close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

?

Чеченский язык

код для вставкиСкачать
Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа №3
с. Алхан -Кала Грозненского района ЧР им. Сатиной Е.П.»
«Рассмотрено на
заседании МО»
Руководитель МО
__________ Джунагова М.В.
«Согласовано»
Заместитель
директора
школы по УВР
__________ Умиева А.М.
«Утверждено»
Директор
___________ Чалбаева М.Д.
«____»________________2013 г.
«____»_________________2013 г.
«_____»__________________2013 г.
Рабочая программа педагога
Шимаевой Элизы Адамовны
1 квалификационная категория
по учебному курсу « Чеченский язык »
6,7,8 класс
2013 - 2014 учебный год
НОХЧИЙН МОТТ
7- г1а класс
диктанташ - 8.
изложени - 4.
сочинени - 4.
раг1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
диктантан барам - 105-120 дош.
изложенин - 220-250 дош.
1амочу коьчалан ц1е
I чийрик (27 с).
Мотт адамашна юкъахь уьйр латтош болу г1ирс.
Карладаккхар.
Билгалдош. Цуьнан билгалонаш.
Ц1ерметдош. Цуьнан билгалонаш.
Хандош.
Хандош. Цуьнан билгалонаш.
1амийнарг карладаккхар. Хандош.
Хандешан саттамаш. Билгала саттам.
Талламан болх:
"Шемал Нохчийчохь".
Шаьш долчу туьша иккхина Шемал Даьттахахь декъалвора нохчаша.Цуьнан сий деш, сту а бийна, шун х1оттийра. Кхо де даьккхира
цо цигахь.Ткъа Бенахь жимма хьевелира иза. Кхузахь хазахетар а хилира цунна. Шемалан дукхаезачу зудчо Пет1амата к1ант вира кхузахь. Беной а ца ийшира даьттахойл. К1антана ц1е туьллуш, масех
бежана а дуьйш, саг1а даьккхира цара. Иштта Бенахь дуьнена велира т1аьхьа паччахьан эскаран инарла-майор хинволу Мохьмад-Шафи.
Амма воьалг1а к1ант дуьнен т1е валаро а ца яржайора Шемалан
даг т1ера дохк. Шемалан Нохчийчу варан коьрта 1алашо яра: Дег1астанахь йоьжна маршонан байракх х1окху къармазечу нохчийн г1оьнца хьалаайба. Хьанна хаьа, цунах-м Нохчийчоьнан а, Дег1астанан а
имам хила а мегий. Делан къайленаш дукха ма ю. Азаллехь синош
кхуллуш Шемалан сиз оцу аг1ор хьаькхна хила а ма мега.Кху деношкахь цунна т1еоьху б1еннаш мог1ара нохчий-м муьтахь бара х1окхунна.
(А. Айдамиров)
Г1алаташна т1ехь болх бар. Бехкаман саттам.
Хандешан лааран саттам.
Хандешан т1едожаран саттам.
. Хандешан хьалхара спряжени.
Хандешан шолг1а спряжени.
Хандешан кхоалг1а спряжени.
Йоьалг1ий, пхоьалг1ий спряжени.
Хандешан нийса йоцу спряжени.Изложенина кечам «Оьзда к1ант»
Изложени:
"Оьзда к1ант".
… Новкъа д1авоьдуш, Ханпашина генара дуьйна гора некъа
юккъехь д1а-схьа лелхаш долу к1анттий, йо11ий. И шиъ дара 1абдурахьманний, Маликий.
- 1овдал ма лела! Д1аяхийта со! Эхь ца хета хьуна соьца къийсавала! - ц1ог1а хьоькхура Маликас.
- Ахь сайна дош даллалц-м йохуьйтур яц! Дийца, Малика, реза юй
хьо ас бохучунна? - хоьттура 1абдурахьмана, пхьаьрсаш д1аса а тесна, некъа юккъе а х1оьттина…
Оцу заманчохь царна т1екхечира говрахь вог1у Ханпаша.
