;
4. Эритроциттерінде агглютиноген А ж эне В бар, плаз­
масында агглютининдер жоқ кісілер 6%, олар IV -ші топқа
жатады.
208
Осы агглютиногендер мен агглютининдердің бір бірімен
кездеспеуін көздеп (11 кесте), донор мен реципиенттің қандарын тексереді.
11 - к е с т е
Қ а н д ы к ү ю кестесі
Х алы кПлаэмадағы Эритроциттерагглюти­ дегі агглютино­ ар ал ы к
топтасгыру
нин лер
гендер
а ж әне (3
э
а
Ж оқ
Жоқ
А
В
А ж эне В
О
А
В
АВ
Топ
I
II
III
IV
Қанды қүю
мүмкіндігі
Барлық топқа
IV ж эне II топқа
IV ж эне III топқа
IV топқа ғана
АВО ж ү й е с ін е н басқа түрлі адам дар топтары нда
кездесепн қанның қорғаныс жүйелері бар екені анықталды.
Соның ішінде алғаш рет макака-резус маймылдарының қанынан табылған р е з у с — ф а к т о р деп аталған заттың маңызы күшті. Бүл зат адамдардың 85%-ында бар, ал 15%-ында
жок. Резус-факторы бар адамдарды оң-резусты (Rh+), жоқ
адамдарды теріс-резусты (Rh-) деп атайды. Егер Rh- кісіге
Rh+ адамның қанын қүиса, ол реципиентте сол факторға қарсы антидене пайда болады. Ал екінші рет сондай қан қүйылса, бүрын пайда болған арнайы антиденелер эритроциттерді
бір-біріне жабыстырып, қызметін тоқтатады да, адамның
өміріне қауіп төн еді. Осы резус-ф акторға байланысты
Rh- жүкті әйелдердің үрығына Rh+ әкесінің факторы түқым
қуалап ауы сқ ан да ж үкті ә й е л д ің қаны нда үрықтың
факторына қарсы антидене пайда болы п, түсік т ү сед і.
Сондықтан жүкті әйелдердің қанында бүл фактор болмаса,
оның к ү й еу ін ің қанының факторы н т е к с е р е д і д е , ол
Rh+ болса, түсік болмаудың қамын ойлап, арнайы емдейді.
Сонымен, қанды қүю үшін реципиенттің қанының
АВО және Rh-факторын міндетті түрде тексеру қажет
Иммунитет ж әне оның түрлері. Иммунитет (лат. имму ниmac —бірдеңеден бос болу) адамның жүқпалы ауруларға қарсы түру қабілеті. Бүл адам организмінің өте күрделі,
көптеген морфологиялық ж әне физиологиялық қасиеттерге
оайланысты қалпы. Ерте заманнан-ақ кейбір аурулармен
ауырған адамға сол аурудың жүқпайтыны белгілі болған
(мысалы, қызылша, шешек, сүзек т.б.). Бірақ мүның ғылыми
14— 182
209
н е г із ін Э. Д ж е н н е р , JI. П а с т е р , И. И. М е ч н и к о в , т.б.
XVI1I-XIX ғасырлардағы ғалымдар ашқан.
Өсіресе иммунитеттің ф а г о ц и т а р л ы к қағидасыны ң м аңы зы үлкен. И. И. М ечников 1886 ж. жануарлар
организмінің кейбір клеткалары —фагоциттер — денеге енген
бөтен заттарды ң бөлш ектерін іліп үстап алы п, қорытып,
б о й ы н а с ің ір е т ін ін б а й қ а ғ а н . А д ам д е н е с ін д е м үндай
ф а го ц и тЗ р л ы қ қ а б іл е т л е й к о ц и т т е р д е , ә с ір е с е нейтрофилдерде бар. Лейкоцитгер адам денесінің сақш ысы іспетті,
бөтен зат денеге енсімен қан там ы ры нан ш ы ғы п, жалған
аяқтары арқылы бөтен заттың шоғырланған жеріне жылдам
барады да, оны қоршап алып, протоплазмасыньщ ішіне тартып, арнайы ферменттер арқылы ыдыратып немесе бір-біріне
жабыстырып бөтен заттың залалының алдын алады. Мүндайда кейбір лейкоциттердің қозғалыс ж ы лдамды ғы шамамен
сағаты на 2 мм-ге тең. Бүл күресте лейкоциттер өздері де
тірлігінен айы ры лады . С өйтіп бөтен зат өлген лейкоциттермен бірге денеден шығарьшады. Бөтен заттың жиналған
ж ерін лейкоциттер сол затпен бірге ден еге енген микроорганизмдердің өсіп, өніп улы заттарды шығарып, дене үлпасын қабындыруынан анықтайды.
Қанның күрамында қорғаныс қызметін атқаратын баска
да маңызды заттар бар. Бүларға а н т и д е н е л е р мен
а н т и т о к с и н д е р жатады. Антиденелер қанда болатын
белок заттары — иммундық глобулиндер денеге кірген басқа
б ө т е н з а т т а р д ы ң ә с е р ін е н п а й д а б о л а д ы . О л за т т а р ғ а
бактериялар, вирустар, басқа текті белокты заттар жатады.
Оларды а н т и г е н д е р деп атайды (грек, анти-к.арсы+
генос-тек). Антитоксиндер —уланған кезде организмде пай­
да болатын усыздандырушы заттар (грек, анти+лат. токсинум
— у, улы зат). Антиденелер, антитоксиндер мен антигендер —
өте өзгеш е үй лесім ді заттар, яғн и э р ан ти ген н ің нем есе
токсиннің өзіне ғана үйлесетін антиденелері мен антитоксиндері болады. О лар бір-біріне кілттің қүлы пқа сай келетіні
іспетті. А нтиденелер ауру туды раты н микроорганизмдерді
бір-біріне жабыстырып, енді біреулері ерітіп жібереді. Денеге
бөтен заттар, айталық шешек вирустары енісімен организм
сол вирустарға қарсы антидене түзеді. О лар вирустарм ен
күресіп, организмді қайталап аурудан сақтап қалады.
Иммунитет т а б и ғ и ж эне ж а с а н д ы болып бөлінеді.
210
Табиғи иммунитет адам ауы рғанда пайда болады да, сол
аурумен екінші рет ауырмайды. Табиғи иммунитеттің ұзакггығы
әртүрлі. Кей ауруларға (мысалы, шешек) иммунитет өмір
бойы сакталады, ал кейбіреуінің иммунитеті қысқа мерзімдік
болады (мысалы, грипп). Жасанды иммунитет ауырған адамнын немесе жануардың қанынан алынган дайын антиденелерді немесе әлсіздендірілген антигендерді егу арқылы жасалынады. Осылай кейбір аурулардың алдын алуға болады.
Иммунитеттің т у а ж эне ж ү р е пайда болған түрлері де
бар. М ы сал ы , к ей б ір ж а н у а р л а р д ы ң а у р у л а р ы а д ам ға
жүқпайды, себебі адам организмінде түқы м қуалаған сол
ауруларға қарсы түру қабілеті болады. Иттің немесе шошқаның обасы адамға жүқпайды. Бүл туа болатын иммунитет.
Ал жүре болатын иммунитетке адам ауырғаннан кейін немесе
түрлі екпеден кейін пайда болған жасанды қабілет жатады.
Иммунитетті ж а л п ы ж әне ж е р г і л і к т і деп те бөледі.
Бүкіл организмнің ауруға қарсы түру қабілеті жалпы иммуни­
тетке, ал жеке бір үлпалардың немесе мүшелердің қабілеті
жергілікті иммунитетке жатады.
Қорыта келгенде, им м унитет екі тетікке байланысты:
денедегі кейбір клеткаларды ң ф агоцитарлы қ қабілеті мен
антиденелердің өндірілуі. Дегенмен, иммунитет өте күрделі,
бүкіл организм жүйелері қатысатын ж әне бір-бірімен бай­
ланысты болатын қабілет.
И м м у н и тет тің ж ас ер ек ш ел ік т ер і. Қ азіргі кезде ана
қүрсағындағы үры қты ң қаны нда антигендер болмайтыны
аныкталды. Үрык плацентасйны ң қорғаныс қабілетіне бай­
ланысты оны ң денесінде еш қандай антиденелер өндірілмейді, бірақ анасы ны ң қаны ндағы антигендерді плацента
үры кка өткізбейді. Ал бала туған сәттен бастап сы ртқы
ортадагы көптеген микроорганизмдерге қарсы түру қабілеті
дами бастайды. Бірақ алгашқы 3 айдың ішінде бала организмі
анасы нан алған ан ти д ен елерд ің өсерін ен ауруға төзім ді
болады. А лгаш қы кезде сәбидің денесінде антиденелер аз
өндіріледі, өйткені ондай антиденелер ана сүтінің қүрамында болады. Баланын иммундық қабілеттері күшті дамитын
кез 1 жастан 10 жаска дейін, онан әрі 20 ж асқа дейін иммундық қорганысы біршама төмендейді де 20 жастан 40 жаска
дейін түрақталады , ал 40 ж астан аса біртіндеп наш арлай
бастайды. Ә сіресе жыныс мүш елерінің қызметі әлсіреген
кезде иммундық кабілет те төмен болады.
211
1
Х>тарау
Б а л а л а р д ы ң к ан а й н а л у ж ү й е с ін ің д а м у ы
1. Қан айналу жүйесініц жалпы кұрылысы мен мацызы
Қ ан а й н а л у ж үйесінің м а ц ы зы . Қан айналу жүйесі тоқталмай, үнемі жүріп жататын зат алмасуын камтамасыз етеді.
О ның бүл қызметі қан тамырларында қаннын қозғалып, барлы к ірілі-^Сақты тамырларға заттарды тасуы арқылы іске аеады. Яғни қан айналысы тасымалдау қызметін аткарады. Ол:
ас қорыту мүшелерінде қорытудан паида оолған қорекпк
заттарды күллі үлпаларға, клеткаларга тасиды;
зат алмасуынан паида оолған паидалы заттарды клетка­
ларга ж әне қаж етсіз заттарды зәр ш ығару мүшелеріне
тасиды;
I
|н
заттардың тоты ғуы на қаж етті оттегіні өкпеден клетка­
ларга тасиды ж әне клеткадағы пайда болған көмірқышқыл газын өкпеге алып келеді де оны сыртқа шығарады;
химиялық белсенді заттар - гормондарды, ферменттерді,
қорғаны с қызметін атқараты н антиденелерді тасымалдайды;
^
мүшелерді біркелкі температурада сақтауға қажетті жылуды тасиды ж әне дененің түрақты температурасын сақтауға қатысады;
клеткалар мен үлпалардың қызмет етуіне қажетті түрақты ж а ғ д а и л а р д ы с а қ т а у ғ а қ а т ы с а д ы ж ә н е о л ар д ы
қоректендіреді.
г
Адам организміндегі қанның айналуы түйы қ түтіктің, қан
гам ы рлары ны н ооиы м ен қозғалы п, қанды ж үрекке ж ене
күллі мүш елерге тасиды.
Ж ү р е к , о н ы н к ү р ы л ы с ы м е н к а с и с т т е р і, д а іи у ы .
Ж үрек — қан айналу жүйесіндегі негізгі бөлім. Ол тоқтаусыз
қызмет етіп, қан тамырларында қанның қозгалысын камта­
масыз етеді. Бір тәуліктің ішінде жүрек 5-6 мың литр қанды
айдайды. Қаннын там ы рларда қозғалуы на түрткі болатын
энергия жүректің бүлш ы к еттерінін кызметіне байланысты
өндіріледі. Бүл 200 кг жүкті 100 м биіктікке көтергенмен
бірдей. Ал дене еңбегі бүл жүмысты 2 есе күшейтсді деуге
болады. А йталық, 1 сагаттай ауыр жүмыс кезінде жүректен
% -*
212
_
_
ғЯ
өтетін каннын мөлшері 2000-2500 л. Мүндай жұмыс жүректі
канмен күшті қамтамасыз етуді тілейді. Адамның жүрегінің
салмағы 250-360 г, яғни дене салмағының 1/200 бөлігіне тең,
бірак ол қан айналымындағы бүкіл қанның 1/10 бөлігін пайдаланады. Жүректі канмен қамтамасыз ететін қан тамырлары жеке жүрек-кан тамырлар жүйесін қүрады.
С әби өмірге келгеннен кейін оның жүрегі өседі ж әне
пішіні қалыптасады.
Адамның жүрегі бүлшық еттен түратын конус пішінді
қуыс мүше (26-27-ш і суреттер), ол салмағына, жынысына
карай бөлектенеді: ерлердің жүрегі (300 г) әйел жүрегінен
(220 г) салмактырақ. Жалпы үзындығы 12-14 см, ең жалпақ
жері 10-11 см. Жүрек оң ж әне сол жақ бөлімдерден түрады.
Олардын әрқайсысында екі-екіден қуыстары бар: жүрекше
ж әне карынша деп аталатын қуыстар. Ж үректің оң жақ
бөлігін сол жақ бөлігінен қалың ерекше қүрылымды жүрек
етгері бөліп түрады. Қарынша мен жүрекшенің арасында сол
жағында кос жаппалы ж әне оң жағында үш жаппалы қақпақшалары (клапандары) болады. Сол жак жүрекшеден денедегі
ең үлкен қолқа тамы ры , ал оң жақ ж ү р ек ш ед ен өкпе
артериясы басталады. Ж үрекшелер мен қолқа ж ән е өкпе
артерияларынын арасында жарты ай іспетті қақпакшалары
(клапандары) бар. Жүрек қуыстарының қақпақшалары қан-
26-сурет. Жүрек куыстары:
I . Денесі шыныкпагаи аяамнын жүрегі, 2. Денесі шынықкан
адамнын жүрегі.
213
ды тек бір бағытта ғана
ө т к ізе д і: ж үрекш еден
қарынша қуысына, одан
артерия қан тамырларына
қарай (27-сурет).
Ж үректің қабырғасы
3 кабаттан түрады: сыртқы - эпикард (грек, э/шүстің гі+ к а р д и а -жүрек),
ортаңғы —миокард (грек.
миос—бүлшық ет+кардиа)
ж ә н е іш кі - эн док ар д
(гр ек . эя<Эо«-ішкі+кард и а ). Ж үр ек тің еті —
м и о к а р д ерекше қүрылымды көлденең жолақты
ет үлпаларынан түрады.
Оның қалыңдыгы жүректің әр жерінде әртүрлі. Ең
ж ұқа ж ер і ж үр ек ш ен ің
2 7-сурет. Жүрек қуыстарындағы қабыргасында 2-3 мм, ал
қысым
ең қалың жері — сол жақ
А- жүректің оң жақ жартысы,
қарыншаның қабырғасыБ-жүрекіің сол жақ жартысы.
ның қалы ңды гы б ү д а н
3-4 есе артық.
М иокард ыргақты жиырылып ж ән е б о са п , қанның
үздіксіз ағуын қамтамасыз етеді. Бүл жүрек еттерінің қалыпты жиырылуы. Бүдан басқа жүрек етінде ерекше талшықтар
болады. Бүл ет талшықтарының өзінен-өзі автоматты жиырылуына байланысты жүректе қозу пайда болып, ол қозу
қарыншадан жүрекшеге өткізіледі. Мүндай ет талшықтары
қүрылысы бойынша да, физиологиялық қасиеттерімен де
жүрек етінен ерекше болады. Олардың көлденең жолагы
онша айқын емес, оның есебіне қозу оңай пайда болады және
залалды ә с е р г е т ө зім д і к еледі. Бүл талшықтар қозуды
жүректе өткізетін болғандықтан оны жүректің ө т к і з г і ш
ж үйесі деп атайды. Ж үректің ерекше ет талшықтарының
жалпы мөлшері онша көп емес. Ондай ет талшықтарының
шогырларын т ү й і н д е р дейді. М үндай түйіннің бір
шогыры оң жақ жүрекшеге жогаргы қуыс венасы қүйыла214
тын жерде, яғни синуста орналасқан, сондықтан с и н о а т р и а л д ы к немесе синустық-жүрекшелік түйін деп атай­
ды. Осы т ү й ін д е ж үр ек тің жиырылу ырғағына қозғау
болатын қозу импульстері туады. Бұл жүрек автоматиясыньщ
бірінші дәрежелі бөлімі. Екінші түйін оң жақ жүрекше мен
карыншаның арасьшдағы миокардта орналасқан. Жүректің
бұл жерінде қозу жүрекшеден қарыншаға жайылады. Мүны
а т р и о в е н т р и к у л я р л ы қ немесе Ашоф-Тавар, немесе
жүрекше-карынша түйіні деп атайды. Атриовентрикулярлық
түйін Гисс будасына жалғасады, ол екі талшық болып, біреуі
он. екіншісі сол жақ қарыншалардың қабырғасын бойлап тармакталады. Қозу жүрекше-карынша түйінінен Гисс будасынын бойымен қарыншалардың еттеріне ауысады.
Жаңа туған сәбидің жүрегі көлденең орналасқан. 1 жасқа жақындағанда отыру мен тәй-тәй басып түруына байла­
нысты диафрагма (көк ет) төмен түседі де, қиғашталады және
жүрек сэл бүрылып, кеуде кабырғасына жүректің оң жақ
қарыншасынын беті жақындайды. Сөйтіп 2-3 жасқа жеткенде
жүректін үшы V -ші қабырғаға дейін ж етеді де, 10 жаста
ересек адамдардағыдай болады.
Жүректің салмағы дененің жалпы массасымен салыстырғанда үлкен: 0,63-0,80 %, ал ересек адамда 0,48-0,52 %.
Алғашқы жылда жүрек тез өседі: 8 айдың ішінде оның сал­
магы 2 есе артады, 3 жаста үш есе, 5 жаста төрт есе, 16 жаста
11 есе үлғаяды. Ер балалардың жүрегінің салмағы бірінші
жылда 110-127 г, кыздардың жүрегінін салмағы 108-120 г.
Жыныстык жетілу басталған кезде қыздардын жүрегі тезірек
өсіп, ер балалардың жүрегінің салмагынан артық болады: ер
балаларда 130-134 г, кыздарда 140-143 г, бірақ 15-16 жаста
олардын жүректерінің салмағы тең еседі де кейіннен жігіттердің жүрегі салмактырак болады: қыздарда 190-200 г,
жігіттерде 193-260 г. Кеиіннен ер азамат пен әиелдердін
жүрегінің салмағынын бүл аиырмашылығы сақталады.
Адам өмірінде жүректің дамуы басқа ішкі мүшелерден,
әсіресе жүйке жүйесі мен қанқаның дамуынан екі рет артта
калады. Бірінші рет 6-7 жаста жүрек пен қан тамырларының
өсуі кешігеді, ал жүректің нервпен қамтамасыз етілуі бүлшык
еттердің дамуынан озады. Сондықтан бүл мезгілде балалардың дене енбегін гигиеналық талаптарға саи мөлшерлеу аса
манызды.
215
Екінші рет жүректің күшінің қоры бүлшық еттер мен
жүйке жүйесінің қызметімен 50 жастың мөлшерінде сәйкес
келмейді. Сондықтан 50 жастан асқан адам спортпен өте
белсенді шүғылданып,І көп
күшті қажет ететін жарыстарға қаты сқанда жүрегі
ш ы дай алм ай, инфаркт
болы п қалған жағдайлар
спорт тарихында кездеседі.
Жасына лайық мөлшерлен113 ген спорт адам организміне
пайдалы, бірақ әр нәрсенің
шегі бар, сол шектен шықпаған жөн. Кенеттен болған
қатты қайғы, үрей, күшті
қуаныш адам ж үр егін ін
қызметіне күшті эсер етеді.
О ндай ж а ғд а й д а ж үрекқалуы
мүмкін.
2. Баланың кан айналыс
жолдары
) Ү лкен ж ән е кіш і кан
айналы с ж олдары . Денедегі қан үлкен ж ән е кіші
қан айналыс жолдары арқылы тасымалданады. Сол
жақ қарыншаның қуысынан ү л к е н қ а н а й н а ­
28-сурет . А дам н ы ң қан айналы с
л ы с ж о л ы басталады
ж олдары .
(2 8 -с у р е т ). Қ ары нш адан
1 — қолқа; 2, 12 — өкпе капиллярлары; қан қолкаға, одан үлкенді3 — ішек капиллярлары; 4 — үлкен
қан ай н алы с ш ең б ерін ің к ап и л ­ к іш ілі артериялар мен
лярлары; 5 — бауырдың қақпа венасы; артериолаларға, олардан
6,7 — төменгі қуыс вена; 8 — жоғарғы артериялық капиллярларға
қуыс вена; 9 — оң жақ жүрекше; 10 —
оң жақ қарынша; 11 - өкпе артериясы; айдалады. Артериялық каүлпаларды ң
13 — өкпе венасы, 14 — сол жақ жү- пиллярлар
рекше, 15 — сол жақ карынша
клеткаларына тарап, қан216
ның қүрамындағы қоректік заттар мен оттепн клеткааралық
сүйыктарға қүяды да зат алм асуы нан пайда болған
көмірқышқыл газын қосып алып, веналық капиллярлар аркылы үлкенді-кішілі венулаларға, олардан жоғарғы ж әне
төм енгі куыс веналары на қосы лы п, қанды оң жақ
жүрекшенін қуысына әкеледі. Оң жақ жүрекшеден оң жақ
карыншаға айдалады. Оң жақ қарыншадан к і ш і қ а н
айналыс
ж о л ы басталады. Мүның басты қызметі
қанды оттегіге қанықтыру. Сондықтан оң жақ қарыншадан
өкпе артериясына айдалады. Өкпе артериясы екіге бөлініп,
он және сол жак өкпеге барады. Өкпе қуысында қанның қүрамындағы көмірқышқыл газын шығарып, оттегімен байытылады да артериялық қан өкпе веналары арқылы сол жақ
жүрекшеге келіп қосылады.
Ескере кететін жағдай: үлкен қан айналыс жолының ар­
найы тармақтары жүректің өзіне, ас корыту мүшелеріне,
бүйрекке бүрылады; ас қорыту мүшелерінен шыққан қан
тамырлары алды м ен бауы рға барады , өй тк ен і астың
корытылуынан пайда болған улы заттар бауырда усыздандырылады да содан кейін ғана қоректік заттар төменгі қуыс
венасына қүйылып үлкен қан айналыс жолымен мүшелерге
коректік заттарды тасымалдайды.
Ү ры кты н қан ай н ал ы сы н ы ң ер ек ш ел ігі. Үрықтың
2-ші айлық өмірінен бастап п л а ц е н т а л ы қ кан айналыс
жолы пайда болады да, ол бала туғанға дейін сақталады.
П лацентадан үрыққа кіндік венасы келіп, ал үрықтан
плацентаға екі кіндік артериялары барады (29-сурет). Бүл
тамырлар к ін дік бауы т ү р ін д е к ін дік т е с іг ін е н өтіп ,
плацентаға барады. Кіндік бауының үзындығы бала туар
алдында 50-60 см болады.
П лацентада үры қты ң қаны о ттегім ен байы ты лы п,
көмірқышқыл газынан босайды. Үрықтың үлпалары аралас
қанмен коректеледі. Оның қүрамында оттегімен байытылған ж әне көмірқышқыл газы бар қан болады. Оттегімен байытылған артериялық қан плацентадан кіндік венасы аркылы үрықтың денесіне тасылады. Кіндік венасы үрықтың бауырына келгенде екіге болінеді. Біреуі төменгі қуыс венаға,
екіншісі қақпа венасына қосылады. Мүнда қан көмірқышқыл
газы бар веналық канмен араласып бауыр венасы арқылы
төменгі куыс венаға қүйылады. Аралас қан төменгі қуыс
217
29-сурет. ¥рықтың қан айналыс жолдары.
1 - кіндік венасы, 2 - бауыр венасы, 3 - вена тамыры, 4 - бауьшдын
капиллярлары, 5 - төменп қуыс вена, 6 - қолқа, 7 - өкпе артерюгсы 8 колқа доғасы, 9 - жоғарғы қуыс вена, 10 - кіңдік а р щ ш я с ь п п а д е н т а
218
венасы аркылы оң жақ жүрекшеге одан оң жақ қарыншаға
күйылады. Сонымен қатар қан оң және сол жақ жүрекшелердін арасындағы сопақша тесік арқылы сол жақ жүрекшеге
де өтеді. ¥рықтың өкпе веналары мен аргерияларында қан
болмайды, өкпе тыныс алуға қатыспайды. Тек қана аздаған
кан өкпеге барып, оның үлпаларын қанмен қамтамасыз етеді.
Сонымен бірге, өкпе артериясы мен қолқа тамырын жалғастырып түратын б о т а л л тамыры болады. Он жақ қарыншадан айдалған канның көбі осы тамыр арқылы үрықтың
үлкен кан айналыс жолына қүйылады.
Үрықтың кіші қан айналыс жолы қызмет атқармайды.
Өкпе қуыстары созылмаған, себебі онда ауа кірмейді.
Бала туып, кіндігін кескеннен кейін оның алғашқы шырылдаған дауы сы мен бірге ж үрекш елердін арасындағы
сопақша тесік пен боталл тамыры жабылып, қан үлкен және
кіші қан айналыс жолдарымен айдалады. Баланың алған алғашқы демімен бірге өкпе қуыстары керіліп, сырттан кірген
ауаға толады. Сөйтіп баланын анасымен тікелей байланысы
токталады да нәресте өзін-өзі оттегімен қамтамасыз етіп,
денесінен көмірқышқыл газын сыртқа шығарады. Боталл
тамыры біртіндеп дәнекер үлпаға айналады, ал сопақша тесік
6-8 айда, кейбір балаларда 9-11 айда жабылады.
3. Бала жүрегі мен кан тамы рларыны ц кызметі
Ж үректің кызметі мен онын жас ерекш еліктері. Жүрек
еті ырғақты жиырылады: жүрек куыстары кезекпен жиырылып, босайды, содан соң толық демалыста болады. Жүрек
етінін жиырылуын с и с т о*~л а, босауын д и а с т о л а ,
демалуын п а у з а деп атайды. Жүректің бір рет жиырылып
жэне босап, демалуын ж ү р е к ц и к л ы деп атайды. Орта
есеппен алғанда ересек адамның жүрегі 1 минөтте 70-75 рет
жиырылады, яғни бүкіл цикл 0,8 с. Жүректің бір циклы
3 кезеңнен түрады: а) жүрекшенің систоласы 0,1 с; ә) қарыншаның систоласы 0,3 с; б) жалпы пауза 0,4 с. Ауыр дене
еңбегі кезінде жүрек жиі соғады.
Жаңа туған сәб и д ің ж үрегінің соғу ж иілігі жоғары:
1 минөтте 120-168 ретке дейін (12-кесте). Содан соң біртіндеп
азаяды. 8 жаска дейін жыныстық айырмашылық онша емес,
ал 8 жастан бастап айтарлықтай айырмашылық бар. Жүректің
219
согу жиілігіне сыртқы ортаның әсерінің күшті ыкпалы бар:
дене еңбегі кезінде, эмоция да, тауға көтерілгенде т.б. жагдайларда жүректің соғу жиілігі артады, үзак уақыт спортлен
шүғылданған адамның жүрегінін согу жиілігі азаяды.
Ж үректің жиырылуы кезінде шамамен 60-80 мл кан
жүректің сол жақ қарыншасынан қолқа тамырына айдалады. Мүны қанның с и с т о л а л ы қ
к ө л е м і дейді
( 12-кесте), ал әр қарыншанын 1 минөтте өзінен өткізетін канның мөлшерін қанның м и н ө т т і к к ө л е м і деп атайды.
Минөттік ^өлемді табу үшін систолалық көлемді жүректін
1 минөтте жиырылу санына көбейтеді. Жүрек жиырылған
кезде біраз мөлшердегі қан жүрек куысында калып кояды.
Оны қанның қ о р м ө л ш е р і деп атайды. Қанның
систолалық, минөттік және кор мөлшерлері жүрек қызметінін
көрсеткіш тері. Олардың көлемі адамның жеке басының
қасиеттеріне, жасына ж эне жынысына байланысты. Айталық, спортпен үнемі шүғылданып жүрген адамнын бүл
-к е с те
Баланыц жүрегінің соғу жиілігі мен к а н ы н ы н
систолалы к көлем!
Жасы
Жаңа туған
1-2 ай
6 ай
1 жас
2 жас
5-6 жас
Ер балалар
8 жас
10-12 жас
15-16 жас
Ересек
Қыз балалар
8 жас
10-12 жас
15-16 жас
Ересек
220
Жүректін согу
ЖИІЛІГІ, рет/мин
j
1
Каннын систолалык
көлемі, мл
120-168
132-171
120-150
103-150
96-135
83-119
10,0
10^
20,6
50-93
53-86
50-77
55-75
25,0
33,4
41,4
60 жене одан көп
67-99
60-89
55-85
60-75
2~5
1
27,0
31,6
38,5
55-65
көрсеткіштері жай адамнан гөрі көп, ал жүрегінің соғу жиілігі
аз болады. Мысалы, үнем і ж үзум ен шүғылданған спортшының жүрегінің соғу жиілігі минөтіне 50 рет болып, оның
бүлшык еттер ін е қаж етті оттегі систолалы қ м өлш ердің
көбеюі арқылы қамтамасыз етіл се, жаттықпаған адамда
жүректің соғу жиілігінің көбеюі арқылы қамтамасыз етіледі.
Жүрек еті тез жиырылады, оның жүрекшелері мен қарыншаларының арасы ндағы ж ә н е қолқа тамы ры ны ң кіре
берісіндегі кақпақшалары да тез ашылып, жабылады. Соның
нәтижесінде дәрігер жүректің жүмысын тексергенде тыңдайтын жүрек д ы б ы с т а р ы естіледі. Егер жүрек еттері әлсіз
болса немесе қақпақшалардың серпімділігі төмендесе, жүрек
дыбыстары өзгереді.
Сол жақ қарыншадан қан қолқа тамырына айдалған кезде
ол кеңейеді, бірақ тамыр қабырғасының серпімділігіне бай­
ланысты қайтадан тез жиырылады. Сондықтан артерия тамырларының бойымен босау ж әне жиырылу толқындары
жайылады. Мүны п у л ь с дейді. Адамның денсаулығына,
дене жағдайына, жасына сай оның пульсі өзгереді (12-кесте).
Баланың қан тамырлары серпімді ж эне жылтыр болады, ал
адам қартая келе бүл қасиеттер нашарлайды.
Т ам ы рлардағы канны ң кы сы мы , онын ж ас ерекш ел іг і. Т ірі о р га н и зм д егі қан тамырларының б о с қуысы
болмайды, олар қанға толы болады немесе жиырылып түрады. Қан капиллярларында қан болмауы мүмкін, бірақ онда
куыс орын болмайды. Үлкен қан айналыс жолының тамырларында қанның қозғалуы үшін үлкен қысым болуы тиіс.
Ересек адамның сол жақ карыншасының қалың күшті еттері
жиырылып қолқаға қанды күшпен айдайды. Қарыншадан қан
қолқаға айдалған сәтте қолқадағы қысым шамамен сынап
бағанасымен (с.б.) 150 мм-ге (немесе 2 м су биіктігіне) тең
болады, ал иык артериясындағы ең жоғарғы қысым 120 мм
болады. Жүректен айдалған қан алыстаған сайын, кан тамыр­
лары тарамдалып, қанның қысымы азаяды: капиллярларда
с.б. 40 мм-ге тең. Сөйтіп қан физикалық заң бойынша кысы­
мы көп жерден аз жерге жылжиды. Ал үсақ вена тамырларында қанның қысымы не бары 10-4 мм. Сондықтан адам
дем алғанда вена тамырлары созылады да ондағы қысым с.б.
5 мм-ден төмендейді, сөйтіп веналарда қан сорылады. Вена
там ы рлары нда қанны ң қайта қайтуы на там ы рларды ң
221
бойы ндағы қақпақшалар кедергі жасайды . Қан кысымы
ж үрек еті б о са ғ а н к езд е т ө м ен б о л а д ы , ш ам ам ен с.б.
70-80 мм. Қанның қысымы жүректің жағдайын білдіреді.
А дам н ы ң қан қысымы с .б . 1 1 0 -1 2 0 /7 0 -8 0 мм. Сынап
бағанасы мен 110-120 мм қолқаға қан айдалғандағы иық
артериясындағы қысым. Мүны систолалық, немесе жоғарғы,
немесе максимальды қысым дейді. Ал 70-80 мм — сол жақ
қарыншалардан қан айдалып, оның еттері босаған кездегі иық
артериясындағы қысым. Мүны диастолалық, немесе төменгі,
немесе минимальды қысым дейді. Қанның қысымы адамның
жасына (13'-кесте), денсаулығына, жүрегінің қалпына бай­
ланысты. Жыныстық жетілу кезінде қанның қысымы айтарлықтай артады.
| Мй
13-кесте
Артериялық қысымның жаска сай өзгеруі
* ®
Ж асы
А р те р и я л ы к к ы сы м , с.б. мм
м ак си м ал ьд ы
I
83
7
88
8
90
91
93
103
9
10
12
15
16
18
Ересек
60-70
110
ИЗ
115
120
130-140
м и н и м ал ьд ы
55
60
60
62
62
70
72
70
80
80-90
Қанның систолалы қ қысымы н егізін д е ж үректің, ал
ди астол ал ы қ қысымы қан там ы рлары ны ң ж ағдайы н
білдіреді. Балалардың қанының диастолалық қысымы ересек
адамнан екі есеге жуық кем, өйткені бала денесінің тамырлары қысқа ж ән е ересек терм ен салы сты рғанда кеңірек
болады. Қартая келе тамырлардың серпімділігі төмендейді,
ал қанньгң қысымы жоғары болады.
Қанның қысымына сай қанның қозғалу жылдамдығы да
түрлі тамырларда әртүрлі болады. Қолқа тамырында бүл
Г
!
І
жылдамдық қарыншаның систоласы кезінде секунды на
1/2 м, ал диастоласы кезінде ол секундына 1/3 м, капилляр
тамырларда секундына 0,55 мм ғана, яғни қолқа тамырынан
1000 есе кем.
Ж үректегі электр күбы лы стары . Ж үректің қызметі
кезінде козғыш үлпа ретінде электрлік белсенділік байқалады.
Жүректін қызметінің электрлік белсенділігін э л е к т р о ­
к а р д и о г р а ф (көне грек, электрон —янтарь+ кардиажүрек+г/?афо-жазу ) деген аспаппен жазып алады. Электро­
кардиограф қозу өрісіне өте сезімтал аспап. Жүрек еттерінің
жүмысы кезінде пайда болатын қозуын жазып алған сызбаны э л е к т р о к а р д и о г р а м м а (ЭКГ) деп атайды.
Электр өрісінің күші потенциал айырмашылыгы пайда
болган ж ерінен барлық жаққа таралатыны мәлім. К еуде
куысында жүректің орналасуына сай оның электр өрісінің
өсі симмметриялы емес. Сондықтан қозып түрган жүректің
потенциал айырмашылығын жазып алу үш ін аспаптың
электродтарын адам денесіндегі екі электр өсінің нүктелеріне
орналастыру керек. Сондықтан І-ші электродты оң және сол
колдарга, ІІ-шісін оң қол мен сол аяққа немесе ІІІ-шісін сол
кол мен сол аяққа оекітеді.
Жүректің қозуы кезіндегі потенциал айырмашылыгы азгантай гана, сол себепті аспаптың күшейткіші болады.
А дам ж ү р е г ін ің эл ек тр ок ар ди огр ам м асы әр тү р л і
биіктіктегі тісше жазба. Онда 5 тісшені анық көруте болады.
Ол тісшелердің үшеуі PRT жогары қараган, ал екеуі QS төмен
караган (30-сурет). Р тісшесі жүрекшенің, ал QRST қарын-
30-сурет. Электрокардиограмма.
Түсініктемені мәтіннен қараңыз.
223
шаның қозу потенциалдары. ЭКГ —жүрек қызметін анықтау
үшін кең қолданылатын әд іс, дәрігерлер үшін аса қажетті
көрсеткіш. Аиталық, жүрек етінің қанмен қамтамасыз егілуі
бүзылғанда (миокард инфаркты) тісш елер өзгеруі арқылы
емдеуш і дәрігер ауруды анықтайды.
4. Жүрек-қан тамырлар жүйесінің кызмеі інін реттелуі
Ж үрек пен қан гамырларының кьізметінің жүйкелік
реттелуі. Жүректің қызметі к е з е г е н ж ән е с и м п а т и к а л ы қ қос нервтермен реттеледі. Кезеген нерв сопақша мида
басталып, жүрекке жетеді де, оның қызметін тежейді. Симпатикалық нерв симпатикалық мойын түйінінен шығып,
ж үректің еттерін н ервтен діреді, оның жиырылуын ж ән е
соғуьш тездетеді.
Симпатикалық нервтің тамыр тарылтатын талшығының
әсерінен қан тамырлары тарылады.
Бала туған н ан бастап к езеген ж э н е сим патикалы к
нервтердің тармақтары жақсы жетілген. 2-3 жасқа дейін сим­
патикалык нервтердің жүрек тонусына өсері анық білінеді.
Ал кезеген нерв орталығының тонусы бүл к езде төм ен
болады.
тШ Ш Ж
Н әресте осе келе, кезеген нервтің жүрекке әсері күшейе
түседі. Бүған бүлшьщ еттердің дамуының маңызды ықпалы
бар. 3-4 айда нәрестенің мойыны бекіген кезде бүл нервтің
ж ү р ек қ ы зм етін е ә с е р і бай қ ала б а ст а й д ы . М ы салы ,
нәрестенің көз алмасын басып сәл итерсе, оньщ жүрегінің
ырғағы баяулайды. 3-4 жаста баланың қозғалысы айтарлықтай коп болады, бүл кезде кезеген нервтің жүрекке ықпалы
күшеиеді. Баланың қозғалысының дамуы нашар болғанда
кезеген нервтің жүрек қызметіне әсері кешігеді. 7-12 жаста
оның ж үрекке ә с е р і күш ті болады , соны ң н әт и ж есін д е
жүректің соғу жиілігі азаяды.
Ж үректің жиырылуының ырғағы мен күші баланың
көңіл-күйіне, істеген жүмысына байланысты. Баланың жағдайы оның қан тамырларына да эсер етеді. Қорыққанда,
ашуланганда, дене еңбегі күшейгенде қан тамырлары өзгеріп,9
бала не қызарады, не көгеріп-бозарады.
Ж үректің ж үмы сы ж ә н е қан тамы рлары ны ң қалпы
дененің, оның мүшелерінің, үлпаларының оттегімен ж әне
224
коректік заттармен қамтамасыз етілуіне байланысты. Жүреккан тамырлар жүйесінің организмнің өмір сүретін ортасына
бей ім дел уі б ір -б ір ім е н байланы сты қы зм ет атқаратын
жүйкелік ж ән е гуморалы қ ж олм ен р еттел еді. Ж үйкелік
реттеу оларға орталық жүйке жүйесінен орталықтан тепкіш
(афференттік) талшықтар арқылы келеді Сезгіш талшықтардын үш ын т іт ір к ен д ір у аркылы ж үр ек тің жиы ры луы н
рефлекторлы түрде азайтып немесе көбейтуге болады. Суық,
жылу, шымшу т.б. тітірк ендіргіш тер орталыққа тепкіш
жүйкелердің үштарын қоздырады да ол қозу орталық жүйке
жүйесіне тасымалданады, ал орталықтан кезеген немесе симпатикалық нервтер арқылы қозу жүрекке келеді.
Орталық жүйке жүйесінен жүрекке нерв импульстері әрі
сопақш а м и д а н , ә р і ж үл ы н н ан ж ә н е қан там ы рлар
орталығынан бір сәтте келеді. Сондықтан организмнің сыртқы немесе ішкі ортасынан келген тітіркендіргіштің әсеріне
әдетте рефлекторлы түр де ж үрек те, кан тамырлары да
жауап береді.
Қан тамырларындағы қысымның түрақтылығын реттеуде
олардың өздерінің рецепторларында пайда болатын қан тамырларының өзіндік рефлекстерінің маңызы үлкен. Әсіресе
қолқа тамырының доғасында ж әне күре тамырдың ішкі және
сыртқы екі салаға бөлінетін жеріндегі рецепторлардың маңызы зор. Бүл жерлерде қан тамырларының р е ф л е к с о г е н д і к а й м а қ т а р ы бар. Олар жүрек-қан тамырлар
жүйесінің өзін-өзі реттеуіне қатысады.
Рефлексогендік тамырлар аймақтарының рецепторлары
қан қысымы көбейіп, тамырдың қабырғасына эсер еткенде
козады . С онды қтан бүл аймактардағы рецепторларды
б а р о р е ц е п т о р л а р немесе п р е с с о р е ц е п т о р л а р деп атайды.
Қолқада қан қысымы артқанда тамырдың қабырғалары керіліп созы лады . М үның н әти ж есін д е қолканың
рефлексогендік аймағындағы барорецепторлар тітіркенеді.
Оларда пайда болған қозу колқа нерві аркылы сопақша миға
барады. Сонда рефлекторлы түрде кезеген нервтің ядроларының тон усы к үш ейіп , ж үрек тің қы зметін басады .
Н әтиж есінде жүректің жиырылу күші мен жиілігі төмендейді, сондықтан ішкі мүшелердің кан тамырлары кеңейеді
де қолкадағы қан соларга тарайды.
15— 182
225
Күре тамырдың іш кі ж әне сыртқы артерияларға бөлінетін
аймағында синокаротидтік (грек, синодос-жиналу+каротискүре тамыр) рефлексогендік аймақ бар. Мұнда күре тамырдағы қысым к ө б ей ген д е тітір к ен етін барорецепторлар
орналасқан. Олар қолқа тамырының рецепторлары іспетті
қызмет етеді.
Ж үр ек пен қан там ы р л ары н ы ң қ ы зм етін ің гуморалық реттелуі. Жүрек пен қан тамырларының қызметіне
қанның қүрамындағы химиялық заттардың концентрация ай­
ырмашылыгы эсер етеді. Мысалы, қандағы а д р е н а л и н
жүректің жүмысын күшейтеді ж әне жүрек соғуын жиілетеді,
кан тамырларын тарылтады. А ц е т и л х о л и н , керісінше,
қан тамырларын кеңейтіп, ж үректің соғуы н баяулатып,
қызметін төмендетеді.
Ж үректің қы зм етіне тұздар да эсер етеді: к а л и й
иондарының көбеюі жүректің жұмысын басады, ал к а л ь ц и й жүрек қызметін күшейтеді.
Х и м и я л ы қ заттарды ң өн д ір іл уі мен қандағы мөлшерін орталық жүйке ж үйесі реттейді, сондықтан жүрекқан тамырларына эсер ететін нервтік ж ән е гуморалық
реттеу жолдары бір-бірімен тығыз байланысты кызмет атқарады.
Күллі қан айналыс жолының жүмысы:
— организмді оттегімен ж әне қореістік заттармен қамтамасыз ету;
— клеткалардағы зат алмасуынан пайда болған зиянды зат­
тарды, соның ішінде көмір қышқыл газы да бар, сыртқа
шығару;
— денедегі заттардың концентрациясын қалыпты мөлшерде
сақтау;
j.
|
— қанньщ қысымын түрақты мөлшерде реттеу. Мүның бәрі
организмнің ішкі ортасының түрақтылығын қамтамасыз
етеді.
5. Лимфа жүйесі мен оның жас ерекшеліктері
Л и м ф а ж үйесінің м аңы зы , қы зм еті ж ән е күрамы.
Лимфа жүйесі (лат. лимфа —таза су, ылғал) лимфа сүйыгынан, лимфа тамырларынан ж эне лимфа түйіндерінен түрады. Лимфаның жалпы мөлшері 2 л, ол қүрамы жағынан қанға
226
үксас, бірақ эритроциттері болмайды, лейкоциттері, әсіресе
лимфоциттері көп (бір мл-де 2000 лейкоцит), белоктары не
бары 3-4 % ғана. Лимфаның құрамында көптеген гормондар,
пептидтер мен зат алмасуынан пайда болған органикалық
және бейорганикалық заттар болады, әсіресе дәрі заттары
алдымен лимфаға өтеді. Лимфаның түсі бозғылт, бірақ тамақ ішкеннен кейін сарғыштау болады, себебі ішек қабырғаларының капиллярларынан май мен липопротеидтер лимфаға өтеді де лимфаның құрамындағы лимфоциттер веналық
капиллярларға ауысады.
Лимфаның түзілуі клеткааралық сұйықтықтың лимфа
капиллярларына өтуінен басталады. Су, еріген химиялық
түрлі заттар, зат алмасуынан пайда болган метаболиттер т.б.
лимфа капиллярларына өтеді. Жалпы алғанда лимфаныц
түзитуі тек қана сүзілу арқылы болатын сұйық емес, ол физикалык ж эне химиялық заңдылықтар бойынша атқарылатын күрделі физиологиялық функция. Толығырақ айтсак,
оның түзілуі кан мен лимфа капиллярларындағы, ұлпа аралык гидростатикалық кысым айырмашылығына, осмостық
ж эне онкоқы сы мға, кан мен лимфа капиллярларының
эндотелиінің өткізгіш қасиетіне байланысты.
Лимфаның мөлшері тұрақты емес, денедегі мүшелердің
жағдайына байланысты.
Лимфа айналысы бір жагы түйык өте үсақ тамырлар —
лимфа капиллярларынан басталады. Олардың қабырғалары
клеткааралығынан үлпаның артық мөлшерлі сүйықтығын
сорып алады. Лимфа капиллярлары ірілеу лимфа тамырларына айналады. Олардың ішкі қабырғаларында қақпақшалары бар. Қакпақшалар бір гана бағытқа ашылып, лимфаның жүрекке қарай ағуына мүмкіндік тудырады. Жүрекке
жақындағанда көкірек немесе негізгі ж әне жоғарғы лимфа
өзектері аркылы жиналған лимфа бүғана венасы арқылы
жүрекке қүйылады. Лимфа жүйесі зат алмасуына қатысудан
басқа организмнің иммундық жүйесінің қызметіне қатысады. Оның ерекше биологиялық “сүзгіші” —лимфа түйіндері
болады«
Л им ф а т ү й ін д е р ін е н ө т к ен д е лим ф а сүйы гы ндағы
микробтар ж ене баска зиянды затгар тазартылады, содан соң
оның тамыр өзектері қайта бірігіп лимфаны негізгі көкірек
өзегіне қүяды.
227
Лимфаның қозғалуына, тамырларының бойымен жүрекке
қарай бағытталып ағуына дененің бүлшық еттерінің жиырылуы ж әне демді сыртқа шығарған кездегі кеуде куысындағы қысымның төмендеуі себеп болады. Бүған қоса, лимфа
тамырларының бойындағы лимфаангиондардың еттерінін
әлсін-әлсін жиырылып ж эне босауы да себеп болады.
Л им ф а түйін дерінің дам уы , кы зм еті, ж ас ерекш еліктер і. Лимфа түйіндері жақ астында, мойында, қолтықта,
шапта, кеуде қуысында, ас қорыту жолдарында орналасқан.
Л им ф а т ү й ін д е р ін ің қалың сыртқы қ абаты нда Т-лимфоциттер (75%) мен В-лимфоциттер (15 %) болады. Бүл қабат
қызғылт-қоңыр түсті. Ішкі қабатында артерия ж эне вена қан
тамырлары бар. Қан тамырларының арасындағы клетка
аралық сүйықтағы гидростатикалық қысым қан тамырларындағы қысымнан 10-15 есе томен болады. Сондықтан қанның сүйық заттары клетка аралық сүйық арқылы лимфаға
оңай ө тед і. Бүған қоса, онкоқысымының (белокқа бай­
ланысты қысым) айырмашылығының да маңызы бар.
Лимфа түйіндері тамырлардың бойы нда орналасқан.
Олар үрықтың 2-ші айында алғаш қалыптаса бастайды, бірақ
морфологиялық ерекш еленуі туғаннан кейін байқалады.
Жаңа туған сәби дің лимфа түйіндерінде көптеген пішінді
лимфа элементтері мен лимфа тамырлары болады. 4-5 жа­
ска дейін лимфа түйіндерінде лимфоидты элементтер басым
болады да бір тін деп ж етілген элем ен ттері к ө б ей ед і, ал
лимфобласттары мен плазмалық клеткалар азаяды. 4-8 жас
арасында ретикулалық ж эне эндотелилік жүйелер дамиды
да түйіндерде сыртқы қыртыс қабаты мен ішкі милы қабаты
ерекшеленеді. 8-12 жас арасында түйіндердің мүше ретінде
қалыптасуы аяқталады.
Дененің әр жеріндегі лимфа түйіндері біркелкі емес және
орн аласуы на байланы сты болы п к ел ед і. Т ері асты нда
орналасқан түйіндерде тереңде орналасқан түйіндерден гөрі
трабекулалар көп болады. Жоғарыда орналасқан түйіндерде
дәнекер үлпаларының белокты талшықтары, ал терең орналасқан түйіндерде серпімді талшықтар көп болады. Адамның түла бойындағы жөне аяқ-қолдарындағы түйіндердің
сыртқы қыртысты қабаты, ал кеуде мен қүрсақ қуыстарындағы түйіндерде ішкі милы қабаты жақсы жетілген.
228
Л имфа т ү й ін д ер ін ің көлем і баланы ң д е н е салмағы мен
жынысына, ал оларды ң п іш ін дер і орналасқан орны на б а й ­
ланысты ем ес: ш ажырқай тү й ін д ер ін ің піш іні бүрш ақ, кейде
ұршық іспетті, мойы н тү й ін дер і екі жағы нан сәл қысылған
шар т әр ізд і, ал шаптағылары ж уан дау келеді.
Лимфа түй ін дер і б ір н еш е кы змет атқарады: қан өн дір у,
сүзгіш тік, қ ор ған ы с ф агоц и тар л ы қ ж э н е л и м ф а ағы сы на
қатысады.
XI - т а р а у
Ты ны с алу мүшелері және
олардың кызметінің жас ерекшеліктері
1. Баланын ты ны с алу жүйесінің манызы,
кұрылысы мен кызметінің ерекш еліктері
Т ы ны с алу ж үй есін ің м аңы зы . Адам организмі өзін
коршаған сыртқы ортамен қатты, сұйық ж эне газ түріндегі
заттармен алмаспай өмір сүре алмайды. Адам үнемі сыртқы
ортадан қоректік заттарды , суды ж ән е оттегін алады.
Д егенм ен, адам организм інде қоректік заттардың қоры
болады, сондықтан 25-30 тәулік аштықты өлместен көтере
алады. Сусыз адам бірнеше апта өмір сүре алады, ал оттегінсіз
бірнеше минөттің ішінде өліп қалады. Олай болса, оттегі адам
өмірі үшін аса маңызды. Біздің ден ем іздің үлпаларында
коректік заттар мен судың біршама қоры бар, ал оттегінің
қоры жоқтың қасы — не бары бір н еш е м инөттік кана.
Сондықтан тіршіліктің сакталуы үшін оттегі үнемі денеге
жеткізілуі тиіс. Оттегі үлпалардағы тотығуға қатысады.
Тотығу кезінде заттардын ыдырауынан көмір қышқыл газы
пайда болып, денеден сыртқа шығарылады. Дем алганда
организм мен сыртқы орта ө зд е р ін ің қүрам ы ндагы
газдарымен алмасады. Бүл оттегінің үнемі денеге кіріп және
көмір қышқыл газының денеден сыртка айдалып түруын
қамтамасыз етеді. Бүл кызметті кеуде қуысында орналасқан
өкпе орьгадайды. Ал өкпеден үлпаларға оттегін, клеткалардан
өкпеге көмір қышкылын тасымалдайтын қан деп алдыңғы
тарауларда жазғанбыз.
229
I
10
Оттегінің қысымының ең көбі біз дем алғанда жұтатын
сыртқы ауада, өкпе альвеолаларында төмендейді, қан тамырларында мүлде азаяды. Сондықтан ауадағы оттегі организмге
қарай ди ф ф узды түр де қозгалады , бірақ бұл өте әлсіз
қозғалыс. Бүл қозғалысты тыныс мүшелері күшейтеді.
Тыныс алу мүшелері оттегі мен көмір қышқыл газын таситын негізгі міндеттерінен басқа да қызмет атқарады. Дем
алу мен дем ш ы ғарудың ырғақты түр де ауысуы біздің
денеміздегі барлық ішкі мүшелерге эсер етеді. Көк еттің (диафрагманың) дем алып, дем шығарғанда көтеріліп және
төмен түс^і ас қорыту мүшелеріне қысымдық эсер етіп, ішекқарындарға уқалау (массаж) іспетті эсер етеді. Егер адам
терең дем алса, бүл эсер күштірек болады. Кеуде қуысындағы өкпе сығылып ж әне босау арқылы жүрекке, қолқаға,
өкпе артерияларына, жоғарғы ж әне төменгі қуыс веналарына
да ас қорыту мүшелеріндегідей эсер етеді де жүректің қанды сорып алуына көмектеседі.
Мүнымен қатар, дем алу ырғағы жүйке жүйесі арқылы
да организмге эсер етеді. Н әрестелерде тыныс аритмиясы
деген ерекшелік болады: дем алганда пульс жиілеп, дем
шыгарганда ж эне пауза кезінде азаяды. Тыныс аритмиясы
әсіресе жыныстық жетілу кезінде жақсы байқалады. Ересек
адамдарда мүндай эсер болганымен балалардагыдай айырмашылық онша коп емес.
Тыныс ыргағының аз да болса, қанның қысымына, капиллярлық қан айналысына да ықпалы бар. Өз еркімен
тәжірибеге қатысқан студенттерде дем шыгарганда қолдың
бүлшық еттерінің күші аздап көбейгені байқалган. Тыныс
ырғагы көздің жарық сезімталдыгына да аздап эсер етеді.
Тыныс ыргагы адамның миының қы зметіне д е эсер
ететінін білу педагогтер үшін аса маңызды. Кейбір күнделікті
бақылауда орын алатын жағдайларды естеріңізге алыңыз:
адам аса зор ықыласпен тыңдай қалғанда дем алу сәл уақыт
тоқтайды. Дем шыгарганда ынта күшейеді, ал дем алган сәтте
төмендейді. Тыныс алу жиілігі жогары болганда, айталық,
ашуланғанда адам көңіл қойып бар ынтасымен ойлана алмай калады. Мүндай жагдайда ол өзін-өзі басып, тыныштандыруы тиіс. Тыныш отырып, қалыпты ырғақпен демалганда
адамның ойлау қабілеті жогары болады. Сондықтан сабақ
оқып жатқанда, оның алдында баланың көңілін өзгертетін
230
әсерлер болмауы тиіс. Осыған байланысты гигиеналық талаптар бойынша мектепте қиын пәндердің алдына дене шыныктыру сабағын қоюға болмайды. Кей кезде баланың сабағының нашар болуы оның мұрын қуысында пайда болып
өсіп кеткен аден ои дтарға (мұры н қуысындағы б езд ер дің өсуі) байланысты болады. Аденоидтарды сылып алып тастаған соң баланың сабақ үлгерімі жөнделеді. Аденоидтарды
алып тастағаннан кейін басының ауырғаны, кейбір балалардын түнде төсекке дәретке отыруы, т.б. басылады, ұйқысы
жөнделеді, сөздері анық болып, сөйлеу қабілеті дұрыс да­
миды. 4
f ‘\
MMk&J
Тыныс алу жүйесі мүшелерінің құрылысының жас
е р е к ш е л іг і. Тыны с м ү ш ел ер і м үры ннан басталады
(31-сурет). Тыныс жолдары екіге бөлінеді: а) дем алғанда
және дем шығарғанда ауаның қозғалатын қуыстары; ә) ауа
мен канның арасында газдардын алмасатын орыны — өкпе
альвеолалары (лат.альвеолус —ойма қуыс, науа).
Тыныс алуға қатысатын мүшелер т ы н ы с а л у жүйесін
күрады. Бүл жүйенің мүшелерін екіге бөледі: тыныс жолдары
жэне басты тыныс алу мүшесі — өкпе.
Ауа сырттан өкпеге ж әне өкпеден сыртқа қозғалатын
куыстар — тыныс жолдарына мүрын қуысы, көмей, кенірдек,
ж эне бронхылар жатады. Д егенм ен, тыныс жолдарының
кызметі ауаны өткізу ғана емес. Мүрын қуысында, көмейде,
кеңірдекте және бронхыларда дем алғанда ішке кіретін ауа
шаңнан, микробтардан тазартылып, тыныс жолдары мен өкпе
қуысының шырышты қабаты кеуіп қалмау үшін ылғалдандырылып, өкпені суық ауаның әсерінен сақтау үшін жылытылады.■
Ауа т а н а у арқылы мүрын қуысына кіреді. М ү р ы н
к у ы с ы кеңсірік шемірш егі арқылы оң ж әне сол жақ
бөліктерге бөлініп, жүп танау тесіктері арқылы сыртқа ашылады да ішкі жағы х о а н тесігі арқылы жүтқыншақпен
косылады. Мүрын қуысы шырышты қабатпен қапталған.
Мүнда ауаның қүрамындағы шаң-тозаңдарды, микроорганизмдерді үстап, өлтіріп, сыртқа шығарылуын қамтамасыз
ететін эпителий клеткаларының түктері бар және ол өкпеге
баратын ауаны жылытып, ылғалдайтын қан тамырларына
бай. Мүрын куысы арқылы дем алу ауызбен дем алғаннан
гөрі организмге ауаны 25%-ға көбірек өткізетін көрінеді. Бүл
231
31-сурет. Тыныс алу жүйесінің қүрылысы.
аУыз қуы сы , 2 — ж үтқы нш ақты ң ты ны с алуға қаты саты н жагы,
3 - жұмсақ таңдай, 4 - тіл, 5 - жұтқыншақ, 6 - қызыл тіл (бвбеш ік)’
7 - жүтқыншақтың көмей бөлігі, 8 - көмей, 9 - өңеш, 10 - кеңірдек,
11 - өкпенің жоғарғы жағы, 12 - сол жақ өкпе, 13 - сол жақ бронх’
14 ж ән е 15 - альвеолалар, 16 - оң ж ақ бронх, 17 - оң ж ақ өкп е’
18 - тіласты сүйегі, 19 - төменгі жақ сүйегі, 20 - ерін, 21 - ауыз қуысы,
22 —қатты таңдай, 23 —мұрын қуысы.
оны ң қабы рғасы ндағы өк п енің ж ұм ы сы н қозды раты н ж үйке
талш ы қтары ны ң бол уы н а байланы сты . Қ азіргі к езд е ауру
т у д ы р а т ы н м и к р о о р г а н и з м д е р д ің “ қ а қ п а с ы ” - ты н ы с
ж о л д а р ы е к е н і т о л ы қ д ә л е л д е н г е н . С о н д ы қ т а н ты н ы с
ж олдары ны ң дұр ы с қы змет етуі организм ге қажетті қорғаныс
қ а с и е т т е р ін қ а м т а м а с ы з е т е д і. С о н ы м е н қ а т а р , м ұ р ы н
қуы сы нда и іс рецепторлары орналасқан, ж ұтқы нш ақ — ас
қоры ту ж ү й есін ің м үш есі, ал көм ей — сө й л еу м үш есі.
232
Тыныс алу жүйесінің маңызды бөлігі — ө к п е ( 3 1-сурет).
Бүл бронхылардың үсақ тармақтарының қуыстарынан жасалған а л ь в е о л а л а р мен серпімді дәнекер үлпалардан
түратын жүп мүше. Альвеолалар немесе өкпе қуыстары өте
ұсак, шар тәрізді домалақ, оларды микроскоп арқылы ғана
көруге болады. Олардың қабырғалары жүқа, көптеген қан
тамырларының капиллярлары м ен қ орш алған . Өкпе
альвеолаларының жалпы ауданы 200 м2. М үндай қүрылыс
альвеолалардағы ауаның ж әне қанның қүрамындағы газдардың тез алмасуын қамтамасыз етеді.