- Хьо х1унда йоьлху, Малика? - хаьттира цо, говра т1ера охьа а
эккхаш.
- Х1окхо д1аяха ца юьту-кх, - жоп делира Маликас.
- Боьршачу стагана бакъахьа дац иштта осала лелча. Д1аяхийта
иза шен новкъа, - элира Ханпашас 1абдурахьмане.
сахьт
хан
ц1ахь
1с
3.09
Шардар 2
1с
1с
5.09
9.09
Шардар 6
Шардар 9
1с
1с
1с
10.09
12.09
16.09
Шардар 11
Шардар 17
§ 1. Ш. 20
1с
1с
1с
1с
1с
1с
1с
1с
1с
1с
19.09
23.09
24.09
26.09
30.09
1.10
3.10
7.10
8.10
Бакъонаш
карлаяха
Пар.2. Ш.27
§ 3. Ш. 32
§ 4. Ш. 37
§ 5. Ш. 41
§ 6. Ш. 42
§ 7. Ш. 49
§ 8. Ш. 53
§ 9. Ш. 57
Бакъонаш
карлаяха
17
18
19
20
- Иза хьан г1уллакх дац. Яхийта кхузара хьайн алаша, - т1ечевхира 1абдурахьман.
- Х1ун бахара ахьа? Кхин цкъа а алал иза! - оьг1азе цунна т1еволавелира Ханпаша.
- Хьуна хезнарг бахар-кх, - ч1ог1а ластийна т1ара туьйхира цо
Ханпашина.
- 1ад1ехьа, 1абдурахьман! Со лолда хьан, ца 1ен велахь, - мохь
хьоькхуш, йоьхнера Малика.
- Х1унда туьйхи ахь суна, ва 1абдурахьман?Со хьох лата г1ерташ
ма вацара. Хьайга хаза аьлча кхета мегар дац хьо?
- Дера туьйхира, хьох х1умма а эхь ца хеташ, айса юха а тухур
долу дела, - шолг1а т1ара тоха дагахь, чуг1оьртира иза.
Кхин д1а са ца тохаделира Ханпаше.
- Дика ду делахь. Хаза аьлча хууш вацахь, д1аэца хьайна!
Шен ницкъ ма-ббу буй тоьхна. 1абдурахьман кхоьссина д1авахийтира Ханпашас. Нийсса бертал воьжна 1уьллура иза лаьттахь, бетах жимма ц1ий а оьхуш.
(В. Матиев)
Хандешнийн кхолладалар.
Хандешан хаттаран кепаш.
Деакепара хандешнаш.
Хандешнашца дацаран дакъалгаш нийсаяздар.
1с
1с
1с
1с
10.10
14.10
17.10
21.10
§ 10. Ш. 60
§ 11. Ш. 66
§ 12. Ш. 72
§ 13. Ш.78
21
1амийнарг т1еч1аг1дар.
1с
22.10
Сочиненина
кечам бе
22
23
24
25
1с
1с
1с
1с
24.10
28.10
29.10
31.10
Бакъонаш
карлаяха
§ 13. Ш. 91
Шардар 97
Бакъонаш
карлаяха
1с
1с
11.11
11.11
Шардар 100
Шардар128
1
2
3
4
5
Сочинени
"Керла ц1а муха дира".
Хандешнийн латтамийн кепаш.
Хандош морфологически къастор.
Талламан болх
"Нана".
Социйлехь х1ара бен стаг вацара. Я кхин нах хуьлу хан а яцара
иза-м: буьйсанна цхьайтта даьллера. 1аьнан заманахь 1арж ма лой
пхиъ даьлча. Шело юьйлура дег1ах чекх. Мох а бара юткъачу шакарца тоькан серашна т1ехула уьдуш. Наггахь некъа т1ехула дорцан
к1ур а хьодура. Х1ара ша лаьттара карара бер шена т1е а къуьйлуш,
кхерамца гондахьа хьоьжуш, машине сатийсина, юьрта бог1учу новкъа хьежна ши б1аьрг лаза а баьлла, когех шан т1улгаш а хилла.