Өкпенің дәнекер үлпасы өте серпімді ж әне өкпенің жиырылу күшін қамтамасыз етеді. Ішкі күш деп аталатын өкпенін жиырылу күші дем алу мен дем шығаруда аса маңызды.
Тыныс алу жүйесінің қүрылысы мен кызметі адамның
жасына, жынысына ж эне жеке басының ерекшелігіне бай­
ланысты.
’ v
Жаңа туған сәбидің өкпесінің үлпасы нашар дамыған,
бірак кан тамырларына өте бай болады. Алғашқы 3 айлық
өмірінде ж эне жыныстық жетілу шағында өкпе қарқынды
өседі. Өмірінің алғашқы кезінде барлық нәрестелер ішпен
дем алады (еркекке тән дем алу), бірак жүре бастағанда баланың кеудесі төмен түседі де, диафрагмалык-кеуделік дем
алу пайда болады. 3-7 жаста ғана кеудемен дем алу басым
болады. Дем алудың минөттік мөлшері дене салмағымен салыстырғанда бала осе келе азаяды: жаңа туған сәб и д е —
220 см3, 6 жаста 168 см3, 14 жасқа таман 128 см3, ал ересек
адамда 96 см3,
Дем алу көлемі жаңа туған сәбиде 25 см3, 1 жаста 80 см3ге дейін артады, 2 жаста — 140 см3, ересек адамда 400 см3.
Ө кпесінің м өлш ері жаңа туған с ә б и д е 53 см 3, 1 жаста
210 см3, 13 жаста 707 см3, 20-25 жаста 1680 см3, ал 30-40 жас­
та орта шамамен 1788 см3.
Өкпе альвеолаларының диаметрі ересек адамда 0,2 мм,
ал жаңа туған сәбиде 0,07 мм. Олай болса өкпенің жалпы
көлемі жаңа туған балада 1,617 см 3, ал ересек адам да
67,7 см3. Осы көрсеткіштерді пайдаланып ғалымдар өкпенің
шар тәрізді альвеолаларының әрқайсының көлемі жаңа туған нәрестеде 4,108 тен болатынын есептеп шығарған. Олай
болса, өкпе куыстарының жалпы ауданы жаңа туған сәбиде
6 м2, ересек адамда 50 м2, яғни 8 есе артық.
233
Көмейдің жалғасы к е ң і р д е к т і ң ұзындығы балаларда 4 см, 10 жаста - 7 см, ересек адамда 10-12 см.
К е у д е қ у ы с ы н ы ң пішіні адамның жасына жэне
жынысына байланысты өзгереді. Туған кезде баланың кеуде
қуысы конус ләрізді болады, себебі ұрық кезінде өкпе на­
шар дамыған, ал бауыры күшті өсіп, дамиды. Баланың кеуде
қуысы көтеріңкі болып, қабырға сүйектері ересек адамдардағыдай томен түспейді. Сондыктан бала теоен пем ялмп
алмаиды
тынысының жиілігі арқылы қамтамасыз етеді. Қабырға
сүйектерінің қиғашталуы күшейе бастағаннан кейін терен
алатын
Қартаиғанда қабырға аралық етгердің әлсіздігіне байланыс­
ты қабырғалардың қиғашталуы артады. Әйел адамның кеуде
қуысы ерлермен салыстырғанда қысқарақ келеді.
Өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС). Өкпенің
тіршілік сыйымдылығы, яғни өкпеге кіретін және шығатын
ауаның мөлшері адамның жасына сай өзгереді. Адам қалыпты жай ғана дем алғанда өкпеге 300-500 мл ауа кіреді. Мұны
д е м а л у ayасы деп атайды. Қалыпты жағдайда жай ғана
дем алғаннан соң, демін шығармай түрып, тағы да 1,5-2
литрдей ауаны сіміруге болады. Мүны қ о с ы м ш а а у а
алмаи
литрдей
алу
өкпенщ
шығады.
Өкпенің тіршілік сыйымдылығы 6-7 және 15-16 жастарда дереу және айтарлықтай көбейеді. 16-17 жаста өкпенің
тіршілік сыйымдылығы ересек адамдармен бірдей болады
(14-кесте). Балалардың өкпе алвеоласындағы газ бен дем
14 - к е с т е
Балалар мен жас өспірімдердің өкпесінің
тіршілік сыйымдылыгы
Жасы
Бала
Ер бала
Қыз бала
234
6
7
10
12
15
17
1200
1100
1400
1200
1630
1460
1975
1905
2600
2530
3520
2760
шығарғандағы газдың құрамында айырмашылық бар. Балалардың альвеолалық газының құрамында оттегі көбірек
болып, көмірқышқыл газы азырақ болады. Бала неғүрлым
жас болса, соғүрлым бұл айырмашылық көп болады.
Баланың дем алуды реттеу қабілеті де нашар, бұл б ала­
ның сөйлеу кабілетімен бірге жетіледі де, 11-12 жаста ересек
адамдармен бірдей болады. Өкпенің тіршілік сыйымдылығын с п и р о м е т р деген арнайы аспаппен өлшейді. Өкпенің
тіршілік сыйымдылығы мен қалдық мөлшері ө к п е н і ң
ж а л п ы с ы й ы м д ы л ы ғ ы н құрады.
Тыныс алу жиілігі д е баланың жасына лайық өзгереді
(15кесте
).
.
с
_
у
'
15-кесте
Ты ны с алу жиілігінін адамның ж асы на сай өзгеруі
1 минөттегі ты н ы с алу ж иілігі, рет
Ж а сы
1
5
15-20
2 0 -2 5
2 5 -3 0
30-35
№
«
—
—
44
26
20
18
16
18
........................ — Ф0------------------
Г азды н ал м асуы . Адам мен жануарлардың өм ірінде
ауадағы газдардын ішіндегі оттегінің маңызы зор. Адам дем
алғанда ішке кіретін ауаньщ қүрамы, дем шығарғандағы
сыртқа айдалатын ауадан өзгеше (16-кесте)
16 - к е с т е
Ты ны с ауасының күрамм
Г аздарды н м өлш ері, %
Г аздар
А зо т
О ттегі
К өм ір кы ш кы лы
С м р і к ы ауада
78
2 0 ,9 2
0,033
Дем ш ы гарган ауада
78,8
16-17
3-4,5
15-кестеде көрсетілген газдардан басқа дем алғанда ішке
кіретін ауаның күрамында суды ң буы , аргон, криптон,
ксенон, неон, гелий ж эн е сутегі болады. Д ем шығарған
ауаның температурасы сыртқы ауадан жогары болады ,
сондықтан сыртка айдалатын ауадағы азоттың пайыздық
235
м өл ш ер і с ә л к ө б ір ек , бұл ж ы лы ты лғаннан кейін а зо т
молекулаларының кеңеюіне байланысты. Ауадағы азот пен
басқа газдардың организм үшін маңызы әлі толық анықталған жоқ. Олар пайдаланылмай сыртқа қайта айдалады. Бүрын
бүл газдар адам организмі үшін маңызы жоқ дейтін еді. Ал
қазір үшақ, тік үшақ, зымырандарды пайдаланып ғарыш
кеңістігінің жоғарғы қабаттарына саяхат етуте байланысты
маңызы бар ек ен і аны қталды . С онды қтан үшкыш пен
ғарышкерлердің, суға сүңгушілердің дем алатын ауасының
қүрамында азот, гелий бар. 16-кестедегі көрсеткіштерден дем
алатын ауаның қүрамындағы оттегінің азайып, керісінше,
көмір қышқыл газының көбейетіні анық көрінеді.
Ересек адам 1 минөтте өкпесінен 6-7 л ауаны өткізеді.
А лм асаты н ауаны ң м өлш ері адамны ң салм ағы на ж әне
бойына байланысты. Адамның бойы неғүрлым биік және
салмақты болса, соғүрлым оның өкпесі арқылы ауа көп өтеді.
Мысалы, үзын бойлы адамда бұл мөлшер 1 минөтте 8 л болса,
аласа бойлы кісіде 4,5 л.
Бірақ бүл заңдылықты балаға аударуға болмайды, ауа
балаға ересек адамнан көбірек қажет. Тіпті 2-3 жастағы баланың өкпесі арқылы 5-6 л, кейде 7 л ауа өтеді. Мүндай үзақ
мерзімді гипервентиляция (лат. гипер+вентиляция-желдету)
баланың дем алуының ерекшелігіне жатады. Осыған байла­
нысты балалардың организмінен бу ретінде судың көптеп
шығуы, бүйрек, тері арқылы да көмір қышқылының сыртқа
айдалуы байқалады.
v>
Ересек кісіде тыныштық кезінде 3-4 % көмір қышқыл
газы айдалатын болса, балаларда пайыздық мөлшері анагүрлым аз. Мысалы, 5 жастагы балада 1,7%. Д ененің көрсеткіштері кеміген сайын сыртқа айдалатын көмір қышқыл газының мөлшері төмендейді. Бүл балалардағы гипервентиляцияга байланысты. Ал денеден айдалатын көмір қышқыл
газының жалпы мөлшері дененің 1 кг салмағына шаққанда
балаларда ересек адамга қарағанда көп болады.
Ты ны с алуды ң нервтік ж әне гуморалы к реттелуі. Ты­
ныс алу мүш елерінің кызметінің реттелуі әр дәр еж едегі
реттеу жолдарымен іске асады.
Т ө м е н г і д е р е ж е л і т ы н ы с о р т а л ы ғ ы соорналасқан
алу
236
Тыныс орталығының неирондарының козғыштығы көмір
қышқыл газының концентрациясына байланысты, яғни
гуморалық реттеу жолы. Оның қандағы концентрациясы
артқанда тыныс орталығының неирондарының қозғыштығы
күшейеді де, тыныс мүшелерінің қызметіне қозғау салады.
Көмір қышқыл газының тыныс орталығына әсері екі түрлі
жолмен іске асады: а) нейрондарды қоректендіретін қанның
күрамының тікелей әсері; ә) рефлекторлы жолмен көмірқышқыл газының арнаиы хеморецепторларға әсері.
Бүлардан басқа да рефлекторлы түрде болатын тыныс алу
мүшелерінің қызметінің реттелуінің де маңызы үлкен. Айталық, дем алғанда өкпе керіледі де, оның қабырғасындағы
және қабырға аралық еттер мен диафрагмада орналасқан
арнайы барорецепторлар тітіркенеді. Оларда пайда болған
импульстер орталықка тепкіш жол арқылы сопақша миға
барып, оның нейрондарының қызметін тежейді де, дем алу
тоқтап, дем шығару басталады. Өкпенің керіліп созылуы
тоқтасымен тыныс алу орталығына баратын импульстер
тоқталады, нейрондардың қозғыштығы артады да, қайтадан
дем алу басталады. Тыныс орталығы бүзылса, дем алу
тоқталып, тірлік те жоиылады.
Дем алу мен дем шығаруды реттеуте м и ж а р т ы
ш а р л а р ы н ы ң к ы р т ы с т а р ы да қатысады. Адам
жаттығу аркылы өз еркімен дем алуды тоқтата алады. Бірақ
бүл организмнің жаттығу дәрежесіне байланысты. Мысалы,
әдейі жаттыққан индиялық иогтар үзак"^ақыт тынысын
тоқтата алады. Спортпен шүғылданатын адамдардың тыныс
алуының минөтгік көлемі 200 литрге дейін болатыны мәлім,
ал спортпен айналыспайтын адамда ол не бары 70-80 л ғана
болады. Ми қыртыстарының тынысты реттеуте катысуының
дәлеліне спортшылардың жарыс алдында, студенттердің
емтиханға кірерде тынысы жиіленетіні мысал бола алады.
2. Тыныс алу мүшелерінін кызметіне
сыртқы ортаның әсері
Оттегінің жетіспеуіне байланысты езгерістер. Адам
дем алатын ауадағы оттегі аз болғанда, организмде
физиологиялық біраз өзгерістер пайда болады. Ал егер тым
аз болса, онда ол өзгерістер ауруға айн алады. Тауға шық237
қанда адам оттегісі аз ауамен дем алады. 2,5-3 км биіктікте
кейбір кісілер өзін наш ар сезінеді, бастары ауырып,
“жүректері айныйды”, бүлшық еттерінің әлсіздігі пайда
болады. Денесі шыныққан спортпен шүғылданатын мыкты
кісілердің өзінде 5-6 км биіктікте жоғарыда айтылған
белгілер байқалады. Әлі құрығаны сонша, тіпті қолын да
қозғалта алмай қалады. Мүндай өзгерістің алдымен адамда
өте күшті қозғыштық — “эйфория”, яғни жоғары дәрежеде
көңіл шаттануы байқалады да, содан соң ол парықсыздық.
немқүрайлыққа айналады. Эйфория кезінде адам себепсіз
қатты күліп, шаттанып, айғайлап, әндетеді, бірақ өз қылығындағы өзгерістерді аңғармайды. Мысалы, ересек адам
өзінің фамилиясын жазудың орнына бірқатар таяқшаларды
сызады, үшқыш не істеп жатқанын түсінбей, бір кадрға
бірнеше суретті түсіре береді. Оттегінің қысымы азайған
кезде адам өз ісін бақылай алмайды. Сондықтан үшақтардың ішіндегі қысым жердегі ауа қысымына тең етіп жасальшған. Содан барып жолаушылар жаттығудан өтпесе де үзақ
уақыт ұша алады.
Организмге оттегінің мөлшерінің әсерін байқау үшін ар­
найы барокамералар жасайды. Ішіндегі ауаны сору аркылы
оттегінің мөлшерін қажетінше азайтады. Мүндай жағдайда
деммен шыққан ауаның, қанның, несептің, тіпті жүлын сүйығының қүрамын да өлшеп білуге болады. Айта кететін жағдай, белгілі шамадағы таза оттегі адамды тез дүрыс қалпына келтіреді.
Үрық анасының жатырында оттегімен плацента арқылы
қамтамасыз етіледі, оның жүйке жүйесіндегі тыныс орталығы
7 айлығында толық жетілгенімен қызмет атқармайды. Бала
туыларда оның анасымен байланысы тоқталады, сондықтан
егер әйел үзақ босанатын болса, үрықтың қанында көмір
қышқыл газы көбейеді де, дем алуы баланың басынын жатырдан шығуынан бүрын болады. Мүндай жагдайда баланың тыныс жолдарына үрық сүйықтығы кіреді де, бала
түншығады, шетінеп те кетуі мүмкін.
Түншығу (асфиксия) бала туғаннан кейін де болатын
жагдайлар байқалады. Бала тірі, жүрегі соғып түрады, бірак
дем алып, дем шыгаруы не өте әлсіз, не дүрыс емес. Туа
болған асфиксия тыныс жолдарынын бекітіліп қалуына
немесе жүике жүиесіндегі тыныс орталығы қызмет атқарма•
238
•
ф
ф
ғандықтан организмге оттегінің аз жеткізілуіне байланыс­
ты. Асфиксияның жеңіл түрлері ту а болуы мүмкін ж әне жүре
келе жүйке ж үй есін ің , жүрек-қан тамырларының, тыныс
жүйесінің ауруларына, далаға шықпай, үнемі үйде отыра
беруіне байланысты болуы мүмкін.
Таза немесе 50 % оттегімен дем алу жүрек, туберкулез
ауруларында жағымды эсер етеді. Д егенм ен, жеткіліксіз
болғанда адам өліп кететін оттегінің мөлшері тым көп болса
да өлтіреді. Бәрі де осы “тіршілік газының” мөлшеріне бай­
ланысты. 3 атмосферадан жоғары қысыммен таза оттегімен
дем алғанда үстама, өкпенің қабынуы сияқты аурулар пайда
болып, тіпті өліп кетуі де мүмкін. Қалыпты жағдайда азот
оттегін сүйылтатын заттың рөлінде болады. Ал 4 атмосфералык кысым кезінде азот есірткі іспетті эсер етеді. Адамда
мастану, орынсыз көп сөйлеу, күлкішіл, ақылының нашарлауы, тіпті бүзылуы, бүлшық еттердің қызметінің дүрыс бағытталмауы, үмытшақтық пайда болады. Сонымен қатар,
ауаның күрамындағы аз кездесетін газдар (гелий, аргон,
ксенон, неон ж эне криптон) да қысым күшейгенде есірткі
іспетті эсер етеді.
Адамның дем алатын оттегісі белсенді емес, ол белсенді
болып, белок, көмірсутегі мен майлар онымен қосыла алатындай химиялық жолмен өзгеруі тиіс. Бұған белсенді химиялық органикалы қ заттар — ф ерм енттер қатысады.
Қоректік заттардың клеткаларда тез тотығуына о к с и д а з а
ферменті қатысады.
*
Оттегінің қаннан альвеола қуысына, ал көмірқышқыл
газының альвеола қуысынан қанға өтуі газдардың парциалдық қьісымына байланысты. Парциалды қысым — газдардың қосындысындағы белгілі бір газдың үлесін е тиетін
кысымның мөлш ері, яғни ол газдардың жиынтығындағы
әр бір ж еке газды ң % -дық м өлш ері. Өкпе қуысындағы
оттегінің парциалды қысымы веналык қандағы оның қысымынан 2 есе көп, ал көмірқышқыл газы біраз кемдеу. Осыған байланысты оттегі альвеолярлық куыстан канға, ал көмір
кышқыл газы қаннан альвеолярлық қуыстарға диффузды
жолмен ауысады. Мүның нәтиж есінде оттегінің мөлшері
16 %-ға дейін кемиді де көмір кышқыл газы 4 %-ға дейін
көбейеді. Ал үлпалардағы оттегі мен көмірқышқыл газдары
бүған керісінше болады да, қанмен клеткааралық сүйықтарда газдар алмасады.
239
16-18 ж а с т а ғы ж іг іт т е р о т т е гін ің а з д ы ғ ы н а сезім тал
болады .
j
.J M
Т ы н ы с а л у д ы ң д а м у ы н а д е н е ең б ег ін ін әсер і және
г и г и е н а л ы қ т а л а п т а р . Т ы н ы с ал у м ү ш ел ер ін ің бәрінің
ф изиологиялы қ көрсеткіш теріне дене еңбегі мен спорт эсер
етеді. А йталы қ, өкпенің тірш ілік сы йы м ды лы ғы штангистерде 4 л, футболистерде 4,2 л, боксерлерде 4,8 л, кайықшыларда 5,5 л. Тыныс алу жиілігі де спортсмендерде минөтіне
6-8 рет, ал ж атты қ п аған ад ам д ар д а 14-20 рет. С портпен
ш ү ғ ы л д а н а т ы н а д а м д а р д ы ң т ы н ы с ы т е р е ң б о л а д ы , бүл
организмнің үнемді қы зм ет етуінің белгісі. М ысалы, терең
дем ш ы ғарғанда оларды ң сы ртқа айдалған ауасының қүрамындағы көмір қы ш қы л газы 2 есе көп болады. М үндай терең
дем алу ж үрекке “м ассаж ” ж асайды да, оны ң қоректенуін
ж ә н е ф и з и о л о г и я л ы қ қ а л п ы н ж а қ с а р т а д ы . Т ы н ы с алу
мүш елерін ж аттықтыру, ш ы ны қты ру балалар мен жастардын
ты ны с м үш елері арқы лы пайда болаты н аурул арға қарсы
түру қабілетін арттырады. Олай болса, дене ш ы ны кты ру мен
спорт денсаулы қты сақтауга қажетті ж ағдайларды ң бірі.
Б а л а н ы ң д ү р ы с о т ы р а б іл у і д е м аң ы зд ы . Б ү к ір е й іп ,
кеудесін үстелдің немесе партаның шетіне тақап отырғанда
кеудеге қы сы м жасалып, ты ны с алу мүш елерінің қызметін
төм ендетеді, ж үрек қан-там ы рларды ң өсуіне кедергі болу
арқы лы баланы ң бойы ны ң өсуіне бөгет ж асайды . Салқын
тию, ты ны с мүш елерінің аурулары бала организмінің барлы к мүшелерінің өсіп дамуына, қызмет етуіне ж ағы мсы з эсер
екенін естен ш ығармаған жөн.
О қу-тәрбие ж үмы сы н ұйымдастырғанда есте сақтайтын
тағы да бір жағдай —дене еңбегі мен дене ш ы ны қты ру ж әне
ой еңбегі кезінде балалар ты ны сы н тарылтады, сондықтан
о н ы ң д ү р ы с б о л у ы н қ а д а ғ а л а у қ аж ет. Б а л а л а р ғ а д ү р ы с
д ем алу д ы ж астай ы н ан ү й р ету керек. С он ы м ен қатар, ой
еңбегі мен дене еңбегін кезектестіру аса маңызды. Сондықтан
м ек теп ж ү м ы с ы н д а с а б а қ к естесін ж а с а ға н д а бүл ер екшеліктерді есте сақтау керек. Сынып бөлмелерін, еңбек сабағының бөлмелерін жиі желдетіп отыру керек. Ж оғарғы сы­
нып оқуш ылары далада таза ауада тәулігіне 3 сағаттан, ал
бастауыш сынып оқуш ылары 4 сағаттан кем болмауы тиіс.
Әсіресе ауасы таза бөлмеде үйықтау аса маңызды, сондықтан
балаларды ф орточкалары аш ы қ бөлм еде үй ы қтауға
240
әдеттендіру керек. Баланың киімі де дұрыс дем алу мен дем
шығаруға э с е р етед і. С о н д ы қ т а н о л ар д ы ң ки ім і ж ең іл,
денесін қ ы сп ай ты н , қ и м ы л -қ о зға л ы с ы н а б ө гет етпей тін
болғаны жөн.
Осы ж азы л ған д ар д ы қо р ы та келе, б ал ал ар д ы ң саб ақ
окитын, енбек ететін үйдегі бөлмелері мен мектептегі сынып б ө л м е л е р ін ің , б а л а л а р б а қ ш а с ы н д а ғ ы т о п т а р д ы ң
бөлмелерінің ауасын жиі-жиі желпіндіріп, тазартып отыру
аса манызды екенін айта кеткіміз келеді. Сонымен қатар,
баланын далада, таза ауада көбірек ойнауы маңызды.
Ырғақты тыныс гимнастикасы баланың ақылының артуына ж ағымды эсер етеді. Бастауыш сынып оқуш ы лары на
сабак кезінде 1-2 минөттік демалыс беріп, тыныс гимнастикасын ү й ы м д асты р у қаж ет: оқуш ы п артад а оты ры п, екі
қолын бүйіріне таянып терең дем алып ж әне дем шығарады.
Мүндай гимнастика баланың сабаққа ынтасын арттырады.
XII - т а р а у
Баланың ас корыту жүйесі
1. Ас к о р ы т у ж эн е о н ы н м а ң ы зы
Ас коры туды ң маңы зы . Адам өзінің тіршілігіне қажетті
коректік заттарды тамактану арқылы аладьк Азық-түліктен
жасалған ас сол күйінде бойға сіңбейді. С онды қтан ол ас
қоры ту м ү ш ел ер ін д е қо р ы ты л ы п , ы ды рап , сон ы ң н әти ж есінде п ай д а болған заттардан орган и зм өзіне тә н бейімделген заттарды қүрады.
А сты ң қүрам ы н дағы заттар бірнеш е сағатты ң іш інде
бөлшектеніп, қорытылып, ыдырауы тиіс. Азықтардың қүрамындағы көптеген ас (нан, ет, ірімшік, кэртөп, сүт, кияр,
қызамық, жүмыртқа, алма, өрік т.т.б.) адам денесіндегі үлпаларды ң заттар ы н а м үлде ү қ сам ай ты н д ы қ тан , олар
қорытылып, дененің үлпаларын жасауға қажетті қарапайым
заттарға бөлінуі тиіс. М үндай бөліну адам денесінде ерекше
жүйе қүратын —ас корыту мүшелерінде болады. Асты қорыту
“конвейер н егізін д е” ж үреді: ас қоры ту ж олдары н ы ң әр
бөлігінде жеген тамақтың біразы ғана қорытылады. Мыса-
16—182
241
лы, автомооиль зауытында үнемі жылжып тұратын конвейер
лентасының эр жерінде отырған жүмысшылар өзіне
жүктелген бір ғана жұмысты істейді, айталық, жылжып
келген рамаға автомобильдің кабинасын, кезектегі келесі
жүмысшылар мәшиненің рулін қондырады т.с.с. Міндеттері
әртүрлі қаз қатар отырған жүмысшылардың алдында баяу
ғана жылжып отырып конвейерден бір кезде толық
автомобиль шығады.
|§
Осы сияқты жеген тамақ та ауыз қуысынан тік ішекке
дейін апарылады. Ас ауыз қуысында, одан соң ас қазанда,
содан кейін он екі елі ішекте, ащы ішекте біртіндеп
қорытылып және сіңіп, ақырында қажетсіз қалдык заттары
тік ішек арқылы сыртқа айдалады. Жеген тамақ белгілі бір
жылдамдықпен ас қорыту мүшелерінің қабырғасындағы
еттердің жиырылуына байланысты бір бағытта жылжиды.
Егер ас қорыту жолының қозғалысы жылдам болса, онда
жеген ас толық қорытылып үлгермейді. Ал, керісінше, баяу
козғалатын болса, ас қоймалжыңы бір жерде тұрып қалып,
ас қорыту бүзылады. Ac қорыту мүшелерінің қозғалысын
жүйке жүйесі реттейді.
Бүл химиялық “конвейерде” асты қорыту ерекше заттар
~ ферменттер арқылы іске асады. Ac қорыту мүшелерінің
бәрі дүрыс болғанымен, ферментсіз ас қорыту жүйесжде
тамақ қорытылмайды, нәтижесінде ас қоймалжыңы бірнеше
сағат бір орында жатып қалады да шіріп, улы заттарды, газды бөледі. Адамның іші “кеуіп” мазасы кетеді. Әрбір фермент
тек өзіне тән жүмысты ғана орындайды, бір ферментті
екіншісімен алмастыруға болмайды. Әрине, жоғарыда
келтірілген зауыт конвейерінің мысалы тек сырт көрініске
ғана үқсас, шын мәнінде ас қорыту өте күрделі қызмет.
Дегенмен ас қорыту жүйесін зауыттың конвейерімен
бейнелеп сипаттау күллі ас қорыту мүшелерінің біртүтас, бірбіріне байланысты қызметін толық елестетуге мүмкіндік
береді.
я
Тамақтың қүрамын (ет, нан, көкөніс, жеміс т.с.) химиялык түрғыдан зерттесек онда қоректік заттар - белок, май
және көмірсу, витаминдер, түздар жэне су бар екенін білеміз.
Белок таза күйінде жүмыртқаның ақ уызында болады, май
— өсімдік жэне жануарлар майы мең сары май, ал көмірсу —
крахмал мен қант түрінде кездеседі.
I
242
Егер бір кесек етті алып зерттесек, оның қүрамында көп
м ө л ш ер д е б ел о к , а зд а ға н м ай м ен к ө м ір с у б о л ад ы . Ал
кәртөпті зерттесек, керісінше, онда көмірсу көп болып, белок
пен май аз болады. Қазіргі кезде барлық тамақтың қүрамындағы белоктар, майлар мен көмірсу, витаминдері мен түздары толы қ зерттелген. Тіпті дайын тағамдарды ң да мұндай
көрсеткіштері белгілі.
Там ақты ң құрамындағы белоктар, майлар мен көмірсу
өте күрделі заттар. Олар ас қорыту жүйесінің мүшелерінде
қоры ты лы п о р ган и зм н ің өсуіне, ж ұм ы с істеуіне қаж етті
материал ретінде пайдаланылады. Тамақтың құрамындағы
коректік заттар организмге аса қажетті қуаттың (энергияның)
көзі. Тамактың құрамындағы витаминдер, тұздар мен су да
о р г а н и з м ү ш ін а с а м а ң ы з д ы . О л а р т ү р л і х и м и я л ы қ
реакцияларды ң ж үруіне, денедегі клеткаларды ң тірлігіне
қажетті жағдайларды тудырады ж әне өздері де тікелей сол
реакцияларға қатысады.
С у , м и н е р а л т ү з д а р ы м ен в и т а м и н д е р о р г а н и з м д е
өзгермей, сол күйінде сіңеді. Ал там ақты ң қүрам ы ндағы
белоктар, м айлар мен көм ірсу сол күйінде сіңбейді. Бүл
коректік заттар ас қорыту мүшелерінің қабырғасы арқылы
сіңе алмайтын ірі молекулалардан түрады. Ең бастысы — олар
адам денесі үшін басқа текті заттарға ж атады, сондықтан
организмнің ішкі ортасына бармай түрып, қорытылады.
Тамақтын қүрамындағы заттардың физикалық ж әне химиялық корытылуының нәтижесінде олар 4 сай ж әне еритін
заттарға айналады да, ас қорыту мүшелерінің қабырғасы арқы лы кан ға сің іп , канм ен күллі к л е т к а л а р ға тасы л ад ы .
Организмде түрлі ас корыту Сөлдерінің қатысуымен белоктар
амин қышқылдарына, майлар —глицерин мен май қышқылдарына, ал күрделі көмірсулар жай қанттарға (глюкоза ж ене
басқалар) ыдырайды. Мүндай химиялык өзгерістер ас корыту
сөлдерінің күрам ы ндағы ф ерменттердің өсерінен болады.
Ф е р м е н т т е р — адам организм інің өзінде түзілетін
биологиялық катализаторлар. Олар өте белсенді белоктардан
түратын ерекше заттар. Олардың әркайсысы белгілі бір ар­
найы қасиетті заттарға, заттар тобына, молекуладағы хими­
ялык байланыска ғана эсер етеді. Ф ерменттердің әсерінен
сіңбейтін, ерімейтін күрделі заттар еритін, оңай сіңетін жай
заттарға айналады.
243
Ac қорыту жүйесінің мүшелеріне ауыз қуысы, үш жүп
сілекей бездері, жүтқыншақ, өңеш, ас казаны (қарын), ащы
ішек пен тоқ ішек, бауыр мен үйқы (қарын асты) бездері
жатады (32-сурет).
2. Ауыз қуысындағы ас қорыту және
оныц жас ерекшеліктері
Ауыз куысындағы ас қорыту, оның манызы. Жеген
тамақ ауыз қуысынан бастап қорытылады, мүнда тамақтың
дәаді, температурасы, басқа да қасиеттері анықталады. Сүйық
тамақ бірден жүтылады, ал қою тамақ шайналып үсақталады, сілекеймен араласып ас қоймалжыңына айналады. Асты
шайнау ас қорытудың алғашқы кезеңі. Астың әрі қарай
қорытылуы оның шайналу дәрежесіне сай болады. Егер ас
жеткіліксіз шайналса, онда оның қүрамындағы қоректік зат­
тар толық қорытылмайды, сіңуі де нашар болады. Кейбір
мәліметтерге қарағанда шала шайналған астың 35-40 %
қорытылып үлгермей, организмнен сыртқа айдалады.
Сондықтан тамақты мүқият үзақ шайнайтын адамдарға азғантай тамақ жеткілікті болады да, шала шайнайтын кісіге
ондай мөлшер жеткіліксіз болады. Тамақты шайнап үсату ауыз қуысының негізгі қызметі. Шайнауға қозғалмалы
орналасқан төменгі жақ сүйегі мен қозғалмайтын үстіңгі жақ
сүйегінде орналасқан тістер, тіл және үрт қатысады.
Тістер тамақты шайнап үсақтайды, тіл шайналған асты
қозғалтып, сілекеймен араластырады да, жүтқыншаққа қарай
жылжытады.
Жаңа туған нәрестеде тіс болмайды. 4-6 айда баланың
алғашқы уақытша, ягни сүт тістері шыға бастайды да, 3 жаста
20 сүт тісі түгел шығады. Сүт тістер үсақ және борпылдақ
келеді. 5 жастан аса баланын сүт тістері біртіндеп түсіп,
орнына түракты тістері шыға бастайды. Түрақтылары 32 тіс,
28 тіс 15-16 жаста, ең соңғы 4 ақыл тісі 20-25 жаста шығады,
кей адамдарда одан да кеш шығуы мүмкін.
Ауыз қуысына үш жүп сілекей бездерінің өзектері ашылады: шықшыт, жақасты және тіласты. Бүлардан басқа ауыз
қуысының кілегей қабатында үсақ бездер болады. Олар
муцинге бай сілекей бөлin шыгарады. Ересек адамда орта
есеппен тәулігіне 1-1,5 л сілекей бөлінеді. Сілекейдің қүра244
мы мен м өлш ері асты ң қүрамындағы заттарға байланысты.
Сүйық там аққа сілекей бөлінбейді. Қою асқа, әсіресе қүрғақ
там а қ қ а ш ы ғат ы н с іл е к е й д ің
к ү р а м ы н д а с у көп б о л а д ы .
Құрғак ж әне қою тамақ шайналып, сілекеймен шыланып, жүтуға ьщғайлы ас қоймалжьщына
айналады да тілдің, ұрт еттерінің қозғалысы аркылы жүтылады. А у ы з қ у ы с ы н д а м ех а н и калық әсерден басқа сілекейдің
қ ү р а м ы н д а ғы ф е р м е н т т е р д ің
к а т ы с у ы м е н к о р е к т ік за т т а р
корытыла бастайды. Сілекейдің
к ү р а м ы н д а к ө м ір с у ы н қо р ы татын ф ерм енттер бар. Соңғы
ж ы л д а р д а ғ ы м ә л ім е т т е р бойы нш а оны ң негізгі ф ерм енті
сілекей а м и л а з а с ы крахмал
м ен г л и к о г е н д і ы д ы р а т а д ы ,
бірак ас ауыз қуы сы нда өте аз
уакыт болады, сондықтан химиялы қ э с е р там ақ ты қ о р ы ту д а
онша маңызды емес. Дегенмен
с іл е к е й д ің pH
сілтілі реакция болғандыктаң ас
қойм алж ы ңы ны ң
қары нда
32-сурет.
Адамның
ас
біртіндеп қ о р ы ты л у ы н а эс ер
қорыту мүшелері.
етеді. Сілекейдің қүрамындағы
1 —өңеш, 2 —қарын. 3 —бауыр,
м у ц и н н і ң маңызы күшті,
4 —өт кабы, 5 —өт жолы, 6 —он
өйткені оны ң ш үбаланы п
екі елі ішск, 7 —үйкы безі, 8 —
ащы іш ек, 9- соқы р іш ектің
с о з ы л ы п ж а т қ а н б е л о г ы ас
ұшы,
10
сокыр
ішек,
11
—
ток
түиірш іктерін ауы з куы сы нан
ішек, 12- тік ішек.
өң еш ке, одан кар ы н ға өтуіне
ьщғайлы етеді.
С іл е к е й д ің к о р ғ а н ы ш к ы зм е т і де м а ң ы зд ы . О н ы ң
кү р ам ы н д ағы л и з о ц и м ф ерм енті аспен бірге енген
зиянды микроорганизмдерді (бактериялар, микробтар, вирус—
245
тар) ерітеді немесе бірін-біріне жабыстырып тірлігін
жояды.
^
Сәби туғаннан бастап сілекей бездері жұмыс істейді,
бірақ олардың өндіретін сілекейінің мөлшері алғашқы айларда өте аз болады. 3 айдан аса сілекейдің мөлшері көбейеді,
бірақ бұл кезде баланың сілекейді жұту қабілеті нашар
болғандықтан сілекейі шұбырып, өте көп өндірілетін іспетті
сезім тудырады. Шын мәнінде оның айтарлықтай көбейетін
мезгілі 9 бён 12 айда және 9-11 жаста. Мектепке дейінгі балалардың сілекейінің жалпы тәуліктік мөлшері 850-1000 мл
шамасында болады.
Жаңа туған сәбидің шықшыт безінің салмағы 1,5-2 г, жақ
асты безі 0,72-1,00 г, тіласты безі 0,2-0,6 г. Бұл бездер 3 айлық балада шамамен 2 есе, 6 айда 3 есе, 1 жаста 3-4 есе,
2 жаста 5 есе өседі. 5 жастағы балалардың сілекей бездерінін
құрылысы ересектерге ұқсайды, бірақ олардың өсуі 13-15
жасқа дейін жалғасады. Жаңа туған сәбидің сілекейіндегі
амилаза мен лизоцим ферменттері жоқтың қасы, өйткені ана
сүтінің құрамында бұл ферменттер бар. Амилаза ферментінің
мөлшері 1 жаста ересек кісілердегідей болады. Сәбидің
сілекейінде аз шамада муцин, ал суы көп болады. Олар ауыз
қуысының, тшдің құрғап қалмауын қамтамасыз етеді. *
Сәбидің сілекейінің реакциясы айтарлықтай тұрақты:
әлсіз-сілтілі реакциядан сәл ғана қышқыл реакцияға дейін
өзгереді, ал ересектерде күні бойы pH 5,6-дан pH 8,3-ке дейін,
яғни қышқылды реакциядан сілтілі реакцияға дейін өзгеріп
тұрады.
Жануарлар мен аңдарда сілекей тек тамақ ауызына барғанда ғана бөліне бастаса, адамда тәулік бойы 1 минөтте
0,2 мл шамасында бөлініп, тіл мен ауыз қуысын суландырып тұрады. Тамақ жегенде тамақтың қүрамына, адамның
жасына, шайнау ұзақтығына, тәбетіне сай мөлшер мен қүрамда сілекей бездерінен ауыз қуысына шығады.
4 жастан 12 жасқа дейін ауыз қуысының кілегейлі қабаты саны жағынан да, сапасы жағынан да өзгереді. Бүл бала­
лардың осы кездегі зат алмасуының ерекшеліктеріне және
қорғаныс тетіктерінің қалыптасуына байланысты болса керек
деген болжамдар бар. Бүл кезде кілегейлі қабаттағы түрлі
клеткалар үлкен өзгеріске үшырайды.
Соңғы кезде сілекейдің құрамында қанды үйытатын және
246
қаннын үюына* к ед ер п жасайтын түрлі ферменттердің бар
екені а н ы қ т а л д ы . Б ұл с іл е к е й д ің қ о р ғ а н ы ш қ ы з м е т ін
күшейтеді. Ауыз қуысындағы кілегейлі қабаттың жаралануы
күнделікті жиі болып түратын жағдай. Сондықтан оны тез
арада қалпына келтіру, қанның ағуын тоқтату, жараны асқындырмай мезгілінде қалпына келтіру өте маңызды. Ауыз
куысының жарасы терідегі жарадан анағүрлым тез жазылатыны мәлім.
Сонымен катар, сілекей ауыздағы тістер үшін ішкі орта
болады . Қ алы пты ж ағд ай д а ол м ин ерал тү зд ар ы н ы ң тіс
эмаліне өтуіне ж ағдай туды рады . С ілекейдің қүрам ы ны ң
өзгеруі тістің бетінде түрлі түздарды ң ш өгуіне мүмкіндік
тудырады. Сонымен бірге сілекейдің қүрамы ауруға байла­
нысты өзгереді. М ысалы, бүйрек ауруында, қарын жарасы
кезінде сілекейдің калдык азоты көбейеді.
Ж алпы алғанда сілекей бездерінің қызметі нәрестенің
сүт тістері пайда болған мерзімнен бастап (5-6 ай) белсенді
болады. Алғашқы екі жылда сүт тістері қарқынды қалыптасады да, 2-2,5 жаста барлық 20 сүт тістері болатыны айтылды. Осы кезден бастап бала үзақ шайнауды қажет ететін қатты тамақты көп мөлшерде қабылдауына болады.
Ж үту. Ж үту кезінде арнайы тетіктер ас қоймалжыңының
тыныс жолдарына (мүрын қуысы мен кеңірдекке) бармай,
өңешке өтуін қамтамасыз етеді.
А уы з куы сы н да ш айн алы п ж үм сарған , ж ы лы ты лған ,
сілекеймен араластырылған ас қоймалжыңын тіл көтеріліп
таңдайға тақап қысады. Ал таңдай доғасы оны жүтқынш аққа
карай ысырады. Бүл кезде жүмсак таңдай мен тілшік жүтқыншаққа қарай көтеріліп, онын қуысының мүрын бөлімін ауыз
бөлімінен бөліп тастайды. Сонда жүтылған ас мүрын қуысына кетпей, өңешке бағытталады. Бүған көмекейдің көтерілуі
де көмектеседі. Тілдің түбірі көмей қақпақш асын үстінен
басып, көмейді жауып тастайды. Ac қоймалжыны оңеипсе
қ ар ай қ о зға л а д ы . Ж ү т қ ы н ш а қ к ө т е р іл іп , ө ң е ш т ің кіре
берісіндегі сф инктер еті босап, өңеш жолы аш ы лады да,
жүтқан ас өңешке кіреді. Өңештің қабырға еттері жиырылы п асты қ ар ы н ға ы сы рад ы . Бүл к езд е қ а р ы н н ы ң кіре
берісіндегі сфинктер ашылып, асты қарынға өткізеді.
Өнеш. Ауыз қуысында үсақталып, сілекеймен араласқан
ас коймалж ы ны ж үтқы нш аққа, одан өңеш ке өтеді. Өңеш
247
үзындығы 22-27 см шамасындағы ұзын түтік. Оның ішкі
кілегей қабаты, қатпарланып ас қоймалжыңы өткен сәтте
кеңейіп, оны өткізуге бейімделген. Мұнда ас қорытылмайды.
Нәрестелердің өңешінің кілегей қабаты нәзік болады,
сондықтан ірі ас түйіршіктері оңай жаралайды. Жаңа туған
сәбидің өңешінің ұзындығы 10 см, 5 жаста - 16 см, 15 жаста
- 19 см.
Лү Я
3. Қарында астың қорытылуы және
оның жас ерекшеліктері
Қарын. Өңештегі ас қоймалжыңы қарынға барып
жеткеннен кейін қарындағы астың қорытылуы басталады.
Бұл жерде ас қоймалжыңына қарын сөлі эсер етеді.
Қ а р ы н с ө л і н і ң құрамында 0,35-0,5 %-дық т ұ з
қ ы ш қ ы л ы, органикалық заттар мен хлордың, фосфордың,
натрийдің және күкірттің тұздары болады. Қарын сөлінің
98,5-99 % — су, 0,2-0,3 % органикалық заттар, қалғандары тұздар. Қарын сөлінің белсенді pH реакциясы — қышқыл
болады. Қарын сөлінің реакциясы тамақтың түріне байла­
нысты, мысалы, ет жегенде сөлдің қышқылы 0,56 %, сүт
ішкенде 1,48-1,50 %, нанға 0,45-0,49 % болады.
Органикалық заттарға ферменттер мен азотты
қосылыстар жатады.
Сөл құрамында белокты ыдырататын п е п с и н , сүт
казеинін ұйытатын х и м о з и н (мәйек), майды қорытатын
л и п а з а ферменттері болады.
Тұз қышқылы ас түйіршіктерін ұсақтап, майдалап,
ферменттердің, әсіресе пепсин мен липазаньщ эсер етуіне
дайындайды.
Пепсин pH реакция 1,5-2,5, яғни қышқыл ортада ғана
белсенді қызмет атқарады. Пепсиннің әсерінен ірі
молекулалы белок ыдырап, үсақ молекулалы пептон мен
альбумозаларға айналады. Қарында барлық белоктар
қорытылады, соның ішінде тамақпен бірге енген бактериялар
да қорытыла бастайды, яғни қарын сөлі қорғаныс қызметін
Де атқарады. Қарын сөлі үзақ түрғанда бүлінбейді, шірімей,
ашық түра береді. Химозин сүтті үйытады, сондықтан жана
туған балалардың асты қорытуында оның маңызы үлкен.
Қарын сөлінің күрамындағы липаза ферменті үсақ
248
молекулалы, айталы қ ж ұм ы ртқаны ң сары уызындағы, ана
сүтінің қ ұ р ам ы н д ағы м ай ды ға н а қоры тады . О л м айды
глицерин мен май қыш қылына дейін ыдыратады.
Бұл ферменттің эсер етуі үшін тұз қыш қылы астың қүрамындағы майды ұсақ май тамш ыларына айналдырады.
Қ ары н сө л ін д е а м и л а за ф е р м е н т і б о л м а с а д а, ауы з
қуысында қорытыла бастаған көмірсу сілекей амилазасының
ә с е р ін е н ас қ о й м а л ж ы ң ы н ы ң о р т а с ы н д а ә р і қ а р а й
қорытыл ады .
Қарын сөлінің асты қоры ту күші там ақты ң құрам ы на
байланысты. Онын қорытқыш күші өсімдіктен жасалған тағ а м д а р д ы ж е г е н д е ж о ғ а р ы б о л а д ы , ө й т к е н і ө с ім д ік
белоктарынын қорытылуы қиын. М айлы тағамдар қарында
ұзак у ақ ы т қор ы ты лады . Ж алп ы ал ған д а қары н сөлін ің
мөлшері, қүрамы, асты корыту күші адамның тамақ қабылдау кестесіне, тамактың түрлеріне, жасына, жеке басының
қасиеттеріне байланысты. Қарында ас шамамен 3-4 сағаттан
10-11 сағатқа дейін болады.
Баланың карынының кілегей қабаты нәзік, қан тамырларына бай, бірақ сөл шығаратын бездері аз болады, сыйымдылығы да кішкентай: 6 айлык баланың қарынының аумағы
не бары 250-300 мл.
Қарын сөліндегі түз қышқылы мен ферменттердің күші
1 жасқа дейінгі балалардың сөлінде төмен болады да, содан
кейін күшейе бастайды. Оның есесіне химозин ферменті өте
белсенді болады, ал ересек адамда оның белсенділігі томен.
Емшектегі баланың сөлінің pH реакциясы жоғары. 1 айда
5,84; 3-7 айда 4,94; 7-9 айда 4,48. 9 айдан аса — 3,76-ға тең
болады. Сондықтан сөлдің қүрамындағы pH =2,0 болғанда
белсенді болаты н пепсин ф ерм ен тін ің қары н дағы асты
корытуда рөлі томен болады. Сондыктан емшектегі балаларға сиыр сүтін немесе баска жасанды сүттерді коп бергенде
д и а т е з — бет терісінде кызғылт қыш ыма қабыршақтар
п ай да б о л ад ы . Бұл б ал ан ы ң қар ы н с ө л ін ің ф е р м е н ттік
белсенділігінің төмен екенін білдіреді.
Қ а р ы н с ө л і к а р ы н н ы ң к іл е г е й қ а б а т ы н д а ғ ы без
клеткаларьгада өндіріледі. Қарынның 1 мм2 кілегейлі қабатьгада жүз шакты бездер болады.
Қарын қуысындағы ас қоймалжыңы х и м у с деп аталады. Қарын қабырғасындағы еттер жиырылып және босаңсып,
249
қорытылған асты араластырады, химустың ортаңғы жағын
ш етіне ш ы ғары п, ф ерменттердің эсер етуіне ыңғайлайды.
Сонымен қатар, қорытылған химусты қарынның төменгі ішек
жағына айдайды.
^ |
Қ ары ндағы ас коры ты луы ны ң ж ас ерекш елігі. Жана
т у ғ а н с ә б и д ің қ а р ы н ы қ ү р с а қ қ у ы с ы н д а к ө л д е н е ң д е у
орналасқан. Ересек адам да ол тік орналасқан. Қарынның
піш іні де ж асы н а бай лан ы сты ә р түрлі: 1,5 ж асқа дейін
дөңгелек, 2-3 жаста алмүрт іспетті, 7 жаста ересек адамнын
қарынындай болады. Баланың жасына сай оның сиымдылығы
да өзгереді: жаңа туған сәбиде 30-35 мл, 1 жаста он есе өседі,
10-12 жаста 1,5 л. Ересек адамда 1,5-2 л. Бала туғаннан кейін
оны ң қары н ы н ы ң ет қабаты мен кілегейлі қабаты күшті
ө з г е р е д і. С ә б и л е р д ің қ а р ы н ы н ы ң ет қ а б а т ы ә л с із , без
клеткалары нашар дамыған ж эне аз болады. Қарын сөліндегі
ферменттердің белсенділігі ересектерден анағүрлым төмен.
1,5-3 жаста, 5-6 жаста ж әне 12-14 жаста белокты ыдырататы н ф ерм енттер, 15-16 ж аста түз қы ш қы лы н ы ң мөлш ері
көбейеді. Б алаларды ң қары н сөліндегі түз қы ш қы лы ны ң
к о н ц е н т р а ц и я с ы аз б о л ғ а н д ы қ т а н қ а р ы н с ө л ін ің
бактерицидтік қабілеті 6-7 ж асқа дейін наш ар болады да,
іш ек-қары н инф екциялары на қарсы күрес наш ар болады.
Баланьщ өсіп, дамуына байланысты қарын сөлінің мөлшері
ғана көбейіп қоймай, оның ферменттерінің белсенділігі де
артып, жоғарғы сьшып оқуш ыларында ересектердей болады.
А йта кететін ж ағдай — 10 ж асқа дейін балаларды ң қарын
қаб ы р ғасы н д а сіңу ересектерд ен қарқы н ды болады . А л
ересек адамдарда сіңу негізінен ащы ішек қабырғасында ғана
болады дей аламыз.
^
4. Ішектегі ас корыту
О н ек і ел і іш е к т е г і а с т ы ң қ о р ы т ы л у ы . Л а й ы қ т ы
мөлш ерде қорытылған ас қоймалжыңы қарынның ет қабатының ж эне арнайы қарын сфинктерінің босап ашылуымен
қарын қуысынан аш ішектің алғаш қы бөлімі он екі елі ішекке
жылжытылады. Он екі елі ішек ас қорыту жолының аса маңызды бөлігі. О ның ұзындығы 25-30 см. М үнда екі үлкен
бездерден сөл қүйылып, асты қорытуға қатысады. Олар бауырдың өті мен үйқы безінің сөлі. Сонымен қатар, он екі елі
250
ішектің өз бездер і де ішек сөлін ен д ір ед і. Ішек соліндс
белоктарға, майға жөне көмірсутегіне эсер ететін барлык
ферменттер бар. Бауырдың өті ішектің ішінде майды эмульсияға, яғни ете үсақ май тамшыларына айналдырады. Бүл
май б ө л ш ек т ер ін ің ф ер м ен т терм ен ж ан асу ауданы н
көбейтеді де қорытылуын тездетеді. Өттің, ұйқы безі мен
ішек бездерінін сөлдсрінің әсерінен белок, май, утлеводтар
организмге сіцетіндей түрге ыдырайды.
Үйкы безінің сөлінің қүрамындағы трипсиноген ферменті
ішекте белсенді түрі —т р и п с и н г е айналады. Трипсиннің
әсерінен белок қанға оңай сіңімді амин кышқылдарына ай­
налады. Үйқы безінін сөліндегі л и п а з а ферменті майды
глицерин мен май қышкылдарына, а л а м и л а з а ферменті
крахмалды д и са х а р и д т ер г е, м а л ь т а з а ф ер м ен ті
дисахаридтерді моносахаридке, яғни глюкозаға айналдыра­
ды. Осы сөлдін қүрамындағы л а к т а з а ферменті сүттің
қанты лактозаны моносахарид галактозаға ыдыратады.
Он екі елі ішектегі сөлдін pH 7,5-8,5-ға тең. Бірақ қарыннан келген ас қоймалжыңы онын бел сен ді реакциясын
pH 4-6-ға дейін төмендетеді.
Ащ ы ішектегі ас корыту. Ащы ішектіц үзындығы ересек
адамда шамамен 3 м. Асты қорытатын ферменттер ащы ж эне
мықын ішектердің кілегейлі кабатының либерюон бездерінде
де өндіріледі. Ішек сөлінде энтерокиназа, аминопептидаза,
дипептидаза, белсенділігі аз протеолит тоцына жататын ли­
паза, нуклеаза, фосфатаза, карбогидраза тобына жататын
мальтаза, амилаза, лактаза ж әне инвертаза ферменттері бар.
Бүлар ащы ішектің кабырғасында ғана эсер етеді де ішек
қуысына қүиылмаиды деп аитуға да оолады.
Үйқы безі балаларда 1 жастан 5-6 жасқа дейін жақсы да­
миды. М үның физикалық көрсеткіш тері 11-13 жаста, ал
қызметі 15-16 жаста ересектермен теңеседі. Осындай өсу
жэне даму қарқьтдары бауырда да байқалады.
Ішек бүрлерінде астыц қорыты луы. Ішектің қабырғасының кілегейлі кабатында биіктігі 1-2 мкм цилиндр іспетті
ішек эпителиінің микробүрлері болады (33-сурет). Олардың
саны өте көп — 1 мм2 ішектің қабырғасында 50 мыңнан 200
миллионға дейін микробүрлері болады. М икробүрлердің
арасындағы қуыстарда ішек сөлінің ферменттері көптеп
шоғырланған, олардыц концентрациясы ішек қуысындағы
251
сөлдегіден
анағүрлым
ж
ж
о
ғ
а
р
ы
,
со
н
д
ы
қ
тан
R
I
мүнда ас қорыту өте
к ү ш т і ж ү р е д і. Сонымен қатар, микробүрлердің беті астың
к о р ы ты л у ы н а н п ай ­
да
болған
заттардың
К
қан ға ж өне лим ф аға
с ің у ін ж е ң іл д е т е д і.
A c қ о р ы т у д ы ң осы
е р е к ш е л іг ін
м ем ­
б р а н д ы қ ас қорыту
\
дейді.
А сты қоры ту тоқ
іш е к т е а я қ т а л а д ы .
Тоқ ішек кілегей шы11
р ы ш ө н д ір е д і. Аш
іш ектің сөлінің ферм е н т т е р і а т та с белсенділігі аз ферменттер тоқ іш ектің ащы
іш екп ен ш ектес жер ін д е а зд а п ө н д ір і33-сурет. Ішек микробүрлерінің
қүрылысы.
леді. Тоқ ішекте бак1- микробүрлер, 2 — а к тамыр,3 — сауытша
териялардың әсерінен
тәрізді клетка, 4 — либеркюн безі, 5 -безді
көмірсу
мен
белоктар
клетка, 6 — кілегейлі қабаттың еті, 7 —вена
шіриді. Белоктардың
тамыры, 8 —лимфа тамыры, 9 — артерия
тамыры, 10 —кілегейлі қабат, 11 —кілегейлі
шіруінен бірнеше улы
қабаттың астары.
заттар
— индол,
с к а т о л .! ф е н о л т .б .
пайда болады да, қанға сіңеді. Ішектен шыққан қан тамырлары алдымен бауырға барады да, онда улы заттар усыздандырылады, яғни бауыр кедергілік қызмет атқарады. М үнда
улы заттардан организмге қажетті усыз заттар түзіледі.
Сіңу* Белоктар пептидтер, амин қыш қылдары, нуклеот
идтер мен нуклеотидтер түрінде қанға сіңеді. Сіңген заттар
қан арқы лы клеткалар мен ү л п ал ар ға тасы лады . М ай аз
мөлшерде түйіршіктері мейлінше үсақ эмульсия ретінде лим­
ф а т а м ы р ы н а с ің е д і. М ай т а м ш ы л а р ы н ы ң ү л к е н д іг і
К"
WT»
Ш к
*
ж
ш
•
Ш
• •
:
*
т
•
Н
|
•
«
••
а
•
Л
І
j
4
*
л Л
(
•
с
т
" 1
• %
#
Щ
*
‘
ф
•
J K
^
Ш
ф
Е
Я
Г
.
•
•
•
0 ф І ш
1
%
®
a
*
1
I
I
Я
р
К
г
.
‘
•
.
>
*
~
•
*
«
лЖ
/
Шф
Г
*т
ЗИ
и
!
«
:
v
3
■
1
I
Ж
г
s
»
.
»
;
;
■
N
.
•
9
<
В
»
4
я
- V
I
E
®
”
i f l
/
Я
г
—
#
F
#
>
V
.
#
»
.
»
_
Я
йК
*
'
е
р
О
•
•
j * .
0
J
f j
—
и
t
•
0,5 мкм-ден аспауы тиіс. Ал майдың көбі липаза ферментімен
ыдыратылғаннан кейін глицерин мен май қышқылдары
ретінде сіңеді.
Майдың сіңуінде бауырдың өтінің маңызы үлкен. Ол
майды үсақ май тамшыларына айналдырады да ішек қабырғасынан өтуіне мүмкіндік жасайды. Ж эне май қышқылдары
мен глицерин өттің қүрамындагы заттарм ен қосылып
м и ц е л л а ғ а айналады, олар ішек эпителиінен оңай өте
алады. Осы қүбылыс кезінде босаған өт қышкылдары канга
сінеді де, қан тамыры аркылы бауырға барады. Сөйтіп май
өнімдерін тасуға көмектескен өт қышқылдары қайтадан өз
кызметін орындауға дайын болады. Мөлшері аз болғанымен
(3,0-3,5 г) өт қышқылдары бір төулікте 70-100 г май қышкылдарын тасуды қамтамасыз етеді.
Ішектің бүрлерінде нейтральды майлар өндіріледі де,
олар ішек қабырғасындағы лимфа жүйесіне х и л о м и к р о н түр ін де ө тед і. Х иломикрондарды ң қүрамында
84_87 % үш гл и ц ер и дтер , 4 -7 % ф о сф а т и д т ер , 2-5 %
холестерин, 2 °/о белок болады. Хиломикронның диаметрі
120-1100 нм. Көкірек лимфасының өзегі аркылы хиломикрондар жалпы қан айналысына косылып, зат алмасуына
катысады.
К өм ірсутегілерін ін акыргы өнім і м оносахаридтер —
глюкоза, фруктоза мен галактоза қанттары тікелей қанга
сінеді де бауырға келеді. Мүнда көмірсу зат алмасуына каты­
сады.
5. Ac корытудын реттелуі
С іл ек ей б е зд е р ін ің к ы зм ет ін ің р ет т ел у і. A c ауызға т ү ск ен н ен кейін б ір н еш е сек у н д т ен со ң сіл ек ей
шыгару күшейе бастайды. Мүндай сілекейдің тез бөлінуі
реф лекторлы т ү р д е , ж үй к е ж ү й е с ін ің каты суы м ен
реттелетінін білдіреді. Ауыз куысындагы ас тілде. үртта,
еріннің ішкі жағында орналасқан дәм сезгіш , ауырсыну,
жылу сезгіш терморецепторлар мен қысымды, механикалык
жанасуды сезетін барорецепторларды тітіркендіреді. Олардын үштарында козу пайда болады. Бүл қозу орталыққа
тепкіш, ягни кезеген, тіл-жүтқыншақ жөне бет нервтерінің
афференттік талшыктары арқылы сопакша мидағы сілекей
шығару орталыгына келеді. Бүл жерге келген козу талданып,
253
талқыланып жауап қозу туады. Ол симпатикалык ж эне парасимгіатикалық орталықтан тепкіш , яғни эф ф еренттік
нервтер арқылы сілекей бездеріне барады да, шартсыз сілекей
шығару рефлексі іске асады.
М ұн дай н ә т и ж е н і сіл ек ей б е з д е р ін ің гор м он дар ы
к а л и к р е и н мен б р а д и к и н и н де тудырады.
Симпатикгшық нервтендіру ж үйесі қоректендіру (трофикалық) қызметін қоздырады, сілекей ферменттерін өндіруді
реттейді. Симпатикалык нерв талшығын тітіркендіргенде
аздаған мөлшерде сілекей шығады, бірак ол ферменттер мен
муцинге мейлінше бай болады.
Сілекей тамақты көргенде, оның иісін сезгенде, астың
атын айтып әңгімелескенде де шыгады. Бүл И. П. Павлов
шартты рефлекс деп атаған сілекейдің шартты түрде бөлінуі.
Бүл рефлекс бүрын көрген, жеген, иісін сезген, аты аталған
тамақты қабылдағанда пайда болады. Мысалы, бүрын лимон
жеп көрмеген адамда лимонның түрін көріп түрганымен
немесе оны сөз қылганнан сілекей бөлінбейді.
Күшті тітіркендіргіш ке
ал
кендіргішке 15-20 секундте сілекей бөліне бастайды.