Ворх1, барх1, исс, итт, цхьайтталг1а сахьат ду, ткъа к1ант-м вала мега больнице кхачале.
Суьйранна арара г1уллакхаш а дина ша чуйирзича, 1арж а велла, бетах чопаш а йина, наггахь бен са а ца доккхуш 1уьллуш карийра кхунна иза. Ламанан юрт ю, цхьаннан а машина а яц.
(М. Бексултанов)
Г1алаташна т1ехь болх бар.
Хандашах 1амийнарг т1еч1аг1дар.
I I чийрик (21 с).
Причасти.
Причасти, цуьнан грамматически билгалонаш.
Причасти хенашца хийцаялар.
Лаамаза а, лааме а причастеш.
Лаамаза а, лааме а причастеш т1еч1аг1ъяр.
Причастин карчамаш, церан синтаксически г1уллакх.
1с
1с
1с
1с
1с
12.11
14,11
18,11
19,11
19,11
6
Причастин карчамашкахь сацаран хьаьркаш.
1с
21,11
7
Суьрта т1ехь сочинени язъяр. Шардар 131-г1а, аг1о 73-г1а.
1с
25,11
§ 15. Ш. 111
§ 16. Ш. 117
§ 17. Ш. 120
§ 17. Ш. 124
§ 18. Ш. 126
Сочиненина
кечам бе
Бакъонаш
карлаяха
26
27
8
9
10
11
12
Причастин легар.
Причастин легар т1еч1аг1дар.
Причастин кхоллаялар.
Причастин нийсаязъяр.
Талламан болх
"Пайхамаран хьадисаш".
Адамаш мел деха дуьненахь дехар долуш хьекъале дешнаш ду
вайна Мохьаммад-Пайхамара дитина (делера салам-маршалла хуьлда цунна). Царех "хьадисаш" олу. Вайн маттахь иза "хьехамаш" бохург ду. Царех цхьаъ ду х1ара:
- Уггаре а дика стаг - иза ч1ир эца а, бекхам бан а шен ницкъ боллушехь, шена зулам динчунна, шена халахетийтинчунна къинт1ера а
ваьлла, гечдеш верг ву.
Ша дуьненчу деана дика г1уллакх оьзда, ц1ена, хьанал, Дела реза хин волчу кепара чекхдаьккхинарг ву ц1ена бусалба стаг. Дела реза вина стан шен 1ожаллина дуьхьал сатийна, сапарг1ат воьду.
Динан дуьхьа къуь1суш баьккхина уггар боккха толам - иза цхьана а стагана халахетар ца деш ахь даьккхина де ду. Шен маттаца
кхечунна халахоьтуьйтучу стагана жоьжаг1атин не1 схьайиллина ю.
1с
1с
1с
1с
1с
26,11
28,11
2,12
3,12
5,12
13
14
15
16
17
Г1алаташна т1ехь болх бар.
Причастица дацаран дакъалгаш ца, за нийсаяздар.
Причасти морфологически къастор.
Причастеш билгалдешнащка а, ц1ерметдешнашка а ерзар.
Изложени:
"Борзий, Соскин Солсий".
Цхьана дийнахь шен ден жа дажош волчу Соскин Солсина т1ееанчу барзо аьлла:
- Со къена а, г1ора дайна а яцахьара, ас хьоьга хоьттур а дера
дацара. Ахь суна цхьа уьстаг1 лахь, ас кхо дика дийр ду хьуна.
- Дегара пурба доцуш йиш яц хьуна бала, - аьлла Соскин Солсас.
- Вало, г1ой вола делахь. Хьо пурба а дохьуш схьакхаччалц, ас
жа лардийр ду хьан, - аьлла барзо.
- Барзах жа а тешийна, со муха г1ур ву? - шега хаьттина Соскин
Солсас.
- Дас аьлларг ца дечу, да ца лоьручу доьзалан да хуьлийла со,
ас цхьана а уьстаг1ана х1ума дийр делахь! - дуй биъна барзо.