А у ы з к уы сы н дағы с е зг іш р ец еп т о р л а р д ы ң тамак
түйірш ігінің нем есе сілекейдің әсерінен тітіркенуі сопакша м идагы ж ү ты н у орталы ғы н қ озды р ады . Ж үты н у
оралыгындагы қозу импульстері үшкіл, тіласты, кезеген және
тіл-жүтқьіншақ нервтерінің эфференттік жолымен жүтқыншақ пен көмейдің бүлшық еттеріне келеді. Олардың жиырылып, босауының н әти ж есін де ас қоймалжыңы өңеш ке
өтеді.
Қ ары н бездерінін кы зм етінің реттелуі. Қарьш сөлінін
өндірілуінде 3 кезең байқалады: күрделі рефлекторлы, қарынды қ ж ә н е іш ек тік . Б ір ін ш і к е зең , ягни к ү р д е л і
р е ф л е к т о р л ы кезең ас қарынга түсер алдындағы шарт­
ты ж эн е шартсыз тітіркендіргіш тердің нәтиж есінде пайда
болады. Екінші қ а р ы н д ы қ кезең ас қоймалжыңының
түйірлері мен қорытылудан пайда болтан заттардың қарын
қабы рғасы н м еханикалы қ т іт ір к е н д ір у ін е байланы сты
туады. \
Қарын бездер ін ің бірінш і кезеңдегі күшті қарқынмен
қызмет етуі асты қабылдау кезіндегі тітіркендіргіш тердің
күшіне байланысты. Ол бөтен эсер пайда болғанда немесе
254
тамактың сасы қ иісінен, ж ам ан түрінен, дәм ін ен теж ел ш
калады. Е кін ш і к езең д егі қ о зу ы м е х а н о р е ц е п т о р л а р д а н
кезеген нервтің орталыққа тепкіш талш ы ғы ны ң бойымен ас
қорыту орталы ғы на келген импульстердің әсерінен туады.
Бүл кезенде басты реттеуші тетік — қарынның қабырғасында түзілетін г а с т р и н мен г а с т р о н гормондары.
Гастрин қ а н ға сің іп гу м о р а л ы қ ж о л м ен қары н б езд ер ін
қо зд ы р ад ы . Г а с т р и н п а й д а б о л ғ а н д а тү з қ ы ш қ ы л ы н ы ң
өкдіріяуі тежеледі. Ол қарын бездерінің қызметін тежейтін
гастронның өндірілуін қамтамасыз етеді. Қарын бездерінің
қызметін г и с т а м и н де күш ейтеді. Г истам ин етте,
көкөністе көп болады ж өне қары н бездерінде өндіріледі.
Қанға сіңген гистам ин гум оралы қ ж олм ен қары н сөлінің
өндірілуін күшейтеді.
А щ ы іш ектің қабы рғасы нда түзілетін с е к р е т и н
сиякты биологиялык белсенді заттар қанға сіңіп, қанмен тасылу ар к ы л ы қары н сө л ін ің ө н д ір іл у ін е э с е р етеді. Бүл
ү ш ін ш і, яғн и іш е к т ік к е зе ң қ а н ғ а қ о зд ы р г ы ш го р м о н
э н т е р о г а с т р и н н і ң сіңуінен басталады, а л э н т е р о г а с т р о н , керісінше, оны тежейді. Ішектік кезеңге
ы к п а л ы б о й ы н ш а э н т е р о г а с т р и н д і г а с т р и н м е н , ал
энтерогастронды гастронмен теңеуге болады.
Іш ек -к ар ы н н ы н к о з г а л ы с ы (м отор и к асы ). Іш ектер
мен қары н н ы ң кабы рғалары қозғалы п , ас қой м алж ы ң ы н
олардың бір бөлігінен екінші бөлігіне жылжытып отырады,
онсыз астың қорытылып, бойға сіңуі мүмкНі болмас еді.
Ішек-қарынның қабырғаларындагы үзын жолақты және
сакина төрізді орналасқан тегіс еттер жиырылып, қысқарып
түрлі қозғалыстар жасайды. Ондай қозғалыстың негізгі екі
т ү р і б ар : м а я т н и к т ә р із д і ж ә н е п е р и с т а л ь т и к а л ы қ .
П ери стальти калы қ ж иы ры лу кезінде іш ек-қары н толқы н
іспетті бүлкілдейді де, ас қоймалжыңы бір бөлімнен екінші
бөлімге ауысады. М аятник төрізді ыргақты жиырылғанда ас
қ о й м ал ж ы н ы ас қ о р ы ту сө л ім ен ар ал а сад ы . Қ ар ы н н ы ң
төменгі ж ақ (пилорус) бөлімінің сфинктері ашылып-жабылуы на карай ас қойм алж ы ңы карыннан он екі елі ішекке
сығымдалып. бөлек-бөлек болып өтеді. Ac коймалжыңы он
ек і елі іш е к к е ө т к е н н е н к ей ін о н ы н к а б ы р ғ а с ы н д а ғ ы
механорецепторлар, хеморецепторлар мен барорецепторлар
тітіркеніп, олардан келген козу импульстерінің әсерінен ас
қ о р ы ту м ү ш е л е р ін ің қ о зға л ы с ы н р е т т е и т ін ж ү и к е ортал ы қ т а р ы қ а р ы н ғ а ж ау а п и м п у л ь т е р ж іб е р е д і д е , қары н
сфинктері жабылады.
I ш ек тегі ас қ о р ы т у д ы ң р еттел у і. Ішектегі ас корытудың
бірінші кезеңі там ақты ң әсерінен ауыз қуысы мен жүткынш ақ тағы р е ц е п т о р л а р д ы ң т іт ір к е н у ін е н б а с т а л а д ы . Бүл
кезеңде ф ерм енттерге бай аздаған м өлш ерде үйкы безінін
сөлі ішекке қүйылады. Екінші кезеңі қарын сөлінің бөлінуіне
байланы сты туады . Қ ары нны ң хем орецепторлары ны ң
тітіркенуі кезеген нерв арқылы ас қорыту орталы ғы на баратын импульстерді тудырады. Ac қорыту орталы ғынан қозу
ащ ы іш е к к е , ү й қ ы б е з ін е ж ө н е б а у ы р ғ а к е л е д і. Ac
қоймалж ы ңы ны ң қарыннан ішекке өтуіне байланысты үйқы
безі көптеп сөл өндіре бастайды.
Ү й қ ы б е з і н і ң сөл өндіру кызметін түз қышқылы,
май ж өн е оны ң ы ды рау өн ім д ері, та ғам д ар ға қосы латы н
түздықтар (соус) қоздырады. Түз қы ш қы лы он екі елі ішектің
кілегейлі қабатына өсер етіп үлпалы қ гормон п р о с е к р е ­
т и н н і ң бөлінуіне себеп болады. П росекретиннін белсенді
түрі с е к р е т и н гормоны канға сіңіп, үйқы безінің кызметін
күш ейтеді.
Он екі елі ішектін қабырғасы нда п а н к р е о з и м и н
г о р м о н ы ө н д ір іл е д і. О л ү й қ ы б е з ін ің ф е р м е н т ө н д ір у
қызметін күшейтеді. Үйқы безінің қызметін осы бездің ішкі
с е к р е ц и я л ы қ Л а н г е р г а н с а р а л ш ы қ т а р ы н д а ө н д ір іл е т ін
и н с у л и н де күшейтеді, ал оның екінші гормоны г л ю ­
к а г о н , керісінше, тежейді.
Өттің өндіріліп жөне ш ығуын нервтік ж әне гуморальдік
реттеу жолдары бақылайды. Кезеген нерв арқы лы бауырға
импульстер келіп, өттің өндірілуін күш ейтеді, ал симпати­
калык нервтер, керісінш е, тежейді. С екретин ж өне эпифиз
бен гипофиз бездерінің гормондары өттің ш ығуын күшейтеді.
Он екі елі ішектің х о л е ц и с т о к и н и н гормоны,
май, еттің сорпасы, кейбір түзды қтар күшті өт айдауш ы заттарға жатады. Бүл ішектің гормондары д у о к р и н и н мен
э н т е р о к р и н и н ащ ы ішектің қабы рғасы ндағы бруннер
бездерінің қызметін күшейтеді. Ішектегі сіңуді ащ ы ішектің
гормоны —в и л л и к и н и н күшейтеді.
Іш е к т е г і а с т ы ң қ о р ы т ы л у ы н р е т т е й т ін ең ж о ғ а р г ы
орталық — мидың гипоталамус бөлігі. О ны ң хеморецептор-
ларын “аш” қан тітіркендіреді. Бүл орталықтың қызметінің
бүлінуі тойымсыздықты (көбінесе көрі адамдарда) тудырады.
Ac корытудың ең жоғарғы реттеуші орыны — ми қыртысы ндағы ас қ о р ы ту о р тал ы ғы . Ac қ о р ы ту ж о л д а р ы н ы ң
бәрінен осы орталы ққа қозу им пульстері келіп отырады.
Мүны дөлелдейтін жағдай — тамақтың иісіне, тағамның аттар ы н а, ө ң г ім е л е с к е н д е т а м а қ ж а й ы н д а с ө зге ш ар тты
рефлекстер пайда болады.
А с к ор ы ту м ү ш ел ер ін ің д ен са у л ы қ т ы сак таудағы
рөлі. Сөби баланың түрақты тістері бірнеше жылдар бойы
сүт тістерінің астында болатындықтан мектеп жасына дейінгі
ж ән е м е к т е п ж а с ы н д а ғ ы б а л а л а р д ы ң ау ы з қ у ы с ы м ен
т іс т е р ін е е р е к ш е к ө ң іл а у д а р у қ а ж е т . Д ү н и е ж ү з іл ік
денсаулы қ сақтау м екем есінің м өлім еті бойы нш а қазіргі
кезде балалардың 80-90 % -ның тістері үнемі емдеп жүруді
қажет ететін көрінеді. Балаларда өсіресе тіс к а р и е с і жиі
байқалады. М үның себебі кышқылдар тістің эмаль қабығының жөне тіс үлпасы дентиннің минерал түздарын ерітеді.
Әсіресе көмірсуының ашыганынан пайда болатын сүт қышкылы тіске көп зиян келтіреді. Одан әрі эмалі бүлінген тіске
микробтар өсер ете бастайды. Сөйтіп тістің органикалық заттары ыдырайды. Кариестің пайда болуына тамактың қүрамындағы В жөне Д топтарындағы витаминдердің, кальций,
фосфор, фтордың жетіспеуінің де ықпалы бар. М үның бәрі
организмдегі минералдар мен белоктың алмасуына, соның
ішінде тіске де өсер етеді. Кариестің пайДк болуы на ауыз
қ у ы с ы н д а ғ ы м и к р о о р г а н и з м д е р д ің ә с е р і ты м к ү ш т і,
сондықтан бала күніне екі рет: таңертең түрған соң ж әне
кешке жатарда тістерін арнайы пасталармен тазартып отыруы
жене тамақтан соң ауызын шымшым температуралы сумен
шайып немесе сағыз шайнау керек. Кариесті болдырмау үшін
там ақты ң қүрамы ндағы кальций, фосфор мен фтор жөне
ви там и н дердің м өлш ерін тең естір у ге көңіл бөлу қаж ет.
Қазіргі кезде ауы з суын фторлау, арнайы тіс пасталары н
ж асау сияқты ауруды ң алдын алу ж үм ы стары кең ж олға
қойылған. Сонымен қатар, балалардың тістерін мезгіл-мезгіл
маман дөрігерге көрсетіп, тексеру қажет. Маман дөрігерлер
ауру тістерді емдеп, пайда болған тесіктерін бүтіндеуі тісті
мүлде бүзылудан сақтайды. Балаларға тым ыстық немесе тым
суық тамак беруге болмайды. Әсіресе жылы тамактан кейін
17— 182
257
өте суы қ тағамдарды жеу өте зиянды. Ж аңғақ іспетті қатты
жемістерді тіспен ж аруға балаларға рүқсат етпеу керек.
П едагогтер ас қоры ту м үш елерін ің ж үйке ж үйесінің
бақылауы нда екенін үмытпау керек. Күнделікті өмір жағдайл а р ы н а б а й л а н ы с т ы б а л а л а р д а т а м а қ т а н у ғ а , ө с ір е с е
мезгілінде там ақ ішіп-жеуге байланысты ш артты рефлекстер
көптеп пайда болады. Үйренш ікті уақытта қарын сөлі бөліне
бастайды. Сондықтан күнделікті там ақтану кестесін бүзуға
болмайды. Бүл талапты оры ндау үшін түскі тамақты ішетін
кезде оқу-тәрбие ж үм ы сы н үйы м дасты руға болмайды. Асты ң дүрыс қоры ты луы на дастарханды ж аю төртібі де маңызды: там ақты ң ж ағы мды иісі, түрі, ас ішетін оры нны ң манайының тазалығы т.б. көп эсер етеді.
XIII
-тарау
Заттың және куаттың алмасуы мен жас
ерекшеліктері
1. Зат алм асуы мен оны ң ж ас ерекш елігі
Зат алм асуы туралы ж алпы түсініктем е. А сты ң маңызды лы ғы мен сіңімділігі оны ң қүрам ы на байланы сты . Нанның, ет пен сүттің сіңімділігі мен м аң ы зды лы ғы олардағы
белок, май, көмірсу ж эне витаминдерге байланы сты анықталады. Зат алмасуы тірі табиғатты ң ерекш е маңызды жэне
организмнің негізгі қызметі. Зат алмасуы тоқталсы мен тірлік
ж ойы лады . О ны ң бары сы нда организм ге түрлі қуаты бар
қоректік заттар, түздар мен су кіреді де бүл заттарды ң ыдыр а у ы н а н п а й д а б о л ға н о р г а н и зм г е қ а ж е т с із у л ы заттар
д е н е д е н ш ы ға р ы л а д ы . Ж а ң а д а н қ а б ы л д а н ғ а н за т т а р дан
органи зм дегі үлп ал ар д ы ң кл еткал ар ы н д а өздерін е бейім делген заттар ж асалады. Бүл а с с и м и л я ц и я , яғни
о р г а н и з м г е ен ген з а т т а р д ы ө з д е р ін е б е й ім д е п ө зге р ту .
М үнымен бірге организмде клеткалар мен оларды ң бөлшектері ескіреді, олар ыдырайды, яғни д и с с и м и л я ц и я
байқалады. Ассимиляция мен диссимиляцияның нәтижесінде
организм ескіріп тозған қажетсіз заттарды сы ртқа ш ығарады ж әне қызметіне қажетті қуат алады.
258
Зат алмасуы баланың өсіп, дамуы кезінде күшті болады.
Бүл адамны ң ж ас ерекш елігінің ауқы м ды бір көрсеткіш і.
Балаларда ассим иляция диссим иляциядан басы м болады ,
олар тек ересек адамда ғана теңеседі. Бала кезінде ассими­
ляция басым болса, қартайғанда, керісінше, диссимиляция
басым болады. Бүл зандылық түрлі ауруларға, сыртқы ортаның кауырт жағдайларының өсеріне байланысты бүзылады.
Адам организміндегі клеткалардың қүрамында көптеген
хим иялы қ заттар бар. О лар о р ган и к ал ы қ ж өн е бей орган и калы к болып екі топқа бөлінеді. О рганикалы қ заттарға
белок, май, көмірсу, гормондар мен ферменттер, ал бейорганикалық заттарға су, түрлі минерал түздары жатады. Дені
сау ересек, 70 кг салмағы бар адамныц организмінде шамамен
40-45 л су, 15-17 кг белок, 7-10 кг май, 2,5-3 кг түздар,
0,5-0,8 кг көмірсу болады. Бірақ дененін химиялық қүрамы
біркелкі түрақты болмайды. Организмдегі үнемі болып ж а­
татын синтездеу мен ыдырау қажетті заттармен үдайы дүрыс
және жеткілікті шамада камтамасыздандыруды талап етеді.
Организмге кажетті “қүрылыс материалдары” денеге тамақтану арқылы жеткізіледі. 0 р адам өмір бойы өзінің салмағынан анағүрлым артык белоктар, майлар, көмірсу, түздар мен
суды қаб ы л д ай д ы . М ы салы , 65-70 ж ас өм ір сүрген кісі
шамамен 50 т су ішетін көрінеді, ал жейтін белогы 2,5 т, майлары 2 т, көмірсулері 10 т, 200-300 кг ас түзын жейді екен.
Бүл зат алмасуының организмде күшті екенін көрсетеді. Егер
денеде зат алмасуы болмаса, адам организмінде қанша зат­
тар жиналып қалар еді!
2. Б е л о к т ы ц а л м а су ы
Б е л о к т ы ц м а ц ы з ы ж өне к а ж етт і м өлш ері. Азықтың ең
күнды бөлігі белок, өйткені белокпен ғана тамақтанса, адам
біраз уақыт ем ір сүре алады, ал белоксыз өмір сүру мүмкін
ем ес. Белок ы ды раған да май мен көм ірсу түзіледі. Егер
белокты (айталық, сүттің белогын) тікелей қанға жіберсе,
адам уланады. Кейбір адамдарға сиьтр сүті, жүмыртқа жақпайды, себебі бүл тамақтардағы белок ішек-қарын арқылы
ыдырамай, сол күйінде қанға өтеді.
Белоктың қүрамында азот, күкірт, амин кышқылдары бар,
ал май мен көмірсуында олар жоқ.
259
А дамны ң тірш ілігіне қажетті белок мөлш ерін б е л о к т ы к м и н и м у м дейді. Ол ж асқа байланы сты өзгереді
(17-кесте).
-Щ
Қарапайым белоктың құрамында 4 зат қана бар: оттегі,
сутегі, көмірсу ж эн е азот, ал күрделі белоктарда (мысалы
мидың белогында) бүлардан басқа күкірт, фосфор, темір т.б.
бар. Белоктар мономерлі а м и н қ ы ш к ы л д а р ы н а н
т ү р а д ы . Б е л о к м о л е к у л а с ы н д а 100 д е н 3 0 0 0 0 -ғ а д е й ін
мономерлер болады. О лардың молекулалы к массасы 17000нан 500000-ға дейін. Не бары 20-дан астам амин қыш кылдары бар. С олардан ш ексіз коп белоктар түзіледі, эр кісінін
белоктары өзіне ғана тэн етіп бейімделген.
17 - к е с т е
Б елокты ң каж ет м елш ері
А дам ны н ж асы
2 -3 а й д а н 1 ж а с қ а д е й ін
2 -3 ж а с
1 2 -1 5
1 5 -1 7
1 7 -2 1
2 1 -5 0
Б е л о к т ы н т э у л і к т і к м ө л ш е р і, г /к г
4 . 0 - 5 ,0
3 .5 - 4 ,0
2 . 5 - 3 ,5
2 . 0 - 3 ,0
1 .5 - 2 ,0
1 .0 -1 ,3
Г
-
1
О ргани зм дегі белоктар түрлі қы зм ет аткарады .
Ф ерм енттердің негізі болы п зат алм асуы н дағы хим иялы қ
реакциялардың қарқынын өзгертеді, яғни б и о л о г и я л ы қ
к а т а л и з а т о р қы зм етін атқарады . К ейбір белоктар
т р а н с п о р т т ы қ қы змет атқарып, заттарды тасымалдауға
қатысады. Бүдан бүрын айтып кеткен эритроциттердің қүрамындағы гемоглобин оттегі мен көмір қы ш қы л газын тасиды. Д енедегі барлы қ қозғалы с арнайы белоктар актиннің
ж эне миозиннің қатысуымен орындалады, яғни белок еттің
ж и ы р ы л у қызметіне де қатысады. Д енедегі клеткалардың
қ ү р а м ы н ы ң н е г із г іс і б о л ы п , б е л о к т а р — қ ү р ы л ы с
м а т е р и а л ы
қ ы зм етін атқ ар ад ы . С о н ы м е н , біздің
өміріміздің барлық салаларына белок қатысады.
Т ам ақ ты ң қ ү р а м ы н д а ғы күрделі б ел о к та р ас қ о р ы ту
сөлдерінің әсерін ен қарапайы м түрлері пептидтерге ж әне
260
а м и н қ ы ш қ ы л д а р ы н а а й н а л а д ы . М ұ н ы б із ас қ о р ы т у
жүйесінің қызметін ж азғанда қарасты рғанбыз. А л сол қарапайым заттар қанм ен күллі клеткаларға тасы лы п, олардан
әр клетканьщ өзіне бейімделген белоктар өндіріледі.
Амин қы ш қы лдары н ы ң 10 пайы зы организм нің өзінде
өндірілмейді, сонды қтан оларды т а п т ы р м а й т ы н қыш к ы л д а р д е й д і. Б ұ л а р ғ а а р г и н и н , т р и п т о ф а н , л е й ц и н ,
изолейц и н, вал и н , тр е о н и н , л и зи н , м ети о н и н м ен
фенилаланин жатады. Өсіп, дам ы п жатқан бала организміне
бүларға коса 10-ш ы қы ш қы л —гистидин аса кажет. О сы аталған ау ы сты р ы л м ай ты н ам ин к ы ш к ы л д а р ы ж ей тін асты ң
күрамында жеткіліксіз болғанда адам денесінде, әсіресе ба­
лалар мен ж ас ө с п ір ім д е р д ің о р га н и зм ін д е ай тар л ы қ тай
өзгерістер пайда болады. Д енеде белоктың қоры онш а көп
емес, со н д ы қтан аш ы ғу балан ы ң осуін м үлде тоқтатад ы ,
кейде үзакка созылган ж ағдайда акыл кемшілігі пайда болуы
мүмкін, балан ы ң ж үқп алы ауруларға қарсы түру қабілеті
нашарлайды. М ысалы, ауы сты рылмайты н амин қыш қалдар ы н ы ң к ө п ш іл іг і қ ү р а м ы н д а б о л м а й т ы н ө с ім д ік
тағамдарымен ғана коректенетін елдерде “кваш иоркор” деген
сыркат көп кездеседі.
Адам организміне тәулігіне қанш а белок қажет болады?
Ауыр ж үмыспен ш үғылданбайтын адам үшін орта шамамен
тәулігіне адамның ербір кг салмағы на 1,1 -1,3 г белок қажет
(17-кесте).
т
Е р е с е к а д а м а у ы р ж ү м ы с іс т е г е н д е о н ы ң б ү л ш ы қ
еттерінде белок жиналады, ал қалыпты жағдайда белок жин ал м ай д ы , а р т ы к м ө л ш ер і м ай ға ай н ал ад ы н ем есе азот
түрінде денеден ш ы ғары лады .
Өсімдік белоктарымен салыстырғанда жүмыртқадан бас­
ка жануарлар белогы, сіңімділеу болады. Пісірген тамақтың
белогының сіңімділігі артады. Өр үлпаның белок қажеттілігі
өртүрлі. М ы салы , м иды ң ақ заттары на белоктан гөрі май
к ө б ір ек к а ж е т , ал м и д ы ң сү р за т ы н а , б ү л ш ы к е т т е р ге ,
керісінше, белок көбірек кажет болады. А дамньщ өсуі мен
дамуына белоктың мөлшері ғана емес, сапасы толы қ болуы
керек.
Б е л о к а л м а с у ы н ы н ж ас ер ек ш ел ігі. Өмірге жаңа келген
нәресте тек кана ана сүтімен коректенеді. Сүт табиғатты ң
нөресте үшін арнап жасаган дайын тағамы. Нәресте төулігіне
261
600 мл сүтті анасы ны ң емш егінен сорып алады. 3-6 айлығы нда оған 700-800 мл сүт керек. А на сүтінің күрам ы нда
белок, май, қант, м ин ерал заттары , в и там и н д ер т.б. бала
тір л ігін е қаж етті затта р д ы ң бөрі б ар ж е н е о л ар сапалы
болады (18-кесте). Э сіресе биологиялы қ өте қүнды альбу­
мин, гам м а-глобулин, т.б. белокты ң түрлері, ферменттер,
г о р м о н д а р , и м м у н д ы д е н е ш ік т е р ж е т к іл ік т і м ө л ш е р д е
болганы баланың дүры с өсіп дам уы на өте қажет. 17-кестеде
көрсетілгендей, 1 ж асқа дейінгі балаларды ң дүры с өсуіне
дене салмағының өрбір кг-ына 5 грамға дейін белок қажет
екең. О сы белокты бала ана сүтінен ған а ала алады . Ана
сүтінің қүрамы сиыр сүтінен басқаш а. Қ үрамы ндағы заттарды ң қасиеті ж агынан ана сүтіне бие сүті ғана ж ақы н. Сиыр
сүтінде казеин көбірек те альбумин мен глобулин азырақ, ал
ана сүті мен бие сүтінде олар керісінше. С иы р сүтінің майының қүрамы нда қаныққан май қы ш кы лдары көп, ал ана сүті
мен бие сүтінде қаны қпаған май қы ш қы лдары көбірек. Адамны ң сү тін д егі б е л о к ты ң ж ал п ы м ө л ш ер і о н ш а көп емес
(18-кесте)
J
18 - к е с т е
А н а сүтін ің к ұ р а м ы н ы ң б а с к а сү ттен
ай ы рм аш ы лы гы
ф
Қ ұрам ы н дағы заттар, %
С үті
белок
Ана
Бие
Сиыр
Ешкі
Түие
Қой
2,1
2,0
3,3
4,3
3,5
6,5
П Г І
м ай л а к ­
тоза
2,5
2 ,0
3,7
4,3
4,5
6,7
6,8
6,7
4,5
4 ,2
4 ,9
4,1
Қ ұ р ғак за т т а р ы н д а ғы
к ү р гак
заты
каль­
ций %
9,7
9,8
12,5
12,8
14,9
2 1 ,0
17,1
17,7
Щ- Щ
7,2
13,6
14,5
15,6
2 2 ,6
16,5
-
17,6
* *
фосфор
н а т ­ калий
%
рий °/о
%
—
8,7
5 ,0
7 ,2
5,8
-
8,2
2 6 ,7
2 0 ,7
2 1 ,4
13,5
** 1
—
10,4
1-3 жасар баланың жейтін там ағы ны ң белогы ньщ 75 %
ж ануар текті, ал 25 % өсімдік текті болуы қажет. 5 жасар
б а л а л а р ү ш ін б ү л а р т е ң м ө л ш е р д е қ а ж е т б о л с а , ж ас
өспірімдер үшін өсімдік белогының мөлш ерін көбейте түсу
қажет.
262
3* М ай мен к ө м ір су ы н ы ң алм асуы
М айдыц организмдегі маңы зы ж эн е қаж ет мөлш ері.
Май мен көмірсудьщ құрамдары белоктан гөрі қарапайым,
бүлар химиялық үш заттан түзіледі: көмірсутегі, оттегі мен
сугегі. Бүл екеуінің қүрылысының бірдей болуы организмге
бірі жеткіліксіз болғанда оның орынына екіншісін пайдалануға мүмкіндік береді. Қажет болғанда майдан көмірсу, ал
көмірсудан май оңай түзіледі. Орта есеппен алғанда денедегі
майдың мөлшері 10-20 %, ал көмірсудың мөлшері 1% шамасында. Майдың көбі май үлпасындағы организмнің қ у а т к о р ы . Аздаған мөлшері жаңа клетканың мембранасыньщ
күры лы сы на ж ән е соларды ау ы сты ру ға пайдаланы лады .
Дененің кейбір клеткалары өз күрам ы нда майды өте көп
мөлшерде жинайды да организмнің жылу және механикалық
изоляторы ретінде пайдаланылады, яғни о л қ о р ғ а н ы с
кызметін атқарады. Май қорының мөлшері адамның тамақтану ерекш елігіне, там ақты ң мөлш еріне, ж ы ны сы на, дене
қүрылысының (конституциясының) ерекшелігіне байланыс­
ты. 1 г май денеде тотыққанда 39 кДж, ал 1 г көмірсу мен белоктар тотыққанда 17 кДж шамасында қуат бөлінеді. Сондықтан май денедегі қуат қоры ретінде жиналады. М айдың біраз
бөлігі тері асты ндағы ш елде д ән ек ер үлпасы нда, қүрсақ
қуысының мүшелерін қорғап жауып түратын шарпы май үлпасында қор ретінде жиналады. Әйелдерде май иығына, денесінің төменгі жагына (бөксесіне ж эне санына) да жиналады.
М айдың тотығуы нәтиж есінде бетаоксимай қыш қылы,
ацетон, кетон си яқты улы заттар пайда болы п, ден еден
зәрм ен б ірге ш ы ғары лады . А л ф о сф ати д тер , стер и н д ер
іспетті тірш ілікке қажетті заттары организмде пайдаланы ­
лады. Мысалы, жыныс безі гормондарының, Д витаминінің
т.б. түзілуіне стериндер қажет.
Ac қоры ту тақы ры бы нда май ас коры ту мүш елерінде
қорытылып, ыдырағанда глицерин мен май қышқылдарына
айналатыны жазылған. Ал ол содан соң лимфа аркылы май
үлпасы мен клеткаларына жиналады. Дені сау ересек адамның тамағында 30 %-дай май болуы тиіс. Олай болса, адам
күніне 80-100 г май жейді. Т ам ақты ң қүрам ы нда жануар
майы да өсімдік майы да болуы тиіс. Олардың ара қатынасы
шамамен 2:1 қатынасындай болуы керек. Өсімдік майының
263
линоль, линолен, арахидон іспетті кейбір май қыш кылдарының түрлері организмде өндірілмейді. Бұларды ң ж ейтін тамақта жеткіліксіз болуы зат алмасуын бүзады ж ән е жүрекқ ан т а м ы р л а р ж ү й е с ін д е а т е р о с к л е р о з д ы д а м ы т а д ы
(19-кесте).
'
; гі
19 - к е с т е
М ай м ен к ө м ір с у ы н ы ң г ә у л ік т ік к а ж е г
мөлшері, г/күніне
А дам н ы ц ж асы
6 ай — 1 жас
1 —1,5 жас
1,5-2
3-4
5-6
7-10
11-13
Ж ігіттер
Қыздар
М ай
. б а р л ы гы
25
48
53
63
72
80
96
106
93
өсімдік м а й ы
тт
5
8
11
15
' 18
20
20
Көмірсу
113
160
192
233
252
324
382
422
^ 367
К өм ірсуы ны ң организм дегі м аңы зы мен каж ет мөлш ері. К өм ірсулары адам организм інде глю коза, фруісгоза,
галактоза, лактоза т.б. іспетті моносахаридтерге дейін ыдырайды.