Ц1а а вахана, дерриг а дега д1адийцина Солсас. Дас сихха
юхахьажийна иза:
- Чехка юха а г1ой, и дуй барзо сардам буллуш алале, доллу жа
д1ало цунна.
Делахь а, ша бехна болу цхьа уьстаг1 бен ца оьцуш, борз д1аяхана.
Хандашах а, причастих а 1амийнарг карладаккхар.
Хандешнаш, причастих къастаяр.
Талламан болх:
"Воккха стаг 1имран".
Мазлаг1а лаьттачу уьйт1ара охьаваьлча, тог1и чохь чехка дог1уш
хи а долуш, юькъачу хьуьнан хазчу меттехь дара шира ц1енош. Цигахь дехаш дара б1енгара ваьлла воккха стаг 1имран а, цуьнан х1усамнанаи Себила а. 1имран хьуьнхо вара. Шен шерашка ца хбобжуш,
цо х1инца а болх бора: мангал а хьокхура, дечиг а доккхура, накхарш
а леладора.
Аьхка школера ц1а хецча а, вуьшта мукъадевллачу деношкахь а
юьртара бераш дог1ура и волчу. Цаьрца хуьлура хьуьнхочун берийн
бераш а. Эх1, ма сакъералор-кх церан орцахь!Мел дукха дара цигахь
тайп-тайпана олхазарш! Воккхачу стагана гуш цахиларх,декарх а девзара уьш. Цунна хаьара церан амалш, дахар, бен муха, мичахь, стенах бо, х1ун юу,хьуьнахахь 1а доккхуш муьлхарш ду. 1имрана царех
1с
1с
1с
1с
1с
9,12
10,12
12,12
16,12
17,12
1с
1с
1с
19,12
23,12
24,12
18
19
20
§ 20. Ш. 135
§ 20. Ш. 137
§ 21. Ш. 140
§ 22. Ш. 145
Бакъонаш
карлаяха
Бакъонаш
карлаяха
§ 23. Ш. 148
§ 24. Ш. 152
§ 25. Ш. 156
Бакъонаш
карлаяха
Шардар 163
Шардар 167
Бакъонаш
карлаяха
лаьцна вуно говза дуьйцура берашна. Кегийчарна ч1ог1а тамашийна
хетара и дерриге а.
(Д. Кагерманов)
21
Г1алаташна т1ехь болх бар.
1с
26,12
Бакъонаш
карлаяха
1
2
3
I I I чийрик (30 с).
Деепричасти.
Деепричасти а, цуьнан грамматически билгалонаш а.
Деепричастин хенаш, церан нийсаязъяр.
Деепричасти карчам. Цуьнан синтаксически г1уллакх а.
1с
1с
1с
13,01
14,01
16,01
§ 26. Ш. 172
§ 27. Ш. 176
§ 28. Ш. 182
1с
1с
20,01
21,01
1с
23,01
Хаттарш
1с
27,01
§ 29. Ш. 187
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Деепричастин карчамехь сацаран хьаьркаш.
Изложени:
"Г1алара хьаша"
Ц1енчу стиглахь малх тоъал лакхабаьллера. Баца т1ера тхи а
доьжнера тоххарехь охьа. Накхармозий дара "дов-в" деш, зезагашна
т1ехула хьийзаш. Со гучаваьлча, 1елас,бете п1елг а лоцуш, куьг ластийра соьга Сепихьатг1еран керта юххера.
- Хьажал!- п1елг хьежабора 1елас.- Ч1ог1а вист ма хилалахь, д1ахозуьйтур ду ахьа. Арахь 1аш ю хьуна иза, - бохуш.
Тхойша керта улло д1авахара. Кертана тоьхначу аннашна юккъехула чухьаьжира тхойша. Йо1 кет1ахь 1ара,боккхачу кхура к1ел лаьттачу г1антахь, аьрру аг1ор хьалха охьахецна йолу шен месаш шаръеш. Аьтто куьйга ехк хьоькхура цо, аьрро куьг дайн, меллаша т1аьхьа
даладора. Цо г1ийла бен цхьа узам хезара схьа. Г1ант лекха хиларна
лаьтта охьа ца кхочу когаш цхьанаэшшаоехь лестош бара. Суна ч1ог1а ерстина а, йоккха а хийтира иза. 1ела хьоьжучахь а витина, цунна
ца хозуьйтуш, къайлаха т1улг кхоьссира ас кхура т1е. Т1улг д1акхетташехь: "Х1аъ", - аьлла,хьала а оьккхуш,куьйгаш некхехьа а довдош,
кхерамца кхуре хьалахьаьжира йо1. Ехк хьалха охьаюьйжира. Сой,
1елий цхьабосса велавелира. Ша цхьамма х1уьттаренна кхерийний
хиъча, йо1 ехк а йицъелла, г1анта йисте 1уьллу бантик а дитина, "мама" олуш, чуедира. Тхойша ведда д1авахара цигара хи лекъначу тог1и чу. Цигахь наха поппарна можа латта даьхна даккхий 1уьргаш дара, чувахча цхьанна а гур воцуш.
- Цуьнца гергарло таса деза вайшимма, - ша сол шо жима велахь
а, гуттар воккха хила луучу 1елас къамел долийра...
- Муха? - хаьттира аса.
- Вайша урамехь кулоькех ловза х1уттур ву, вела а воьлуш. Т1аккха цунна хьажа луур ду. Иза ков юххе схьайог1ур ю.
1елас кхоьллина план шиммо а къобал а йина, цу т1ехь къаьстира тхойша.
(М. Бексултанов)
Деепричастех 1амийнарг карладаккхар
Масдар.
Масдар а, цуьнан грамматически билгалонаш.
Масдар классашца а, терахьашца а хийцадалар.
Масдаран легар, цуьнан дожарийн чаккхенаш.
Масдарца, дацаран дакъалг ца нийсаяздар.
Масдаран карчамаш а, церан синтаксически г1уллакх.
Талламан болх:
"Масдар".
Массарна а дика хетара суьйренца хи чохь лийчар. Хьо шен хеннахь схьакхачар доккха маь1на долуш г1уллакх ду. Цуьнан карзахвалар цхьанна а оьшуш г1уллакх дац. Ч1ог1а хьо гаре сатесна вара со.
1с
1с
1с
1с
1с
28,01
30,01
3,02
4,02
6,02
Изложенина
кечам бе
Бакъонаш
карлаяха
§ 28. Ш. 185
§ 30
Хаттаршна
жоьпаш ло
аг1о 108.
§ 31. Ш. 197
§ 32. Ш. 199
Шардар 201
Бакъонаш
карлаяха
Ма тамаша бу хьо шен хеннахь схьакхачар. Цуьнан вадаро дерриг
г1уллакх дохий тхан. Церан коьрта г1уллакх - эчиг лаладар. Тхан юьртахь дукха бу йохк-эцар лелош говза нах. Ас цхьа т1едиллар дийр дара хьуна, сан доттаг1. Церан схьабахкар т1аьхьа-м ца теттина? Цатешар даций иза-м, хьох цавашар ду. Со а ву цаьрца доттаг1алла хилар
доккха х1ума хеташ.К1адвалар доцуш къахьоьгуш ву х1ара балхахь.
Дукха дезаро к1езиг дезийтина боху. Сацар доцуш ц1енош деш воллу
сан лулахо. Кхин д1а а деза тхуна иштта дахар.
13
Г1алаташна т1ехь болх бар.
1с
10,02
14
15
16
Куцдош.
Куцдош а, цуьнан грамматически билгалонаш.
Куцдешнийн тайпанаш, церан маь1наш.
Хенан куцдешнаш.
1с
1с
1с
11,02
13,02
17,02
17
18
19
Меттиган куцдешнаш.
Бахьанийн, мухаллин, бараман куцдешнаш.
Хаттаран а, юкъаметтигаллин куцдешнаш.