Ғ л ю к о з а н ы ң мөлш ері адам қаны нда ш амамен түрақты 0,1 %. Глю козаның қандағы мөлш ері 0,11-0,12 % -ға дейін
көбейгенде ол қаннан бауы рға ж ән е бүлш ы қ еттерге тасылады да, онда жануар крахмалы деп аталатын зат — г л и к о г е н г е айналады. Егер 0,12 % -дан асып кетсе, артык
қантты денеден ш ы ғаруға бүйрек кіріседі. М үны г л ю к о з у р и я деп атайды. Бүл ауру үйқы безінің Л ангерганс аралш алары н ы ң іш кі секр ец и ял ы қ қы зм еті б ү зы л ы п инсулин
гормоны жетіспегенде байқалады.
Көмірсуының көбі денеде сол организмге тән бейімделіп
қай тад ан он діріледі. О лар к л етк ан ы ң ц и то п л азм асы мен
ядросының қүрамына кіреді. Көмірсуы нуклеин қы ш қы лдарының күрделі тізбектерінің қүрамы ньщ негізгі бөліктерінің
бірі саналады.
М ай мен көм ірсуы ны ң алм асуы ны ң ж ас ерекш еліктері. Балалардың майга мүқтаж ды лы ғы ересек адамдардан
264
көбірек болады. Ж арты жастағы нәрестелерге қажетті қуаттын 50 % майдың алмасуынан алынады. Бүл кезде дененің
массасының әр б ір ки лограм ы н а 6-7 г, 2-4 ж аста — 3,5 г,
мектепке барар алдында 2,5 г май қажет.
6 а й д а н 4 ж а с қ а д е й ін г і б а л а л а р ғ а қ а ж е т т і қ у а т т ы ң
30_40 % , ал одан ү л к ен ір ек б ал ал ар ға 25-30 % қ у а т м ай д ан
алы нады .
Май қыш қылдары баланың жүйке жүйесінің дамуына аса
кажет, әсіресе нәрестелердін жүйке жүйесінің қалыптасуында, д а м у ы н д а м ай қ ы ш қ ы л д а р ы м а ң ы зд ы о р ы н ал ад ы ,
со н д ы қ та н б а л а н ы е м із е т ін а н а л а р д ы ң а з ы ғ ы н д а м ай
жеткілікті болуы тиіс.
Өсу барысында балалардың көмірсу қажеттілігі жоғары,
себебі ыдырау қарқыны бүл кезде үздіксіз жоғары деңгейде
болады. Ж әне жас өспірімдерде көмірсу белок пен майдан
өте аз м ө л ш е р д е т ү з іл е д і, с о н д ы қ т а н о н ы ң қ о р ы көп
болмағандықтан жылдам жүмсалады. Ал жалпы алғанда бала
денесінде көм ірсу тиімді түрде сіңеді. Д ене м ассасы ны ң
1 к г -ы н а ш а к к а н д а к ө м ір с у ы н ы ң м ө л ш е р і е м ш е к т е г і
нәрестеде 10-12 г, 1-3 жаста 12-13 г, 4-7 жаста 13-14 г, 8-13
жастағы балаларда 10-11 г болады. Ересек адам дар да оның
мөлшері Зг/кг-нан аспауы керек.
4. Т узд а р м ен с у д ы н а л м а с у ы
Т үздарды н организм дегі м аны зы м Л м өлш ері, ж ас
ер ек ш ел ік тер і. Түздар адам тамағы на қажетті. Бірак олар
қуат көзіне ж атпайды , клеткалар мен организм нің сүйы қ
ортасының қүрамына кіреді, сөйтіп ішкі ортаның түрақтылығын ж әне тіршілікті сақтауға қажет. Олар барлық үлпаларда, әсіресе сүйекте жеткілікті болуы тиіс. Түзсыз нервтің,
еттің қозу белсенділігі мүмкін емес. Организмдегі үлпалардың қүрамында 3,45 % кальций, 1,58 % фосфор, 0,65 % ка­
лий, 0,45 % хлор, 0,1% магний болады. Бүларға қосымш а
йод, темір, бром, мыс, цинк сиякты микроэлементтер болады.
Олар қан өндіруге, гормондар дын түзілуіне каты сады. Түздар
денедегі осмостық кысымды реттейді, қанның сілтілі-кышқ ы л д ы р е а к ц и я с ы н б ір қ а л ы п т а с а к т а у ғ а қ а т ы с а д ы ,
катализаторлық қызмет атқарады, сүйек, шеміршек т.б. үлпалардын қүрамына кіріп, оларды н беріктілігін қамтамасыз
265
етеді. Ф осфор мен күкірт м иды ң құрам ы на кіреді, натрий мен
калий ж ү й ке ж ү й есін ің қ ы зм етін д е м ан ы зд ы оры н алып,
электр оф и зи о л о ги ялы қ ж ағдай ы н қалы п тасты рад ы . Темір
гем оглоби н н ің қ ү р ам ы н а қаж ет. Ф осф о р, күкірт, натрий,
калий, кальций т.б. организмге айтарлы қтай ш ам ада кажет.
М олибден, мыс, кобальт кан өндіру кы зм етіне қатысады, йод қалқанш а безінің горм оны ны ң қүрам ы на кіреді, фтор
тіс үлпасының, өсіресе эмалінің дүры с қалы птасуы на кажет.
Бүлар органиэм ге аз м өлш ерде қаж ет болады , сонды қтан
м и к р о э л е м е н т т е р деп аталады.
Ж алпы алғанда микроэлементтер зат алмасуы н реттейді.
Көптеген микроэлементтер белокпен қосы лы п ферменттер,
гормондар мен витаминдердің түзілуіне қатысады.
Балалар мен ересек адамны ң минерал заттары на мүқтажд ы ғы әр тү р л і. М и н ер ал за т т а р ы н ы ң т а м а қ т а ж еткіліксіз
болуы бала организміндегі зат алмасуын бүзады, олай болса
балан ы ң өсуі мен д ам у ы кеш ігеді. К ей б ір элем енттердің
организмге қажетті мөлш ері 20-сы нш ы кестеде берілген.
1 ж асқа д ей ін гі б ал ал ар үш ін к ал ьц и й көп м өлш ерде
қажет, бүл кезде оны ң қаж ет мөлш ері 2 ж астағы дан 8 есе
ар ты қ. К а л ь ц и й м ен ф о с ф о р т ү з д а р ы н ы ң ар а қаты н асы
мектеп ж асы на дейінгі балаларда 1:1, 8-10 ж аста 1:1,5, жас
өспірімдер мен жогаргы сынып оқуш ы лары нда 1:2. Мүндай
а р а қ а т ы н а с т а қ а ц қ а д ү р ы с ө сіп , ж е т іл е д і. К а л ь ц и й мен
ф о с ф о р д ы ң ара қ а т ы н а с ы с ү т т ің қ ұ р а м ы н д а ө те ж ақсы
теңестірілген, сонды қтан балаларды ң там ақ м әзіріне сүтті
міндетті түрде енгізу қажет.
О рганизмге қажетті түздар көбінесе ж еткілікті мөлшерде
тамақтың қүрам ы нда болады.
20 - к е с т е
Б а л а л а р о р г а н и з м ін е қ а ж е т т і к е й б ір
э л е м е н т т е р д ің м ө л ш е р і, к ү н ін е м г
Баланы ц
ж асы
1 жасқа дейін
1-3
4-6
7-10
11-13 X , ш л ъ г л
14-17
Ересек
266
К альций
1000
1000
1000
1200
1500
1400
4500
Ф осф ор
М агний
1500
1500
1500
2000
2500
2000
2000
140
220
360
400
530
М үшелер мен ұлпалар түздарды тандамалы түрде жинайды. Айталық, йод-қалқанша безінде, кальций —сүйекте, хром,
марганец, бром —гипофизде, мыс —бауырда, цинк —жыныс
бездерінде көп болады.
М инерал заттары ны ң азы қ қүрамы ндағы мөлш ері сол
азык өндірілген жердің топырағыныц күрамына ж ене судағы
мөлшеріне байланысты болады.
Жалпы алғанда жаңа туған нәрестенің дене массасының
2,55 %, ал ересек адамнын 5 % түздар.
Денедег! суды ц маны зы , жаска байланы сты мөлш ері.
Организмнің тірлігі үшін аса маңызды заттардың бірі су. Ол
организмнін ішкі ортасын қүрады. Ересек адамныц дене салмағының өрбір килограм м м ассасы на 0,4 л су қаж ет. Ал
н ә р е с т е л е р д е бүл м ө л ш е р 5 есе а р т ы қ . Е ге р б а л а н ы ң
денесінде су жетіспесе, оньщ өсуі тежеледі. Ж алпы ер адам­
нын денесінің 61 %, өйел адамның 50 % судан түрады.
Ф изиологиялық түрғыдан судың екі түрін айыру керек:
ішкі ж ене сырткы. Сыртқы суға адамның ішетін шайы, сүйық
тағамдарының күрамындағы, түрлі сусындар жатады. Әрбір
тағамның қүрамында белгілі бір мөлшерде су болады. Ішкі
суга дененің үлпаларының күрамындағы су жатады. М ыса­
лы, денедегі 100 г май толық тотыкканда 107 мл су шығады.
Ішкі су организмнің тірлігін сактауға жеткіліксіз, сондықтан
ересек адам тәулігіне 2,0-2,5 л сыртқы суды, яғни сүйық тамактың, сусынның күрамындағы суды қабылдауы тиіс.
А дам су іш песе ш өлдеп, тір ш іл ігі тө м ен д ей д і, қаны
коюланып, таңдайы кебеді. Адам толы қ ашығып, бірак су
ішсе 55-60 күн өмір сүреді, ал су ішпесе, 8-10 күн ғана өмір
сүре ал ад ы , себ еб і су келесі к ы зм еттер д і атқ ар ад ы : ол
клетканың қүрамының бір бөлігі, ерітіндісі, ферменттердің
қоректік заттарды ыдыратуы суда жүреді, ол қан мен лимфаға қоректік заттарды ң сіңуіне, газ алмасуы, зат алмасу
қалды қтары н тазалап, сы ртқа ш ы ғаруға, дене ж ы луы ны н
түрактылығын сақтауға қатысады.
Несеп арқылы төулігіне 1,2-1,4 л, тер аркылы 0,5-0,8 л,
үлкен дәрет арқылы 0,1-0,2 л, дем шығару арқылы 0,4 л су
денеден шығарылады.
Организмдегі су канда өте көп (92 %), екінші орында ми
(86 %), содан соң бүйрек (83 %), бүлш ық еттер мен бауырда
70 %. Майдағы судың мөлшері 30%, ал сүйекте 22 %.
267
Суды ң организмдегі рөлі оны ң түріне байланысты. Сүйық
үлпалар мен клетка ішіндегі су ж ақсы еріткіш. Ал адам өмірі
қ о с ы н д ы л а р д ы ң қ ү р а м ы н д а ғ ы с у с ы з м ү м к ін ем ес.
Б ел о к тар д ы ң , м ай л ар д ы ң , к ө м ір с у л а р д ы ң қ ү р а м ы н д а су
болады. Олар тоты ққан кезде су бөлініп ш ығады. 100 г белок
т о т ы қ қ а н д а 41 м л , м а й т о т ы қ қ а н д а 107 м л , к р а х м а л
тоты ққанда 55 мл су бөлінеді.
С ы ртқы ауаның температурасы ж оғары болғанда тердін
ш ы ғуы артады. Ы сты қ цехтарда ж үмы с істегенде тәулігіне
6-8 л су терм ен ш ы ғады . М үндай сусы зданды ры лу су ішу
арқы лы қалпы на келтіріледі. Ы сты қ тем пературалы жерде
жүмыс істегенде 20-30 г ас түзын қабы лдауды қаж ет етеді.
өйткені тер арқылы адам денесінен көп мөлш ерде түз шығады ж ән е үлпалар сусыздандырылады. Ү зақ уақы т ж аяу саяхатта жүргенде, ы сты қ күндері алыс қаш ы қты ққа жүгіргенде
ас түзы ны ң ерітіндісін ішу қаж ет болады. Ac түзы денедегі
суды сақтап қалуға қатысады.
/
Ж аңа туған нөрестенің дене салм ағы ны ң 75 % су. Оның
үлпаларының клеткасындағы суды ң мөлш ері 80 %. Мектеп
ж а с ы н а д е й ін г і б а л а л а р д а о с у , д а м у қ а р қ ы н ы ж о ғар ы
болғанды қтан денесіндегі суды ң м өлш ері де көп. 1 жасқа
дейінгі нәресте тәулігіне 800 мл, 2-4 ж аста 950 мл, 5-6 жаста
1200 мл су ішуі керек. Үл балалар қы здарға қарағанда суды
көбірек іш еді, өй ткен і о ларды ң д ен е қ и м ы л д ар ы кезінде
бүлш ы қ еттеріне су көбірек қаж ет болады. Ж алпы алғанда,
бала организмі суды көп қаж ет ететін себебі оларда зат алмасу күш ті болады.
5. Қ у а т т ы ң а л м а с у ы м е н н е г із г і з а т а л м а с у ы
Қ у а т т ы ң а л м а с у ы . Ү лпадағы клеткаларда белок, май,
көмірсу оттегінің қаты суы мен тоты ғы п ы ды райды ж эне осы
заттар денеге бейімделіп қайтадан өндіріледі. Қ оректік затт а р д ы ң т о т ы ғ у н ә т и ж е с ін д е б ө л ін іп ш ы ғ а т ы н қ у атты ң
мөлшері бірдей емес. 1 г қоректік зат тоты ққанда шығаратын
қуаттың мөлшерін сол заттың к а л о р и я л ы қ к о э ф ­
ф и ц и е н т ! деп атайды. Бүл мөлш ер калориямен (кал),
к и л о к а л о р и я м е н ( к к а л ) н е м е с е д ж о у л ь м е н (Д ж ),
килоджоульмен (кДж) өлшенеді. 1кДж = 4,187 ккал. 1 г белок
4.1 ккал (17,17 кДж), 1 май 9,3 ккал (38,39 кДж), 1 көмірсу
4.1 ккал (17,17 кДж).
268
9
Қ оректік заттар ден едегі ү л п ал ар д ы ң к л еткал ар ы н д а
ферменттердің қаты суы м ен тоты ғады . К леткада ядро мен
протоплазманьщ қүрамындағы белок, май, көмірсу ыдырайды. М үнымен қатар қажетті заттар клеткада өндіріліп, ыдыраған заттардың орынын басады. Сөйтіп организм мен сырткы ортанын арасында зат алмасуы үнемі болып түрады да
клеткалар жаңарып отырады.
Д ен ед е ж и н алған қаж етсіз заттар д ы ы ды раған түрде
организм бүйрек, тері, өкпе, ас коры ту ж олдары арқы лы
сыртка шығарады. Қоректік заттардың ыдырауынан пайда
болған сы ртка ш ы ғары лған мочевина, фосфор қы ш қы лы ,
көміркышкыл газы, азот, аммиак т.б заттарды сыртқы ортада
өсімдіктер пайдаланады да күн сәулесін ің қуаты арқы лы
о л а р д а н ж а с ы л ж а п ы р а қ т а р д а б е л о к т а р , м а й , к ө м ір с у
түзіледі. М ысалы, организмде белок түгел тотықпайды, оның
тоты ғуы н ы н н әти ж есін д е м очевина, креатин, креатинин,
аммоний түздары сияқты заттар пайда болады.
О рган и зм дегі то ты ғаты н қо р ектік затты ң түрі там ақ
мәзірінің қүрамына байланысты.
Денеге сінген 1 л оттегінің ж ылулық эквиваленті әртүрлі
болады. Оттегінің к а л о р и я л ы қ
экви вален ті
деп 1 л О , сінген кезде шығатын жылуды айтады.
Т ы н ы с к о эф ф и ц и ен ті ар қ ы л ы о т т е гін ің к ал о р и я л ы қ
эквивалентін тауы п, оны белгілі бір мерзім іш інде сіңген
оттегінін мөлшеріне көбейтіп, денеден шыққан энергияның
мөлшерін білуге болады.
Қуат шығыны екі түрлі әдіспен анықталады: а) денеден
ш ыққан жылу қуатын тікелей калориметр деген аспаппен
өлшеу, тікелей калориметрия әдісі; ә) газ алмасуын өлшеу
аркылы, ягни жанама калориметрия әдісі.
Т ік е л е й к а л о р и м е т р и я ө д іс і б о й ы н ш а ж ы л у қ у аты
калориметрлік арнайы камерадагы температураның өзгеруі
аркылы аныкталады. Ал жанама калориметрия едісі бойынша
белгілі бір уақы тта ден еге сіңген оттегінің м өлш ерін не
денеден ш ы қкан көм іркы ш қы л газды н м өлш ерін өлш еп,
есептеп шығару аркылы біледі.
Төуліктегі жүмсалатын куат мөлшері адамның жасына,
ден саулы гы н а, азы ғы н а ж ен е іс-ки м ы лы н а байланы сты .
Жеңіл дене енбегінде төулігіне 2000-2300 ккал қуат жүмсалады, ал ауыр жүмыс кезінде бүл мөлшер істеген жүмыска
269
сай 2-3 есе артады. А тқарған ж үм ы сты ң ауыр-женілдігіне,
күрделілігіне, денеге түсетін ж үктем ен ің салм агы на карай
куат мөлш ері ә р деңгейде өзгеріп оты рады (21-кесте). Ми
еңбегінде дене еңбегінен гөрі қуат аз ж үмсалады . Мамандыгы на сай адам дарды ң қуат ж үм сау мөлш ері әркелкі болады.
21 - к е с т е
Т ү р л і ж а г д а й д а ж ұ м с а л а т ы н к у а т т ы н м ө л ш ер і
Ж ү мы сты к түрі
Ж ұ м с ал аты н куат
Ү йқы
Т
—
О ты р ы п о р ы н д а й ты н ж ең іл ж ү м ы с
Ж е ң іл деы е ең б егі
А у ы р д е н е ең б егі
2 4 3 -2 5 6
4 1 9 -4 5 0
1 4 7 0 -2 1 0 0
2 1 0 0 -3 1 5 0
А д ам н ы ң ж асы н а сай т ә у л ік т ік қ у ат ж ү м сау мөлшері
әртүрлі, жас үлгайған сайын азаяды. Ер балаларды ң тәулікгік
қуат ж үм сау мөлш ері қы здардан ж оғары (22-кесте).
Өсуге жүмсалатын қуат мөлшері негүрлым бала жас болса,
согүрлым жоғары болады. Мысалы, бүл мөлшер азы к куатының 3 айда 36 %, 6 айда 26%, 9 айда 21 % -ына тең болады.
Өзінің қүрам ы нда қуатты көп ж инайты н денедегі тамаша зат ол —А Ү Ф (немесе А ТФ ). Бүл аэробты ортада болатын.
яғни тоты гу арқы лы қуатты ж инау жолы. А Ү Ф қуатты жинап қана қоймай, ж ақсы “тасы м алдайты н” да зат саналады.
А Ү Ф к л е т к а н ы ң м и т о х о н д р и я д е п а т а л а т ы н органеллал ар ы н д а түзіледі. Қ у атты ң ш ы ғаты н та ғы д а бір жолы —
комірсуы ны ң анаэробты ортада ы ды рауы , яғни — гликолиз.
Бірақ бүл ж ол ш амалы нәтиж е беретін жол.
22 - к е с т е
Д ен ен ің 1 к г м а с с а с ы н а ж ү м с а л а т ы н т ө у л ік т ік к у а т м елш ері
Ж ұ м сал аты н к у а т т ы н тө у л ік тік
м өлш ері, к Д ж /к г
Ж а сы
1-3 ай
3 -6 ай
6-12 ай
2 -6 ж ас
7-11 ж ас
11-15 ж ас
Е р есек адам
і
___________ ___ ___
270
4 6 2 -5 0 4
4 2 0 -4 6 2
3 7 8 -4 2 0
2 9 4 -3 1 5
2 5 2 -2 9 4
189-281
1 4 7 -1 6 8
Соңғы зерттеулер бойы нш а кейбір ұлпаларда (ет, без, ми
т.б.) ф осф орлы қосы лы старда қуат тек А Ү Ф түрін де ғана
емес, к р е а т и н ф о с ф а т (К Ф ) т ү р ін д е де ж и н ал ад ы . К Ф -та
“кордағы” қуат сақталады да А Ү Ф өндірілгенде ондағы қуат
кайтадан босап, пайдаланылады.
Денедегі коректік заттарды ң тоты ғуы нан пайда болған
куаттың 40 % -дайы A Ү Ф -та ж аңа хим иялы қ байланыс ретінде сақталып қалады да, ал 60 % ж ы лу ретінде бүкіл денеге
таркайды. Д ененің арты қ ж ы луы сыртқы ортаға тарайды.
Гликолиз ж эн е аэробты тоты ғуы кезінде, яғни қуатқа бай
фосфорлы заттар түзілген кезде сутегінің атом дары ж ән е
күрамында азоты бар заттар да босайды. Олар амин қышқылдарының синтезінде пайдаланылады, сондықтан балалардын куат ал м асу ы ер есек кісіл ер д ен ан ағү р л ы м ж о ғар ы
болады.
Н е г із г і з а т а л м а с у ы . А дам т о л ы қ т ы н ы ш т ы қ та болғанның өзінде белгілі м өлш ерде қуат ж үмсайды . Д енедегі
физиологиялық қы зм еттерге ты ны м сы з үнемі қуат жүмсалып ж атады . Қ алы п ты ж а ғд а й д а адам о р ган и зм ін д егі ең
төм ен гі д е ң ге й л і за т ал м а су ы м ен қ у а т т ы ң ж ү м с а л у ы н
негізгі
з а т а л м а с у ы дейді. Негізгі зат алмасуы
кезіндегі қуат ты ны ш ты к ж ағдайдағы тіршілікті сақтайтын
ж үрек-қан там ы р л ар , б үй рек, бауы р си яқты м ү ш ел ер д ің
үздіксіз кызметі үш ін, клеткалардағы зат алмасуын қамтамасыз етуі үшін жүмсалады.
Негізгі зат алмасу деңгейін сы ртқы ортаны ң тем пературасы 18-20° С, адамның бүлш ы қ еттерінің ты ныш тығы нда, яғни там ақ ішкеннен кейін 12 сағаттан соң, аш қарында,
ешбір кимылсыз жатқан кезде анықтайды. Әр адамнын негізгі
зат алмасу мөлшері өзіне төн түрақты болады. Бүл адамның
салмағына, бойына, жасына, жынысына, денсаулығына бай­
ланысты. М ысалы, орта бойлы — 170 см, 25-40 жастағы кісі
1 сағатта салмағының әрбір килограмына 1 ккал қуат жүмсайды. С а л м а ғы 70 кг ер адам т ө у л ігін е 1700 ккал н ем есе
7117 кДж жылу қуатын беліп шығарады.
Ересек адамдарға карағанда балалардын негізгі зат ал­
масуы әлдеқайда жоғары, өйелдерде ерлерге карағанда 10 %
төмен болады. Қыз балалардың негізгі зат алмасуы ер балалардан анағүрлым төмен. Бүл айырмаш ылык 6 айдан баста­
лады да өмір бойы сакталады.
271
Негізгі зат алмасуы ны ң мөлш ері 1 кг салм аққа шакканда ж аңа туған нәрестелерде онш а көп емес 38-42 ккал, туғаннан кейін ол көбейе бастайды: 2-4 аптада 44-46 ккал, 5-8
аптада 49 ккал, 8-12 аптада 54 ккал, 1-1,5 ж аста 55-60 ккал
болып ең ж оғарғы деңгейіне жетеді. Ересек адам да 23 ккал.
А лғаш қы ж ы лдағы қуат алмасуы ны ң ж оғары болуы бұл
кездегі баланы ң өсу қарқы ны ньщ өте ж оғары болуы на бай­
ланы сты деген болж амдар бар.
Б а л а л а р д ы ң н е г із г і з а т а л м а с у ы н ы ң м ө л ш е р і ж ы л
м ау сы м ы н а б ай л ан ы сты д а өзгеред і. К ө ктем м ен ж азда
негізгі зат алмасуы күз бен қы сқы мерзіммен салыстырғанда ж оғары болады.
Тағы да айта кететін жағдай: биік тау түрғы ндары ны ң
негізгі зат алмасу деңгейі ж азы қта өмір сүретін балалардан
22-28 % төмен. Бүл биік тау ж агдайы на бейімделіп, биологиялы қ түрғы дан қуат қорлары н организм нің үнемді жүмсауыньщ дәлелі.
*
Д е н е т е м п е р а т у р а с ы н р е т т е у , Зат алм асуы ны ң нөтиж е с ін д е д е н е д е ж ы л у п а й д а б о л а д ы . Ж ы л у д ы ң п а й д а
болуымен қатар сыртқы ортаға оны ш ы ғару ж үм ы сы да жасалады. Зат алмасуы ны ң қарқы ны ж ы лу пайда болумен жылу
ш ы ғару қызметтерін қамтамасыз етіп, дене температурасын
бір қалыпта сақтайды. Д ене температурасы ны ң түрақтылығы
клеткалардағы
ж әне үлпалардағы
ф ер м ен тте}эд ің
қаты суы м ен оры н далаты н организм қы зм еттерін ің дүрыс
болуын қамтамасыз етеді. Д ене температурасы ны ң түрақтыл ы ғ ы ж ы л у п а й д а б о л у ы м е н қ а т а р ж ы л у ш ы ғ а р у қы зметтерінің бейімді тепе-теңдігіне байланысты. Ондай тепетендік организмнің температураны реттеуш і тетіктері аркы­
лы іске асады. М үндаи тетікті хим иялы қ ж ән е физикалық
реттеу жолдары деп бөледі.
1.
Х имиялы қ реттеу жолы үлпалы қ ж өне клеткалы қ зат
алмасуын күшейту немесе төмендету арқылы ж ы лудың пайда
болуын көбеитіп, не нашарлатып реттейді. Денедегі көптеген
үлпалар мен мүш елер ж ы лу пайда болу көзі саналады, бірақ
олардың үлесі өртүрлі. Ж ы лу бүлш ы қ еттерде күш ті пайда
б о л ад ы : с ы р т қ ы о р т а н ы ң т е м п е р а т у р а с ы т ө м е н д е г е н д е
мүндағы ж ы лудың пайда болуы артады да, ш ы ғаруы азаяды
ж ән е, керісінш е, сы ртқы ортаны ң тем п ературасы ж оғары
болғанда ж ы лу ш ығару күшейіп, пайда болуы төмендейді.
272
Мүндаи р еттел у адам ж үм ы с істем ей, қ о зғал м ай ты н ы ш
отырған жағдайда да байқалады. 2. Ф изикалық температураны реттеу жолы жылу ш ығару арқылы орындалады: а) жылу
сейілдіру адам денесінен инфрақызыл сөулелерді шашу ар­
кылы жылудьщ 60-65 % -ын сы ртқа ш ығарады; ө) жылуды
өткізу, яғни конвекция жақын орналасқан мүш елерге ж ы лу­
ды өткізу, яғни мүшелерді ж ылыту үшін 15 -20 % -ы азаяды;
б) суды булан дыру, яғни терлеу мен дем ш ы ғару арқылы
19-22 % ж ы лу сыртқа шығады.
Д ене тем п ер ату р асы н ы ң тү р ақ ты л ы ғы н сақтау
организмнің езіндік реттелу жолымен іске асады. Түрақты
температураны сақтауға қатысатын мүіиелер мен мүш елер
жүйелері оны р еттей тін ф и зи о л о ги ял ы қ ж үйені қүрады .
Бүған ж ы л у м ен с у ы қ т ы қ а б ы л д а й т ы н т е р ід е г і ж ә н е
мүшелердегі терморецепторлар, гипоталамуста орналасқан
температураны реттеу орталығы, ж олақты дене мен торлы
күрылым ж ене кейбір гормондар (қалқанш а безінің тироксин
гормоны, бүйрек үсті бездерінің адреналині) жатады.
6. Витаминдер
В и там и н д ер т у р а л ы ж а л п ы тү сін іктем е. (лат. вита —
өмір + аминдер — қүрамында азоты бар химиялық заттар).
Витаминдер — аз мөлшерде кездесетін органикалық заттар.
Олар тіршілікке өте қажетті. Қазіргі кезде клеткадағы ж ене
организмдегі зат алмасуының түрлі ж ақтарына эсер ететін
30 ш ақ ты в и т а м и н д е р бар. Бүл э с е р в и т а м и н д е р ф ерменттердің қүрамы на кіретіндігі белгілі, егер организм де
витаминдер ж еткіліксіз болса, онда ф ерм енттер түзілуін
токтатады, яғни зат алм асу үрдісі бүлінеді. Егер там ақта
витаминдердің біреуі немесе бірнеш еуі ж еткіліксіз болса
немесе мүлде болмаса, тіршілікке қауіп төнеді, зат алмасуы
бүзылады т.б. күрделі езгерістер туады. Витаминдерді латын ерпімен А, В, С, Д, Е, К, Р, РР деп белгілейді ж ене химиялық қүрамдарына сай атайды (мысалы, ас корой и қыиіқылы немесе С витамині ). Барлы қ витам индерді екі топқа
б ө л ед і: м а й д а е р и т ін д е р ж е н е с у д а е р и т ін д е р . М ай д а
еритіндер тобы на А, Д, Е витаминдері, ал суда еритіндер
тобына басқа қалған витаминдер (В М2, С, Р т.б.) жатады.
Витаминдердің біразы гормондарды н, ф ерм енттердің т.б.
273
биологиялық белсенді заттардын қүрамына кіреді. Ал біразы
(Е, С, Р витаминдері) клетка мембранасыньщ күрамына кіріп
қорғаныс, яғни антиоксиданттык қызмет атқарады.