1с
1с
1с
18,02
20,02
24,02
20
21
22
23
Суьртах пайда а йоцуш сочинени язъяр. Аг1о 123.
Куцдешан синтаксически билгалонаш.
Куцдешнийн даржаш.
Куцдешнийн кхолладалар.
1с
1с
1с
1с
25,02
27,02
3,03
4,03
24
25
26
27
28
1амийнарг карладаккхар, т1еч1аг1дар.
Куцдешнийн нийсаяздар.
Куцдош морфологически къастор.
Куцдош карладаккхар.
Талламан болх:
"Пхьармат".
Гуттар хьалха заманахь дехаш хилла наьрташ. Ц1е ца хилла церан. Царна юкъахь хилла Пхьармат ц1е йолуш цхьа наьрт. Наьрташна
диканиг муха дийр дара техьа, ц1е муха яхьар яра техьа бохуш,г1айг1ане хилла иза. Амма ц1е оьг1азечу, къизачу делан Селин долахь
хилла.
Цкъа цхьана дийнахь воьду Пхьармат, шен говра а хуий, Селин
ц1е ян. Наьртийн нана Села-Сата хилла Селин езарг.
Цуьнан г1оьнца Пхьармата лачкъайо Селин кхерчара. И хааделлачу селас Пхьарматана т1аьхьа саьрмак хоьцу. 1аьржа буьйса х1оттайо Селас, Пхьармат некъах тилорхьама, амма цунах г1уллакх ца
хуьлу.
Пхьармата ц1е д1акхачайо наьрташка. Амма Пхьарматна та1зар
до Селас,цо иза аьчкан з1енашца Башломан коьрта буьххье д1авоьхку. Цунна гонах схьагуллйо Селас ерриг шело. И ларван гонах саьрмик а бижабо, цуьнан до1ахах з1ок етта Ида олу олхазар дохуьйту.
Иштта балехь ву Пхьармат.
(К. Чокаев)
1с
1с
1с
1с
1с
6,03
10,03
11,03
13,03
17,03
Бакъонаш
карлаяха
§ 34. Ш. 202
§ 35. Ш. 208
Шардар 210
Бакъонаш
карлаяха
Шардар 215
Шардар 218
Сочинени
чекхъяккха
§ 36. Ш. 219
§ 37. Ш. 220
§ 38. Ш. 224
5
предложени язъе
§ 39. Ш. 229
§ 40. Ш. 231
§ 41. Ш. 234
Бакъонаш
карлаяха
29
Г1алаташ т1ехь болх бар.
1с
18,03
30
Куцдош 1амийнарг карладаккхар, т1еч1аг1дар.
1с
20,03
5
предложени язъе
Бакъонаш
карлаяха
1с
1,04
§ 42. Ш. 236
I V чийрик (24с).
Г1уллакхан къамелан дакъош.
Дешт1аьхье.
1
Дешт1аьхье (юкъара кхетам).
2
3
Дешт1аьхьенийн тайпанаш.
Дешт1аьхьенийн нийсаязъяр.
1с
1с
4
5
6
Дешт1аьхьенаш, ц1ердешнех къастор.
Дешт1аьхьенийн кхоллаялар.
Талламан болх:
"Б1аьстенан суьйре".
Хаьий хьуна, доттаг1а, нохчийн лаьмнашкахь б1аьстенан суьйре
мел хаза хуьлу? Гобаьккхина, б1аьрг мел кхочу а, гуш хуьлу, говзачу
куьйгаша лерина басар хьаькхча санна, лилула-сийна басеш. Царна
т1ехь техкачустеша а, коканийн коьллаша а, хаьрса-хьечаша а хьалххехь заза доккхий, мел генара юьрта кхачайо цхьа ша-тайпа тамашийна хаза хьожа. Лаьмнашна т1ехьа бала карах ца долуш, тийсалуш,сецалуш, буха г1ертачу малхо шен дашо з1аьнарш басешца д1аяржайой,исбаьхьа суьрташ х1иттош лепо доладо басешна куз хилла 1охку
и хаза зезагаш. 1аламан х1оттамах даккхийдеш, царна т1ехула дайн
хьийзаш хуьлу басна тайп-тайпана долу полларчий, дахарна саьхьара
долу накхаран мозий, з1уганашший. Секха-1одаца кхоьссина пха санна, мозашний, чуьркашний чухехкалуш, шок етташ, хьийзаш хуьлу
т1ам 1аьржа ч1ег1ардигаш.