Көптеген витаминдер адам денесінде өндірілмейді. Олар
ішкен, жеген тамақтың қүрамында п р о в и т а м и н (вита­
мин алды) түрінде болады. П ровитаминдер витаминдердш
белсенді түрі емес, бүлар адам организмінде ғана белсенді
түрге ауысады. Кейбір витам индер организм де химиялык
жолмен түзіледі. Инозит, пангам кышкылы, убихинон, холин
т .б . в и т а м и н т ө р із д і о р г а н и к а л ы қ қ о с ы н д ы л а р да
витаминдердің рөлін атқарады.
Ү з а қ м е р з ім б о й ы ж е г е н т а м а қ т ы ң қ ү р а м ы н д а
витаминдер мүлде болмағанда а в и т а м и н о з , ал жеткіліксіз болғанда г и п о в и т а м и н о з , мөлшерден артык
болғанда г и п е р в и т а м и н о з деп аталатын сырқаттар
п ай д а б о л ад ы . Г и п е р в и т а м и н о з к ө б ін е с е м а й д а еритін
в и там и н д ер д ің д ен ед е көп б о л у ы н а б ай л ан ы сты туады.
В и там и н дердің м өлш ерін е б ай л ан ы сты сы р каттар көпке
созы лса, адам өліп те кетуі мүмкін. А л ж етіспеген витаминдерді тағам дарға қосы п нем есе ж еке өзін кабылдаған
жағдайда адам ауруынан сауығады.
Өсіп келе жатқан бала организміне витаминдер өте қажет.
сондықтан баланың жасына лайы қ витаминдердің мөлшері
ішіп-жейтін тамақтьщ қүрамында болуы тиіс. Қазіргі кезде
балан ы ң ж асы н а л а й ы қ ви там и н д ер д ің қаж етті мөлшері
толы қ анықталған (23-кесте).
А в и т а м и н і (а к с е р о ф т о л ) м айда ериді, кыздырғанда
ы д ы р а м а й д ы , т е к о т т е г і м ен к ү н н ің к ү л г ін с ә у л е с ін ің
әсерінен ыдырайды. Сырт көрінісі сары май түсті зат. Сөбіздің қүрамында к а р о т и н түрінде болады. Каротин 2 молекулаға бөлінгенде Aj витамині болады. Балыктың майында,
етінде А^ витамині түрінде кездеседі.
ж ене А., — А витаминінің түрлері.
А витамині жетіспесе, онда баланың өсуі тежеледі жөне
козінің өткірлігі наш арлайды — х ал ы қ ар асы н д а “соқыр
тауы қ” деп аталатын, яғни іңірде көрмеуш ілік пайда болады.
О ған қоса, қуы қты ң, ж аты рды н, іш ектің, өкпенін кілегей
қабыгы бүзылады. Балалардың ж үқпалы ауруларга тезімділігі төмендейді. Бүлар қүрамында А витаминдері бар балық
майын, жүмыртқаны, сәбізді жесе біртіндеп жойылады.
274
23 - к е с т е
В и т а м и н д е р д ің
Баланы н
жасы
0-1
1-3
; 3-7
і 7-11
11-14
Ересек
В и т а м и н д е р , мг
A, ME*
1650(0,5 мг)
3300 (1,0)
3300 (1,0)
5000 (1,5)
5000 (1,5)
5000 (1,5)
В,
0,5
1,0
1,5
1,5
2,0
2,0
1,0
1,5
2,5
3,0
3,0
^'
—
0,5
1,0
1,5
1,5
2,0
2,0
Р
С
Д, ME
5
10
10
15
20
15
30
40
50
60
70
50
500
500
500
500
500
500
ME1—дүниежүзілік бірлік өлшем.
В1 в и там и н і (ти ам и н ). Ас корыту, жүрек, жүйке жүйесінің кызметіне өте кажет. Ол белок, май, көмірсу алмасуына катысатын ферменттердің қүрамына кіреді, өсу мен даму,
жүрек, қан тамырларының т.б. ішкі мүшелердің қызметінің
нервтік реттелуіне қатысады. Бүл витамин ішкен тамақта
болмаса, не ж еткіліксіз болса, адам “ б ер и -б ер и ” (аяғы н
сүйретіп басу) немесе полинефрит деген сырқатқа үшырайды. Ең алғаш Индокитайда, Филиппин аралдарында ж әне
Жапонияда осындай науқастар байкалған. Бүл күрішті қабыгынан тазарты п тағам ға паидаланғанны ң нәтиж есі екені
аны қталған. Кейін күріш ті қабы гы м ен ш сірген тагам ды
жегенде оның болмайтыны белгілі болды. В І витамині билайдың қабығында, бүрыштарда, бауыр, бүйрек, жүрек етінде
көп болады.
Тиамин денеде өндірілмейді ж ене қорға жиналып, сақталмайды. Тағаммен келген тиаминнің артық мөлш ерінің
біразы сыртқа шығарылады, ал біразы тиаминаза ферментінің
әсерінен ыдырап пирамин, пирамидин ж әне тиазол деп аталатын заттарға айналады.
Ішек кабырғасынан тиамин қанға өтіп, үлпаларда фосфорилаза ферментінің көмегімен фосфорландыру жолымен
ө згер іп , д е к а р б о к с и л а з а к о ф е р м е н т ін е а й н а л ы п , катализаторлық кызмет атқарады.
В2 витамині (рибофлавин) сары түсті кристал зат. Суда
жаксы ериді. Күннін ультракүлгін сәулелерінің өсерінен онай
275
тез ыдырайды да, люмифлавин жэне люмихромға айналып,
витаминдік қасиеттерінен айрылады.
Ас пісіргенде оның ішіндегі рибофлавин бұзылмайды.
Рибофлавин авитаминозы кезінде адамның көзі ауырып
катаракта, анемия, яғни қан аздылық, өкпе сырқаты және
әлсіздік пайда болады.
Рибофлавин жануарлар текті тамақта коп болады. Әсіресе
бауыр, бүйрек, ми және бүлшық еттерде көбірек. Онын
адамға қажетті тәулік мөлшері 2-3 мг.
,
вб(пиридоксин) витамині табиғатта пиридоксаль және
пиридоксамин түрінде болады. Олар тотықтырғыш
ферментгердің қүрамында болады жэне зат алмасуына катысады.
•
* '
Пиридоксин жануар текті және өсімдік текті азықтың
қүрамында жиі кездеседі: бауырда, бүлшық етге, балықта,
бидайда, кәртөпте, капустада, күріште, сәбізде және ашытқыда мол болады.
*
Бұл витаминнің қажетті мөлшері тәулігіне 1,5 мг.
В12 витамині (цианкобаламин). Бүл витаминді антианемиялық витамин деп те атайды, себебі оның организмде
жетіспеуінен анемия, яғни қан аздылық пайда болады.
Бұл витаминді тағаммен бірге әдеттегідей қабылдаганда
оның витаминдік қасиеті азаяды, өйткені ішек-қарындағы
микроорганизмдер оны бойына сіңіріп, адамға пайдасы
болмайды, сондықтан оны таза қарын сөлімен бірге ішкізу
керек, сонда қарын сөліндегі апоеритеинмен қосылып, оны
микробтардан сақтайды да қанға өтіп, қан өндіру мүшелеріне
барып, өз қызметін атқарады. Адамның бүл витаминге
тәуліктік қажеттілігі 10-20 мкг. Мөлшер аз болғанымен, оның
тіршіліктегі маңызы зор.
С витаминін (аскорбин қышқылын) антицингалык
фактор деп те атайды. Бүл организмде жетіспесе, қүрқүлақ
(цинга) ауруы пайда болады жэне қан тамырларының, әсіресе
капилляр тамырларының серпімділігі төмендейді. Сондьщтан
қүрқүлақпен ауырған кісі қансырайды, алдымен қызыл
иектері қанағыш болады. Мүның нәтижесінде тіс босап, түсіп
қалады және терінің қан тамырларының серпімділігі бүзылып, бетінде қоңыр дақтар пайда болады. Ең қиыны сүйек
үлпасьшың белок коллагені бүзылып, сүйек сынгыш болады.
276
С гиповитаминоз қыста, көктемде азық-түліктің құнарлығы
азайғанда пайда болуы мүмкін, сондықтан оның алдын алу
үшін жылдың бүл мезгілінде қосымша аскорбин қышқылын
ішу кажет.
Аскорбин қышқылы тирозин жэне фенилаланин сияқты
амин кыш қылдарының қүрамында болып, белоктың алма­
суына катысады. Ж ағымсыз жағдайда ол организмнің төзімділігін арттырады, әсіресе сыртқы орта жағдайының өзгеруіне бейімделу кабілетін күшейтеді. С витаминінің бұл қасиеті
баланың бір мектептен екінші мектепке, не сыныптан сыныпка ауысқанда түрақты бейімделуіне көмегі көп болады.
С витам ині көкөн істер мен ж ем істерде көп болады ,
әсіресе капустада, кәртөпте, пиязда, бүрышта, жеміс-жидекте
жеткілікті мөлшерде болады.
С витаминіне тәулік кажеттілігі 50 мг шамасында. Бүл
мөлшер көктем айларында көбірек болуы тиіс.
Д в и г а м н н і (к а л ь ц и ф е р о л ) организмде жетіспеуінен
мешел немесе рахит (грек, рахис — омыртқа) ауруы пайда
болады. Ол Англияда жиі тараған ауру, сондықтан оны ағылшын ауруы деп те атайды. Күн сәулесі аз болатын аймақта,
кыс кезінде туған балаларда мешел жиі бай кал ад ы.
Мешелмен ауырған балада кальцидін ж эне фосфордың
алмасуы бүзылады, сондықтан олардың сүйектері дүрыс өсіп
жетілмейді., Сүйектері жүмсарып, борпылдақ болады, дене
салмағының ауырлығынан аяқ сүйектері қисаяды, бас сүйегі
мөлшерден тыс үлкен болып, тістері кешігіп өседі.
Д витаминінін жетіспеуінен әйелдің, кей кезде ер адамның да жыныстық қабілеттері бүзылуы мүмкін.
Дені сау дүрыс өскен бадалардың қанында фосфор 5 мг%
болады, ал мешелмен ауырғанда 2-3 мг%-ға дейін азаяды.
Дәрігерлер канның фосфор көрсеткіші бойынша мешелдің
пайда бола бастағанын анықтай алады. Науқастың алдын алу
үшін Д витам инін нем есе осы витам инге бай сары май,
жүмыртқаның сары уызы ж эне бауырды күнделікті тагам
мәзіріне енгізіп, баланы далаға күн сәулесі түсетін жерде көп
ж үргізу керек. Ө йткені Д витамині күннің ультракүлгін
сәулесінің әсерінен провитаминнен теріде өндіріледі. Күянің
ультракүлгін сәулесі терезенің шынысынан өтпейді, бійак
киімнен өтеді, сондықтан қыста суық болса да баланы қалын
киіндіріп далаға шығару қажет.
277
Бұл витаминнің тәуліктік қажетті мөлшері 25 мкг.
Токоферолдың
токоферол
ты, қаинатқанда ыдырамайды, 170° С температурада бұзылмайды.
Токоферол жыныс мүшелерінің өсіп, дамуы үшін қажет.
Ер азаматтарда оның мөлшері азайғанда сперматогенез, яғни
ерлердің ұрық клеткасының өндірілуі тежеледі, сперматозоидтардың жіпшелері жоғалып, қозғалу қабілеті жойылады.
Жыныс гормондары онбейді, ересек ер адамдардың сыртқы
(сақал
бала
Ондай әйелде ұрықтану болғанымен, үрықтың өсу қарқыны
төмендейді де тіршілігін жоғалтып, түсік түседі. Жүкті
әйелдің Е авитаминозы пайда болса, дүрыс бала табуы мүмкін, бірақ сүті болмайды және аналық мейірімі дамымайды.
Е авитаминозы болған кісілердің жолақ еттерінде
гликоген аз жиналады, натрий тұзы көбейеді, ал калий, маг­
ний, фосфор түздары азаяды. Ондағы миозиннін п іп п н і
дистрофияс
клетка
меморанасының беріктігін қамтамасыз етеді. Токоферол
А витаминімен, каротинмен ара қатынаста болып олардың
қышқылдардың әсеріне төзімділігін арттырады.
Токоферол жануар және өсімдік текті азықтарда болады.
Ол етте, жүмыртқада, сүтге, сары майда, көкөністе, нанда,
мақта майында көп болады.
Е витамині денеде қор болып жиналады. Ол гипофизде,
плацентада (бала жолдасында), бауырда, бүлшық етте
көбірек жиналады, сондықтан оның қоры жыл мерзіміне бай­
ланысты емес. Е авитаминозы сирек кездеседі.
Тәуліктік қажет мөлшері 1-,1,5 мг
К витаминінің филлохинон (Kj) және фарнохинон (К_)
деген екі түрі бар. Екеуі де қанның үюына қатысады. Бүл
витамин денеде аз болғанда протромбиннің өндірілуі
тежеледі, қанның үю қабілеті мен белоктың түзілуі нашарлайды, адам қансырайды.
Бүл витамин табиғатта К, және К2 витамині түрінде
кездеседі.
К витамині ішек қуысында, бактериялардың әрекетімен
_
278
-
-
/
.
^
^
I
-------------------------------------------- ”
---------------- J
T
•
гүзіледі. Жейтін тамақтың құрамында да болады. Оның ішек
кабырғасына, қан тамырына өтуіне бауыр өті жол ашады.
Ж аң а т у ғ а н б а л а н ы ң іш е г ін д е м и к р о ф л о р а әл і
болмағандықтан К витаминінің мөлшері жеткіліксіз, бірақ
нәресте оны ана сүтімен толықтырады. Егер ана сүті ж ары іпаса, балада геморрагия сырқатын тудырады.
К витамині азы қ түліктің бәрінде дерлік бар, әсіресе
шпинатта, капу стада коп болады.
Р витамині (флавин, цитрин) С витамині іспетті қан
тамырларының беріктігін сақтайды. Р авитаминозы кезінде
кан тамы рлары ны ң серпімділігі төмендеп, қан айналысы
бүзылады.
Бүл витаминнің м олекулалы қ құрамы флавонға негізделген, сондықтан оның флавон ж әне полифенол түрлері де
бар. Бүлар эвкалипт ағашының, қышаның, шайдың жапырақтарында, т.б. өсімдіктерде коп болады.
А нтивитам индер — витаминге қарсы заттар. Әр витаминнің өзіне бейімделген қарсы заттары болады. Мысалы,
тиаминге қарсы пиритамин, С витаминіне қарсы глюкаскорбин қыш қылы, пиридоксинге —дезоксипиридин қарсы
әрекет жасайды.
Антивитаминдер витаминдердің белсенділігін төмендетеді, ферменттермен байланысын үзеді де, олардың үлпаға
әсерін төмендетеді. Химиялық қүрамы жагынан бүл заттар
витаминдерге өте жақын болғандықтан кейде “жалған” ви­
тамин ретінде эсер етеді. Олардың бүл әрекеті витаминдердің
белсенділігі басым болғанда жойылады.
7. Тамактанү
Щғ
Т а м а қ т а н у мөлш ері. Тамақтану мөлшері астың қуаттылыгына негізделеді. Бірақ тірш ілік үшін бүл жеткіліксіз.
О рганизмнің қажеттілігін толы к қамтамасыз етуге белок,
май, көмірсу, су, витаминдер жэне минерал түздары міндетті
түрде жеткілікті мөлш ерде болу керек. О ларды н қатынас
мөлшері де есте болуы керек, әсіресе бүл бапалардың тәулік
м эзірінде ескеріледі. Бастауы ш сы ны п оқуш ы лары үшін
органикалык заттардын катынас мөлшері мынадай: белок 1,
май 1, көмірсу 6 есе. Ал мектепке дейінгі балаларда бүл
көрсеткіштер 1:2:3 (24-кесте).
279
Балалардың тәулік азығында витаминдер мен амин қышқы лдары мол болғаны жақсы. Т әуліктік азы қты ң барлық
мөлшері жасына қарай 2000-2600 г шамасында болуы шарт.
Піскен ас буы шығып, иісі аңқып, дәмді ж әне көрер көзге
ж ағы м д ы б олса, сіл екей ш ү б ы р ы п , қар ы н сөлі көбірек
бөлініп, тағам жағымды болып, бойға жақсы сіңеді.
24 - к е с т е
О рганикалык заттардын тәулік мөлшері, г
—
Жасы
Б елок
М ай
Көмірсу
2-3 ай
5-6 ай
1-1,5 жас
3-4 жас
5-7 жас
8-11 жас
12-14 жас
15-16 жас
8-10
12-15
34-38
42-46
45-48
55-57
61-63
66-70
25-30
30-40
40-50
60-70
75-80
80-95
90-110
90-110
55-55
60-75
90-120
180-230
250-300
350-380
380-400
420-450
j
|
------------------------------------------------------------------------------------------------- ------
Тәуліктік азықта минерал тұздары, әсіресе кальций мен
фосфор тұздарының мөлшері жеткілікті болуы тиіс, себебі
балаларды ң сүйегінің өсіп ж етілуіне бұл м инералдар аса
қажетті. Егер кальций, фосфор ж эне Д витамині жеткіліксіз
болса, сүйек үлпасының өсіп, жетілуі нашарлайды да баланың бойы еркін өспейді, нәрестелер ауруға шалдығады. Каль­
ций мен фосфордың өзара қатынасы мектеп жасына дейінгі
балаларда 1:1,5, бастауыш сы ны птағы ларға 1:1,7, жоғары
сынып оқуш ыларына 1:1,4 болуы керек.
Балалардың тамағында сүт, айран, көкөніс, жеміс жеткілікті мөлшерде болса, олардың организміне қажетті минерал
заттары мен витаминдер толық мөлшерде болып, жастардың
жақсы өсіп, денсаулықтары дүрыс қалыптасады.
Т ам ақ тан у тәр т іб і, А дам ны ң там ақтануы белгілі бір
уақытта болады. М үның себебі күн мен түн, сергектік пен
үйқы , ж үм ы с ж ағдайы ны ң тәу л ік іш інде өзгеріп түрады .
Осыған байланысты ас қорыту мүшелерінің қызметі, олардың
сөл өндіруі тәулік ішіндегі қалыптасқан ырғақпен өтеді де,
ас қорыту ферменттерінің белсенділігі жоғарылайды. Кезекті
мерзімінде тамақтану ас қорыту нәтижесін арттырады.
280
'
Төрт мерзімді тамақтану тәртібі адам өмірінде орын алып,
калы птасты . Ж ұ м ы с ж а ғд а й ы н а қ ар ай 3 м езгіл та м а қ танса да жеткілікті, ал одан аз болса, тамақтану тиімсіз және
ас коры ту м ү ш ел е р ін ің қ ы зм еті таб и ғи ы р ғағы н а сай
болмайды.
;
>***■ 0 Щ г #
Тамақтану тәртібі сақталмай, қалыпты жағдайдан бүзылса, гастрит, қарын мен ішектің жаралы науқасы, атеросклероз,
дененің мөлшерден тыс толуы ж әне т.б. сырқаттар пайда
болуы мүмкін. Мүндай сәтсіздік ересектерде де, балаларда
да байқалады, әсіресе жүмыс істемей, қозғалмай бір жерде
отыратын адамдарда сырқат өршіп кетеді.
Күндіз тамақ ішу арасы 4-5 сағат болуы тиіс. Түнде тамак ішпей, ас коры ту мүш елерінің демалуы 8-10 сағатқа
созылады. Әрине, бүл тәртіп, жүмыс істеу уақыты мен жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Тамақтанудың ертеден
к ал ы п тасқ ан т ә р т іб і б о й ы н ш а та ң е р те ң гі ас т а м а қ ты ң
тәуліктік мөлшерінің 20-25 %, 2 сағаттан кейінгі жеңіл тамак 10-15 %, түскі тамақтану 40-45 %, ал кешкі 20-25 % болу
керек. Ал 3 мезгіл тамақтанғанда таңертеңі ас 25-30, түскі —
45-50, ал кешкі 20-25 % болады.
Т әу ліктік азы қты ң қүрам ы н дағы қоректік заттарды ң
арасында тепе-теңдік катынасы сақталуы тиіс. А кадемик
Т. Ш. Ш а р м а н о в т ы ң к а ғ и д а с ы б о й ы н ш а , б е л о к , м ай ,
к ө м ір с у , в и т а м и н д е р , м и н е р а л т ү з д а р ы м ен с у д ы ң
тәуліктік азы қтағы үлес катынасы организм тірш ілігі үшін
кажетті мөлш ерде болу керек. О ны ң ішінде валин, лейцин
т.б. м аң ы зды ам ин кы ш кы л д ар ы ж ән е қан ы қп аған май
қы ш қы лдары мен витаминдер ж еткілікті мөлш ерде болуы
тиіс.
Ауыл шаруашылығы ж эне баска өндіріс орындарының
жүмыс ерекшелігіне сәйкес тамақтану тәртібінің басқадай
түрлері де болуы мүмкін.
Іш іп-ж еген асты ң сінім ділігі оны ң дүры с пісіп ж ән е
әртүрлі тағамның жеу кезегіне де байланысты. Түскі тамакты салат жеуден бастап, содан соң сүйық ыстык ас (кеспе,
сорпалар) ішкен организмге тиімді. Алғаш қы тағамдарды
к а б ы л д а ға н д а кар ы н сөлі у а қ ы т ы н д а ө н д ір іл іп , асты ң
корытылуына жол ашылады. Осыдан соң негізгі тағамды,
айталык етті тағамды жегенде ас корыту мүшелері толык
281
дәреж еде қызмет істеуге дайын болады. Түскі тамақтануды
сусынмен аяқтайды.
Таңертең тамақ ішпей жүмысқа барғанда еңбек нәтижесі
төмен болады.
■>
Өсіп, дамуына байланысты балалардың тамақтану тәртібі
ерекше. Олардың тамағының тәуліктік мөлшерінің күрамында белоктың үлесі жасына лайық болуы тиіс: 1-3 жаста 55 г,
4-6 жаста 72 г, 7-9 жаста 89 г, 10-15 жаста 100-106 г.
Балалар бақшасында тамақтану әрбір 3-3,5 сағаттан кейін.
ал мектеп жасындағыларда 3,5-4 сағатта, жас өспірімдерде
тәулігіне 4 рет болады. Тәулік тәртібі мен тамақтану үлесі
балалардың жасына байланысты (25-кесте).
Балалардың азы ғында көкөніс, сүт, айран үнемі болуы
керек, өй ткен і оларда ви там и ндер мен м ин ерал түздары
жеткілікті ш амада болады. Белокты тағамдарды балаларға
түске дейін берген жөн, себебі ол жүйке жүйесінің қызметіне
өте қажет. Ал кеш кілікте ол өте аз мөлш ерде болуы тиіс,
өйткені баланың үйы қтауы на бөгет жасайды. Үйықтар алдында 1,5-2 сағаттай бүрын сүт, жеміс сияқты жеңіл тамақты ғана берген дүрыс.
25 - к е с т е
Балалардың жасына лай ы к тамак мөлшері (% )
Тамактану
Таңғы І-тамақ
Таңертеңгі ІІ-рет тамақтану
Түскі ас
Түс ауа тамақтану
Кешкі ас
Кішкентай
балалар
Ересек •
балалар
15
10
35
15
25
20
40
15
25
Тамақ әртүрлі, дәм ді дайындалса, асхана таза болса, баланы ң зауқы аш ылып, ж ақсы тамақтануы на себеп болады.
Қ азақстан Р есп убли касы тағам д ан у академ иясы ны ң
қы зм етк ер л ер і балалар үш ін ем д ік м аң ы зы бар ғы лы ми
зерттеліп , н егізделген тағам тү р л ер ін ұсы нды . О ларды н
біразы сәб и л ер ге арналған сүттен аш ы ты лы п ж асалаты н
“Балбөбек”, “Балды рған,” “Ж ігер” сияқты құрамы иммунды қ қасиетке бай ж әне ана сүтіне өте жақын нәресте тағамдары.
282
X IV
-та ра у
Зат алмасуының калдықтарын денеден шығару
жэне оның жас ерекшеліктері
1. Ь Іды рау өнімдерін ш ы ға р у м үш елерінін
к ү р ы л ы с ы мен қ ы зм еті
Зат алмасуы ны ң сонғы өнімдерін денеден ш ығарудың
маңызы. Зат алмасуы нәтиж есінде тамақпен организмге
келген күрделі органикалық ж эне минерал қосындылар ыдырайды. Олардьщ тіршілікке қажетті заттары ішек-қарын мен
бауырдан қанға өтіп, бойға сіңеді, ал зат алмасуынан пайда
болған қаж етсіз қалды қ заттары клеткадан, үлпалардан,
денеден шығарылады. Көмірсуының қос тотығы мен су буы
өкпе аркылы тыныс алу мүш елерінің жолдарымен сыртқа
шығады. Органикалық, минералдық күрделі қосындьыардың
ы д ы р а у ы н ы ң с о ң ғы б ө л ш е к т е р і, а р а л ы қ ө н ім д е р і,
қорытылмай, бойға сіңбей қалған керексіз заттар, мысалы,
крахмал, мочевина, фосфор қышқылы, кейбір түздар, зиянды микроорганизмдердің токсиндері (улы заттары) ішек пен
бүйрек аркылы шығарылады. Су мен онда еріген түздар, сүт
кышкылы, хлорлы қосындылар терлегенде термен шығарылады. Демек зат алмасуының ыдырау өнімінің соңғы қалдыктарын, зиянды, улы заттарды денеден сыртқа өкпе, ішек,
бүйрек, қан тамырлары, тері арқылы шығарып, дене тазартылып, организмнің ішкі ортасының қалыпты түрақтылығы
сакталады. Тіршілік үшін, денсаулык үшін сыртқа шығару
мүшелерінің қызметінің манызы өте зор.
Бүйректіц күры лы сы ж әне кызметі. Сыртқа шығару
мүшелерінің ішінде бүйрек ерекше орын алады. Адамның
бүйрегі жүп мүше. Ол бел омырткаларының екі бүйірінде
кабырғалардан төмен орналасқан. Оң бүйректің орналасуы
сол ж ақ б үй ректен с э л ж оғар ы р ак. Е кеуінің күры лы сы
бірдей. Бір бүйректің массасы 120-150 г. Сырты дәнекер
үлпасымен қоршалған. Бүйректі қалың бүйрек майы қаптап
түрады.
Бүйректің сырткы қызғылт қоныр түсті қ ы р т ы с қабаты ж ә н е іш кі о р тан ғы акш ы л м и л ы қабаты болады .
Бүйректің сырткы жиегі дөнестеу, ішкі жиегі ойыстау келеді.
283
Қ ан та м ы р л а р ы , нервтері
және несеп ағар түтікшелері
б ү й р е к к е о й ы с ж ағы нан
кіреді (34 -су р ет). Бүйректін
о и ы с ж а ғ ы н д а бүйрек
т ү б е г і болады, ол бүйрек
тостағаншаларына
ж алғасады . Бүйректің тостағанш аға жалғасқан үшынд а б ү р т і к т е р і болады.
Бүйректің қыртыс қабаты н еф рон дардан,
яғни бүйрек денешіктерінен
қ ү р а л ғ а н . Б ір бүй ректегі
нефрондар саны 1-1,2 млн.
Олардың әрқайсы ны ң сыр­
ты Б о у м е н капсуласымен
34-сурет. Бүйрек.
қорш алған
(3 5 -с у р е т ).
1 - ішкі қабаты, 2 - несеп түтікНефронның ішінде Мальпишелері, 3-несеп тостағанш асы,
.___
_
4-сыртқы қабат.
™ ш умақтары деіт аталатын
тү й н ек тел іп ш оғы рланған
қан тамырлары бар. Капсуланың өзі екі қуыс қабаттан түрады. Ішкі қабаты Мальпиги шумағын қоршап жатады, ал сыртқы қабаты капсула ө з е г і н е айналады. Қыртыс қабатының бойындағы өзектер а л ғ а ш қ ы и і р і м каналдарына
айналады. Олар бүйректің ішкі ми қабатына еніп, иірімдері
жазылып, Г е н л е и іі нн іі ннее айналады да қаи
оралып е к і н ш і д е ң г е й л і
и і ор іі мм каналға айналып, несеп ж и н а ғ ы ш түтікке жалғасады. Жинағыш түтіктің үзындығы 22 мм. Екінші деңгейдегі нефрон
иірімдері артерия тамырлар ш умағымен жанасып, екеуі қүрамындағы заттармен алмасады. М үны ю к с т а г л о м е р у л а л ы қ комплекс деп атайды.
Нефронның алғашқы иірім каналыньщ үзындығы 12-24 мм,
ал екінші деңгейлі иірім каналдардың үзындығы 5-8 мм.
Бүйректің қызметі қан плазмасын зиянды, қажетсіз зат­
тар дан тазартудан басталады.
Н атр и й , кали й , к ал ьц и й и о н д ар ы си я қ ты тірш ілікке
қаж етті заттар көп м өлш ерд е болса, гом ео стаз калыпты
деңгейінен өзгере бастайды. С онды қтан оларды ң концен284
35-сурет . Н еф рон н ы ң қүры лы сы .
1 —капилляр шумағы, 2 —капсула, 3 —алғашқы иірім канал,
4,5 - Генле иіні, 6 - екінші деңгейлі иірім канал, Зв- жинағыш түгік.
трациясын бір қалыпта үстап түру үшін де бүйректің маңызы зор.
Демек бүйрек электролиттік және қышқыл-сілтілік тепетендікті үйлестіріп , реттеп оты рады . О ны ң бүл қызметі
неф рон м ем б р ан асы н ы ң заттар д ы сү р ы п тап өткізу қасиетімен байланысты орындалады.
Бүйрек үлпасында р е н и н ж әне э р и т р о п о э т и н
ферменттері өндіріледі. Ренин артерия қысымын ж әне қан
тамырларындағы қанның мөлшерін реттеуте қатысады. Ал
эритропоэтин эритроциітердің өндірілуіне эсер етеді.
Н есептің түзілуі ж ән е к ү р а м ы . Несеп нефронда түзіледі. Ол екі кезеннен түрады. Бірінші кезеңде алғашқы несеп.