(Ш. Окуев)
7
8
9
3,04
7,04
1с
1с
1с
8,04
10,04
14,04
Хуттургаш а, церан тайпанаш а.
1амийнарг т1еч1аг1дар.
Хуттургийн тайпанаш.
1с
1с
1с
15,04
17,04
21,04
10
Хуттургаш нийсаязъяр.
1с
22,04
11
Сочинени:
1с
24,04
1с
1с
1с
1с
28,04
29,04
5,05
6,05
§ 43. Ш. 238
§ 44. Ш. 240
Суьрте а
хьожуш жима дийцар
х1оттаде
§ 44. Ш. 245
Бакъонаш
карлаяха
Хуттургаш.
12
13
14
15
"Оьздачара шитта г1уллакх до".
Дакъалгаш.
Дакъалгаш а, церан маь1на а.
Дакъалгийн тайпанаш.
Дакъалгийн нийсаяздар.
Изложени:
"Хазахетар"
Ч1ег1ардигаш схьа а даьхкина, уьш шайн баннаш-х1усамашкахь
д1атарделла хан яра иза. Сулимина ч1ог1а дукха деза и олхазар. Цо
церан тидам а, терго а йора.
Цхьана 1уьйранна раг1у к1елхьарчу бенара ч1ег1ардиг ч1ог1а шега хьоьжуш санна хийтира Сулимина. Цуьнга хьоьжуш а лаьттина,ишколе д1авахара иза. Амма ишколехь ч1ег1ардигна сагатдеш, цхьа дагахьбалам хилла хан яьккхира цо. Урокаш чекх ма-евллинехь, хье ца
луш ц1а а веана, бене хьалахьаьжира иза. Ч1ег1ардиг тохара х1ара
ишколе воьдуш ма-хиллара 1аш дара. Хьежар хьалхалерачул а г1ийла хийтира кхунна.
Кхин д1а ойла ца еш, лами а беана, сихха хьала а ваьлла, бен чу
куьг кховдийра Сулимас.Ч1ег1ардиг меттах ца хьовш, жимма хебира.
ямеллаша иза бен чуьра схьаэцначул т1аьхьа, Сулим доллучух кхийтира: ч1ег1ардиган когах хьирчина, уьш меттах баха йиш йоцуш, чилланан теш хиллера. Сулимас охьа а воьссина, ч1ег1ардиг лар а деш,
ларамаза тоьхначу "барголах" иза парг1атдлккхуш, кераюккъехь когаш т1е охьа адиллина, вукху куьйгаца дайн меттах хьадира: "Д1аг1о
хьайна, парг1ат ду хьо", - олуш.
Ч1ег1ардиг, ца тешаш санна, кераюккъехь тийна, меттах ца х1овш
1ийна, ц1еххьана "ч1ир-ч1ир" аьлла хьалаиккхина, ламин цхьана т1е-
§ 45. Ш. 247
§ 45. Ш. 248
§ 46. Ш. 250
Сочиненина
кечам бе
Бакъонаш
карлаяха
§ 48. Ш. 254
§ 49. Ш. 260
§ 50. Ш. 263
Изложени
чекхъяккха
г1ан т1е охьахиира.
Цул т1аьхьа т1ома делира иза, хаддаза "ч1ир-ч1ир" деш. Сулимина т1ехула ши-кхо го а баьккхина, х1аваэхь къайладелира.Цу г1уллакхан хазахетаро дог дузийна вехха лийлира Сулим.