285
ал екінші кезеңде соңғы несеп түзіледі. Нефрон капсуласындағы тамырлар шумағында қан қысымы жоғары, сондыктан
қ а н н ы ң с ү й ы қ б ө л іг і к а п с у л а іш ін е с ү з іл е д і. М ұнын
нәтиж есінде а л ғ а ш қ ы несеп пайда болады. Алғашкы
несептің қүрамы қан плазмасымен бірдей, бірақ оның күрамында белок пен қан клеткалары болмайды.
Е кінш і к е зе ң д е ал ға ш қ ы н е с еп тің қ ү р ам ы н д ағы су,
глю коза, амин қы ш қы лдары , натрий, калий иондары т.б.
организм ге қаж етті заттар қайтадан қан ға кері сіңеді, ал
мочевина, несеп қышқылы, сульфаттар сиякты зиянды жэне
тірш ілікке қаж етсіз заттар Генле иінінен кейінгі екінші
деңгейлі иірім каналдарда қалып, нагыз несептің қүрамына
кіреді. Соңғы несеп нефронның жинагыш жолдарымен ағып,
бүйректің бүртіктеріне, одан тостағанш асына, одан бүйрек
түбегіне, содан соң үзындығы 30 см-дей несеп агар арқылы
қуыққа барады.
Қорытып айтқанда, несептің түзіпуі күрделі үш кызметгің
нәтижесі:
"
r
Т
^ ; - ----JfS
1. Нефронның капилляр ш умағындағы сүзілу (фильтра­
ция);
'
2. Иірімді каналдардағы кері сүзілу (реабсорбция);
3. Екінш і деңгейлі иірім каналдарды ң эпителий клеткаларының белсенді секрециялық қызметі. М үнда аммиак,
с у т е г і и о н д а р ы , к р е а т и н и н т.б . з а т т а р с о ң ғ ы н есеп к е
қосылады ж әне кейбір улы заттар залалсыздандырылады.
Т ә у л ік б о й ы б ү й р е к т е н 2 0 00 л қан а й д а л а д ы , одан
150-180 л алгаш қы несеп өндіріледі, бірақ соңгы несептің
мөлшері 1,5 л гана. М үндай қарқынды сүзілу бүйрек каналш аларының өте үзын болуына байланысты. Олардың жалпы
үзы нды ғы 120 км, ал сүзілуге қаты саты н бетінің ауданы
40-50 м2.
5
Қуыққа айдалатын с о ң г ы несеп сарғыш түсті сүйықты қ. О ны ң менш ікті салм ағы 1,010-1,025, реакциясы сәл
қышқыл. Қүрамының негізі - су ( 98-99 % ), қалган 1-2 %-ы
көптеген (130-140) химиялық заттар, олардың көбі мочевина,
несеп қы ш қы лы , креатинин. Д ені cay адам н ы ң несебінің
қүрамында белок пен глюкоза қанты болмауы тиіс. Несептің
тәуліктік мөлшері 1300-1500 мл.
Б ү й р е к қ ы з м е т ін ің р е т т е л у і. Б ү й р ек ү л п ал ар ы н ы ң
рецепторларынан афференттік нерв импульстері мен ондағы
286
кан қ ұ р а м ы н д ағы ө зге р іс т е р о р тал ы қ ж ү й ке ж ү й есін е,
гипоталамус ж әне ми қыртысы орталықтарына беріледі. Ал
эф ф еренттік нерв и м п ульстері н ей р о ги п о ф и зге беріліп,
ондағы несептің түзілуін реттейтін вазопрессин гормонын
қанға шығарады. Бүл гормон қан айналыс жолымен бүйрек
үсті безіне бары п, альдостерон горм оны ны ң өнімін арттырады.
Альдостерон адреналинмен бірге бүйректегі реабсорбцияны (кері сіңу) реттейді. В азоп ресси н ги ал у р он и д аза
ферментінің белсенділігін ж оғары латы п, несеп ж инағы ш
түтікшелердің клетка аралық заты гиалурон қышқылын ыдыратады. М үнын нөтижесінде жинағыш түтікшелердің кабырғасы суды жақсы өткізеді.
А д р е н а л и н а р т е р и я қ ан т а м ы р л а р ы н т а р ы л т ы п ,
неф рондарда сүзілу қы сы м ы н ө сір іп , н есеп тің тү зілуін
жеделдетеді ж әне түздардьщ шығуын тездетеді.
Жыныс гормондары бүйрек ішіндегі сүзу, кері сіну қүбылыстарына эсер ету арқылы судың ж эне натрий түзының
мөлшерден тыс сыртқа шығып кетпеуін қадағалайды.
Бүйректің қызметін реттеуге соматотропин, тироксин,
инсулин, серотонин, гистамин сияқты гормондардың қатысы бар деген болжамдар да баршылық, бірақ олардың эсер
ету тетіктері әлі толық зерттелмеген.
2. Б ү й р е к т ің к ү р ы л ы с ы м ен
к ы з м е т ін ін ж а с е р е к ш е л ік т е р і
ф0
Б а л а б ү й р е г ін ін к ұ р ы л ы с е р е к ш е л іг і. Ж аң а туған
нәрестенің бүйрегін ің массасы 11-12 г, 1 ж аста 36-37 г,
5 жаста 55-56 г.
Бүйрек үлпаларынын өсу қарқыны алғашкы 3 жыл ішінде,
ж ы ны сты к ж етілу кезенінде ж әне 20-30 жас аралы ғы нда
жоғары болып, өсіп жетіледі.
Ж ака туған нәрестенің бүйрегінің сыртқы беті бөліктеніп
түрады. Ол бөліктер 2 ж асқа карай тегістеле бастайды да
5 жаста жойылып, түгел тегіс болады. Бүйректің қыртыс қабатының қалындығы нәрестелерде 2 мм, ал оның ішкі ми кабаты 8 мм болады.
Н әрестелердін неф рондары ны ң иірілуі аздау. 1 жаста
иірімді өзектердің өсу карқыны күшті, ал 3-4 жаста олардын
287
саңлаулары ны ң диаметрі кеңейеді, қабы рғасы ндағы клетка­
лар ды ң құры лы сы мен қызметі ж ақсы жетіледі.
Б а л а б ү й р е г і н і ң к ы з м е т е р е к ш е л і г і . Н ә р е с т е н ің
алғаш қы 3-4 күндерінде несеп өте аз ш ы ғады , ал бір аптадан кейін несеп көбейеді. 6 айда баланы ң несебінің мөлшері
екі есе артады. 9 айда несептің қүрам ы түрақтала бастай­
ды . М ы с а л ы , н е с е п т ің қ ү р а м ы н д а ғ ы х л о р д ы ң м өлш ері
ересек ад ам д ар д ағы д ай болады , бірақ м о ч еви н а мөлш ері
аздау, өйткені бүл кезде баланы ң негізгі там ағы әлі де болса,
сүт болады да, басқа ж ануар текті там ақтарды ң мөлш ері аз
болады .
-г
1
ж а с т а ғ ы б а л а л а р б ү й р е г ін ің г л о м е р у л а л ы қ сүзілу
деңгейі өте баяу ж үреді, кері сүзілу мен неф рон түтікш ел е р ін д е з а т т а р д ы ң к о н ц е н т р а ц и я с ы н ы ң а р т у ы , яғн и
қою лануы жеткіліксіз. Н есептің мөлш ері 700 мл ғана болады.
4 -5 ж а с т а о н ы ң м ө л ш е р і 1 0 0 0 м л -г е д е й ін к ө б е й е д і,
ал 10 жаста тәулігіне 1500 мл несеп сы ртқа шығады.
3. Қ уы ктм ң кұры лы сы мен кызмет!
Қуык* Қ уы қ — қуыс мүше. О ны ң сырты дәнекер және
бүлш ы қ ет үлпаларынан түрады. С иы мды лы ғы 300-800 мл.
Қ уы қты ң несеп ш ы ғаты н ж ерінде сақи на тәрізді бүлш ы к
еттері күшті сфинктер (грек, сфинктер - қысып үстайтын)
бар. Бүл еттер жиырылып, қуы қты аш тырмай, несепті үстап
түрады.
I
Сфинктердің аш ылуы еріксіз рефлекторлы түрде болады.
Н әрестенің қуы ғы ны ң ішіне несеп жиналып, оны ң қысымы
су бағанымен 12-15 см-ге дейін көтерілгенде қуықтың қабырғ а с ы н д а ғы р е ц е п т о р л а р т іт ір к е н е д і. П ай д а б о л ға н қозу
импульстері орталыққа тепкіш нервтермен ж үлы ндағы және
м идағы ор талы қтар ға барады . О рталы қ ж үйке ж үйесінен
орталықтан тепкіш нервтері арқылы қозу қуы ққа келеді де
қуы қты ң қабырғасындағы еттері жиырылады, сфинктер еті
босайды да қуы қ ашылады.
Ересек балаларда несептің сыртқа ш ығуы ерікті рефлекс
т ә р т іб ім е н ж ү р е д і. Ө й тк ен і н есеп ш ы ғ а р у р е ф л е к с ін ің
орталыгы ми қыртысында да бар.
Н әрестен ің қуы қ еті, әсіресе оны ң сф иктер еті ж етілмеген, сондықтан несеп жиі ж әне еріксіз рефлекторлы түрде
288
шығады. О ларды ң бүйрек түтікш елерін ің эпителий клеткаларының зат өткізгіш қасиеті жоғары болғандықтан несеп
қүрамында лактоза, аздаған (із мөлшерінде) мөлшерде белок,
м о ч е в и н а, ф о с ф а т т ы ж ө н е х л о р л ы к о с ы н д ы л а р б о л а тыны байқалған. Кейін 1 ж асқа жақындағанда лактоза мен
белок м ү л д е б о л м а й д ы , ал қ а л ғ а н д а р ы н ы ң м ө л ш е р і
азаяды.
1 жаста балалардың организміндегі осмостық қысым мен
иондар алмасуының тетіктері толық жетіледі.
2 жасқа жақындағанда нефрондардың сүзілу ж әне иірім
каналдардағы кері сүзілу мен секреция деңгеилері ересек
адамның көрсеткіштеріне жақын болады.
Б ал а н ы ң а л ға ш қ ы ж ы л д а р ы н д а б ү й р е к т ің қ ы зм е тін
р еттей тін в а зо п р е с с и н м ен а д р е н а л и н г о р м о н д а р ы н ы ң
мөлшер деңгейі аздау болғанды қтан, бүйректің эпителий
к л е т к а л а р ы н ы ң ж ә н е қан т а м ы р л а р ы н ы ң қ а б ы р ғ а с ы н дағы р е ц е п т о р л а р д ы ң с е зім т а л д ы ғы то м ен б ол ад ы . Ал
а л ь д о с т е р о н го р м о н ы ж ө н ін д е м ү н д ай м ә л ім е т т е р ә л і
белгісіз.
Э н урез. Н есептің денеден реф лекторлы еріксіз түрде
шығарылуы емшектегі балаларда болатын жағдай, ал ересек
балалар өз еркімен несеп шығаруды тоқтата алады. Екі ж ас­
тан аса баланы ң несеп ш ы ғаруды реттеу тетіктері толы қ
жетіледі де рефлекторлы еріксіз несеп шығару тоқталуы тиіс.
Бірақ сә б и л ер д ің 5-10 % -ы н да 13-14 ж асқ а дей ін түнде
рефлекторлы еріксіз несеп шығару, яғни эдурез байқалады.
Несептің тоқтамауы немесе энурез (грек, ен —шығамын+ >рнесеп) баланың ерекше ауруларының бір түрі. Ол ерте балалық шақта жиі кездеседі ж әне үзақ, кей кезде ем конбайтын,
к е й д е ө т к ін ш і, ж ы н ы с т ы қ ж е т іл у к е з ін д е ө з ін е н -ө з і
тоқталатын сырқат. Бүл сырқаттың себептері әртүрлі болуы
мүмкін. Энурез кейде қуықтағы қабыну ауруларына, кейде
бүйректің немесе нейрогендік себептердің әсерінен болуы
ықтимал. Соңғысы психикалық дамудың кемшілігіне, немесе
психикалы қ травм аға, нем есе ауруға байланы сты болуы
мүмкін. Ондай балалар сүйіспеншілік көрсетуді, ересектердің
немесе достары ны ң мазағы нан қорғауды қажет етеді. Ал
баланы қорқыту арқылы қойғызамын деп тырысу мүлде жарамсыз әдіс.
19— 182
289
Энурезі бар балаларды 4 топқа белуге болады: 1) емделм е й т ін , т ә р б и е с і д ұ р ы с б о л м а ғ а н а қ ы л ы к е м б ал ал ар ;
о л ар д ы ң н есеб ін ің т о қ т а м а у себебі б ал ан ы ң үйқы сы ны н
ж ө н с із қ а т т ы б о л у ы ; 2) ү з а қ с ы р к а т т ы л а р , б ір а қ дүрыс
тәрбиелеп, тамақтанды ры п (сусынды аз ішкізіп) емдесе, басылатын сырқат, бүларда энурез ж ы ны сты қ жетілу кезінде
гормон түзілу қызметі реттелгеннен соң үйқы ны ң тереңдігі
ж ө н д е л іп , т ү н д е н ес еп т о қ т а м а у ы ж и і б а с ы л ы п кетеді;
3) үнемі емес, кейде мезгіл-мезгіл энурез байқалатын бала­
лар ж ән е 4) өте аз, анда-санда ғана энурез байқалатын бала­
лар тобы. Энурез қыздардан гөрі ер балаларда ж иірек байқалады . Бүл ауру кейде б асқ а ау р у л ар д ы ң (м ы салы , тері
ауруының, ішек қүрттары ны ң болуына байланы сты ) салдарынан болады, сондықтан ауруды маман дәрігер емдеуі тиіс.
Бүл ауру кейде ж ыныс мүш елерінің ж ағдайы на байланысты
туады, сондықтан балаларды ж ы ны с мүш елерін таза үстауға
ә д е т т е н д ір у керек. Ә сір е се қы з б а л а л а р д ы ң ж ы н ы с мүшелерін ж ылы сумен жиі жуып, тазарту қажет.
Т ү н д е н есеп тің ер ік сіз ш ы ғу ы н а ж атар а л д ы н д а көп
сүйық асты, сусынды ішу себеп болады
А уруды ем деу арн ай ы д и етан ы ұ с т а н у ға негізделеді.
Энурез жиі байқалатын балаларға түске дейін қалыпты тамақ жеп-ішіп, түстен кейін түзы аз там ақ (ет, ж үм ы ртқа,м ай)
үсынылады немесе, керісінш е, үйы қтар алды нда түздалған
там ақ беріледі, кейде ж атарда түзды су беруге болады.
4. ТерІ және терлеу физиологиясы
Т ер ін ің қ ұ р ы л ы с ы м ен м а ң ы з ы . Адам терісі 3 қабаттан түрады. Сыртқы қабаты э п и д е р м и с , ортаңғысы
д е р м а ж әне ішкісі г и п о д е р м а деп аталады. Ең қалың
сыртқы қабатының қалындыгы 1-2,5 мм. Бұл қабатта меланин
п и гм е н т і ө н д ір іл е д і. С о н д ы қ т а н т е р ін ің т ү с і ө н д ір етін
пигм ентіне байланы сты , егер ол аз өндірілсе тері ақшыл,
көбірек болса — қоңырлау, ал ты м коп болса, қара қоңыр
болады.
Д ерм а қабаты н ы ң клеткалары ты ғы з д ән ек ер ұлпадан
түрады. О нда қан тамы рларыны ң капиллярлары ж эн е нерв
үш тары бар. Д ерманы ң бүршікті қабатында тер өндіріледі,
290
ал торлы қабатындағы дэнекер клеткалар теріге беріктік
касиет береді. Терінің гиподерма қабаты қорғаныс қызметін
вткарады.
Тері асты клетчаткада т е р і б е з д е р і орналасқан.
ОлардЬің өзегі терінің сыртына жіңішке саңлау түрінде ашылады. Тер бездері алақан, маңдай, қолтық, мойын, арқа және
шап терісінде көбірек болады.
Теріде май өндіретін м а й б е з д е р і болады. Олар
алақан, табан терісін ен басқа ж ердің б әр ін д е бар. Май
бездерінің өзектері тері түгінің қапшығына ашылады. Олардың өнімдері терінің түгін жэне эпидермис қабатын майлап,
күрғап қалудан сақтайды. Май бездері тәулігіне 20 г тері
майын шығарады. Майланған теріден су, микробтар өтпейді
ж әне м и к р о б т а р д ы ө л т ір е т ін за т т а р ы т е р ін і т а за р т ы п
отырады.
Т ер ж әне терлеу тетігі, о н ы ң ж ас ерекш елігі. Тер бездері арқылы денеден сыртқа шығарылатын судың мөлшері
50 %, яғни 500-900 мл болады. Термен бірге мочевина, несеп
қышқылы, креатинин, гиппур қыш қылы, хлорлы натрий,
калий жэне фосфаттар мен сульфаттар шығарылады. Тердің
сыбағалы салмагы 1,012-1,010. Терлеу тәулік бойы үнемі
үздіксіз ж ү р ед і, б ір ақ сы ртқы о р тан ы ң тем п ер ату р асы
жоғарылағанда ж әне ауыр еңбекпен ш үғылданғанда, шынықтыру жаттығулары кезінде тер көп шығады. Тер шыққанда тер безінің өзектері кеңейеді де, тер үздіксіз көп шығады. Бүл кезде дененің жылуды өндіруі ^гежеледі, бүйрек
капиллярлары ндағы қы сы м төм ендейді де, несеп өндіру
азаяды.
Тер бездерінің реттелуі симпатикалық жүйке жүйесімен
қамтамасыз етіледі. С импатикалы қ нерв талш ы қтары ны ң
теріге келетін холинергиялық үштарынан екі түрлі медиатор
бөлінеді: ацетилхолин ж эне адреналин. Егер ацетилхолин
бөлінсе, жылы тер шыгады, ал адреналин бөлінсе салқын тер
шығады. Салқын тер адам қатты абыржып, қиналғанда, жағымсыз эмоцияның әсері кезінде байқалады.
Ересек адамның терісінен бала терісінің айырмашылыгы
бар. Бала терісін ің сы ртқы эпидерм ис қабаты өте жүқа,
терінің қан тамырлары кең ж әне көрініп түрады. Терісі тегіс,
қыртыссыз болады.
Жаңа туған сәбидің терісі өте жұқа, қалыңдығы 1,1 мм.
1 жасқа дейін тер бездері жылдам дамиды. Өсе келе
коллагенді талшықтар көбейеді, ал созылғыш талшықтары
6 жастан кейін пайда бола бастайды.
Бала терісінде май көбірек болады. Әсіресе алғашкы
9 айда ол тез көбейеді. Содан кейін 5 жасқа дейін олардың
көбеюі бәсеңдейді. Ересек адаммен салыстырғанда майлы
клеткалар жаңа туған сәбиде 5 % көбірек болады.
і ерінщ температурасы нәрестелерде жоғарырақ және
тұрақсыз кеЛеді. Ыстық пен суықтың әсеріне сәйкес тері
температурасының бейімделу өзгерісі 3-5 жастан бастап
қалыптаса бастайды.
Бала 4 жасқа дейін аз терлейді, өйткені тер бездерінің
қызметін реттеуші жүйке орталығы әлі жетілмеген. Онын
толық жетілуі 5-6 жаста болады.
Бесінш і бөлім
Т ІР Е К -Қ И М Ы Л Ж Ү Й Е С І
♦
XV - т а р а у
Тірек-кимыл жүйесінің күрылысы мен кызметі
1. Б а л а н ы ц т ір е к -қ и м ы л ж үйесінің м а ц ы зы ,
к ұ р ы л ы с ы , к ы зм еті
А д ам к а н к а с ы . Кеңістікте козғалы п жүру, денені тік
қалыпта үстау, теңдікті сақтау қабілеттері адамның сүйекет жүйесінің қасиеттері мен қызметіне байланысты. Сүйекет жүйесіне, яғни тірек-қимыл аппаратына адамның қаңқасы
мен бүлш ық еттері жатады.
Қаңқа немесе скелет екі жүзден астам сүйектерден туратын адамның негізгі қатты түлғасы. Олардың көбі бір-бірімен
буын арқылы жалғасып, қозғалмалы келеді. Қаңқаға бүлшық
еттер бекітілген. Ет пен сүйек адамның негізгі тірегі ж әне
оның қозғалуы, еңбек етуі осы сүйек-ет жүйесінің қызметіне
бай лан ы сты . О л ж ү лы н н ы ң , м и ды ң ж ә н е көптеген ішкі
мүшелердің сауыты болғандықтан қорғань*с қызметін де аткарады, яғни жүмсақ мүшелерді (жүрек, бауыр, өкпе, ішеккарын, бүйрек т.б) соккыдан ж әне басқа да түрлі жағымсыз
әсерлерден қорғайды^ Соңғы кезде бүл жүйе зат алмасуына,
әсіресе минерал заттарының мөлшерін бір деңгейде сақтауға
қатысатыны анықталды.
Бүлш ы қ еттердің үш тары сүйекке бекітілген. Көбі екі
сүйекке бекігендіктен оларды ң козғалы сын іске асырады.
Әрбір сүйекке екі, тіпті одан да көп еттердің үштасуы мүмкін.
Еттердің негізгі қызметі —сүйектерді қозғау. Сол аркы­
лы адамның еңбек етуін, күрделі жүмыстарды орындауын
қамтамасыз етеді.
Адам каңқасы бас, түлға, аяқ-қол сүйектерінен түрады
(36-сурет).
293
Т ұ л ғ а сүиектеріне омы ртқа жотасы,
12 қос қабырғалар мен
кеуде сүиегі жатады.
Омыртқа жота­
с ы — б үкіл дененін
тірегі. Ол бір-бірімен
буын аркылы жалғасқан 33-34 омыртқадан
түрады. О м ы ртқа жот а с ы н б е с к е бөледі:
7 м о й ы н , 12 көкірек
н ем есе кеу д е, 5 бел,
5 сегізкөз, 4-5 қүйымш ақ ом ы рткалары .
М үны ң ішінде қүйымш а қ ж ә н е с е г ізк ө з
о м ы р т қ а л а р ы бір-бір ім ен б ірігіп кеткен,
қалғандары жеке-жеке
болады .
- Щ^;4 -Щ
О м ы ртқа жотасын ы ң ө с у і б ал ан ы ң
36-сурет . А дам қ аң қасы н ы ң
а л ғ а ш қ ы 1 ж асы н д а
алды ң ғы ж ә н е ар тқы көрінісі
ж е д е л ж ү р е д і. Ж ана
1 — бас сүйегі, 2 —жоғарғы жақ сүйегі,
3 — омыртқа жотасы, 4 —кабырғалар, 5 —
т у ғ а н н ә р е с т е л е р д ің
иык белдеуі, 6 —қол сүйектері, 7 —жамбас,
о м ы р тқал ар ы н ы ң де—аяқ сүйектері.
I I
н е с ін д е а л т ы сүиектену нүктелерін көруге болады. Олар 1 ж асқа таман біріге
бастайды. Омыртқалардың эпифизі алғаш қы жылы шеміршек
күйінде сақталады . О м ы р тқ а аралы ғы н д ағы буы ндарды ң
ш е м ір ш е к т е р і қ а л ы ң ж ә н е с е р п ім д і к е л ед і. С он ды қтан
олардың омыртқа жотасы ересектермен салыстырғанда женіл
қ и м ы л д а й д ы . Ж а ң а т у ғ а н с ә б и д ің о м ы р т қ а ж отасы н д а
ф и зи о л о г и я л ы қ и іл ім д е р і б о л м а й д ы , 2-3 а й д а баланы ң
мойыны бекігеннен кейін мойын л о р д о з ы (лат лордоз —
алға қисаю, иілу), 6 айдан кейін отыра бастағанда кеуде және
сегізкөз к и ф о з д а р ы (лат./шфоз —артқа қарай иілу, қисаю),
1 ж асқа жақындап, бала жүре бастағанда бел лордозы пайда
болады (37-сурет).
294
а
:
б
в
37-сурет . Б аланы н ом ы ртқа ж отасы ны ң иілім дерінің
пайда болуы .
Д егенм ен, бір ж астағы баланы ң ом ы ртқа ж отасы ны ң
иілуі нашар, әрі түрақсы здау болады: таңертең үйқы дан
түрғанда нашар, кешке таман күшейе бастайды. 2-3 жаста
ом ы ртқа одан әр і қарай сүй ектене береді. Бүл м езгілде
омыртқаның денесі сүйектен, ал эпифиздері шеміршектен
түрады. О мыртқа аралық буын шеміршектері әлі де болса
калыңдау болып, омыртқа жотасы жақсы қимылдайды. Бүл
кезде сегізкөз, қүйымшақ омыртқалары біріге бастағанымен
аралары толы к бітпейді. О м ы ртқа ж отасы ны ң ф изиологиялық қалыпты иілістері күшейе түскенімен әлі де болса
түрақсыз болғандықтан баланың бойы таңертең өлшегенде
5-6 см үзын (ересек адамда 2-3 см ғана), кешке өлшегенде
соншалықты аласа болып түрады. 4-5 жасща дейін омыртқалар тез өсіп, иілістері толық қалыптасады. Бүл кезден бас­
тап балалар мен ересек адам дарды ң ом ы ртка ж отасы нда
ф и зи о л о ги я л ы қ қ а л ы п ты 2 л о р д о зы (м о й ы н ж э н е бел
омыртка ), 2 кифозы (кеуде ж эне сегізкөз иілістері) пайда
болады. О ты рғанда салмак бел ом ы ртка иілісіне көбірек
түсіп, ол қисаяды, ал жатқанда мойын жэне бел омыртқаларының иілістері түзеледі. Баланың омыртқасының сүйектенуі
ж ы лдам болған ы м ен оларды ң д и аф и зд ер ін д е ш ем ірш ек
калың болады ж эн е ом ы ртка аралы к ш ем ірш ектері биік
келеді. С егізкөз бен күйы м ш ак сүйектері біте бастайды .
Қыздарда 7-11, ер балаларда 7-13 жас арасында омыртканың
денесі мен эп и ф и зд ер ін ің ар асы н д а ж үка болса да шеміршекті қабаты сакталады. Омыртқа аралык шеміршектер
295
қалы ң болған ды қтан о м ы р тқал ар әлі де өседі. Омыртқа
эпифиздерінің сүйектенуі 18-20 жаста аяқталады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың омыртқалары үзарыл,
жуандайды. 5-6 жастағы балаларды ң ом ы ртқа жотасы тез
қисаяды. О мыртқа аралық шеміршектердегі заттын алмасуы
өте күшті болады. Сондықтан түрлі жағдайлардың әсерінен
о м ы р т қ а н ы ң ө су і т е з б ү з ы л ы п о м ы р т қ а ж о т а с ы н ы ң
патологиялы қ сколиозы (бір ж ақ бүйіріне карай кисаю),
лордозы, кифозы т.б. өзгерістері пайда болады. Мысалы, өте
ж ы л д а м 8-12 м /с е к қ о з ғ а л ғ а н д а м о й ы н ж е н е көкірек
омыртқалары зақымдалады. Бала өте аз қозғалғанда да үсак
зақымдар пайда болып, олардың негізінде кейіннен омыртка
кемшіліктері дамиды. Омыртқа жотасының өсуі жігіттік/бой
жеткендік кезеңге дейін байқалғанымен әр түрлі бөлімдерінін
о м ы р т қ а л а р ы б ір д е й ө с п е й д і. 1,5 ж а с қ а д е й ін барлы к
омыртқалар бірдей өседі, 1,5-3 жас арасында мойын және
кеуденің жоғарғы омыртқалары нашар өседі.
О м ы р т қ а а р а л ы ғ ы н д а ғ ы ш е м ір ш е к т е р ж о ғ а р ы д а н
том ен қарай қалы ңдай түседі. Ол ш ем ірш ектердің үзынд ы ғы б ү к іл ж о т а н ы ң 1/4 б ө л іг ін е тең . Б ү л ар ом ы ртка
ж отасы н серпімді етіп, ж ан -ж аққа қим ы лдауға мүмкіндік
туды рады .
Ү зы н д ы -қы сқалы сіңірлер о м ы р тк а ж отасы н бекітіп,
қимылдау мүмкіндігін төмендетеді, оны үзілуден сақтайды.
Екі үзын сіңір байламдары бастың шүйде сүйегінен басталып, мойын, көкірек ж ене бел омыртқа бөлімдерінен өтіп,
сегізкөздің ж оғарғы ж ағы на дейін жетеді. А лды ңғы үзын
сіңір байламы ом ы ртқаларды ң денесінің алды нан жайпақ
лента тәрізді созылып жатады, ал артқы байламы омыртка
каналының ішімен жіңішке лента іспетті созылып, омыртка
аралы ғы н да сәл ж алп ақтан ады . Қ ы ска сіңір байламдары
к ө р ш іл е с екі о м ы р т қ а д о ғ а л а р ы н , ар қ а ж ә н е көлденең
өсінділері сегіз көзбен қүйы м ш ақ сүйектерін байланыстырады. Бүл байланыстар мен омыртқа иілістері соққы, сілкіну,
солқы лдау ж ағдайлары нда денені серпімді етіп, зақымнан
сақтайды , түрлі қим ы л қозғалы стары н туды рады . Көрші
омыртқалардың бір-бірімен қимылы шектелгенімен жалпы
омыртқа жотасының қимыл мүмкіндігі мол. Ол 160 градусқа дейін еңкейіп, 145 градусқа дейін ш алқаяды, оңға-солға
165 градусқа, ал өз өсінде 120 градусқа дейін қозғалады.
296
Бұған қоса, омыртқа жотасының иілістері дененің серпімді
болып, жеңіл қозғалуына мүмкіндік тудырады.
К ө к ір ек к уы сы н ы н с ү й е к т е р і. Түлға сүй ек терін е
омыртқа жотасынан басқа к ө к і р е к
қ у ы с ы н куратын қ а б ы р ғ а және т ө с сүйектері жатады.
Қ а б ы р ғ а. Адам денесінде 12 қос қабырғалар бар.
Өрбір қа