(З. Сулейманова)
Талламан болх:
16
17
"Кху сайн махкахь балар нийса
хийтира суна"
Юрт а ягийна, луьстачу хьуьнан йисте кхаьчначу наьрто:
- Дадалург дада, т1ема дала ницкъ берг т1ема дала! Со кху хьуьнах сийна ц1е лато доллу! - аьлла мохь тоьхна дийнаташка, сагалматашка.
Кхин хьем ца хуьлуьйтуш, ша ма-аллара, хьуьнан цхьана маь11ера дуьйна ц1е тесна наьрто. …Ц1еран г1овг1а бен йоцуш, тийналла
х1оьттина хьуьнхахь.
Яьгна яьлла хьун. Хилларг х1ун ду те аьлла, хуьн чухула доладелира наьрт.
Алу т1ехь бетталуш 1аш текхарг гина наьртана.
- Дакъаза ма бала хьо, текхарг, х1ара ц1е ас йиллале ас тоьхна
мохь ца хезир хьуна? Х1унда 1ий те хьо кху ц1еран юккъехь?
- Хаза-м дера хезира суна, наьрт, ахь аьлларг, ца хезира алайиш
яц сан. Бакъду, кху хьуьнхахь бина а, кху лаьттахь кхиъна а бара со.
Ахь бохург дина,бовзазчу хийрачу махка а бахана,кхечарна несалахь
хуьлучул, кху сайн махкахь балар нийса хийтира суна.
Г1алаташна т1ехь болх бар.
8,05
Бакъонаш
карлаяха
1с
12,05
5
предложени язъе
1с
Айдардош.
18
19
20
Айдардешан маь1на.
Айдардешнийн тайпанаш.
Айдардешнийн нийсаяздар.
1с
1с
1с
13,05
15,05
19,05
21
Айдардешнех 1аминарг карладаккхар.
1с
20,05
22
23
1амийнарг карладаккхар, т1еч1аг1дар.
Шеран талламан болх:
"Хьуьнхара д1авоьдуш".
Хьуьнахула д1авоьдуш, цхьана ирзе кхочу. Кхузахь долу сурт,
хьежа к1ордор доцуш, хаза ду. К1айчу, ц1ечу, тайп-тайпанарчу зезагашна къорза куз тесча санна, хаздина х1ара ирзо.Жимма сада1а хьо
охьалахвелча, баца юккъехь гуш хуьлу хьуьнан ц1азамаш.Ц1азамаш
мерза а, ша-тайпана хьожа йолуш а хуьлу. Малхбасешкахь ц1азамаш
мерза а,кегийра а хуьлу.Хьуьнан 1индаг1ехьа - даккхий, жимма муьста чам болуш. И ц1азамаш пайдехь а, дарбане а ду, къаьсттина берашна.
Лекхачу хьуьна юккъехь тийна, бодане хуьлу. Делахь а, кхузахь
шайн болх беш кегийра хьун ю - коьллаш.Уьш дарбане ю аьлча тамашийна хетадала мега. Ч1ижарг1а - башха стомма г1ад а доцуш, деха
дуткъа даьржина г1аш а, к1айн заза а долуш колл ю. Цо заза доккху
аьхка. Цунна т1ера аьхка яьккхина кевстиг дарбане ю. Муьргийн г1ода т1ера чкъор а ду дарбане. Кхано, т1ера стоьмаш хилла бевлча,
уьш кхехка а бина, церан хи мелча, шелоно цомгашвина хьо велахь,
цо дарба дийр ду.
Аьхка заза доккхуш йолчу коьллин зазанах боккха пайда оьцу наха.
(Хь. Хасаев)
1с
1с
22,05
26,05
24
Г1алаташ т1ехь болх бар.
1с
27,05
§ 51. Ш. 270
§ 52. Ш. 273
§ 53. Ш. 274
5
предложени язъе
Легаде билгалдешнаш
Бакъонаш
карлаяха
Бакъонаш
карлаяха
25
Жам1 даран урок.
1 с.
29.05
Документ
Категория
Филология
Просмотров
41 923
Размер файла
511 Кб
Теги
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа